1a- Verstedelijkingsstrategie (deel 1)

werklocaties en het toekomstbestendig

aanleggen van nieuwe werklocaties staat voorop.

verschillende eisen aan een locatie wat betreft

We leven in een tijd van grote veranderingen.

bereikbaarheid, uitstraling, fysieke ruimte

Dit stelt meer en andere eisen aan de inrichting

en milieugebruiksruimte. Er moet voldoende

van onze werklocaties. De energietransitie, een

ruimte zijn voor logistiek, watergebonden

veranderend klimaat, digitalisering, circulaire

kleinschalige lokale bedrijvigheid, Strengthening knowledgebedrijven, campuses (universities) and working

multifunctionele woon-werkmilieus en bedrijven locations and the connections between them in de hogere milieucategorie. Dit laatste is nodig, zodat er ruimte is voor industrie en

economie, maar ook het welzijn van werknemers vragenspace om anders ingerichte werkgebieden. Giving to new economic environments and entrepreneurship also stimulate the international connections of the Ookwho werklocaties zijn multifunctionele region leefomgevingen.

circulaire economie.

Sustainable approach towards new and old industrial areas (bedrijventerreinen)

Be innovative when there is new space needed for bedrijventerreinen and if they can be mixed with other functions or that you need a buffer (because of a dirty factory)

Working on spatial conditions to optimalise the knowledge and service interaction between companies, knowledge institutes (university) and amenities. So strengthen existing campuses, create places where people can meet each other and innovative office locations and creative environments in mixed urban environments

55

Wonen: meer stad en meer vitale kernen We voegen 100.000 woningen toe om het woningtekort in te lopen, om de bevolkingsgroei te accommoderen en de toestroom uit andere regio’s op te vangen. De opgave is ook kwalitatief. Dit is dé kans om de bestaande wijken te versterken; steden, wijken en dorpen worden (in onderlinge samenhang) aantrekkelijker, duurzamer, veilig, gezond, bereikbaar en inclusief. CONTEXT

AMBITIE

We bieden bewoners een ruim aanbod aan werk,

De Groene Metropool biedt ‘groene woonkwaliteit’

We benutten nieuwe trends om adaptief blijvend

voorzieningen en de levendigheid van steden. En

aan ruim 1,2 miljoen mensen. Dat is onze ambitie

te voldoen aan behoefte, op basis van huidige en

tegelijkertijd is er een divers aanbod aan groene

tot 2040. We voegen 100.000 woningen toe om

toekomstige onderzoeken. We werken uiteindelijk

woonmilieus, zowel landelijk als stedelijk, met

het woningtekort in te lopen om de natuurlijke

toe naar een volledig circulaire leefomgeving.

‘groot groen’ binnen handbereik, zoals de Veluwe

bevolkingsgroei te accommoderen en daarbij de

en het rivierengebied. De unieke ligging van de

toeloop uit andere regio’s op te vangen. Dit is

regio draagt bij aan economische kansen voor

dé kans om de bestaande wijken te versterken.

DOELSTELLINGEN

mensen die hier wonen. Voor bewoners moet er de

Steden, wijken en dorpen worden (in onderlinge

Het stedelijk netwerk van de Groene Metropool

kans zijn om door te stromen naar een woningen

samenhang) aantrekkelijker, meer duurzaam,

heeft een gelaagdheid in de verschillende

die past bij hun levensfase.

veilig, gezond, bereikbaar en inclusief. De soms

schaalniveaus. Er zijn inwoners die voor hun

De behoefte aan nieuwe woningen is er; de

eenzijdige woningvoorraad in een kern of wijk

werk en vrijetijdsbesteding bewegen tussen de

komende decennia lopen demografische trends

maken we meer divers. Daar waar mogelijk willen

steden en het groene raamwerk en er zijn ook

zoals groei en vergrijzing gelijk op. Tegelijkertijd

we woonwijken en groene kwaliteiten combineren

inwoners die minder grote afstanden afleggen en

spelen in dit stedelijk netwerk urgente thema’s.

zodat bestaande kwaliteiten niet ondermijnd

juist meer lokaal georiënteerd zijn: ze werken en

Zo staat de leefbaarheid onder druk, zijn er

worden, maar juist versterkt. We streven naar

sporten in de buurt. Deze inwoners hebben een

te weinig betaalbare woningen, is de ruimte

meer groen én meer stedelijkheid. Het palet aan

ander ‘daily urban system’. Beide manier van leven

soms versnipperd en verrommeld, neemt de

woonmilieus in of nabij het groen versterken

en mobiliteit zijn mogelijk in de manier waarop

biodiversiteit af en zijn bestaande wijken nog

we. Dat kan een groen woonmilieu zijn aan de

het verstedelijkingsconcept nu is vormgegeven.

onvoldoende duurzaam en niet klimaat-adaptief.

stadsrand, in een dorp maar ook centrum-stedelijk

De huidige situatie in de regio en de trends en

Daarom stellen we in de bouwsteen Wonen de

met groen op korte afstand. We streven naar een

ontwikkelingen laten zien dat nabijheid belangrijk

bestaande steden en dorpen centraal. Juist daar

divers aanbod aan woonmilieus en woningen, dat

is. We stellen in het verstedelijkingsconcept de

voegen we woonkwaliteit toe. Investeringen daar,

aansluit bij verschillende behoeften van inwoners

bestaande steden, wijken en dorpen centraal.

nu en richting 2040, versterken de kwaliteiten en

en die voor iedereen een betaalbaar aanbod bevat.

Het toevoegen van woningen samen met andere

de eigenheid van de regio.

56

functies (door efficiënt ruimtegebruik) biedt de mogelijkheid om bestaande steden en dorpen te versterken te zorgen voorzieningen en verbindingen ‘nabij’ zodat ook de leefomgeving ook voor bestaande bewoners verbetert. De gelaagdheid van het stedelijk netwerk maakt dat we rekening kunnen houden met de verschillende woonvoorkeuren en woonmilieus. Deze diversiteit is nu al een kwaliteit en die kunnen we zo in onze regio versterken. Het ruimtelijke principe om de diversiteit te bewaken leidt tot randvoorwaarden en condities voor ontwikkeling (we zetten in op een goede mix van programma) en zal ook van invloed zijn op locatiekeuzes. Het bewaken van de diversiteit in programma vraagt om flexibiliteit en de vaardigheid om in te kunnen springen op veranderende woonbehoeften en woonambities. In het hoofdstuk ‘werken met de verstedelijkingsstrategie’ is dat verder uitgewerkt. > We creëren leefomgevingen: het toevoegen van woningen gaat gepaard met andere functies, zoals uitloopgebieden, zorg, werkgelegenheid en infrastructuur. Zo worden bestaanden steden en dorpen integraal versterkt.

57

ONTWERPPRINCIPES 1. Circulaire leefomgeving

(broedplaatsen passend bij het economisch

identiteit van de regio, maar ook extra kansen

Om de ambitie van circulariteit te realiseren,

profiel). Tot slot: door zorgvuldig om te gaan met

bieden voor klimaatadaptatie, biodiversiteit

helpt het om uit te gaan van wat er al is. Dat doen

ruimte, materialen en grondstoffen voorkomen we

of natuur inclusief bouwen. Daarnaast kan dit

we door te kijken wat we al kunnen doen in de

afwenteling op komende generaties.

bijdragen aan het voorkomen en verkleinen

bestaande wijken. Immers: het grootste deel van

Hoe we dat doen verschilt per gebied. Er is immers

van gezondheidsproblemen. Aansluiten bij

de woningen die in 2040 in de regio staan, zijn er

grote variatie in de regio: van hoog stedelijke

de grotere groene netwerken is belangrijk (zie

nu al. Door niet alleen woningen toe te voegen,

centra, via sub urbane woonmilieus naar kleinere

maar ook groen en bijvoorbeeld voorzieningen,

kernen.

en te mengen met ander stedelijk programma

heeft het toevoegen van programma aan het bestaande ‘stedelijk weefsel’ direct veel effect.

De volgende ingrediënten zijn van belang voor een

wordt nabijheid vergroot. Door woningen

Veel meer dan in een standaard nieuwbouwwijk

gebiedsgerichte programmamix:

te bouwen op fiets- en loopafstand tot

zorgen extra woningen voor het verbeteren van de

• Duurzaam gebruik maken van ruimte

werkgebieden, voorzieningen en scholing wordt

woonomgeving in steden en dorpen op het gebied

en circulair gebruik van vrijkomende of

onnodige mobiliteit beperkt. Dit biedt ook

van leefbaarheid, duurzaamheid, gezondheid.

hoogwaardige biobased materialen: bij

op sociaaleconomische thema’s voordelen,

Het houdt deze wijken inclusief en veerkrachtig.

bijvoorbeeld herstructurering kunnen we in

bijvoorbeeld door de vergroting van draagvlak

Niet alleen de nieuwe bewoners van de extra

bestaande wijken woningen met een laag

voor de voorzieningen die daar nabij zijn of

woningen hebben hier iets aan, de bewoners

energielabel duurzaam maken. In de praktijk

goed bereikbaar zijn. Dat maakt kernen vitaler.

van de bestaande wijk profiteren mee. Het is

blijkt dat je zo meer woningen kunt realiseren

Ook kunnen nieuwe betaalbare woningen in

een stimulans voor vitaal, duurzaam en inclusief

die beter voldoen aan de behoefte, zonder dat

de nabijheid van werklocaties (inclusief centra

maken van steden, dorpen en wijken. Het moet

dit ten koste gaat van de beschikbare openbare

en campussen) de economische waarde van

weer mogelijk zijn om door te stromen naar een

(groene) ruimte. Bij elke ontwikkeling, zowel

dergelijke plekken verbeteren omdat werknemers

andere woning in de directe woonomgeving.

herstructurering als nieuwbouw, maken we

in de buurt kunnen wonen.

de (energie)infrastructuur van de toekomst

• Divers en aanvullend programma: niet nog meer

Vanuit de bouwsteen wonen zetten we in op het

mogelijk. In wijken met (potentie voor) een

van hetzelfde maken, maar juist de kwaliteiten

meer en beter toepassen van functiemenging,

warmtenet, zorgen toevoegingen ervoor dat een

of segmenten toevoegen die nog missen

verdichten, transformeren, slim uitbreiden en

aansluiting hierop beter of sneller gerealiseerd

(zie ontwerpprincipe ‘Variatie en aanvullend

herstructurering, flexibeler omgaan met het

kan worden.

vermogen’). Verdichten, transformeren of

• Groen: werken aan nieuwe en andere woningen

herstructureren biedt - naast zorgvuldig omgaan

flexibiliteit kunnen bieden. Met deze integrale

biedt ook kansen om de (groene en blauwe)

met ruimte en grondstoffen - extra kansen om in

ontwerpopgave, kunnen we beter inspringen op

openbare ruime beter in te richten. Zo

wijken met een (te) eenzijdige bevolkingsopbouw

demografische trends (zoals groei en vergrijzing).

kunnen bijvoorbeeld oude landschappelijke

gaandeweg te komen tot een gedifferentieerde

Bovendien biedt deze benadering vanuit

structuren hersteld worden die niet alleen

woningmix waardoor meerdere doelgroepen niet

flexibiliteit en casco bouw kansen om aan te

bijdragen aan het versterken van de groene

alleen toegang tot de wijk hebben, maar er ook

woningontwerp bijvoorbeeld (casco)woningen die

58

ontwerpprincipe ‘Groen blauwe raamwerk’). • Vitale kernen: door woningbouw te concentreren

sluiten op mobiliteit (knooppunten) en economie

graag komen.

OVERZICHT ONTWIKKELING WOONMILIEUS Het hoofddoel is om voldoende aanbod te hebben

Onderstaand figuur laat zien hoe de woonmilieus zich

door de verschillende woonmilieus heen. Met

verhoudingsgewijs ontwikkelen tussen 2006 en 2040.

de toevoeging van woningen aan de bestaande voorraad - middels harde en zachte plancapaciteit

• Bestaande voorraad (2018): 483.400 woningen

en potentiële verstedelijkingslocaties uit het

• Bestaande voorraad (2018) + plancapaciteit (ca. t/m 2030): 550.960 woningen

verstedelijkingsconcept - ontstaat er geleidelijk aan

• Bestaande voorraad (2018) + plancapaciteit (ca. t/m 2030) + potentiële locaties

meer diversiteit aan woonmilieus.

verstedelijkingsconcept (ca. t/m 2040): 619.475 woningen

100%

hoogstedelijk ( > 65 wo/ha) centrumstedelijk (50 - 65 wo/ha)

80%

buiten centrum (35 - 50 wo/ha) groenstedelijk / woonwijk (20 - 35 wo/ha)

60%

(centrum)dorps (5 - 20 wo/ha) 40%

landelijk (0 - 5 wo/ha)

20%

0% bestaande voorraad (2006)

bestaande voorraad (2018)

bestaande voorraad (2018) + plancapaciteit (ca. tot 2030)

bestaande voorraad (2018) + plancapaciteit (ca. tot 2030) + potentiële locaties verst.concept (ca. tot 2040)

59

2. Groen raamwerk Om de groenblauwe woonkwaliteit te bieden, hoort

3. Variëiteit, complementariteit en betaalbaarheid

stakeholders en gemeenten worden gewerkt aan deze maatschappelijke opgave. De behoefte aan

het ontwikkelen van groen en blauw (landschap

Zet in op een grotere diversiteit aan woonmilieus.

verschillende woonmilieus is bovendien breder.

en water in en rond stedelijk gebied) bij de opgave

Wat we toevoegen moet aanvullend zijn ten

Het gaat niet alleen om fysieke of geografische

concreet en nabij. Groene en blauwe netwerken

opzichte van de bestaande voorraad. We willen

thema’s, het gaat ook om economische, sociale,

zijn richtinggevend. Dit draagt onder andere

een variëteit aan woonmilieus en prijssegmenten

mentale en gedragscomponenten. Alleen met

bij aan kwaliteit van woonmilieus, versterkt de

aanbieden. Op deze manier werken we aan

variëteit, complementariteit en betaalbaarheid

biodiversiteiten zorgt voor klimaatadaptatie

inclusieve wijken die ook voor doelgroepen die

kunnen we goed voorzien in de woonbehoefte van

en de ecologie. Het is dus meer dan alleen het

minder te besteden hebben toegankelijk zijn. Dat

de Groene Metropool. Vanuit de uitwerking en

beschermen van natuur. Gekoppeld aan een

wat nodig is, zal door de jaren heen verschillen.

ervaringen die worden opgedaan in de Woondeal

regionaal netwerk van voet- en (snel)fietspaden en

Nu is er op veel plaatsen behoefte aan woningen

Arnhem-Nijmegen nemen we mee wat wel en niet

fijnmazig ov wordt het groen ook toegankelijk en

voor starters en senioren. Dat zal over tien jaar

werkt.

bruikbaar voor bewoners, net als de manier waarop

misschien wel anders zijn.

voorzieningen bereikbaar zijn voor bewoners. Het

Betaalbaar bouwen is wat ons betreft geen

Hoe weten we waar we staan?

creëren van dit netwerk is een opgave op zichzelf,

criterium waarmee je fysieke plekken kunt

Het lopende woningbouwprogramma heeft op de

die condities creëert voor ‘groene en blauwe

onderscheiden of prioriteren, maar wel een must

korte termijn voldoende projecten om te voldoen

woonkwaliteit’ en die dus ook van invloed is op het

om de woningmarkt toegankelijk te houden.

aan de behoefte. De focus ligt dan ook niet alleen

bepalen van geschikte locaties. Tegelijkertijd kan

Concreet streven we ernaar dat ten minste

op het vinden van extra locaties, maar ook op

dit leiden tot randvoorwaarden voor ontwikkeling

50% van de nieuwe woningen in het sociale

het ‘hard’ maken van programma en komen tot

van groene kwaliteiten binnen (bestaande)

segment en middensegment wordt gerealiseerd.

realisatie.

locaties. Zie de bouwsteen Leefomgeving voor een

Met regionale programmering (en onderlinge

uitwerking van dagelijks, wekelijks en maandelijks

uitwisseling) kan overzicht en continuïteit worden

De verstedelijkingsstrategie geeft daarom ook

groen beschikbaar voor alle inwoners van de

geboden op de ontwikkelingen in de regio’s en met

een overzicht met locaties voor de (middel)

Groene Metropool. Monthly green

2

lange termijn om te komen tot aanvullende nieuwe plannen. Dat biedt ons de kans om tot 2040 een continue bouwstroom te ontwikkelen zodat er ontwikkeltempo blijft en we op koers liggen richting 2030 en verder. De principes en bouwstenen uit het verstedelijkingsconcept

Weekly green

g and designing the areas for energy generation it is important to take the local characteristics of structure into account 60

maken het mogelijk om de selectie van nieuwe locaties zorgvuldig en logisch te doen.

It is better to add a cluster of windturbines, because one single windturbine has quite a lot of impact (lots of restrictions, you need to keep a distance from houses, noise etc) whereas you’re not generating a huge amount of energy. The other way around works the same: one house in the landscape has a big impact on

OVERZICHT ONTWIKKELING WOONBEHOEFTE EN PLANCAPACITEIT Onderstaand staafdiagram toont per vijf jaar de woonbehoefte, de harde en zachte plancapaciteit en de

25.000

aantal woningen

hoeveelheid woningen die nog aanvullend nodig zijn.

max. prognose

Arnhem-Nijmegen woonbehoefte (Woondeal) plancapaciteit (planmonitor 2021)

20.000

aanvullend nodig uit de strategie

min. prognose

15.000

Foodvalley woonbehoefte (Stec rapport) plancapaciteit (planmonitor 2021) aanvullend nodig uit de strategie

10.000

5.000

0

- 5.000

- 10.000 2020 - 2024

2025 - 2029

> 2030

61

Bij het opstellen van de strategie is gekeken naar

plannen die voorzien in behoefte en daarbij goed

en vanuit de regio wordt daar de kennis van

de verdeling van het woonprogramma over de

bijdragen aan het DNA van de groene metropool.

de actualiteit over programma en tempo aan

regio zowel in aantallen als in woonmilieus. Op

Die afweging vindt nu plaats op het niveau van de

toegevoegd. Die uitgangspunten en kennis bij

basis daarvan – en op basis van de vraag die nu

regio Foodvalley en op het niveau van de Regio

elkaar bieden de mogelijkheid om goed aan te

bekend is - kan een eerste programmaschets

Arnhem-Nijmegen. Het ligt voor de hand om dat

sluiten op de actuele vraag en opgave.

gemaakt worden voor gewenste woonmilieus in

ook in de komende jaren zo te blijven doen. Concreet: de opdracht die volgt uit de

de komende 5 tot 10 jaar. Natuurlijk hebben alle locaties en uitwerkingen hun eigen dynamiek,

De methodiek om via een afwegingskader

verstedelijkingsstrategie is om binnen de regio

maar het hoofddoel is wel om voldoende aanbod

te werken kan ook voor de toekomst

in de komende 20 jaar met elkaar goed zicht te

te hebben door de verschillende woonmilieus

ontwikkelperspectief genereren. Adaptief werken

houden op de samenhang in de uitwerking van

heen. Als je het lopende programma op die manier

is daarbij van belang. Op projectniveau vindt

het verstedelijkingsconcept (systeem) in relatie

rangschikt, zie je dat er een trend plaatsvindt

dat al vaker plaats. De volgende stap is om

tot de actualiteit. Als dat lukt, zijn we in staat om

waarbij er meer stedelijke woonmilieus worden

dit integraal op te pakken, op het niveau van

te werken met een continue bouwstroom die mee

toegevoegd (en dus ook meer nabijheid), die

het regionale stedelijke netwerk. Hierbij moet

kan bewegen. Dan versterken en vergroenen we de

leiden tot meer diversiteit.

worden toegewerkt naar een ontwikkelperspectief

regio.

waarin verschillende paden mogelijk zijn: hard Door vooraf afspraken te maken over hoe we

doorgroeien of toch temporiseren? Gekoppeld aan

om (willen) gaan met veranderingen, op welke

randvoorwaarden en afhankelijkheden met keuzes

manier we dan met elkaar bijsturen of de koers

in het mobiliteitsnetwerk en ten aanzien van het

vasthouden, zijn we met elkaar in staat om op

netwerk en gebieden (verschillen in complexiteit

tijd te reageren. We monitoren en kijken steeds

van locatieontwikkelingen).

naar wat er op (middel)lange termijn nodig is om

62

integrale doelen te halen. Vanzelfsprekend spelen

Het geeft aan hoe het samenhangende pakket

de principes en bouwstenen die zich onderling

aan onderdelen zich in de tijd uitrolt en hoe

tot elkaar verhouden daarin een rol. Door aan

besluitvorming, dynamiek op de markt en

te geven welk principe dan het zwaarste weegt,

toekomstige aanpassing hier invloed op hebben.

ontstaat per periode een afwegingskader. Dat

Het is dus een continu (bij)sturingsvraagstuk.

kader heeft een generiek deel (voor de groene

Dat moet niet leiden tot kramp: de uiteindelijke

metropool als geheel) en een gebiedspecifiek deel

keuzes voor woon- en werklocaties locaties

voor de acht deelregio’s.

vinden plaats binnen gebiedsprocessen en

Werken met dit kader biedt de gelegenheid om

projectuitwerkingen. Het afwegingskader uit de

(periodiek) te kunnen kiezen voor kwalitatieve

verstedelijkingsstrategie is daarbij de leidraad

63