1a- Verstedelijkingsstrategie (deel 1)
Tekst van het document
01
Inleiding De Regio’s Arnhem-Nijmegen en Foodvalley
land en grensoverschrijdend met Duitsland. In
deel van de Groene Metropool. En natuurlijk delen
spraken in het najaar van 2019 in de NOVI-
het Bestuurlijk Overleg MIRT Oost-Nederland
de regio’s dat ze beide zoeken naar goede plekken
propositie en daarna in de Omgevingsagenda
op 21 november 2019 hebben bestuurders
voor wonen en werken die gezonde en groene groei
Oost-Nederland hun ambitie uit om samen door
van het Rijk en de provincie Gelderland
van de regio mogelijk maken.
te ontwikkelen tot een Groene Metropool van
afgesproken een verstedelijkingsstrategie voor
internationale betekenis. Als combinatie hebben
de ‘Groene Metropool’ op te stellen vanuit één-
VERSTEDELIJKINGSSTRATEGIE
de twee regio’s alles in zich om topregio te zijn
overheidsgedachte. De verstedelijkingsstrategie
De verstedelijkingsstrategie beschrijft welke
in Food, Health, Hightech en Energy en in het
is een integrale langetermijnstrategie (2025-
voorwaarden en principes er zijn om te komen
logische verlengde daarvan dé circulaire topregio
2040) voor de fysieke leefomgeving met focus
tot nieuwe locaties voor wonen en werken. Er
van ons land en van Europa te worden met goede
op de thema’s wonen, werken en bereikbaarheid
wordt globaal een beeld geschetst waar op de
nationale en internationale verbindingen (weg en
in relatie tot onderwerpen als energietransitie,
middellange (2030) en lange termijn (2040) de
spoor), campusontwikkeling, logistieke hotspots
landschap en de leefomgeving.
extra woon-en werklocaties voor de komende jaren
en energieclusters. Een regio met een excellente leefomgeving waar het groen, gezond en schoon
De meerwaarde van het samen opstellen van
en geeft inzicht in welke keuzes nu en op een later
wonen en werken is nu en in de toekomst. Waar
deze regionale verstedelijkingsstrategie is dat
moment genomen worden. Daarmee staat nog
brede welvaart is voor iedereen.
alle betrokkenen voelen dat dit dé kans is om
niet alles vast en is er voldoende flexibiliteit om
samen een flinke stap te zetten in de ontwikkeling
veranderingen op te vangen. De strategie reikt
en positionering van de regio. Dat gaat over
ontwerpprincipes en levert handvatten voor verder
de bereikbaarheid en de verbondenheid van
uitwerking en samenwerking.
WERKEN AAN DE GROENE METROPOOL
6
een plek kunnen krijgen. De strategie is adaptief
netwerken binnen en buiten de regio en het
De regio’s Arnhem-Nijmegen en Foodvalley zien
gaat over de kracht van de landschappen en de
De eerste fase van de verstedelijkingsstrategie
een forse groei op zich afkomen in de komende
leefomgeving. In beide regio’s wordt volop werkt
bestond uit het opstellen van een
jaren: tot 2040 zijn er naar verwachting 100.000
aan economische thema’s die raken aan grote
contourennotitie. De contourennotitie
extra woningen nodig in de regio en met die
transities, die relevant zijn voor de toekomst en
beschrijft de aanleiding en urgentie(s) voor de
100.000 woningen liggen er ook opgaven voor
die elkaar ook kunnen versterken. Door intensiever
verstedelijkingsstrategie, de opgave die er ligt
energie, klimaat, landschap, leefomgeving en
samen te werken kan er een regiobreed netwerk
in de komende 20 tot 30 jaar en de reden om
mobiliteit.
van campussen én productie in combinatie
de strategie op te bouwen uit de bouwstenen
De regio’s hebben samen met het Rijk en de
met een ligging aan twee belangrijke corridors
leefomgeving, economie, mobiliteit en wonen.
Provincies deze opgaven in de regio aangegrepen
ontstaan. De regio’s gaan uit van hun eigen kracht,
De contourennotitie beschrijft ook de context
om de samenwerking te versterken binnen de
potenties en ambities en van daaruit kiezen ze een
per bouwsteen en agendeert de uitgangspunten.
regio, met de andere metropoolregio’s in ons
integrale benadering van de thema’s in hun eigen
Vervolgens is via verhaallijnen een eerste aanzet
Verstedelijkingsconcept
ingevuld (keuzes en mogelijke oplossingen). De
De resultaten van deze uitwerkingen vertalen
De ruimtelijke vertaling van de contourennotitie,
uitwerkingen maken zichtbaar in welke mate de
we – in het najaar van 2021 - in een strategie:
het onderzoek naar de bouwstenen, de onder-
lijn van de ontwerpprincipes gevolgd kunnen
de verstedelijkingsstrategie. Dit is het verder
liggende cijfers en plannen hebben geleid tot een
worden, waar ontwerpprincipes met elkaar botsen,
uitgewerkte verstedelijkingsconcept waarin we
ruimtelijk raamwerk: het verstedelijkingsconcept.
welke keuzes er mogelijk zijn, welke onderzoeken
laten zien waar op de korte (2025), middellange
nog uitgevoerd moeten worden (om keuzes
(2030) en lange termijn (2040) de extra woon-
Het verstedelijkingsconcept bestaat uit het
te kunnen maken) en welke randvoorwaarden
en werklocaties voor de komende jaren in dit
perspectief voor de Groene Metropool en
ingevuld moeten worden om in deze gebieden
gebied een plek kunnen krijgen. De strategie
de ontwerpprincipes voor de bouwstenen
daadwerkelijk te kunnen bouwen.
geeft aan wat de randvoorwaarden zijn, hoe
leefomgeving, mobiliteit, economie en wonen.
de fasering, volgordelijkheid en rolverdeling is,
De keuzes waar nu precies gebouwd gaat
De uitwerking vindt plaats in twee stappen:
welke aanvullende onderzoeken en investeringen
worden en wat daarvoor nodig is, zijn in het
1. de fase waarin een onderzoeksagenda per
nodig zijn en hoe gewerkt gaat worden met
verstedelijkingsconcept nog niet gemaakt. Het
gebied wordt opgesteld (wat zijn de belangrijkste
de strategie. Hierover wordt eind 2021 een
concept geeft wel nadrukkelijk richting voor de
vraagstukken en ambities die we in dit gebied
verstedelijkingsakkoord gesloten.
volgende stappen. ”Dit is hoe het moet als we de
beet pakken en waar zien we dat bouwstenen
Groene Metropool willen zijn.”
en ontwerpprincipes met elkaar botsen. De uitkomsten van dit eerste deel zijn input voor
We realiseren ons dat de generiek geformuleerde
het verstedelijkingsakkoord en voor de regionale
ontwerpprincipes in het verstedelijkingsconcept
investeringsagenda.
met elkaar kunnen botsen en ook dat het niet
2. De fase waarin de echte verdieping op de
zal lukken om de hele bouwopgave voor elkaar
gebiedsuitwerking plaats vindt en waarvan
te krijgen langs de lijn van de ontwerpprincipes.
het resultaat ook de keus voor locaties,
Om die reden maken we in vervolg op het
volgordelijkheid en randvoorwaarden laat zien.
verstedelijkingsconcept gebiedsuitwerkingen. De integraal uit te werken gebieden zijn: In de gebiedsuitwerkingen wordt voor de deelgebieden uitgewerkt waar ruimte is voor woningen en werklocaties en welke
• De sleutelgebieden Arnhem-Oost, FoodvalleyZuid, Nijmegen-West • De gebiedsuitwerkingen van Foodvalley-Noord,
randvoorwaarden voor de leefomgeving, mobiliteit,
Liemers, Middengebied Arnhem-Nijmegen, Rijk
economie en wonen daarvoor moeten worden
van Nijmegen en de Veluwe.
7
gegeven voor het onderzoek naar locaties voor wonen en werken en drie mogelijke ruimtelijke toekomstvarianten (scenario’s). Die scenario’s zijn getest in het dasboard voor verstedelijking. De contourennotitie in combinatie met de toekomstvarianten en de dashboarduitkomsten hebben de onderzoeksagenda voor het ontwerpend onderzoek en de bouwstenen bepaald. In de tweede fase lag de focus op ontwerpend onderzoek, met als resultaat het verstedelijkingsconcept. In een intensieve samenwerking tussen de twee regio’s, de 26 gemeenten, het Rijk, de provincies Gelderland en Utrecht, de waterschappen, vertegenwoordigers van de campussen en de Economic Boards is ontwerpend onderzoek uitgevoerd. De vier bouwstenen zijn verder uitgewerkt en er is een grondige analyse gemaakt van prognoses voor wonen en werken. Ook voor mobiliteit zijn prognoses onderzocht en is gekeken welke groei er ontstaat in het aantal verplaatsingen en wat de effecten daarvan zijn op het netwerk. Het ontwerpend onderzoek laat zien wat de groei in al zijn facetten met de regio doet en hoe keuzes voor verstedelijking die groei kunnen begeleiden.
8
Het proces ziet er als volgt uit:
WIE HEEFT WELKE ROL? De verstedelijkingsstrategie wordt opgesteld vanuit de intentie dat alle regiopartners en het Rijk met elkaar van mening zijn dat dit de manier is waarop de Groene Metropool tot duurzame groei kan komen. Hier zit de toegevoegde waarde van onze samenwerking: met elkaar werken we aan vraagstukken zoals woningbouw, economie en mobiliteit die kun je niet alleen doen. Dat moet je vanwege de impact die de opgaven hebben, (boven)regionaal doen. Dat past ook in de werkwijze van de NOVI: eerst de regionale verstedelijkingsstrategieën opstellen als stap op weg naar het Stedelijk Netwerk Nederland. Het verstedelijkingsconcept beschrijft de generieke aanpak voor de regio. De uitwerking daarvan op gebiedsniveau begint in de gebiedsuitwerkingen, maar vooral ook in de jaren hierna. Om breed draagvlak te krijgen worden ook de andere samenwerkingspartners en maatschappelijke partners in het veld meegenomen in de strategie, zoals de waterschappen, de woningcorporaties, projectontwikkelaars, landschaps- en natuurorganisaties en Economic Boards. Aan het eind van 2021 wordt een verstedelijkingsakkoord gesloten waarin Rijk en regio werk-, onderzoeks- en investeringsafspraken met elkaar maken voor het uitvoeren van de verstedelijkingsstrategie.
Het is vervolgens aan de gemeenten en de
uitgenodigd om een webinar bij te wonen
provincies om deze uitgangspunten op te pakken
waarin een toelichting is gegeven op het
en door te vertalen in het lokale omgevingsbeleid.
verstedelijkingsconcept en de totstandkoming
Dat is waar de rol van de raden en staten ligt:
daarvan. Het webinar is toegespitst op de
beoordelen waar binnen deze regionale ambitie de
specifieke regio’s (Arnhem-Nijmegen en
eigen ambitie en het eigen programma versterkt
Foodvalley) en op de beide provincies. Vervolgens
kunnen worden om dat vervolgens te om te zetten
is in iedere raad (of raadscommissie) nog een
in lokaal en provinciaal omgevingsbeleid.
korte presentatie gegeven. Aansluitend was er
De opzet van deze strategie sluit zoveel mogelijk
volop ruimte om vragen te stellen en met elkaar in
aan op staand beleid in de regio en op de visies
discussie te gaan.
die tegelijkertijd met deze verstedelijkingsstrategie ontwikkeld worden. Deze strategie helpt om in
Vanuit de raden en staten is een aantal
de komende twintig tot dertig jaar de keuzes te
(algemene) opmerkingen gemaakt die in
maken bij het aanwijzen van nieuwe, duurzame
deze versie al zoveel mogelijk zijn verwerkt.
plekken voor wonen en werken in de groene en
Een ander deel van de opmerkingen wordt
ontspannen metropool.
meegenomen in de gebiedsuitwerkingen en in het
De uiteindelijke gefaseerde en adaptieve
verstedelijkingsakkoord.
keuzes voor woon- en werklocaties vinden plaats binnen en tussen de gemeente(n) in
Wat zijn de belangrijkste punten die langs zijn
de gebiedsprocessen/projectuitwerkingen
gekomen?
waarbij de verstedelijkingstrategie en het
• De regio staat voor een forse opgave als het
verstedelijkingsakkoord als leidraad dienen.
gaan om het aantal te bouwen woningen en de behoefte aan werkgebieden: waar komen de cijfers vandaan? Wat is de onderbouwing
CONSULTATIE OVER HET VERSTEDELIJKINGSCONCEPT
• Het verstedelijkingsconcept is meer landschap
In de periode van april tot juli 2021 vindt
en meer stad: hoe werkt dat dan? Zijn er goede
een consultatieronde plaats langs de 26
voorbeelden in Nederland en daarbuiten waar
gemeenteraden en de staten van de provincies
de wisselwerking tussen landschap en stad
Gelderland en Utrecht. Ter voorbereiding van
versterkt is en waarvan het resultaat inspirerend
de consultatie zijn alle raads- en statenleden
daarbij?
voor ons is? • Hoort groen meer de stad intrekken ook bij
9
‘’meer landschap’’? En is er geen spanning
moet zijn voor de transitie van de
tussen inbreiden en groen in de stad? Is meer
landbouw, aangevuld met de suggestie om
groen en meer stad of dorp wel mogelijk want
natuur en landbouw gelijk op te laten gaan.
er komen nog meer opgaven zoals duurzame energie-opwek op gemeenten af.
een langjarige samenwerking die we met
• De ontwerpprincipes zullen in de praktijk met
elkaar aangaan. Het is goed dat we dat op
elkaar botsen. En het lukt niet om de hele
regionale schaal doen. Hou daarbij wel oog
bouwopgave voor elkaar te krijgen langs de lijn
voor de rolverdeling: doe dat wat lokaal
van de ontwerpprincipes. Voor de bouwsteen
kan, ook echt lokaal en doe regionaal wat
mobiliteit is bijvoorbeeld opgemerkt dat er ook
moet.
aandacht moet zijn voor het wegennetwerk (ondanks de focus op OV en fiets). • Door de vier bouwstenen en de
• De regionale aanpak wordt onderschreven, wel zijn er bij sommige gemeenten zorgen over ‘substantieel hogere aantallen’ dan
ontwerpprincipes loopt als rode draad dat we
eerder bekend was. Wat betekent dat?
moeten inbreiden en verdichten. Dat is een
Komt er van bovenaf een contingent op
goed uitgangspunt. Maar betekent dat dan ook
onze gemeente af of kan het alleen als de
dat er helemaal geen uitbreiding plaats vindt?
Raad dat beslist?
Dan kan bijna niet met de grote bouwopgave
• Als het gaat om de samenwerking willen
die er is. Maak inzichtelijk wat de (verwachte)
raden en staten ook weten wat nu de
verhoudingen zijn tussen in- en uitbreiden en
regelknop is en ook wie aan die knop
tussen de verschillende woonmilieus. We willen
zit(ten).
veel in onze regio en de beschikbare ruimte is schaars. In dat kader is opgemerkt dat: • Er spanning zit op de ruimtevraag van
10
• De verstedelijkingstrategie is in feite
• Als het gaat om burgerparticipatie is ervoor gekozen om het burgerpanel binnen de provincie Gelderland aangevuld met de
enerzijds economie en anderzijds wonen:
drie Utrechtse gemeenten te bevragen op
moeten we kiezen en zo ja: wat geven we
een aantal aspecten. De burgerparticipatie
dan prioriteit. Een aantal raden geeft aan
op gemeenteniveau vindt plaats bij het
dat wonen dan prioriteit moet krijgen.
verder uitwerken van deze strategie in het
• Er een balans gevonden moet worden
lokale omgevingsbeleid. Dan is het voor
tussen ruimte voor economie en de
inwoners beter mogelijk om de effecten van
recreatieve druk op de regio. Er ruimte
de verstedelijkingsstrategie op hun eigen omgeving te beoordelen.
LEESWIJZER Het hoofdstuk over het perspectief 2040 beschrijft de uitgangspositie en ambitie van onze regio: waar staan we nu als groene metropool en waar willen we naar toe groeien? Daarna wordt de aanpak van het ontwerpend onderzoek en de daaruit volgende conclusies weergegeven. Vervolgens worden de vier bouwstenen verder uitgewerkt. Per bouwsteen wordt de context geschetst en komen ambities en kansen aan de orde. Per bouwsteen geven ontwerpprincipes richting bij het maken van strategische keuzes. Het hoofdstuk met de gebiedsuitwerkingen laat zien hoe het werken met de ontwerpprincipes uit kan pakken. In dit hoofdstuk wordt dieper ingezoomd op drie sleutelgebieden in de regio waar een grote opgave op stapel staat en waar de bouwstenen met elkaar concurreren. Naast de sleutelgebieden worden ook vijf gebieden onderzocht waar in de regio verschillende opgaven samenkomen. Dit hoofdstuk geeft een eerste indruk van hoe de principes werken en welke (noodzakelijke) afwegingen dat vraagt. In het hoofdstuk ‘werken met de verstedelijkingsstrategie’ wordt beschreven hoe de verstedelijkingsstrategie een functie krijgt in de ruimtelijke samenwerking in de regio als het gaat om het gesprek over plannen, prioriteren, afhankelijkheden en financiën.
Inhoudsopgave DEEL 1 00
01
DEEL 2
Perspectief 2040
14
02
Meer landschap meer stad: gebiedsuitwerkingen
66
Wat is de Groene Metropool?
14
Arnhem-Oost
68
Even voorstellen: “De Groene Metropool, aangenaam!”
16
Foodvalley-Zuid
72
Kansenkaart verstedelijking
18
Nijmegen-West
76
Foodvalley-Noord
80
26
De Liemers
82
Leefomgeving: meer landschap
28
Middengebied Arnhem-Nijmegen
84
Mobiliteit: slim en schoon
36
Rijk van Nijmegen
88
Economie: werk van de toekomst maken
48
Veluwe
90
Wonen: meer stad en meer vitale kernen
56
Bouwstenen
03
Werken met de verstedelijkingsstrategie Van verstedelijkingsconcept naar een strategie om
92 92
langjarig samen te werken
04
Wat moet de verstedelijkingsstrategie doen?
92
Waar leggen we de afspraken vast?
93
Rol van gebiedsuitwerkingen
93
Hoe werkt het ‘samen sturen’?
93
Opgave in cijfers
94
Monitoren en bijsturen
94
Afwegen in gebiedsuitwerking
95 98
Bijlagen Begrippen en definities
100
11
DE VERSTEDELIJKINGSSTRATEGIE IS EEN UITWERKING VAN DE NATIONALE OMGEVINGSVISIE De NOVI is een uitwerking van de omgevingswet. In de omgevingswet staan twee doelen centraal: (a) het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit en daarnaast (2) het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften’. Deze doelstelling is vertaald in een omgevingsinclusieve benadering van de leefomgeving: ontwikkeling van de leefomgeving gaat (altijd) samen met versterking van te beschermen waarden als gezondheid, landschap, waterveiligheid, natuur, cultureel erfgoed, leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit. De drie afwegingsprincipes uit de NOVI hebben we meegenomen in het opstellen van de ontwerpprincipes van de verstedelijkingsstrategie: (1) de combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies, (2) kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal en (3) afwentelen wordt voorkomen. In de NOVI is de regio Arnhem-NijmegenFoodvalley aangewezen als onderdeel van het Stedelijk Netwerk Nederland. De stedelijke regio’s Amsterdam, Utrecht, Amersfoort, Zwolle, Arnhem/ Nijmegen, Eindhoven, Breda, Rotterdam/Den Haag vormen de huidige kern van het Stedelijk Netwerk Nederland.
In de Omgevingsagenda Oost-Nederland, een gebiedsagenda van de opgaven van de NOVI, is de afspraak gemaakt om
12
een verstedelijkingsstrategie op te stellen voor
Gezonde, aantrekkelijke, identiteitsvolle steden
Arnhem-Nijmegen-Foodvalley.
Het is essentieel dat onze steden gezond, aantrekkelijk, veilig en schoon zijn om in te wonen
De belangrijkste uitgangspunten uit de NOVI voor
en te werken, dat er goede en betaalbare woningen
de verstedelijkingsstrategie Arnhem- Nijmegen-
beschikbaar zijn en dat woon- en werklocaties
Foodvalley zijn:
bereikbaar zijn. De relatief beperkte omvang van
• Goede verbindingen tussen de stedelijke regio’s
de Nederlandse steden kan daarbij een voordeel
zijn nodig om de kracht van het netwerk als
zijn. Het landelijk gebied en de natuur zijn nabij;
geheel te benutten.
arbeidsplaatsen en voorzieningen zijn voorhanden
• Wonen en werken worden daarbij zoveel mogelijk in elkaars nabijheid ontwikkeld.
of op korte afstand te bereiken. Dit draagt bij aan de kwaliteit van leven in de breedste zin van het
• De ontwikkeling vindt plaats zo veel mogelijk in
woord. Ook de aanwezigheid van groen en water
bestaand stedelijk gebied, klimaatbestendig en
in de stad is belangrijk voor de kwaliteit van het
natuurinclusief.
stedelijk leven en de aantrekkelijkheid van de
• Grote open ruimten tussen de steden houden
stad. Het biedt mogelijkheden voor recreatie en
hun groene karakter. Het aanbod en de kwaliteit
gezond bewegen en helpt bij het opvangen van de
van het groen in de stad worden versterkt en de
gevolgen van klimaatverandering. En onroerend
aansluiting op het groene gebied buiten de stad
cultureel erfgoed zoals monumenten, stads- en
wordt verbeterd.
dorpsgezichten en cultuurlandschappen, speelt
• De verstedelijking wordt gekoppeld aan die van
een belangrijke rol in de fysieke leefomgeving,
de ontwikkeling van de (OV-) infrastructuur.
zowel in stad als in regio. Erfgoed vormt een
• De ontwikkeling leidt tot behoud van het
afspiegeling van de geschiedenis van Nederland
landelijk gebied en door het creëren van
en geeft daarmee duiding aan de identiteit van
nabijheid draagt ze bij aan de efficiëntie van de
een gebied.
Nederlandse economie en de duurzaamheid van de Nederlandse samenleving. • Voor de Groene Metropool zijn de zoekgebieden
Over de landschappen in onze regio zegt de NOVI:
voor twee van de grootschalige ontwikkellocaties al aangewezen in de NOVI: Nijmegen Kanaalzone
Veluwe, Heuvelrug en Rivierengebied
en Nijmegen Stationsgebied.
Het landschap de Veluwe, het Nationaal Park
• Voor Arnhem-Oost is gekozen voor een wijk-
Hoge Veluwe en de Veluwezoom is het grootste
aanpak gericht op leefbaarheid en veiligheid
laagland natuurgebied van Noordwest-Europa
(Woondeal regio Arnhem Nijmegen)
met bos, heide, zandvlakten, landgoederen en een unieke wildbeleving. Het gebied omvat twee
nationale parken en vier Natura 2000-gebieden.
scheepvaart en zoetwater en treft maatregelen
De opgave die daarbij geformuleerd is, is “Het
In dit landschap zijn veel bewijzen van
die leiden tot een duurzaam functionerend
mogelijk maken en realiseren van de transitie
historisch menselijke ingrepen zichtbaar en ook
rivierensysteem.
naar kringlooplandbouw.” De landbouw komt ook terug in de prioriteiten. De vierde prioriteit
beleefbaar, zoals grafheuvels, celtic fields uit de tijd dat de Veluwe agrarisch gebied werd, de
Woningbouw en landschap
is de toekomstbestendige ontwikkeling van het
landgoederenzones en het gebouw van voormalig
Verstedelijking gaat om meer dan alleen
landelijk gebied. Er staat: “Natuurlijke systemen en
zendstation Radio Kootwijk.
woningbouw en infrastructuur. Het Rijk zet in
landschap staan in bepaalde regio’s onder druk.
op het binnenstedelijk bouwen van woningen,
Tegelijkertijd zijn er veel opgaven in het landelijk
De vrijetijdseconomie is in de afgelopen jaren
bedrijven en voorzieningen waar nodig; pas daarna
gebied zoals transitie van de landbouw, de
flink gestegen; de Veluwe is belangrijk in het
is realisering aan de randen van verstedelijkt
energietransitie, klimaatadaptatie, natuurherstel,
toeristische aanbod van heel Nederland. De
gebied aan de orde. In alle gevallen is het
bodemdaling en verdergaande verstedelijking.
ecologische, economische en ervaringswaarde
belangrijk dat dit gebeurt met oog voor ruimtelijke
Een toekomstbestendige ontwikkeling vraagt
van de Veluwe staan echter onder druk. Er ligt een
en landschappelijke kwaliteit. Buiten en binnen
een verantwoorde herinrichting van het landelijk
opgave om de kernkwaliteiten van dit waardevolle
het bestaande stedelijk gebied. Er is behoefte
gebied en een verbetering van de milieukwaliteit.”
gebied in balans met het toekomstbestendig
om natuur en biodiversiteit dichter bij mensen te
gebruik te versterken en nieuwe kwaliteiten toe
brengen en zo ook de klimaatopgave (hittestress
In de NOVI worden beleidskeuzes aangereikt
te voegen; ruimtelijke kwaliteit te realiseren
en wateroverlast) tegen te gaan. Zo kunnen groen
waarvan we er een aantal hebben over genomen in
door transformatie naar klimaatbestendige
in de stad en met zorg ontworpen stadsranden
de uitwerking van de bouwsteen Leefomgeving.
landschappen.
bijdragen aan een gevarieerder en rijker woonwerkklimaat. Hierover worden nadere afspraken
Nationaal Park de Utrechtse Heuvelrug dat
gemaakt in de verstedelijkingsstrategieën.
gedeeltelijk in de Foodvalley ligt, wordt net als de andere nationale parken benoemd als waardevol
De woningbouwopgave en de bossenstrategie
landschap.
vormen gezamenlijk een kans. Door grootschalige herbebossing in de buurt van steden wordt
Ook het Rivierengebied wordt in de NOVI
CO₂ vastgelegd, de productie van duurzaam
als waardevol landschap benoemd. In het
bouwmateriaal vergroot en krijgen burgers meer
rivierengebied ligt een grote en urgente
recreatiemogelijkheden, ruimte voor bewegen
waterveiligheidsopgave, die voortkomt uit de
en betekenisvolle ontmoetingsruimte. Het Rijk
nieuwe normen voor waterveiligheid en door
onderzoekt wat de bijdrage van grootschalige
klimaatverandering toenemende rivierafvoeren.
bouw in hout kan zijn.
Deze opgave kan worden opgepakt door een combinatie van dijkversterking en rivierverruiming.
In de Nationale Omgevingsvisie wordt als één van
De Rijksoverheid betrekt daar eveneens belangen
de nationale belangen het ontwikkelen van een
bij van laagwater, waterkwaliteit, natuur, ecologie,
duurzame voedsel- en agroproductie genoemd.
13
Perspectief 2040 De ligging van Arnhem-Nijmegen-Foodvalley is ideaal: midden in het Stedelijk Netwerk Nederland, goed verbonden (via weg en spoor) met goede nationale en internationale verbindingen. Tel daar bij op dat de regio bestaat uit sterke steden en vitale kernen in een aantrekkelijke groene leefomgeving. Dat zorgt ervoor dat dit een regio is waar mensen graag wonen en werken. De groei die eraan komt, moet ons helpen om de regio nog vitaler, groener en sterker te maken. We ontwikkelen ons door tot de Groene Metropool. Dat is onze inzet. Nederland is een sterk verstedelijkt land. Een
regio is de leefomgeving met het landschap en
dat we kiezen voor het versterken van de
groot deel van de Nederlanders woont in steden
het sterke groenblauwe netwerk een belangrijk
bestaande steden, regiokernen en dorpskernen.
of in de suburbane kernen daar omheen. Ook
onderdeel van de leef- en vestigingskwaliteit.
We koesteren de ontspannenheid en de kracht
het Nederlandse platteland ligt grotendeels in
De opgave is dan ook om het versterken van het
van het landschap, de kwaliteit en intimiteit
de directe invloedssfeer van de steden en de
groenblauwe netwerk gelijk op te laten lopen met
van de kleinere kernen in de regio (waarin die
inwoners maken volop gebruik van stedelijke
de urgente opgaven, zoals de vraag naar woningen
kernen kunnen groeien naar eigen behoefte) en
voorzieningen. In de regio Arnhem-Nijmegen-
en werkgelegenheid.
we combineren dat met dat wat de stedelijke
Foodvalley is dat niet anders. Onze regio
regio’s kenmerkt. Met hun hogere dichtheden,
functioneert met zijn ligging en internationale
De vraag om meer woningen en werkgelegenheid
interactiemilieus en hoogwaardige economische
bereikbaarheid als schakel tussen de mainports
grijpen we aan om de Groene Metropool
activiteit zijn ze het vliegwiel van de Nederlandse
Rotterdam, Schiphol en Duitsland.
duurzaam, circulair en klimaatbestendig te
economie. Een goede verbinding tussen stad,
versterken. In deze regio wordt gewerkt aan
vitale suburbane kernen en platteland versterkt
Met de verstedelijkingstrategie maken we de
de opgaven van de toekomst in Food, Health
de concurrentiepositie en werkgelegenheid van de
schaalsprong naar de Groene Metropool in
& Hightech en Energy. Het logische verlengde
regio en draagt bij aan de agglomeratiekracht en
het Stedelijk Netwerk Nederland met goede
daarvan is dat het onze ambitie is om de circulaire
innovatie.
verbindingen met Utrecht, Amsterdam, Den Haag,
topregio van ons land en van Europa te worden
Rotterdam, Amersfoort, Zwolle en Eindhoven.
met campusontwikkeling, logistieke hotspots en
Op de kaarten en in de strategie is de vormgeving
De ligging van de Groene Metropool met zijn sterke
energieclusters. Een regio waar de circulariteit
van dat samenhangende vitale netwerk uitgewerkt
steden en vitale kernen in een aantrekkelijke
zichtbaar is in alle facetten van de leefomgeving.
(zie p. 16).
regio is waar mensen graag wonen en werken. Dat
In het verstedelijkingsconcept combineren we
De inzet op het groene karakter past bij onze
levert een grote en urgente woningbouwopgave op
het beste van twee werelden: we maken meer
circulaire visie op de verstedelijkingsopgave:
die onmiddellijk gekoppeld is aan opgaven voor
landschap én meer stad. Dat klinkt stedelijker
we willen groene groei realiseren en bestaande
bereikbaarheid en werkgelegenheid. Voor onze
dan het is: het is een keuze om te laten voelen
kwaliteiten versterken, zonder daarbij natuurlijke
groene leefomgeving zorgt ervoor dat dit een
14
=
Nature and climate adaptive urbanisation asks for enough Nature Network, areas for green in the city. We need a system for this, like the NL erwaarden green label or a point systems (you can build a building en sociale hulpbronnen uit te putten. We zetten de • De woningbouwopgave inzetten om het karakter verstedelijkingsopgave in om de transitieopgaven whenen de kwaliteit van groene metropool realising 12de points and (natuur, you’ll earn points by adding te versnellen. Eén van de sectoren waar veel klimaat en gezondheid) te vergroten en daarmee / huishouden natureonderscheidend inclusive/climate adaptive measurements. So a green verandering te zien zal zijn in de komende jaren te zijn ten opzichte van de is de landbouw. Er zit spanning op de relatie andere metropoolregio’s; roof gives you 3 points for example). tussen verstedelijking en de landbouw. Dat heeft
• De bouwopgave aangrijpen om de nieuwe en
enerzijds te maken met de stikstofproblematiek
vernieuwde leefomgevingen (werken en wonen)
en anderzijds met de ruimtevraag: verstedelijking
energieneutraal en circulair te maken;
vraagt ruimte en nieuwe vormen van landbouw
• Het versterken van (brede) welvaart door
5 kmen de landbouw hebben zich dus tot elkaar te vragen ook meer ruimte. De verstedelijking
verhouden. We gaan daar in onze regio niet
stimuleren van werkgelegenheid en een gezonde leefomgeving; • Het behouden en versterken van de kwaliteit
krampachtig mee om, maar we onderzoeken hoe
van de leefomgeving door onder andere
we tot gebiedsgerichte oplossingen en inpassingen
te investeren in het landschap en het
kunnen komen.
klimaatadaptief te ontwikkelen;
ace per household within a 5 km Wij zijn ervan overtuigd dat een kwalitatieve groei he city. Design and maintenance ofen juist daardoor op meer draagvlak kan rekenen ook voor een snelle groei kan zorgen. Hierbij is het of urbanisationdoel (soomeuros/housede groei van woningen en werklocaties cted) green, butzóalso attractive, vorm tean geven dat het meerwaarde oplevert voor alle inwoners. Dat betekent dat we steeds We can also create funds to pay for integrale keuzes maken, moeten prioriteren en
• Voor de bereikbaarheidsopgave zetten we in op het investeren in duurzame mobiliteit: slim en schoon, zodat de verstedelijking leidt tot een kwalitatief stedelijk mobiliteitsnetwerk. De bereikbaarheid is gewaarborgd.
+
samenwerken door de schalen heen. Bij het tot stand brengen van de groene, gezonde
+
groei met zoveel mogelijk aspecten van brede welvaart, gaan we dan ook uit van de volgende richtinggevende keuzes en hoofopgaven:
Densification defines the green-blue structures that create connections for 15 people and ecology between the urban areas to the surrounding landscape
EVEN VOORSTELLEN: “DE GROENE METROPOOL, AANGENAAM!” In het midden van Nederland groeit een stedelijke ring van metropoolregio’s. Met Arnhem- NijmegenFoodvalley als het nieuwste kroonjuweel op het hoogste niveau: een groene metropoolregio met directe relaties naar de Randstad (zoals TU Delft, AMS in Amsterdam), Utrecht (Utrecht Science Park) en Brainport Eindhoven. En met een groeiende grensoverschrijdende kracht naar het Ruhrgebied (Universität Duisburg-Essen), Düsseldorf (zoals Hochschule für Prävention und Gesundheitswissenschaft) en Mannheim (medische clusters Universität Mannheim). We zijn een groene metropoolregio in het midden van vitale, internationale netwerken. De regio Foodvalley is de topregio binnen ons land op het gebied van Agrifood. De regio ArnhemNijmegen is eind 2018 uitgeroepen tot beste circulaire regio van Nederland en won daarmee de titel Green Capital of Europe. Samen met Foodvalley kunnen we die naam nog meer eer aan doen: op het grotere schaalniveau vormen we de groene metropool waar een toenemende verstedelijkingsdruk voelbaar is. We willen dé circulaire topregio worden in Europa. Een groene metropoolregio die zich kan meten met andere metropoolregio’s in ons land. We
16
onderscheiden ons op het gebied van circulariteit.
Düsseldorf, Keulen en Frankfurt. En via Duisburg
Niet alleen met de economische topsectoren
binnenkort snelle overstapmogelijkheden naar
(Food, Health, Hightech en Energy), maar ook op
andere gebieden in noord-midden en zuid
alle facetten van de leefomgeving: stedenbouw,
Duitsland die binnen maximaal 5 uur bereikbaar
water, groen, klimaat, gezondheid, mobiliteit en
zijn vanuit onze regio. Met de stationsgebieden
sociale inclusie. We streven naar een gezonde,
van Arnhem (ook ICE-halteplaats), Nijmegen en
circulaire groei via het structureel opschalen
Ede-Wageningen als stedelijke knooppunten,
en versnellen van experimenten op het gebied
gekoppeld aan prettige binnensteden en
van onder andere landbouw, eiwit, energie en
transformatiegebieden waarmee we de steden
logistiek. Daarbij kiezen we voor innovaties met
beter benutten.
concrete resultaten, die breed toepasbaar zijn voor anderen.
Onze stedelijke kernen liggen in het landschap
Om dit te doen hebben we als metropoolregio
van rivieren en stuwwallen: ze zijn onze
al het nodige in huis. Onze universiteiten
drager voor een aantrekkelijk internationaal
en hogescholen zijn topspelers op gebied
vestigingsklimaat. De Rijn, Waal en IJssel zijn
van onderzoek en onderwijs, zoals Radboud
samen de ‘kraan’ van onze Nederlandse delta.
Universiteit, Wageningen Universiteit en Research,
Naast de grote nationale parken, zoals de Hoge
Hogeschool Arnhem en Nijmegen, Van Hall
Veluwe en Utrechtse Heuvelrug, realiseren we
Larenstein, Aeres Hogeschool, ArtEZ hogeschool
bijzondere groenblauwe projecten, zoals Veur-Lent
voor de kunsten en de Christelijke Hogeschool
Nijmegen, Stadsblokken Meinerswijk Arnhem,
Ede.
Park Lingezegen, Grebbelinie, Binnenveld en
Met een groeiende onderlinge samenwerking staan
Rivierklimaatpark IJsselpoort. Gekoppeld aan het
deze kennisinstellingen in een breed netwerk
regionaal netwerk van wandel- en (snel)fietsroutes
van internationale bedrijven en aantrekkelijke
versterkt dit het groene karakter van onze
campussen, zoals Novio Tech Campus Nijmegen,
metropoolregio.
Industriepark Kleefse Waard Arnhem, Wageningen Campus en straks het World Food Centre in Ede.
Wij zijn een dynamische regio in transitie en we
Ondersteund door van oudsher goede
werken daarin nauw samen met een groot aantal
autoverbindingen en goede en snelle OV-
partners.
verbindingen met Utrecht, de Zuidas en Schiphol, en een directe ICE verbinding naar Duisburg,
Hieronder is een selectie weergegeven van lopende Rijk-regio samenwerkingstrajecten die cruciaal zijn voor het innovatieklimaat en daarmee
ARNHEM-NIJMEGEN-FOODVALLEY
voor de economische ontwikkeling van de regio: • Integrale MIRT Agenda Stedelijk Netwerk Arnhem-Nijmegen • IBP Vitaal Platteland • Regio Deal Foodvalley • Toekomstbeeld OV 2040 • Woondeal Arnhem-Nijmegen • Ontwerpstudie Regio van de Toekomst • Programma Erfgoed Deal • Logistiek knooppunt Afslag 38 • Het Hoogwaterbeschermingsprogramma Lopende MIRT-projecten: • Sterke regio’s: CAT Agrofood Wageningen • MIRT verkenning A1/A30, Rijnbrug • PHS station Ede Wageningen • Verbetering spoorlijn Utrecht-Arnhem-Duitse grens • SUN corridor (PHS Schiphol-Utrecht-ArnhemNijmegen • ICE lobby en afspraken hierover bestuurlijk overleg MIRT Dec 2018 • PHS-maatregelen Nijmegen CS • Goederencorridor Oost, knoop Nijmegen • MIRT-verkenning A50 Eindhoven-Nijmegen. • Heyendaal en Energy (Connektr op Industriepark Kleefse Waard, Arnhems Buiten)
17
KANSENKAART VERSTEDELIJKING De polycentrische ontwikkeling van de Groene Metropool met kansen voor de leefomgeving, mobiliteit, economie en wonen.
MEER LANDSCHAP: VERSTERKING LEEFOMGEVING
ECONOMIE: WERK MAKEN VAN DE TOEKOMST
MOBILITEIT: SLIM EN SCHOON
Het groene raamwerk van de regio versterken
Ons doel is een regio te zijn die economisch,
We stellen de reiziger centraal en we verleiden
we door de landschappelijke kwaliteit,
ecologisch en sociaal tot bloei komt in de
hem of haar om de slimste en schoonste keuzes
het watersysteem, de biodiversiteit en de
komende 20 jaar. Het uitbouwen en versterken
te maken om door het netwerk te reizen. We
groenvoorzieningen leidende principes te laten
van deze sectoren in balans met de omgeving
benutten bestaande mobiliteitsnetwerken beter.
zijn bij het ruimtelijke ontwerp voor de Groene
past daarbij. Dat is een stevige opgave én een
We willen de groei in balans brengen met onze
Metropool.
uitdaging omdat de ruimte beperkt is en we te
leefkwaliteit en aantrekkelijkheid van cultuur,
maken hebben met een hoge woningdruk en veel
recreatie en landschap.
economische activiteiten. Die opgave pakken we samen op. De verstedelijkingsstrategie is een kans om de ruimtelijke vertaling bij deze economische ambities te maken.
MEER STAD: INTEGRALE VERSTEDELIJKING We voegen 100.000 woningen toe om het woningtekort in te lopen, om de bevolkingsgroei te accommoderen en de toestroom uit andere regio’s op te vangen. Dit is dé kans om de bestaande wijken te versterken; steden, wijken en dorpen worden (in onderlinge samenhang) aantrekkelijker, duurzamer, veilig, gezond, bereikbaar en inclusief.
19
MEER LANDSCHAP: VERSTERKING LEEFOMGEVING Het landschap in onze regio is het belangrijkste
en stuwwallen vormen buffers tussen de stad
stedelijk gebied zo goed mogelijk rekening
onderdeel van de leefkwaliteit die mensen ervaren.
en de woonkernen op het platteland. De eigen
met (de randvoorwaarden van) het bodem- en
De ontwikkeling van stad en landschap is voor de
identiteit van de verschillende plekken in de regio
watersysteem.
groene metropool een samenhangende opgave:
is daarmee verzekerd. Met aan de noordzijde het
het een kan niet zonder het ander. Hoe behouden
Nationaal Park de Veluwe, het Nationaal Park
Als we kiezen voor ruimtelijke ontwikkelingen
én versterken we landschappen, natuurwaarden,
de Utrechtse Heuvelrug, de Gelderse Vallei, de
in het landschap, dan dient dat altijd
biodiversiteit en cultuurhistorisch erfgoed in
Liemers, in het midden de Gelderse Poort en
meerdere doelen, bijvoorbeeld op het gebied
combinatie met andere ruimtevragers? Hoe zorgen
de Overbetuwe, aan de westzijde de Utrechtse
van de waterhuishouding, het klimaat, de
we dat de flora en fauna in onze regio kwalitatief
Heuvelrug en aan de zuidzijde het Land van Maas
stikstofdepositie, de (kringloop)landbouw, de
en kwantitatief groeien? Hoe kunnen we nieuwe
en Waal en het Rijk van Nijmegen.
biodiversiteit, de recreatie of erfgoed. Tussen de
landschapszones creëren en bestaande, zoals Park
Met bossen, uiterwaarden en beekdalen herbergt
bebouwde gebieden maken we 5.000 hectare
Lingezegen, versterken en uitbreiden? Hoe passen
de regio hoge natuurwaarden (Natura2000
buitengebied toegankelijk voor medegebruik:
we cultuurhistorisch erfgoed toe in het landschap
gebieden) en recreatief landschap met een
recreatief, aantrekkelijk en toegankelijk. Met
en zorgen we dat inwoners en bezoekers dat op
rijke cultuurhistorie. Verschillende historische
deze buffers blijft de afstand tussen kernen
een goede manier kunnen beleven? Hoe bedden
linies, zoals de IJssellinie, de Grebbelinie, de
gewaarborgd – ze groeien niet aan elkaar vast.
we de verstedelijking goed in, in het landschap?
Romeinse Limes en de Operatie Market Garden,
De buffers zorgen voor een waardevolle ruimte
Hoe combineren we agrarische activiteiten met
hebben in de regio hun sporen achtergelaten
waar groen, natuur, landbouw, klimaat en
de verstedelijkingsopgave? En hoe zorgen we dat
in het landschap en bieden houvast om het
energieambities en natuurlijk ook recreatie hun
inwoners gezond blijven en dichtbij huis kunnen
landschap en het cultureel erfgoed te versterken.
plek kunnen vinden. Door te zorgen voor een
blijven recreëren, zonder dat het te druk wordt?
Zo is de Romeinse Limes onder de naam Neder-
raamwerk met dagelijks, wekelijks en maandelijks
Germaanse Limes zelfs genomineerd als UNESCO
groen, ervaren alle inwoners iedere dag het effect
Werelderfgoed.
van het wonen in de groene metropool.
Onze inzet is een landschapsinclusieve ontwikkeling, waarbij we de functies en kwaliteiten van het landschap, de bodem, het watersysteem
We kiezen voor een compacte vorm van
en de natuur versterken. Het landschap vormt
verstedelijking, zodat er voldoende ruimte blijft
het raamwerk voor de verstedelijking. De
voor het landschap als groen raamwerk. Als er
uitgangssituatie is daarin steeds anders, omdat de
geen mogelijkheden meer zijn voor het toevoegen
karakteristieken van het landschap in relatie tot
van bebouwing binnen bestaand stedelijk gebied,
verstedelijking binnen de regio sterk verschillen.
dan houden we bij het aanwijzen van woon-
De regio heeft een gevarieerd en rijk landschap:
en werklocaties aan de randen van bestaand
natuur, rivieren, water, polders, landbouwgebieden
20
‘Maandelijks’ groen: • Veluwe • Rivierengebied • Utrechtse Heuvelrug
Monthly green
‘Wekelijks’ groen: • Park Lingezegen • Binnenveld
Weekly green
‘Dagelijks’ groen: • Goffertpark • Stadspark Nijkerk • Groene buffers
Daily green 21
MEER STAD: INTEGRALE VERSTEDELIJKING Het verstedelijkingsconcept is opgebouwd rond
Alle inwoners in de regio zullen iets gaan merken
Voor de kernen is vitaliteit van belang; inbreiding
drie polycentrische polen. Dat betekent dat het
van de verstedelijking, dat is onvermijdelijk.
en het benutten van bestaande stations helpt
zwaartepunt van de verstedelijking plaats vindt in
De insteek is dat dat positief uitpakt en dat
daarbij. De opgaven in de steden, die gericht
het zuidelijk deel van de Foodvalley (rondom Ede,
inwoners naast meer stedelijkheid ook meer
is op stedelijke dichtheid, op multimodale
Wageningen, Rhenen en Veenendaal), in Arnhem
van het landschap gaan ervaren. Het effect van
knooppunten en op economische brandpunten,
en in Nijmegen. Hier worden verhoudingsgewijs de
de verstedelijking moet zijn dat het de directe
is anders dan in de kleine kernen waar vitaliteit,
meeste woningen en werkgebieden toegevoegd.
leefomgeving aantrekkelijker, gezonder en
bereikbare voorzieningen en de eigen identiteit
Dat kan omdat deze plekken goed bereikbaar zijn.
duurzamer maakt. Daarbij gaat het over (het
voorop staan in combinatie met het groene
Die bereikbaarheid en dichtheid in combinatie
draagvlak voor) voorzieningen, de toegang tot het
karakter. Dat onderscheid is ook te vinden in de
met voorzieningen en de functie als brandpunten
landschap en ook over hoe mensen zich (slim en
strategie waarbij we het verschil maken tussen
voor de economie, maakt deze gebieden tot
schoon) kunnen verplaatsen.
de verschillende centra in de drie polen, de
polycentrische polen. Het is niet zo dat deze drie
Bij de realisatie van de woningbouwopgave is
regiokernen en de vitale kernen. In het integrale
polen alle drie één centrum hebben: ze hebben er
klimaatbestendig en duurzaam bouwen het
netwerk van onze regio hebben ze allemaal een rol
juist meerdere om de verbinding met de regio zo
uitgangspunt, waarbij er ook kansen liggen voor
en zijn ze goed met elkaar verbonden.
goed mogelijk te houden.
het klimaatbestendig en duurzaam maken van de
Dit model van de Groene Metropool met drie
bestaande voorraad.
22
We realiseren woon- en werklocaties en voorzieningen zoveel mogelijk binnenstedelijk.
polycentrische polen die in nauwe verbinding staan met regiokernen en vitale kernen, is de
Versterken steden én kernen
Dat doen we met binnenstedelijke verdichting
basis voor de verdere doorontwikkeling van
In de economische kerngebieden van de
en het bijbouwen in dorpskernen in gemengde
het verstedelijkingsconcept. We integreren de
regio worden groei van werkgelegenheid en
milieus en geconcentreerd rond ov-knooppunten.
verschillende karakteristieken van de regio en
voldoende kwalitatief aanbod van woningen
Deze verhoogde nabijheid combineren we met
elkaar versterkende kernen en we bouwen verder
steeds belangrijkere vestigingsfactoren voor de
een gezonde leefomgeving. Dit betekent dat we
aan de identiteit van de metropool die als één
(internationale) concurrentiekracht. Dit vraagt
investeren in groen in de stad en het ommeland.
geheel functioneert. Met de woningbouwopgave
onder meer om onderscheidende stedelijke woon-
versterken we ook de kwaliteit van bestaande
en werkgebieden, waarin wonen en werken in hoge
Toekomstbestendig verstedelijken
grotere (woon)kernen, wijken en stadscentra
dichtheden worden gemengd. Door wonen en
De nieuwe economie kenmerkt zich door
omdat het draagvlak voor voorzieningen toeneemt.
werken in elkaars nabijheid te situeren, stimuleren
biobased en circulair te denken en te werken. We
Daarnaast brengt het toevoegen van nieuwe
we dat mens op de fiets of wandelend naar hun
zetten in op energieneutraal of energieleverend
woningen in bestaande gebieden, soms net
werk kunnen.
ontwikkelen. Dat moet ook als we de
de verandering die een wijk of kern goed kan
Een grotere variatie aan woonmilieus van (hoog)
doelstellingen van het akkoord van Parijs willen
gebruiken. Dit doen we vanuit een circulaire
stedelijk tot landelijk en van betaalbaar tot
nakomen met een regio die in 2050 CO2-neutraal
visie op de stad, waarbij hergebruik, innovatie en
duurdere woningen is van belang voor onze regio.
is. Daarom ontwikkelen we bestaande en nieuw te
inclusie voorop staan.
STERKE ECONOMIE ontwikkelen woon- en werklocaties zoveel mogelijk
In onze economie richten we ons primair op het
corridor en de logistieke corridor goed op elkaar
circulair en met nadruk op de toepassing van
oplossen van de vragen van de toekomst. Onze
afstemmen, ontstaan kansen voor synergie voor
hoogwaardige materialen.
focus ligt niet voor niets op Food, Health, Hightech
de kennissector, de logistieke sector en duurzaam
en Energy. Dit zijn de sectoren waar onze regio al
vervoer. De rapportage Economische betekenis
Aantrekkelijk woonklimaat voor iedereen
decennialang gezaghebbend in is en waar het ICT-
en potentie ICE verbinding Arnhem toont aan
Er is een groot tekort aan woningen en de vraag
cluster, de agroketen en een sterke dienstensector
dat door verbeteringen aan het ICE netwerk de
stijgt nog door. In de verstedelijkingsstrategie
belangrijke pijlers van zijn. Dat blijkt ook het
komende jaren gebieden in Nederland, maar ook
is het uitgangspunt de opgave om 100.000
onderzoek naar de Kracht van Oost.
vooral in Duitsland (niet alleen Düsseldorf, Köln en
woningen1 te realiseren tot en met 2040.
Versterking van de (internationale)
Frankfurt) interessant zijn voor onze regio. Via een
Om dat voor elkaar te krijgen, zetten we in op
concurrentiekracht vraagt om versterking
snelle overstap vanuit Arnhem op station Duisburg
een verbetering van het functioneren van de
van een selectie van toplocaties (campussen,
naar andere ICE lijnen worden ook gebieden in
woningmarkt: de doorstroming kan beter als
functiegemengde zakencentra en
Noord-(o.a. Berlijn), Midden- en Zuid Duitsland
er voldoende aanbod is voor doorstromers en
productielandschappen) en van de verbindingen
beter bereikbaar (binnen max 5 uur vanuit
starters. Ook zetten we in op de leefbaarheid
daartussen. We willen sterker maken wat sterk is
Arnhem). Deze gebieden zijn interessant zijn voor
van bestaande wijken en kernen, zodat het voor
en blijven vol inzetten op de ontwikkeling van onze
onze speerpuntsectoren.
zowel huidige als toekomstige bewoners mogelijk
internationale clusters en campuslocaties.
is een passende en aantrekkelijke woonplek te
In de verstedelijkingsstrategie maken we de
We willen het bedrijfsleven in de regio versterken
vinden. We werken aan voldoende woningen,
ruimtelijke vertaling van de randvoorwaarden
door ruimte te bieden aan ondernemerschap
met een divers en betaalbaar woningaanbod
die horen bij deze economische ambities.
en door in te zetten op voldoende en kwalitatief
in diverse woonmilieus, in kwalitatief goede,
De campussen kunnen zich ontwikkelen als
goede werklocaties en verbindingen. We
gezonde en veilige leefomgevingen. We grijpen
stedelijke innovatiemilieus van de toekomst en
onderzoeken de mogelijkheden van intensivering
de kans om bestaande wijken meer divers en
we zorgen voor ‘ecosystemen’ die de campussen
en functiemenging op bestaande werklocaties in
toekomstbestendiger te maken door te kiezen voor
en het bedrijfsleven met elkaar verbinden, zodat
het stedelijk gebied.
een integrale wijkaanpak.
innovatie kan ontstaan. Andersom werkt het
De prognoses komen uit de planmonitor en uit aanvullende onderzoeken van Stec groep (Foodvalley) en Companen (Arnhem Nijmegen).
1
ook; de verstedelijkingsstrategie verbetert het
We houden rekening met extra ruimte voor
vestigingsklimaat van de regio met een goede
bedrijvigheid die onder andere nodig is voor de
kwaliteit van leven en extra woningen.
transformatieperiode naar een klimaatadaptieve, energieneutrale en circulaire economie. Bij een
We benutten en versterken onze strategische
functiewijziging van bedrijventerreinen zetten
ligging op de Oost-corridor met ICE Duitsland
we in eerste instantie in op multifunctionele
en de multimodale goederencorridor: weg
werklocaties. Er is immers vraag naar
– spoor – water. Wanneer we de stedelijke
aantrekkelijke gebieden met verschillende
23
SLIMME EN SCHONE MOBILITEIT functies. Transformatie van bedrijventerreinen
Het mobiliteitsnetwerk in de Groene Metropool
Gezien de al bestaande knelpunten, verwachten
naar niet-werkfuncties kan alleen plaats vinden
heeft nu al een groot aantal knelpunten (binnen
we dat investeringen in het netwerk nodig zijn
als (elders) voldoende ruimte overblijft voor
de regio en in de aansluitingen op het stedelijk
om te anticiperen op de groei van het aantal
(binnenstedelijke) bedrijvigheid. Om ruimte te
netwerk Nederland) en de groei van het aantal
woningen en de economie. We investeren in
maken voor transformaties wordt gedacht aan het
woningen gecombineerd met een groei van de
mobiliteitshubs, stimuleren fietsen en lopen
maken van een gezamenlijke bedrijvencarrousel
economie, maakt de druk (op de knelpunten)
op korte afstanden binnen het stedelijk gebied,
om met elkaar ruimte te kunnen blijven bieden aan
alleen maar groter.
vergroten en versterken het Hoogwaardig Openbaar Vervoer-netwerk (HOV-netwerk) en
bedrijven die zich lastiger verhouden tot andere We kiezen er in het verstedelijkingsconcept voor
zetten in op verbindingen op openbaar vervoer en
om mensen in de Groene Metropool te laten reizen
spoor (corridors Randstad-Arnhem-Rhein Ruhr
Met bovenstaande ambities doen we dus ook
op de slimste en schoonste manier. Op deze
en Amersfoort-Foodvalley-Apeldoorn). Gezien de
vanuit de economie een stevig beroep op de
manier wordt het mobiliteitsnetwerk het beste
grote effecten van woningbouw op het wegennet
schaarse ruimte in de regio. Dat betekent
(flexibel) benut en werken we aan CO2-reductie.
(en ongeacht inzet op OV en fiets) is het ook nodig
omgekeerd ook dat we moeten kijken waar de
Dat lukt als we de reiziger centraal stellen en hem
te inventariseren welke oplossingen en eventuele
ruimte voor werklocaties, bedrijventerreinen en
verleiden om de slimste en schoonste keuzes te
investeringen voor het regionale en landelijke
campussen efficiënter gebruikt kan worden door
maken door te zorgen voor een goed OV-aanbod in
wegennet nodig zijn.
in te schikken, te verdichten en functies slim te
het regionale netwerk en goede aansluitingen op
combineren.
het landelijke en lokale netwerk.
functies maar die belangrijk zijn voor de regio.
Door zoveel mogelijk te bouwen in de bestaande kernen en steden creëren we nabijheid van wonen, werk en voorzieningen. Inwoners worden daarmee gestimuleerd om eerder te kiezen voor fietsen en openbaar vervoer in plaats van voor de auto. (Daar hoort aansluitend parkeerbeleid bij). Aan de randen van stedelijke netwerken zorgen we voor overstapmogelijkheden van auto op fiets of openbaar vervoer (flexibel en beter benutten mobiliteitsnetwerk, deelvervoer). Het mobiliteitsnetwerk zorgt ook voor slimme en schone alternatieven voor een bezoek aan cultuur, recreatie en landschap.
24
+
+ + + + +
++
+
+
+
+
+ +
++
+
+
+
+
+
+ +
+
+
+
+
+
+
+
Concept voor de Groene Metropool: polycentrische polen, regiokernen en lokale kernen in een raamwerk van maandelijks, wekelijks en dagelijks groen.
+
+
+
+
+ +
+ +
+
+
+
+ +
+
+
+ + +
+
25
01 Bouwstenen De verstedelijkingsstrategie wordt opgebouwd vanuit vier bouwstenen: leefomgeving, mobiliteit, economie en wonen. Dit zijn de pijlers van onze strategie. Voor alle vier de bouwstenen is in de
De genoemde principes zijn zoals gezegd
contourennotitie de context geschetst en zijn
generiek. Het zijn geen dogma’s, maar belangrijke
uitgangspunten meegegeven die vervolgens
ingrediënten en waarden om tot groene
zijn uitgewerkt. In de bouwstenen staat het
verstedelijking te komen. De opgave is om te
behoud en versterken van de leefomgeving
kiezen voor die locaties en plekken waarmee aan
in het verstedelijkingsconcept voorop. We
zoveel mogelijk waarden recht wordt gedaan.
proberen zo veel mogelijk in of dichtbij bestaand
Vanzelfsprekend zullen er ook locaties zijn waar de
bebouwd gebied te blijven, of het nu om wonen
bouwstenen en uitgangspunten met elkaar botsen.
of werken gaat. Daarmee volgen we de Nationale
Dat betekent dat er keuzes en afwegingen gemaakt
Omgevingsvisie.
moeten worden waarvan we nu nog niet weten dat ze op ons pad komen.
Per bouwsteen is aangegeven wat de context is: welke ontwikkelingen zijn te zien rond dit thema,
In de komende periode worden in
welk positief effect kan de groei van de regio op
gebiedsuitwerkingen ontwerpprincipes getoetst op
deze bouwsteen hebben (kansen en ambities)
werkbaarheid en realiteitsgehalte. We verwachten
en hoe kunnen we negatieve effecten van de
dat zich daarin soms moeilijke keuzes voordoen;
groei zo veel mogelijk voorkomen? Om op zowel
niet alles kan. De te maken afwegingen zijn
kansen en ambities als op risico’s te sturen,
gebiedsspecifiek (wat is hier het belangrijkste?)
zijn per bouwsteen generieke ontwerpprincipes
en vervolgens spelen daarin de volgordelijkheid
geformuleerd.
en benodigde onderzoeken en investeringen een rol. Vanuit de gebiedsuitwerkingen kan dat leiden tot een afwegingskader per deelgebied of sleutelgebied.
26
LEEFOMGEVING
BEREIKBAARHEID
Verstedelijkingsstrategie:
Verstedelijkingsstrategie: inzetten op
ruimteclaims ordenen in het
bereikbaarheid van stedelijk netwerk
landschap en het landschap verder
A-N-F en verbindingen van dit netwerk
versterken
met de Randstad, met het noorden en zuiden + ontwikkeling mob. hubs.
Ambitie: een aantrekkelijk, groen-blauw, gezond woonmilieu,
Ambitie: woon- en werklocaties
waar volop kansen liggen voor gezond
koppelen aan (met name OV-)
leven, werken en recreëren.
infrastructuur.
GROENE METROPOOL Verstedelijking met behoud van landschap en
ECONOMIE
WONEN
Verstedelijkingsstrategie: in kaart
Verstedelijkingsstrategie: inzichten
brengen welke ruimtelijke voorwaarden
en handvatten voor afstemming en
• agglomeratiekracht
leiden tot maximale uitwisseling
besluitvorming omtrent groei, die
• economische concurrentiepositie
tussen bedrijven, kennisinstellingen
aansluiten bij de identiteit van het
• leefbaarheid
en voorzieningen.
gebied.
• duurzaamheid
Ambitie: verbeteren van economische
Ambitie: divers programma aanbieden
groei en versterking van het
dat aansluit bij de kwalitatieve vraag.
leefklimaat, incl. versterking van:
economisch vestigingsklimaat.
27
Leefomgeving: meer landschap Het groene raamwerk van de regio versterken we door de landschappelijke kwaliteit, het watersysteem, de biodiversiteit en de groenvoorzieningen leidende principes te laten zijn bij het ruimtelijke ontwerp voor de Groene Metropool. CONTEXT De hoge kwaliteit van de leefomgeving maakt onze regio een fijne plek om te wonen en te werken. De groene en ontspannen leefomgeving draagt positief bij aan het economisch vestigingsklimaat. Onze steden worden tot in hun hart doorsneden door rivieren, beken en parken. Onze inwoners vinden op fietsafstand een aantrekkelijk landschap met prettige uitloopgebieden. De stuwwallen en het rivierengebied zijn plekken waar bewoners en bezoekers uit heel Nederland van genieten. Deze landschappelijke kwaliteit en het agrarische karakter van het landschap rond de dorpen is onderscheidend ten opzichte van andere stedelijke regio’s in ons land, al staat die kwaliteit ook onder druk door het intensieve gebruik ervan. Om ervoor te zorgen dat de toevoeging van 100.000 extra woningen en de bijhorende banen en werkgebieden de leefomgeving niet extra onder druk zetten, versterken we de kwaliteit van onze leefomgeving.
Het groenblauwe raamwerk van de regio versterken we door het watersysteem, de landschappelijke kwaliteit, de biodiversiteit en de groenvoorzieningen uitgangspunt te laten zijn bij het ruimtelijke ontwerp voor de Groene Metropool. We houden daarbij ook rekening met de afspraken die gemaakt worden in de Regionale Energie
28
Strategieën.
Het huidige groene raamwerk met randvoorwaarden in beeld
KANSENKAART LEEFOMGEVING Het groene raamwerk van de regio wordt versterkt door ontwerpprincipes te hanteren voor het watersysteem, de landschappelijke kwaliteit, de biodiversiteit en groenvoorzieningen.
29
KANSEN EN AMBITIES Het uitgangspunt in deze strategie is dat
bron van water in tijden van droogte en is onze
aanleiding om een gezamenlijke onderzoeksvraag
alle bewoners van onze regio (nu en in de
belangrijkste strategische drinkwaterreserve.
naar landbouw in de Vallei op te stellen. De uit-
toekomst) recht hebben op een prettige en
En daar anticiperen we op. Het betekent dat op
komsten daarvan leiden mogelijk tot aanvullende
gezonde leefomgeving. Ze hebben toegang tot
sommige locaties het behoud van bodemstruc-
ontwerpprincipes die ook behulpzaam zijn in
recreatiegebieden dichtbij de stad en ook tot
turen noodzakelijk is voor schoon drinkwater,
andere gebieden binnen de Groene Metropool.
de grote natuurgebieden in onze provincies.
waardoor toepassing van geothermie of bodem-
Het betekent ook dat de woonwijken en hun
energiesystemen niet mogelijk is. Ook werken we
Stikstof
omgeving zelf voldoende groen zijn, uitnodigen
aan een gezond en veerkrachtig watersysteem,
De insteek van dit verstedelijkingsconcept is dat
tot bewegen en klimaatadaptief zijn ingericht
een robuuste blauwe dooradering in het landschap
de ruimtelijke ingrepen die we doen, bijdragen
om zowel hittestress als overstromingen tegen te
voor het vasthouden en opvangen van water.
aan de vermindering van stikstof op de natuur. We
gaan. Hieronder is weergegeven welke kansen en ambities dat oplevert.
kiezen daarbij voor een gebiedsgerichte aanpak. Energie
We gaan ervan uit dat door een mix van lokale,
Met deze strategie stimuleren we de
regionale en landelijke maatregelen, vrijwel alle
Bestaande natuur
energietransitie. Door langetermijnplannen voor
woon- en werklocaties vergunbaar zijn op de
De kwaliteit van bestaande natuur en landschap
verstedelijking te maken, is het makkelijker om de
middellange en lange termijn.
beschermen en versterken we. Daarmee
energienetwerken zowel boven als onder de grond
Ons uitgangspunt bij het opstellen van de
onderstrepen we het belang van biodiversiteit en
mee te ‘plannen’. Kansen benutten we zo veel als
strategie is dat het geplande wetsvoorstel
de intrinsieke waarde van de natuur. De nieuwe
mogelijk, vooral als de afstand tussen vraag en
Stikstofreductie en Natuurverbetering zoals
verstedelijking mag de belasting op kwetsbare
aanbod kort is. De vergelijking tussen de concept-
gepland in 2021 in werking treedt. Als dat niet
gebieden niet vergroten. Dat kan alleen door
RES’en en het verstedelijkingsconcept laat nog
het geval is, zal dat een wijziging betekenen in
meer natuur- en uitloopgebieden toe te voegen,
geen conflicten zien; de uitgangspunten sluiten
het faseren van ontwikkelingen in ruimte en tijd.
de stikstofdeposities te verminderen en door de
goed op elkaar aan.
Samen met een stikstofregisseur brengen we dat
bestaande gebieden goed te beheren.
de komende maanden in kaart. Agrifood/Landbouw
30
Bodem, water en klimaat
Het belang van de agrifoodsector is groot in
Bestaande wijken
Bij een toekomstbestendige verstedelijking past
onze regio. De sector is ruimtelijk, sociaal en
In het verstedelijkingsconcept kiezen we ervoor
dat we rekening houden met het bodem- en
economisch verweven in de maatschappij. De
om te verdichten in bestaande wijken en daar
watersysteem; dit is het fundament voor het
transitie richting meer natuurinclusieve landbouw
programma toe te voegen voor wonen, werken,
maken van ruimtelijke keuzes. Herstel van het
en kringlooplandbouw is een opgave die ruimte
groen en dergelijke. Dat is een kans om in
natuurlijke systeem begint met het vergroten van
vraagt. Door ruimtelijke zonering en zo veel als
bestaande wijken ook een begin te maken
de infiltratie van regenwater in de bodem. De
mogelijk te zoeken naar functiecombinaties,
met klimaatadaptatie, de verbetering van de
stuwwallen zijn de belangrijkste plekken waar dat
ondersteunen we de transitie van de landbouw.
biodiversiteit om daarmee de gezondheid van de
gebeurt. Het grondwater in de stuwwallen is de
Deze verstedelijkingsstrategie is een mede-
bewoners van de wijk te verbeteren.
+
ONTWERPPRINCIPES
+
1. Het werken met zones van verstedelijking We geven de voorkeur aan verdichting boven uitleglocaties. Hoe kleiner we de ‘footprint’ van
+
de bebouwde omgeving kunnen maken, hoe meer
+
Densification on the flanks requires heavy rainwater downpour and drought mitigation solutions: Space for infiltration
ruimte er is voor die andere functies: recreatie,
+
+
een natuurlijker watersysteem, ruimte voor agrariërs, mooi landschap, natuur, enzovoort. river area