Lemselermaten_Bijlagen _Bijlage 1 Inrichtingsplan Lemselermaten.pdf

Inrichtingsplan Lemselermaten

Inrichtingsplan Natura 2000-gebied Lemselermaten

1

Inrichtingsplan Lemselermaten

Foto voorblad: kenmerkend ‘maatje’(hooilandje) in Lemselermaten, foto: M. Nederbragt. Inrichtingsplan Natura 2000 Lemselermaten

Datum

24 oktober 2022

Versie:

Goedgekeurd door de BAG met aanvullingen op basis PIP-procedure

Auteurs:

Marion Nederbragt, Jan-Henk Schutte, Christian Bekhuis, Jan Pieter Vermeulen (gemeente Dinkelland), input interne maatregelen door Marcel Horsthuis, Rob van Dongen (Staatsbosbeheer) Miriam Leferink, Froukje Oostra (gemeente Dinkelland) en leden Technisch Overleg en Projectgroep Natura 2000 Lemselermaten Jan Pieter Vermeulen (gemeente Dinkelland)

Gecontroleerd door: Vrijgegeven door:

Gemeente Dinkelland Bezoekadres: Nicolaasplein 5, Denekamp Postadres: Postbus 11, 7590 AA Denekamp Telefoon: 140541 Mail: info@dinkelland.nl Informatie over de Natura 2000-gebieden van de gemeente Dinkelland is te vinden op www.dinkelland.nl/natura2000

2

Inrichtingsplan Lemselermaten

Inhoud 1.

INLEIDING .............................................................................................................................................. 5 1.1 AANLEIDING ...................................................................................................................................................... 5 1.2 DOEL ................................................................................................................................................................ 6 1.3 UITGANGSPUNTEN .............................................................................................................................................. 7 1.4 TOTSTANDKOMING EN KWALITEITSBORGING............................................................................................................. 8 1.4.1 Onderzoeken ........................................................................................................................................... 8 1.4.2 Synergie onderzoeksresultaten ............................................................................................................... 9 1.5 AKKOORD ‘SAMEN WERKT BETER’ ..........................................................................................................................

9 1.6 PROVINCIAAL INPASSINGSPLAN (PIP) EN VERGUNNINGEN .......................................................................................... 9 1.7 GEBIEDSPROCES ................................................................................................................................................. 9 1.7.1 Opdrachtgeverschap en stakeholders ..................................................................................................... 9 1.7.2 Communicatie ......................................................................................................................................... 9 1.8 LEESWIJZER ..................................................................................................................................................... 10

2.

GEBIEDSBESCHRIJVING ........................................................................................................................ 11 2.1 LIGGING, BEGRENZING EN OMVANG PLANGEBIED .................................................................................................... 11 2.2 KARAKTERISTIEK ............................................................................................................................................... 12 2.3 VEGETATIE ...................................................................................................................................................... 15 2.4 HABITATTYPEN EN -SOORTEN .............................................................................................................................. 15 2.5 CULTUURHISTORIE ............................................................................................................................................ 19 2.6 RUIMTELIJKE KWALITEIT ..................................................................................................................................... 20 2.7 OVERIGE FUNCTIES ............................................................................................................................................

21 2.8 OVERIGE OPGAVEN ........................................................................................................................................... 22

3.

UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ............................................................................................................. 23 3.1 ACTUELE STATUS............................................................................................................................................... 23 3.2 LANDSCHAPSECOLOGISCHE SYSTEEMANALYSE (LESA) .............................................................................................. 24 3.3 ONDERZOEK BODEM- EN GRONDWATERKWALITEIT .................................................................................................. 25 3.4 ECOLOGISCH TOETSINGSKADER ............................................................................................................................ 30 3.4.1 Toetsingslocaties ................................................................................................................................... 31 3.5 GRONDGEBRUIKSWAARDE OMLIGGENDE LANDBOUWPERCELEN.................................................................................. 32 3.6 ONDERZOEK INVLOED BEMESTING LANDBOUWPERCELEN OP NATUUR .......................................................................... 33 3.6.1 Onderzoeksresultaten ...........................................................................................................................

33 3.7 ONDERZOEK EFFECTEN DRINKWATERWINNING VITENS.............................................................................................. 34

4.

KNELPUNTEN ....................................................................................................................................... 35 4.1 VERDROGING ................................................................................................................................................... 35 4.2 VERZURING EN VERMESTING ............................................................................................................................... 35 4.3 KRW OPGAVE .................................................................................................................................................. 36

5.

MAATREGELEN..................................................................................................................................... 37 5.1 INLEIDING........................................................................................................................................................ 37 5.2 DEFINITIEF MAATREGELENPAKKET ........................................................................................................................ 37 5.3 MAATREGELEN AAN HET OPPERVLAKTEWATERSYSTEEM ............................................................................................ 40 5.4 MAATREGELEN AAN- EN RONDOM HET NATUURGEBIED ............................................................................................ 43 5.4.1 Externe maatregelen ............................................................................................................................. 44 5.4.2 Interne maatregelen ............................................................................................................................. 47 5.4.3 Bemestingsmaatregelen en effectgerichte maatregelen gericht op stikstof en fosfaat ....................... 51 5.4.4 Sulfaatmaatregelen ..............................................................................................................................

52 5.5 MEEKOPPELKANSEN .......................................................................................................................................... 53

6.

EFFECTEN ............................................................................................................................................. 54 6.1. VERKENNINGEN, ALTERNATIEVEN EN SCENARIO’S ................................................................................................... 54 3

Inrichtingsplan Lemselermaten

6.2 EFFECTEN OP NATUUR ....................................................................................................................................... 55 6.2.1 Effecten van hydrologische maatregelen .............................................................................................. 55 6.2.2 Effecten overige maatregelen ............................................................................................................... 61 6.3 EFFECTEN OP OVERIGE FUNCTIES .......................................................................................................................... 62 6.3.1 Landbouw.............................................................................................................................................. 62 6.3.2 Wegen en erven .................................................................................................................................... 63 6.3.3 Recreatie ............................................................................................................................................... 63 6.3.4 Ruimtelijke kwaliteit..............................................................................................................................

64 6.4 MITIGERENDE MAATREGELEN .............................................................................................................................. 64 7.

RICHTING REALISATIEFASE ................................................................................................................... 66 7.1 AANVULLENDE ONDERZOEKEN.................................................................................................................... 66 7.1.1 Nadere detailleringsopgaven ................................................................................................................ 66 7.1.2 Overige (conditionerende) onderzoeken ............................................................................................... 66 7.2 BEHEER NATUURGRONDEN ................................................................................................................................. 66 7.3 MONITORING................................................................................................................................................... 66 7.4 RUIMTELIJKE PROCEDURE EN VERGUNNINGEN......................................................................................................... 67 7.5 UITVOERINGSPLAN ............................................................................................................................................ 67 7.6 SCHADEAFHANDELING ....................................................................................................................................... 67

LITERATUURLIJST ........................................................................................................................................... 68 BIJLAGE 1

KAARTBEELD INRICHTINGSPLAN LEMSELERMATEN ................................................................... 71

BIJLAGE 2

OVERZICHT SEPARATE BIJLAGEN ............................................................................................... 72

4

Inrichtingsplan Lemselermaten

1. Inleiding Dit inrichtingsplan beschrijft maatregelen die nodig zijn om de Natura 2000-doelen voor het natuurgebied Lemselermaten zeker te stellen. Vertrekpunt was het pakket aan natuurherstelmaatregelen uit het Beheerplan voor dit gebied (nadere toelichting in paragraaf 1.1 Aanleiding). Aanvullend onderzoek, met name op het hydrologisch functioneren van het gebied, heeft geleid tot een nadere uitwerking en verfijning van dit maatregelenpakket. Dit definitieve maatregelenpakket, vertaald in voorliggend inrichtingsplan, is tot stand gekomen in een intensief proces met de Samen-Werkt-Beter-partners (hierna gebiedspartners genoemd), onafhankelijke deskundigen en het gebied (grondeigenaren, bewoners en omwonenden). Het plan beschrijft zowel de interne maatregelen (binnen de begrenzing van het Natura 2000-gebied) als externe maatregelen (op of buiten de Natura 2000-begrenzing en de grote waterlopen en beken door het gebied). Het schrijfwerk voor dit inrichtingsplan is gedaan door de gemeente Dinkelland, in samenwerking met Staatsbosbeheer (interne maatregelen) en maakt onderdeel uit van de fase van planvorming. In totaal zijn er 4 fasen te onderscheiden: 1. Verkenning (afgerond in 2015), 2. Planvorming, 3. Realisatie en 4. Beheer.

Figuur 1.1 Ligging en begrenzing Natura 2000-gebied Lemselermaten (bron: synbiosys.alterra.nl).

1.1 AANLEIDING Om de achteruitgang van de biodiversiteit in Europa te stoppen wordt een Europees netwerk van natuurgebieden gerealiseerd: Natura 2000. De lidstaten wijzen Natura 2000-gebieden aan. In Overijssel liggen 24 Natura 2000-gebieden, waarvan 6 (geheel of gedeeltelijk) in de gemeente Dinkelland. Het gebied Lemselermaten is één van deze Overijsselse gebieden; op 23 mei 2013 werd het door de staatssecretaris van het ministerie van Economische Zaken middels een ‘aanwijzingsbesluit’ aangewezen als Natura 2000-gebied. De Europese Vogel- en habitatrichtlijnen vormen de wettelijke context. In Nederland zijn deze vertaald in de Wet Natuurbescherming. In 2016 is bij een ‘wijzigingsbesluit’ een habitattype toegevoegd (Droge heiden (H4030)) aan de oorspronkelijke lijst van habitattypen binnen de Lemselermaten. De Natura 2000-gebieden vormen leefgebieden voor (zeldzame) planten, vogels en andere dieren. Op dit moment gaat de kwaliteit van de natuur achteruit. Om de leefgebieden te beschermen en verdere achteruitgang te voorkomen heeft de Europese Unie (EU) natuurdoelen vastgesteld. In en nabij de Natura 2000-gebieden moeten maatregelen worden genomen om deze doelen te realiseren. De natuurgebieden zijn gevoelig voor stikstofdepositie. Per 1 juli 2015 is in Nederland het Programma Aanpak Stikstof (PAS) in werking getreden.

Er zijn gebiedsanalyses vastgesteld voor Natura 2000-gebieden waarin ten minste één stikstofgevoelige habitattype voorkomt. In deze gebiedsanalyses wordt ingegaan op de beoogde instandhoudingsdoelstellingen in relatie tot stikstof. Realisatie van de zogenoemde PAS-maatregelen in en nabij de Natura 2000-gebieden draagt bij aan een goede balans tussen behoud/herstel van natuurlijke kwaliteiten en de economische ontwikkeling in de omgeving van deze Natura 2000-gebieden. 5

Inrichtingsplan Lemselermaten

De uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 heeft een streep gezet door de vergunningverlening-systematiek gebaseerd op het PAS. De natuurherstelmaatregelen zelf zijn niet komen te vervallen. Geoordeeld is dat vergunningen verlenen voordat de natuurherstelmaatregelen zijn uitgevoerd en de stikstofdepositie naar beneden is gebracht niet is toegestaan. De Raad van State oordeelt dat de natuurgebieden eerst hersteld moeten worden en benadrukt hiermee het belang van de uitvoering van de natuurherstelmaatregelen. Deze natuurherstelmaatregelen zijn beschreven in beheerplannen die voor de Natura 2000-gebieden zijn opgesteld. De maatregelen uit de gebiedsanalyses zijn in deze beheerplannen opgenomen. Het Beheerplan vormt hiermee het kader voor de natuurherstelmaatregelen. Op korte termijn (1e beheerplanperiode van 6 jaar; deze eindigt op 9-9-2022) zijn de herstelmaatregelen gericht op het voorkomen van verslechtering van de aangewezen habitattypen. Op de lange termijn (2e en 3e beheerplanperiode van ieder 6 jaar) worden oppervlakte-uitbreiding en kwaliteitsverbetering, indien tot doel gesteld voor de aangewezen habitattypen, gerealiseerd. Bij het formuleren van de maatregelen is uitgegaan van de instandhoudingsdoelstellingen die in het aanwijzingsbesluit en wijzigingsbesluit worden genoemd.

Het Ministerie van LNV heeft echter een zogenaamd ‘veegbesluit’ genomen voor 100 Natura 2000- gebieden in Nederland, waaronder Lemselermaten. Aanleiding voor dit veegbesluit is de uitspraak van de Raad van State van 5 maart 2018 dat in de betreffende Natura 2000-gebieden ten tijde van de aanwijzing natuurwaarden (habitattypen en soorten) voorkwamen, die ten onrechte niet in het aanwijzingsbesluit zijn opgenomen. Het veegbesluit herstelt deze situatie en formuleert voor de betreffende natuurwaarden doelen om deze in stand te houden. In Lemselermaten zijn er grotere oppervlaktes vegetaties die zouden kunnen kwalificeren als vochtig alluviaal bos. Meer dan de oppervlakte die op de habitattypenkaart is aangegeven. Op deze kaart is alleen bos in eigendom van Staatsbosbeheer weergegeven, terwijl op particuliere gronden ook kwalificerend bos voorkomt. Het veegbesluit kan, met een nieuwe kartering en aanwijzing, leiden tot aanpassing van de habitattypenkaart, waarbij al het kwalificerende alluviaal bos is opgenomen. Dit heeft geen consequenties voor de inrichtingsmaatregelen en heeft geen gevolgen voor gronden buiten de Natura 2000-begrenzing. De kernopgaven die vastgelegd zijn voor Lemselermaten zijn in het beheerplan als volgt weergegeven: herstel kwaliteit en uitbreiding areaal van kalkmoerassen H7230.

Voor deze opgave geldt een ‘sense of urgency’ 1opgave (opgave 5.03); ontwikkelen van kleinschalige mozaïeken van heischrale graslanden *H6230 en blauwgraslanden H6410 met andere beekdalgraslanden en met vochtige heiden (hogere zandgronden) H4010A op de beekdalflank t b.v. herpetofauna en insecten (opgave 5.06); herstel kwaliteit en vergroting areaal vochtige alluviale bossen en (beekbegeleidende bossen) *H91E0C en behoud leefgebied zeggekorfslak H1016. In Lemselermaten is sprake van een ‘sense of urgency’ voor het habitattype kalkmoerassen. Dit betekent dat voor de korte termijn achteruitgang van de doelen is voorzien en daarvoor aanvullende maatregelen nodig zijn ten aanzien van de watercondities (kwantitatief en kwalitatief). Naast een ‘sense of urgency’ geldt voor alle genoemde kernopgaven een wateropgave. Een wateropgave is toebedeeld wanneer de watercondities in meer of mindere mate niet op orde zijn. Ten behoeve van het behoud van oppervlakte en kwaliteit van de habitattypen vochtige heide, kalkmoerassen en beekbegeleidende bossen is een verbetering van de watercondities noodzakelijk. De bijbehorende instandhoudingsdoelen staan in Tabel 2.1 vermeld.

1.2 DOEL Het inrichtingsplan geeft een zo compleet en concreet mogelijk beeld van de uit te voeren maatregelen en dient als basis of onderbouwing voor: het maken van afspraken over grondverwerving, zelfrealisatie e.d.; het ruimtelijk ordeningsproces/de juridische planprocedure (provinciaal inpassingsplan); verdere detaillering tot technisch ontwerp, het opstellen van een uitvoeringsplan/bestekken en uiteindelijk realisatie; - het aanvragen van vergunningen en/of uitvoeren van nader onderzoek; het aanvragen van subsidie.

1 Een "sense of urgency" is toegekend aan kernopgaven als binnen nu en 10 jaar mogelijk een onherstelbare situatie ontstaat. De

inschatting is gemaakt dat een kernopgave, en de daaronder liggende verplichting om minimaal de huidige waarden in stand te houden, dan niet meer realiseerbaar zijn. Kernopgaven met een "sense of urgency" moeten middels (beheer)maatregelen binnen tien jaar (vanaf 2015) op orde zijn gebracht. Het begrip is afkomstig uit de Beheerplannen Natuar 2000, in dit geval Beheerplan Natura 2000 Lemselermaten. (bron Beheerplan Lemselermaten, Bij12) 6

Inrichtingsplan Lemselermaten

1.3 UITGANGSPUNTEN De uitgangssituatie is om in gesprek met alle partijen te komen tot een passend maatregelenpakket. Hierbij staat het behalen van de natuurdoelen voorop, maar wordt er ook naar gestreefd om de impact op het omliggende gebied zo beperkt mogelijk te houden. Uitgangspunten voor de planvorming zijn vastgelegd in de Verkenning Lemselermaten (mei 2015, uitgevoerd door de gemeente Dinkelland in opdracht van Samen Werkt Beter). Hierbij is geconcludeerd dat de hoofduitgangspunten, zoals deze in de Gebiedsanalyse zijn gesteld juist zijn. Herstel van de aanvoer van kwel is van het grootste belang om de natuur te herstellen en in stand te kunnen houden. De hydrologische maatregelen ten aanzien van de Dollandbeek en Weerselerbeek in combinatie met het realiseren van een goede interne doorstroming in het gebied zijn de belangrijkste maatregelen om de natuurdoelen te behalen. In de verkenning is ook geconstateerd dat er nader bodemchemisch onderzoek nodig is ten aanzien van de mogelijkheden voor natuurontwikkeling op voormalige landbouwgronden en dat onderzoek nodig is ten aanzien van (de mate van) nutriëntenuitspoeling vanaf landbouwpercelen naar het natuurgebied. Om zekerheid te kunnen geven over de effecten van beoogde maatregelen zijn zowel in de Gebiedsanalyse als in de verkenningsfase onderzoeksvragen geformuleerd die zijn meegenomen in de planuitwerking.

Na de verkenningsfase is het Projectplan Ontwikkelopgave Natura 2000 (gemeente Dinkelland, 20 juni 2016) opgesteld. Hierin is een overzicht opgenomen van alle maatregelen zoals deze in de Gebiedsanalyse en het Beheerplan zijn opgenomen en is aangegeven op welke manier de maatregelen in de planuitwerking worden gevalideerd dan wel nader uitgewerkt. Drinkwaterwinning Weerselo Ten zuiden van de Lemselermaten (ten zuiden van de Lemselosestraat) ligt drinkwaterpompstation Weerselo van Vitens. Een belangrijke onderzoeksvraag is welke effect deze drinkwaterwinning heeft op het natuurgebied. In de verkenningsfase is vastgelegd dat door een deskundigenteam, de projectgroep Lemselermaten en Vitens bepaald wordt hoe omgegaan wordt met dit vraagstuk (wat er nader onderzocht moet worden, door wie en binnen welk tijdspad). De uitkomsten zijn opgenomen in hoofdstuk 3 Uitgevoerde onderzoeken. Vanwege de aanwezigheid van de drinkwaterwinning heeft het gebied Lemselermaten in Vitens een extra gebiedspartner binnen het planproces (paragraaf 1.7.1 Opdrachtgeverschap en stakeholders). Rondweg Weerselo Gedurende het Natura 2000-planproces is besloten om te verkennen of de rondweg Weerselo kan worden gerealiseerd. De planuitwerking van dit infraproject is inmiddels opgestart. De weg is geprojecteerd ten noordwesten van het Natura 2000gebied Lemselermaten.

Hoewel enkele grondeigenaren door beide projecten worden geraakt zijn deze projecten niet aan elkaar gekoppeld. De projecten kennen elk een andere bestuurlijk trekker en een andere doorlooptijd. Natuurherstelmaatregelen voor Lemselermaten lopen voorop en deze zijn, samen met de effecten, leidend voor het infraproject. Wel vindt er inhoudelijk afstemming plaats daar waar beide plannen elkaar raken, zoals bijvoorbeeld rondom de aanpassing van de Weerselerbeek. Hiermee is getracht beide plannen inhoudelijk goed op elkaar aan te laten sluiten.

Natura 2000-gebied Lemselermaten

Figuur 1.2 Studietracé rondweg Weerselo, ten noordwesten van Lemselermaten (bron: provincie Overijssel).

Kaderrichtlijn Water Waterschap Vechtstromen heeft ten aanzien van de Weerselerbeek haar doelen vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) ingebracht. Overheden hebben een gezamenlijke inspanning om de programmering van de verschillende opgaven op elkaar af te stemmen, zodat deze tijdig worden gerealiseerd. Er ligt dan ook provinciebreed een inspanningsopgave om, waar mogelijk, KRW-maatregelen te integreren in de Natura-2000 maatregelen. Met de in dit inrichtingsplan beschreven maatregelen wordt daarmee tevens invulling gegeven aan KRW-doelen voor de Weerselerbeek. Indien er strijdigheid tussen voorgestelde maatregelen uit beide programma’s ontstaat, krijgt Natura 2000 de voorrang boven KRW.

7

Inrichtingsplan Lemselermaten

1.4 TOTSTANDKOMING EN KWALITEITSBORGING De kern van dit inrichtingsplan bestaat uit het nader uitgewerkte, definitieve maatregelenpakket. Voor het beantwoorden van onderzoeksvragen en het opstellen van dit definitieve maatregelenpakket waren aanvullende onderzoeken nodig, waarvoor gespecialiseerde bureaus zijn ingehuurd. De rapportages van de bureaus zijn beoordeeld door verschillende specialisten vanuit het projectteam, de gebiedspartners en de projectgroep. De Unie van Bosgroepen heeft de toestand van de habitattypen beoordeeld en gekeken naar de mate van overeenstemming tussen het voorkomen van de habitattypen in het veld en de habitattypenkaart. Vervolgens heeft de Unie van Bosgroepen samen met B-ware Research Centre onderzoek gedaan naar de nut en noodzaak van de vastgestelde maatregelen en het effect daarvan op de omgeving. Hiervoor hebben zij eerst een verdere uitwerking en detaillering van de eco-hydrologische systeemanalyse voor dit Natura 2000-gebied opgesteld. De Unie van Bosgroepen heeft hiervoor aanvullende hydrologische expertise ingehuurd. Uit deze eerste verkenningen is een gewijzigd pakket aan maatregelen ontstaan, met nieuwe ontwerpen voor o.a. Weerselerbeek en Dollandbeek. Ingenieursbureau Arcadis heeft de effecten van veranderingen o.a. aan Weerselerbeek en Dollandbeek in het oppervlaktewatermodel doorgerekend.

Ingenieursbureau Tauw heeft vervolgens het grondwatermodel met deze nieuwe resultaten uit het oppervlaktewatermodel doorgerekend. Daaruit is een nieuw grondwaterbeeld ontstaan. Met dit nieuwe grondwaterbeeld heeft Aequator per perceel de bodemgeschiktheid voor teelt van gras en maïs in beeld gebracht. Ingenieursbureau Wareco heeft de bebouwing binnen de invloedssfeer van de grondwaterstijging getoetst op vochtproblematiek in funderingen, kelders en muren en daar waar nodig heeft Ingenieursbureau IB Vreeswijk bouwkundige berekeningen uitgevoerd om te toetsen in hoeverre de verhoogde grondwaterstanden effect hebben op eventueel opdrijven van (mest)kelders.

1.4.1 Onderzoeken Bodem- en waterchemie B-ware heeft haar specialistische kennis ten aanzien van bodemchemie en natuurontwikkeling ingezet en heeft zich geconcentreerd op de beantwoording van de onderzoeksvragen gerelateerd aan bodemonderzoek, grondwaterkwaliteit en interne eutrofiëring. Zij heeft: de bodemkwaliteit onderzocht om potenties van landbouwgronden voor natuurontwikkeling in beeld te brengen; onderzoek uitgevoerd naar de grondwaterkwaliteit, om inzicht te krijgen in de mate van uitspoeling van o.a. nitraat en sulfaat uit landbouwgronden en bossen; de gevoeligheid van grondwater gevoede natuur voor interne eutrofiëring onderzocht. Grondwater Ingenieursbureau Tauw heeft voor het gebied Lemselermaten een nieuw grondwatermodel opgesteld. Alle informatie die beschikbaar is gekomen in alle deelonderzoeken is gebruikt om het grondwatermodel te toetsen, te verbeteren en te verfijnen. Ook de Overlandflow (grondwater dat over maaiveld afstroomt). Uiteindelijk heeft dit geleid tot een model dat een goede weergave geeft van de huidige situatie. De totstandkoming en werking van het model is beschreven in het rapport (Hydrologische effectberekeningen Natura 2000-maatregelen Lemselermaten, Capel et al) Het model is vervolgens gebruikt om te berekenen wat de effecten van de maatregelen op het grondwater zijn, zowel binnen het natuurgebied als de effectzone in de omgeving.

Ook is het model gebruikt om de onderzoeksvragen ten aanzien van de effecten van de drinkwaterwinning nabij het Natura 2000-gebied te kunnen beantwoorden (zie paragraaf 3.7 Onderzoek effecten drinkwaterwinning Vitens). Oppervlaktewater Ingenieursbureau Arcadis heeft het oppervlaktewatermodel geactualiseerd en met het model onderzocht of de Natura 2000-maatregelen knelpunten in het oppervlaktewaterregiem met zich meebrachten. Zij heeft gerekend en ontworpen aan de toekomstige profielen voor de Weerselerbeek en Dollandbeek. Het doorrekenen van verschillende scenario’s (maatregelenpakketten) in het grondwatermodel heeft geleid tot een zorgvuldig afgewogen, definitief maatregelenpakket. Het door de Unie van Bosgroepen in overleg met de gebiedspartijen opgestelde ‘hydrologische toetsingskader’ was hierbij een belangrijk instrument. Landbouwkundig gebruik Het bureau Aequator Groen & Ruimte heeft van de omliggende landbouwgronden de bodemopbouw en grondwatersituatie in beeld gebracht en hiermee inzicht gegeven in de huidige bodemgeschiktheid voor landbouw. Vervolgens zijn veranderingen hierin, als gevolg van uitvoering van het maatregelenpakket, inzichtelijk gemaakt.

Daarnaast heeft Aequator voor de landbouwpercelen met een aangetoonde hydrologische relatie met de habitattypen, de Bemestingsmaatregelwijzer ingevuld om te beoordelen of er maatregelen ten aanzien van bemesting nodig zijn. Bouwkundige opname en berekeningen Het bureau Wareco (tegenwoordig Aveco de Bondt) heeft onderzoek gedaan naar effecten op woningen waar de grondwaterstand en/of oppervlaktewaterstand op basis van de modellen, na uitvoering van de maatregelen, stijgt. Op basis van dit onderzoek zijn maatregelen voorgesteld om deze mogelijke schade preventief te mitigeren. Waar nodig zijn door constructeur IB Vreeswijk berekeningen gedaan aan het opdrijfrisico van (mest)kelders. 8

Inrichtingsplan Lemselermaten

1.4.2 Synergie onderzoeksresultaten Na overeenstemming over het maatregelenpakket in de deskundigenteams en de projectgroep, zijn de maatregelen en de effecten besproken met de particuliere grondeigenaren. Waar mogelijk zijn specifieke wensen van eigenaren als mitigerende maatregelen (= effectverzachtende maatregelen) of meekoppelkansen (= reeds bestaande wensen, die eenvoudig in het werk kunnen worden meegenomen), opgenomen in het inrichtingsplan.

1.5 AKKOORD ‘SAMEN WERKT BETER’ Provincie Overijssel heeft op 29 mei 2013 met alle vertegenwoordigers van 16 partnerorganisaties, op het gebied van natuur, water, landschap, cultuurhistorie en economie, het akkoord ‘Samen werkt Beter’ (SWB) gesloten. De gezamenlijke realisatie van de Natura 2000-ontwikkelopgave is een speerpunt in dit akkoord. In lijn hiermee zijn voor alle Natura 2000gebieden bestuurlijk trekkers aangewezen. De bestuurlijk trekker is het aanspreekpunt voor het gebiedsproces. Het gebied Lemselermaten wordt gekenmerkt door de sterke verwevenheid van landbouw en natuur. Met het oog hierop is in overleg bepaald dat gemeente Dinkelland optreedt als bestuurlijk trekker voor het gebiedsproces Lemselermaten.

1.6 PROVINCIAAL INPASSINGSPLAN (PIP) EN VERGUNNINGEN De juridische borging van maatregelen die in dit inrichtingsplan zijn genoemd vindt plaats in het Provinciaal Inpassings Plan (PIP). Dit inrichtingsplan vormt daarmee de inhoudelijke grondslag voor het PIP. Wijzigingen van bestemmingen worden weergegeven op de kaart die behoort bij het PIP. Op basis van het inrichtingsplan is ook een vergunningenscan uitgevoerd. Het PIP maakt de uitvoering van maatregelen mogelijk door een deel van deze maatregelen binnen de bestaande en/of nieuwe bestemming juridisch vrij te stellen van een vergunningenplicht waar het gaat om de omgevingsvergunning. Het aanvragen van een omgevingsvergunning van niet vrijgestelde maatregelen (bijvoorbeeld de meekoppelkansen) blijft nog wel een vereiste. Er geldt geen vrijstelling van vergunningenplicht waar het gaat om de Waterwet en ontgrondingenwet. Deze vergunningen dienen voorafgaand aan de uitvoering van maatregelen aangevraagd te worden om maatregelen uit te voeren.

1.7 GEBIEDSPROCES Opdrachtgever is Provincie Overijssel. Opdrachtnemer en bestuurlijk trekker voor interne maatregelen en het externe gebiedsproces is de gemeente Dinkelland. Opdrachtnemer en bestuurlijk trekker voor de interne maatregelen was Staatsbosbeheer, maar op 2 december 2020 hebben de beide bestuurders van Dinkelland en Staatsbosbeheer hiertoe een afsprakenkader ondertekend.

1.7.1 Opdrachtgeverschap en stakeholders In het proces is afgesproken om interne en externe maatregelen integraal op te pakken, vanwege de onderlinge relatie en duidelijkheid richting het gebied (één gebiedsproces). De organisatie van het gebiedsproces bestaat uit het gemeentelijke projectteam, de (ambtelijke) projectgroep en de bestuurlijke adviesgroep. In de projectgroep zijn alle gebiedspartners vertegenwoordigd: gemeente, provincie, Staatsbosbeheer, LTO Dinkelland, particuliere grondeigenaren, waterschap Vechtstromen en Vitens. Ter voorbereiding en ondersteuning van de projectgroep zijn onderzoeken en resultaten inhoudelijk besproken in het technisch overleg, waarin ecologen en hydrologen van de gebiedspartners zitting hadden. Bestuurlijke vertegenwoordiging van alle gebiedspartners is verenigd in de bestuurlijke adviesgroep (BAG), met de verantwoordelijk wethouder van de gemeente Dinkelland als voorzitter.

1.7.2 Communicatie Het behoud van draagvlak en vertrouwen in het gebied is van groot belang voor het proces. Er is dan ook gedurende het gehele planproces ingezet op een gedegen en transparante communicatie met het gebied. In het gebiedsproces zijn meerdere gebiedsavonden geweest, al dan niet gezamenlijk met de andere Natura 2000-gebieden Bergvennen & Brecklenkampse Veld en Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek: april 2016: uitleg over het gebiedsproces en onderzoeken; aansluitend is er in de zomer een veldexcursie geweest, waarbij de specialisten van de Unie van Bosgroepen en B-ware in het veld een toelichting hebben gegeven op hun onderzoeksmethoden; november 2016: stand van zaken gebiedsproces en tussentijdse presentatie van de onderzoeksresultaten (systeemanalyse); juni 2017: stand van zaken gebiedsproces en presentatie van de onderzoeksresultaten (systeemanalyse en concept maatregelen); februari 2018: algemene toelichting op grondzaken door provincie Overijssel; juli 2018: informatiebijeenkomst over de bemestingsmaatregelenwijzer; juli 2019: stand van zaken gebiedsproces en presentatie van het uit te voeren maatregelenpakket. 9

Inrichtingsplan Lemselermaten

Daarnaast zijn er met de individuele grondeigenaren keukentafelgesprekken gevoerd met onder andere de vertrouwenspersoon en deskundigen van de Unie van Bosgroepen en Aequator. Tot slot zijn de betrokken grondeigenaren via nieuwsbrieven geïnformeerd over het gebiedsproces en inhoudelijke zaken. Er zijn in totaal 12 nieuwsbrieven verstuurd (per 01/04/2022).

1.8 LEESWIJZER In dit hoofdstuk (hoofdstuk 1) is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van de Natura 2000-maatregelen, wat de doelen en de uitgangspunten zijn. Er is globaal beschreven welke onderzoeken zijn uitgevoerd en hoe de resultaten zijn geïnterpreteerd. Ook is beschreven hoe het gebiedsproces is vormgegeven, welke partijen betrokken zijn en hoe de communicatie heeft plaatsgevonden. Hoofdstuk 2 zoomt verder in op het gebied. De ligging van het plangebied en de bestaande situatie is beschreven en kwaliteiten en bedreigingen zijn in beeld gebracht. In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de uitgevoerde onderzoeken en de onderzoeksresultaten. Uit de onderzoeken van hoofdstuk 3 zijn knelpunten naar voren gekomen die in hoofdstuk 4 verder zijn beschreven. Aan de hand van de knelpunten zijn in hoofdstuk 5 de maatregelen beschreven die nodig zijn om de gesignaleerde knelpunten op te lossen. Welke effecten de maatregelen hebben staat beschreven in hoofdstuk 6. In dit hoofdstuk behandelen we de uitkomsten uit een iteratief proces van modelleringen aan oppervlaktewater en grondwater. Niet alleen de natuurdoelen zijn getoetst, ook de effecten op de omgeving zijn hierin meegenomen. Daarnaast worden in hoofdstuk 6 voorstellen gedaan om de negatieve effecten op de omgeving (landbouw, bebouwing, beplanting) te mitigeren.

In hoofdstuk 7 is een doorkijk gegeven naar het vervolg van de procedure die uiteindelijk moet leiden tot een opgeleverd pakket aan maatregelen met uiteindelijk de beoogde verbeteringen aan de natuur.

10

Inrichtingsplan Lemselermaten

2. Gebiedsbeschrijving In de Gebiedsanalyse en het Beheerplan voor Lemselermaten is een uitgebreide beschrijving gegeven van abiotische en biotische kenmerken van het gebied en de natuurlijke en door de mens gestuurde processen die hieraan ten grondslag liggen. In dit inrichtingsplan wordt daarom volstaan met een beknopte samenvatting op basis van de aanvullende landschapsecologische systeemanalyse (LESA), uitgevoerd door De Unie van Bosgroepen in samenwerking met B-ware (hoofdstuk 3 Uitgevoerde onderzoeken).

Figuur 2.1 Luchtfoto Lemselermaten (2017) met belangrijkste toponiemen.

2.1 LIGGING, BEGRENZING EN OMVANG PLANGEBIED Het Natura 2000-gebied Lemselermaten ligt ten zuidoosten van Weerselo, tussen de Weerselerbeek aan de noordkant en de Dollanddijk in het zuiden. De Dollandbeek stroomt door het zuidelijk deel van het Natura 2000-gebied. Aan de noordwestrand van het gebied komt deze samen met de Weerselerbeek. De Glipsdijk vormt de noordoostgrens en de Rutermedenweg de westgrens van het gebied. Het Natura 2000-gebied beslaat een oppervlakte van 56 ha en is daarmee ten opzichte van andere Natura 2000-gebieden in Overijssel een relatief klein gebied. De Natura 2000-begrenzing is aangegeven in Figuur 1.1 en Figuur 2.1. Maatregelen binnen deze begrenzing zijn interne maatregelen. Het plangebied omvat ook gronden buiten de Natura 2000-begrenzing waar maatregelen zijn voorzien of waar als gevolg van maatregelen effecten worden verwacht: het zogenoemde uitwerkingsgebied. In Figuur 2.2 zijn dit de gekleurde gebieden buiten de Natura begrenzing. Dit uitwerkingsgebied beslaat 89,7 ha. Tijdens het onderzoek naar effectieve maatregelen voor de natuur is gebleken dat het effectgebied is gewijzigd ten opzichte van het oorspronkelijke uitwerkingsgebied. Dit wordt toegelicht in paragraaf 6.3 Effecten op overige functies). Het grootste deel van het natuurgebied is in eigendom van Staatsbosbeheer.

Binnen de begrenzing liggen tevens percelen van provincie en drie particuliere grondeigenaren. Met het uitwerkings- en effectgebied erbij is er sprake van circa 50 particuliere grondeigenaren. De wegen in het gebied zijn eigendom van de gemeente Dinkelland (met uitzondering van de provinciale weg N343 (Lemselosestraat). Waterschap Vechtstromen is binnen het plangebied eigenaar van de Weerselerbeek, Dollandbeek en Holtwijkerbeek.

11

Inrichtingsplan Lemselermaten

Figuur 2.2 Kaart met inrichtingsmaatregelen uit het Beheerplan.

De maatregelenkaart (Figuur 2.2) uit het Beheerplan is voor de realisatie niet actueel. Aan de hand van alle onderzoeken zijn de maatregelen uit het Beheerplan in Hoofdstuk 5 Maatregelen van dit inrichtingsplan vertaald naar een definitief maatregelenpakket.

2.2 KARAKTERISTIEK Lemselermaten is onderdeel van het gradiëntrijke beekdallandschap met kenmerkende hoogteverschillen tussen beekdalen en dekzandruggen. Het gebied is vooral bekend om zijn bijzondere, oude hooilandjes (‘maatjes’). Centraal in het gebied, tussen de beekdalen van de Weerselerbeek en de Dollandbeek, ligt een dekzandrug met enkele landbouwpercelen en heide, die geleidelijk over gaat in de lage gronden van de beekdalen. In de beekdalen komt met name elzenbroekbos voor. In het beekdal van de Weerselerbeek liggen de zogenaamde ‘maatjes’ die als hooilanden worden beheerd. Hier is een combinatie van blauwgrasland en kalkmoeras aanwezig. De beekdalen in Lemselermaten worden gevoed door kwel van basenrijk grondwater uit het onderliggende watervoerende pakket en lokaal aangestuurd door de centrale dekzandrug.

Figuur 2.3 Hoogtekaart (bron: ahn.nl). 12

Inrichtingsplan Lemselermaten

Landschappelijke kenmerken De Lemselermaten maakt deel uit van het heidelandbouwsysteem dat tot aan het eind van de 19de eeuw kenmerkend was voor Twente. Het resultaat was een kleinschalige afwisseling van akkers, graslanden en heide. Door het uittreden van grondwater (kwel) in de lage delen is het van oorsprong een nat gebied. De natuur die zich hier heeft ontwikkeld is een gevolg van deze natte omstandigheden en het gebruik door de mens. Hierdoor is een aaneengesloten vochtig alluviaal bosgebied ontstaan, afgewisseld met kleinschalige open gebieden met natte graslanden en vochtige heide. Grondwatersysteem Het intrekgebied van het grondwatersysteem loopt van de hoger gelegen zandgronden binnen het Natura 2000-gebied en direct ten zuidoosten hiervan tot aan de voet van de stuwwal van Oldenzaal. Omdat de stuwwal zelf veel kleiige afzettingen kent in de ondergrond, is de bijdrage aan de voeding van het grondwatersysteem beperkt. Het water dat in Lemselermaten als kwel aan de oppervlakte komt heeft dus een subregionale tot lokale herkomst. De bodem is al op 2 tot 3 meter onder maaiveld kalkrijk, waardoor kwelwater uit ondiepe watervoerende lagen al kalkrijk is. De oppervlakkige en lokale grondwaterstromen uit de dekzandruggen zijn basenarm en zuur.

Door landbouwkundige afwatering in het intrekgebied kan regenwater minder in de bodem infiltreren, waardoor het grondwatersysteem minder gevoed wordt. Het grondwater stroomt conform de regionale terreinhelling in noordwestelijke richting. De dikte van het eerste (bovenste) watervoerende pakket wordt in de richting van Lemselermaten steeds dunner; van ca. 33 m op 1000 m ten oosten van Lemselermaten tot ca. 12 m ter plaatse van het natuurgebied. Naast dit omhoog komen van de hydrologische basis is er onder de Lemselermaten een kleiige laag in de ondergrond aanwezig, de zogenaamde formatie van Boxtel. Deze blokkeert hier grotendeels het watervoerende pakket, waardoor het grondwater gedwongen wordt naar de oppervlakte te stromen. Doordat de beide beekdalen door hun lage ligging het grondwatersysteem aansnijden, treedt hier grondwater in maaiveld uit (kwel). Op ca. 700 meter ten zuiden van Lemselermaten bevindt zich de drinkwaterwinning van Weerselo met een vergunningsdebiet van 1 miljoen m3/jaar. De drinkwaterwinning ligt niet in de aanvoerrichting van het grondwater, maar op dezelfde hoogte en grenzend aan het hydrologische systeem van Lemselermaten. De effecten van de drinkwaterwinning op de natuurdoelen zijn binnen het gebiedsproces van deze planvormingsfase nader onderzocht.

De uitkomsten van dit onderzoek zijn weergegeven in paragraaf 3.7 Onderzoek effecten drinkwaterwinning Vitens. Oppervlaktewatersysteem Het Natura 2000-gebied Lemselermaten valt binnen het stroomgebied van de Dollandbeek en Weerselerbeek, op de grens met het stroomgebied van de Boschbeek en de Lemseleresbeek.

Figuur 2.4 Stroomgebieden in de omgeving van Lemselermaten (wit omkaderd) (bron: Arcadis). 13

Inrichtingsplan Lemselermaten

Het stroomgebied van de Weerseloschebeek bestaat uit de beken Weerselerbeek, Dollandbeek en Holtwijkerbeek. Het stroomgebied van de Boschbeek bestaat onder andere uit de Lemseleresbeek en de Boschbeek. Beide stroomgebieden wateren af op de Middensloot, die is aangelegd in het kader van de ruilverkaveling Rossumerveld in de jaren ’60 van de vorige eeuw. Aangezien maatregelen t.b.v. de natuur in Lemselermaten op zowel het stroomgebied van de Weerseloschebeek als de Boschbeek effect heeft, is het geheel aan stroomgebieden opgenomen in het oppervlaktewatermodel.

Figuur 2.5 Beken en toponiemen in de omgeving van Lemselermaten (bron: LESA Unie van Bosgroepen).

De beken die direct grenzen aan het Natura 2000 gebied, of er binnen liggen zijn de Weerselerbeek en de Dollandbeek. De beken kennen als gevolg van het natuurlijke reliëf een groot verhang en daarmee samenhangende relatief hoge stroomsnelheden. In de beken zijn stuwen aanwezig om water langer te kunnen vasthouden en vertraagd te kunnen afvoeren. Hoogwatersituaties duren vaak zeer kort. De meeste beken vallen in de zomer droog. Weerselerbeek Vooral de Weerselerbeek is diep uitgegraven tot een diepte van 1,30 m onder maaiveld en heeft, samen met de aanwezige drainage in de landbouwercelen ten noorden van de beek, een sterk drainerende werking. De beek vormt de Natura 2000begrenzing in het noorden en grenst direct aan het habitattype vochtig alluviaal bos. Door de sterk drainerende werking van de beek is de zone langs de beek sterk verdroogd. Dollandbeek De Dollandbeek stroomt door het Natura 2000-gebied en het beekdal bestaat bovenstrooms uit landbouwgebied en benedenstrooms uit natuurgebied. In het bovenstroomse deel van de beek heeft de beek een aanzienlijke diepte (tot 1 m onder maaiveld), omdat de beek hier een afvoerfunctie heeft voor de oostelijke landbouwgronden. Ook de Dollandbeek heeft een drainerende werking, maar minder dan de Weerselerbeek omdat de beek minder diep is en hoger in het systeem ligt.

Vanuit de beek treedt redelijk frequent inundatie op binnen de Natura 2000-begrenzing. Holtwijkerbeek De Holtwijkerbeek komt uit zuidelijke richting en komt met de Weerselerbeek en Dollandbeek samen in de Weerseloschebeek, die in noordelijke richting door Weerselo stroomt. Ten oosten van Lemselermaten stroomt de Lemseleresbeek. Deze beek komt uit in de Boschbeek, welke vroeger in verbinding stond met de Weerselerbeek. Deze verbinding is in het verleden verwijderd omdat de Weerselerbeek de afvoer van de Boschbeek niet kon verwerken. De 14

Inrichtingsplan Lemselermaten

Boschbeek stroomt nu vanaf dat punt in noordelijke richting, waarna het afwatert op de Middensloot en in westelijke richting het gebied verlaat. Van de oostelijke grens van Natura 2000-gebied de Lemselermaten staat een duiker in contact met de Lemseleresbeek. Deze duiker heeft een lengte van ca. 500 meter en een diameter van 230 mm. In de praktijk voert deze duiker vrijwel nooit water af. De duiker ligt dusdanig hoog dat het waterpeil dit niveau vrijwel nooit bereikt. Overige waterlopen In het gebied zijn verder diverse sloten en greppels aanwezig. Sommige zijn een relict van landgebruik in het verleden, maar velen hebben nog een afvoerende functie voor landbouwpercelen of zorgen voor voldoende drooglegging van wegen. De watergangen voeren in de winter water, waarbij er zichtbare kwelverschijnselen als roestvlokken en bacterievliezen zijn. Dit geeft aan dat ze in de natste periode van het jaar een afvoerende functie hebben en kwelwater afvoeren. In het voorjaar vallen de meeste sloten en greppels al snel droog. Dit komt door de sterk drainerende werking van de beken. Zowel in de maatjes als in de broekbossen komen aarden wallen voor als relicten van het vroegere cultuurlandschap. De wallen liggen veelal haaks op het beekdal. Op sommige plekken zijn er openingen in de wallen gemaakt waardoor oppervlakkige afvoer van water kan plaatsvinden.

Op andere plekken belemmeren de wallen echter de afvoer en vindt stagnatie van water plaats, tenzij er greppels aanwezig zijn die het water opvangen en afvoeren.

2.3 VEGETATIE De vegetatie in de Lemselermaten hangt nauw samen met het reliëf en kan beschreven worden als een gradiënt van hoog naar laag. Hieronder volgt een globale beschrijving van deze gradiënt. In paragraaf 2.4 Habitattypen en -soorten wordt de habitattypekaart toegelicht, waarbij tevens een meer gedetailleerde beschrijving van de voorkomende vegetatie wordt gegeven. De hoge delen bestaan uit heidevegetaties. Op de habitattypenkaart zijn deze weergegeven als vochtige heide, maar het gaat hier om een sterk verdroogde vorm met vegetaties van de associatie van struikheide en stekelbrem. Op de hogere zandkoppen zijn heischrale graslanden aanwezig. Aan de zuidkant van het oostelijk maatje (Figuur 2.1) is een vegetatieontwikkeling gaande naar de associatie van Klokjesgentiaan en Borstelgras (Eijsink et al., 2001). Wat lager op de gradiënt, in de beekdalen van de Weerselerbeek en (in mindere mate) de Dollandbeek, komt blauwgrasland voor met vegetaties van veldrus-associatie. Nog lager op de gradiënt, waar basenrijk grondwater van invloed is, komt parnassiarijk blauwgrasland voor. Ten opzichte van vegetatiekarteringen uit de jaren ’40 van de vorige eeuw is deze sterk in kwaliteit achteruitgegaan en grotendeels veranderd in blauwgraslanden waar soorten als parnassia en grote muggenorchis zijn verdwenen.

Op plekken waar de bovengrond in de zomer niet uitdroogt komt vegetatie voor die behoort tot het bijzondere kalkmoeras, zoals de associatie van vetblad en vlozegge. In de natte laagtes onderaan de gradiënt, waar basenrijk grondwater uittreedt (aan het oppervlak komt) en stagneert, komen venvegetaties voor zoals de associatie van waterpunge en oeverkruid. Deze venvegetatie ligt aan de voet van de kwelhelling van het kalkmoeras. Hooilanden die in het verleden niet meer beheerd werden door jaarlijks te maaien en af te voeren, hebben zich in de loop van de tijd ontwikkeld tot elzenzegge-elzenbroekbossen op de natste plekken en vogelkers-essenbossen op de wat drogere standplaatsen. Grote delen van de Lemselermaten bestaan nu uit elzenbroekbossen met een dominante ondergroei van breedbladige zeggensoorten (o.a. moeraszegge). Dit vormt het leefgebied van de zeggekorfslak. De vochtige heiden, blauwgraslanden en kalkmoerassen hebben zich begin jaren '90 weer uitgebreid als gevolg van lokale herstelmaatregelen, maar gaan in delen van het gebied achteruit in kwaliteit.

2.4 HABITATTYPEN EN -SOORTEN Op basis van vegetatiekarteringen zijn de te beschermen habitattypen binnen Lemselermaten bepaald. Onderstaande Tabel 2.1 en Figuur 2.6 geven aan waar welke habitattypen en welke habitatrichtlijnsoorten binnen Lemselermaten zijn aangewezen. De habitattypen uit het aanwijzingsbesluit zijn leidend. Het habitattype Droge heiden (H4030) is bij het wijzigingsbesluit uit 2016 toegevoegd en staat op de kaart in mozaïek met Vochtige heiden (H4010A). De habitattypekaart is nog niet aangepast naar het wijzigingsbesluit en veegbesluit (paragraaf 1.1 Aanleiding). Dit wordt bij actualisering van het Beheerplan aangepast. In de onderstaande Tabel 2.1 is dit al wel meegenomen.

15

Inrichtingsplan Lemselermaten

Tabel 2.1 Habitattypen en -soorten. HABITATTYPEN

H4010A H4030 H6230 H6410 H7150 H7230 H91E0C

* = >

Vochtige heiden (hogere zandgronden) Droge heiden Heischrale graslanden* Blauwgraslanden Pioniervegetaties met snavelbiezen Kalkmoerassen Vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen)*

DOELSTELLING OPPERVLAK

DOELSTELLING KWALITEIT

> = = = = >

> = = = = > =

HABITATRICHTLIJNSOORTEN

DOELSTELLING OPPERVLAK

DOELSTELLING KWALITEIT

H2320

=

>

Zeggekorfslak

>

POPULATIE GROOTTE

=

prioritair habitattype behoudsdoelstelling uitbreiding- of verbeterdoelstelling

Voor alle habitattypen geldt een instandhoudingsdoelstelling. Voor vochtige heiden en kalkmoerassen geldt een uitbreidingsdoelstelling, zowel in kwaliteit als oppervlakte. voor Lemselermaten geldt de zogenaamde Kernopgaven met voor kalkmoerassen een "sense of urgency" (zie ook paragraaf 1.1 Aanleiding uit dit inrichtingsplan en paragraaf 3.1 van het Beheerplan). Uitbreiding van deze kalkmoerassen wordt gerealiseerd binnen het zoekgebied boskap (en afschrapen strooisellaag). Voorwaarde bij het afgraven is wel dat het Sulfaatgehalte op deze locaties voldoende laag zijn. Voor de zeggekorfslak moet het leefgebied worden verbeterd, maar dit hangt samen met de kwaliteitsverbetering van vochtig alluviaal bos, aangezien dit het leefgebied vormt van deze soort. Er zijn verschillen tussen de kaart en de habitattypen uit het aanwijzingsbesluit. Op de kaart staat ook H3130 zwak gebufferde vennen weergegeven. Dit komt echter niet terug in het aanwijzingsbesluit omdat dit vegetatietype zwak ontwikkeld voorkomt en daarmee niet voldoet aan de eis van bestendig voorkomen. Kalkmoerassen zijn op de kaart opgenomen in mozaïek met blauwgrasland.

16

Inrichtingsplan Lemselermaten

Figuur 2.6 Habitattypenkaart (bron: Atlas van Overijssel.nl).

We gaan uit van de op de provinciale Atlas gepubliceerde kaart. Vochtige heide (H4010A) Het habitattype vochtige heide (hogere zandgronden) (4010A) komt op twee plekken voor: in het noordwesten en het oosten. De vegetatie in het noordoostelijk deel bestaat grotendeels uit gewone dopheide, veenmossen en lokaal wilde gagel en klokjesgentiaan. Ook is er een hoge bedekking van pijpenstrootje aanwezig en ontbreken op veel plekken de kensoorten van de associatie (zoals veenbies). Op de hogere kop komt struikhei voor. Verdroogde delen van de vochtige heide worden in het aanwijzingsbesluit gerekend tot de droge heiden. Het perceel vochtige heide in het oostelijk deel van Lemselermaten is gelegen op een hogere rug waar grondwaterstanden, door opbolling en stagnatie op een soms sterk verkitte inspoelingshorizont, en of ondiepe ligging van keileem tot vlak onder maaiveld reiken. De heide wordt hier gedomineerd door pijpenstrootje, met lokaal gewone dophei, klokjesgentiaan en veel gewone veenbies. Het terrein raakt daarnaast steeds meer bebost. Heischrale graslanden (H6230) Het habitattype heischrale graslanden (H6230) komt voor in het noorden van het gebied (Oostelijk maatje). Het gaat om matig ontwikkelde graslanden die gerekend kunnen worden tot de associatie van klokjesgentiaan en borstelgras met soorten als gevlekte orchis, tormentil, tandjesgras en stijve ogentroost.

De soorten duiden erop dat het basenrijke grondwater niet diep in de bodem zit. Langs de oostrand van het oostelijk maatje ontwikkelt zich een heischrale vegetatie met struikheide en kenmerkende kruidenachtige plantensoorten. Deze rand ligt bovenaan de gradiënt. Lager op de helling gaat de vegetatie over in blauwgraslanden.

17

Inrichtingsplan Lemselermaten

Blauwgraslanden (H6410) Het habitattype blauwgraslanden (H6410) concentreert zich vooral in het beekdal van de Weerselerbeek in het noorden van de Lemselermaten. In het Oude maatje komt een goed ontwikkelde vegetatie van blauwgrasland voor met soorten als gevlekte orchis, vleeskleurige orchis en kleine valeriaan. Soorten als grote muggenorchis, moeraswespenorchis en parnassia zijn echter geheel verdwenen. In het dal van de Dollandbeek komt het habitattype blauwgrasland ook voor (zuidelijk deel Lemselermaten) in de vorm van de veldrus-associatie met de kenmerkende combinatie van veldrus, veelbloemige veldbies, tormentil en gevlekte orchis. Volgens de Unie van Bosgroepen komt het habitattype blauwgrasland wijder verspreid voor dan op de habitattypenkaart en de vegetatiekaart (Pranger en Tolman, 2011) is aangegeven. Het voorkomen van grote wederik en kale jonker duidt op een wat voedselrijkere standplaats. Pioniersvegetaties met Snavelbiezen (H7150) Het habitattype pioniersvegetaties met snavelbiezen (H7150) in aangewezen voor de laagste delen van het vochtige heidecomplex in het noordwesten van Lemselermaten. De vegetatie behoort tot de associatie van moeraswolfsklauw en snavelbies. Het habitattype is echter vrijwel niet meer aanwezig als gevolg van natuurlijke successie.

Binnen vochtige heide komt dit type een aantal jaren voor als gevolg van menselijk ingrijpen (plaggen), waarna het zich geleidelijk ontwikkelt tot vochtige heide. Kalkmoerassen (H7230) Het habitattype kalkmoerassen (H7230) is in mozaïek met blauwgrasland aangewezen in het noorden van de Lemselermaten (met name in het Westelijke en Oude maatje). Het betreft een bijzondere vegetatie van de associatie van vetblad en vlozegge met, naast deze soorten, soorten als breed wollegras en armbloemige waterbies. Het habitattype heeft zich ontwikkeld vanaf begin jaren ’90 na het verwijderen van bos en afschrapen tot de minerale bodem. Het is zeer zeldzaam in Nederland. Breed wollegras heeft in de Lemselermaten de enige bekende groeiplaats in Nederland. In de laagste delen is een dominantie van riet, wat ten koste gaat van het open karakter van het habitattype. Vochtige alluviale bossen (H91E0C) Het habitattype vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen) (H91E0C) komt in grote delen van de Lemselermaten voor op de lagere terreindelen die onder invloed staan van een sterke aanvoer van basenrijk grondwater. Voor een deel betreft het voormalige blauwgraslanden en kalkmoerassen die met bos zijn dichtgegroeid.

Er is veel variatie in de elzenbroekbossen aanwezig: op de drogere delen groeien soorten als bosandoorn, slanke sleutelbloem en gewoon nagelkruid; op de lagere delen komen elzenzegge en moeraszegge (geïnundeerd) en kleine valeriaan (niet geïnundeerd) voor. Ook komen verdroogde delen voor die behoren tot het type ‘rompgemeenschap brandnetels’. Dit is vooral in het noorden, langs de Weerselerbeek, het geval. Hier komt verruiging voor met grote brandnetel en gewone braam. In het dal van de Dollandbeek zijn de bossen ook in de zomer vochtig en komen in de laagste delen soorten als gewone dotterbloem, holpijp, muskuskruid, aalbes en zwarte bes voor. Hier zijn vooral de randen van het bos verruigd. Stikstof wat uitspoelt wordt via nitraat in een reactie met pyriet in de ondergrond omgezet in sulfaat. Als gevolg van verdroging en de invloed van het sulfaat zijn de veenbodems aangetast en 30 tot 50 cm lager geworden. Veel elzen staan hierdoor op stelten en er zijn scherpe overgangen ontstaan tussen verdroogde delen en goed ontwikkelde delen. In bepaalde delen van het Dollandbeekdal zijn de flanken van het habitattype sterk verdroogd en worden ze gedomineerd door brede stekelvaren. De aangewezen gebieden zijn matig tot goed ontwikkeld en laten weinig verstoringsindicatoren zien.

Zeggekorfslak (H2320) Voor zeggekorfslak wordt het leefgebied met het huidige maatregelenpakket geoptimaliseerd en uitgebreid omdat de standplaats voor beekbegeleidende bossen inclusief de kenmerkende soorten (bosbies en moeraszegge) wordt uitgebreid.

18

Inrichtingsplan Lemselermaten

Figuur 2.7 Voorkomen Zeggekorfslak 2016 (bron: LESA 2017, Unie Van Bosgroepen).

2.5 CULTUURHISTORIE Lemselermaten is één van de restanten ‘woeste grond’ die als fragmenten verspreid in het jonge heide- en broekontginningenlandschap liggen. Rond 1900 bestond een groot deel van Lemselermaten uit heide. Alleen langs de beken waren met houtwallen omzoomde in cultuur gebrachte gras- en hooilandjes. In de decennia hierna wordt het landschap rond Lemselermaten steeds verder ontgonnen en gedraineerd. Rond 1950 is vrijwel alle heidegrond in cultuur gebracht (jonge heideontginningen). De meeste hooilanden waren toen inmiddels verlaten, waarna ze geleidelijk begroeid raakten met bos. Dat Lemselermaten uiteindelijk gespaard is gebleven komt mede door veranderende maatschappelijke inzichten en ontwikkelingen. Deze leidden er begin jaren ’60 van de vorige eeuw toe dat met het ontginnen van woeste grond werd gestopt. De regering besloot de omzetting van woeste gronden in landbouwgronden tot het uiterste te beperken, mede ter wille van natuurbescherming en openluchtrecreatie. De enige overgebleven stukken hooiland en twee kleine heideterreinen werden aangekocht als natuurreservaat. Bosopslag werd verwijderd, waarna hooilandbeheer werd hervat. Eind vorige eeuw werden enkele aangrenzende landbouwpercelen verworven om hier natuur van te maken. Hier werden sloten ondieper gemaakt, buisdrains uitgegraven en de voedselrijke bouwvoor verwijderd.

Het doel was om (natte) heiden, blauwgraslanden en kalkmoerassen te herstellen. Ook werden enkele stukken bos gekapt, waarna werd geplagd. Op de kaartbeelden van 1975 tot 2017 is goed de geleidelijke schaalvergroting in de landbouwgebieden rondom Lemselermaten te zien. Hoewel de doorgaande wegen in de afgelopen decennia zijn opgewaardeerd is de wegenstructuur vrijwel onveranderd gebleven. De wegen in het gebied, zoals de Glipsdijk en Dollanddijk zijn al meer dan een eeuw oud. Aan de Dollanddijk ligt een oude landlopersbegraafplaats. Op de kaartbeelden van 1925 tot 1975 is deze begraafplaats aangeduid. Wat nog rest is een klein bosje.

19

Inrichtingsplan Lemselermaten

Figuur 2.8 Topografische kaartreeks van 1900 tot nu (bron: topotijdreis.nl).

2.6 RUIMTELIJKE KWALITEIT Het gebied Lemselermaten ligt in Nationaal Landschap Noordoost Twente. De kernkwaliteiten, vastgelegd in een ontwikkelingsperspectief (2006), zijn het samenhangende complex van beken, essen, kampen en moderne ontginningen, de grote mate van kleinschaligheid en het groene karakter. In de Omgevingsverordening is bepaald dat nieuwe ontwikkelingen binnen het Nationaal Landschap moeten bijdragen aan behoud of ontwikkeling van deze kernkwaliteiten. Er zijn geen strijdigheden tussen de normatieve uitspraken uit de Omgevingsvisie van Overijssel en de voorgenomen maatregelen, met uitzondering van de maatregel ‘ophogen percelen’. Deze maatregel is strijdig met de normerende uitspraak die zegt dat dekzandvlakten en ruggen een beschermende bestemmingsregeling krijgen, gericht op de instandhouding van de hoofdlijnen van het huidige reliëf. Ook het afgraven van de voedselrijke toplaag van (voormalige) agrarische percelen voor natuurontwikkeling is strijdig met deze uitspraak. Omdat gesproken wordt over de hoofdlijnen van het reliëf zit er beleidsmatige ruimte in deze normatieve uitspraak. Het is belangrijk om eerst te bepalen wat de hoofdlijnen van het reliëf zijn, maar het geeft wel aan dat er zorgvuldig omgegaan moet worden met het aanwezige reliëf. De provincie heeft voor alle Natura 2000-gebieden een ruimtelijke kwaliteitsscan opgesteld.