Bijlage 6 Ontplofbare Oorlogsresten RWZI Denekamp.pdf

Vooronderzoek Conflictperiode Ontplofbare Oorlogsresten RWZI Denekamp Gemeente Dinkelland

.7

Datum: Kenmerk:

27 januari 2025 24P144 definitief rapport versie 1.0

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

1

Distributielijst - Royal HaskoningDHV; - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Dhr. K. Sanders Royal HaskoningDHV

Opgesteld: Mevr. L. van Wingerden MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Mevr. U.Z. Wijnsma PhD Namens directie Bombs Away B.V.

Kenmerk en status: 24P144 Definitief rapport Versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 27 januari 2025

Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

2

MANAGEMENTSAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van HaskoningDHV Nederland B.V. te Amersfoort heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een Vooronderzoek Conflictperiode (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor het onderzoeksgebied RWZI Denekamp in de gemeente Dinkelland in de provincie Overijssel. Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het Vooronderzoek Conflictperiode OO is vastgesteld dat er geen indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT op OO. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het Vooronderzoek Conflictperiode OO geen indicaties van oorlogshandelingen zijn aangetroffen, wordt geadviseerd om de voorgenomen bodemingrepen in het onderzoeksgebied regulier uit te voeren, dat wil zeggen zonder vervolgstappen in de opsporing van OO.

Afbeelding 1: Bodembelastingkaart OO van het onderzoeksgebied RWZI Denekamp in de gemeente Dinkelland. Het onderzoeksgebied is onverdacht.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

3

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel Vooronderzoek OO .................................................................................... 6 1.2.1 Vooronderzoek Conflictperiode OO ................................................................. 6 1.2.2 Werkwijze Vooronderzoek Conflictperiode OO ............................................... 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO .......................................... 9 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 9 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 9

2

Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 10 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 11 2.4.1 Gemeentearchief .............................................................................................. 12 2.4.2 Provinciaal archief ........................................................................................... 12 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 15 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 16 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 16 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 17 2.4.7 Websites ...........................................................................................................

18 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 18 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 19 2.5.2 National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 19 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 20 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 20 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 21 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 21 2.6 Kaartmateriaal .................................................................................................. 21 2.7 Luchtfoto’s ....................................................................................................... 22

3

Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 23 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 23 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 25 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 25 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 25 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 26 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 28 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 29 3.7.1 Mijnenvelden .................................................................................................... 30 3.7.2 MORA's/UO's .................................................................................................... 30 3.8 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 30 3.8.1 Keuze van de luchtfoto's .................................................................................

30 3.8.2 Classificatie ...................................................................................................... 30 3.8.3 Resultaten van de luchtfoto-analyse .............................................................. 31 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 33 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 33

4

Analyse gegevens ..................................................................................................... 35 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 35 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 35 24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

4

4.3 4.4

Indicaties zonder verdacht gebied.................................................................. 35 Bodembelastingkaart OO ................................................................................ 36

5

Conclusie en Advies ................................................................................................. 37 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 37 5.2 Leemten in kennis............................................................................................ 37 5.3 Advies ............................................................................................................... 37 5.3.1 Onverdachte gebieden .................................................................................... 38

6

Bijlagen ...................................................................................................................... 39 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO)....................... 40 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CSVROO) 43 Bijlage 3 Zoektermen gemeente en provinciale archieven ................................... 48 Bijlage 4 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 50 Bijlage 5 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 53 Bijlage 6 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) .............................. 54 Bijlage 7 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 55 Bijlage 8 Certificaat CS-VROO ................................................................................ 56

Afbeelding voorblad: Luchtfoto van 14 februari 1945 van het onderzoeksgebied. Bron: KAD, sortienr. 16-1709, fotonr. 4005, d.d. 14-02-1945.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

5

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding In opdracht van HaskoningDHV Nederland B.V. te Amersfoort heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een Vooronderzoek Conflictperiode (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor het onderzoeksgebied RWZI Denekamp in de gemeente Dinkelland in de provincie Overijssel. De aanleiding van het Vooronderzoek Conflictperiode OO zijn de voorgenomen werkzaamheden. In het gebied zal een rioolwaterzuiveringsinstallatie worden uitgebreid. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken gebied. Indien er OO aanwezig zijn in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van artikel 4.10 van het Arbeidsomstandighedenbesluit dient er, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, een onderzoek te worden ingesteld naar de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Indien er gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers dienen er passende maatregelen te worden getroffen om dit gevaar te voorkomen. Aan de hand van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO is bepaald of er sprake is van een kans op de aanwezigheid van OO binnen de grenzen van het te onderzoeken gebied.1

1.2

Doel Vooronderzoek OO Het Vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen. Het Vooronderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het Vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een Vooronderzoek Conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1939-1945 en een Vooronderzoek Na-Conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een Vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een Vooronderzoek Conflictperiode OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, dan wordt/worden het (de) verdachte gebied(en) horizontaal en verticaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1

Vooronderzoek Conflictperiode OO Het Vooronderzoek Conflictperiode OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:

1

Disclaimer: Dit rapport betreft een Vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het CS-VROO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op de aanwezigheid van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contra-indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op de aanwezigheid van OO in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden OO aanwezig kunnen zijn.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

6

1. Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (indicaties); 2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (contra-indicatie). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het Vooronderzoek Conflictperiode OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)

Raadplegen VO OO Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔

Geraadpleegd ✔ ✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

Niet beschikbaar ✔

✔

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd, die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken gebied: • • • 1.2.2

Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); Relevante websites.

Werkwijze Vooronderzoek Conflictperiode OO Het Vooronderzoek Conflictperiode OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een Vooronderzoek Conflictperiode OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken gebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

7

verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO; Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; De verwachte hoeveelheden OO; De horizontale afbakening van het verdachte gebied; De verticale afbakening van het verdachte gebied.

De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3

Onderzoeksgebied Dit Vooronderzoek Conflictperiode OO richt zich op het te onderzoeken gebied RWZI Denekamp (hierna: onderzoeksgebied). Het onderzoeksgebied ligt tussen het Omleidingskanaal en de Dorpermeienweg in gemeente Dinkelland. De bebouwde kom van Denekamp ligt circa 640 meter ten westen van het onderzoeksgebied en de grens met Duitsland ligt circa 1600 meter ten oosten van het onderzoeksgebied. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn op het onderzoeksgebied, is rondom het onderzoeksgebied een (denkbeeldige) contour van 250 meter getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO weergegeven.

Afbeelding 2: Onderzoeksgebied RWZI Denekamp in de gemeente Dinkelland.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

8

1.4

Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 7 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst staat bij Bombs Away dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away streeft er continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) (zie bijlage 8 Certificaat CS-VROO). Dit betekent dat Bombs Away wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld.

1.5

Projectteam In het kader van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO heeft Bombs Away een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestaat uit de volgende medewerkers: • • • • • •

1.6

Dhr. drs. Th.M. van den Berg Mevr. U.Z. Wijnsma PhD Mevr. L. van Wingerden MA Dhr. A.H. Meijers Dhr. F. Riekwel MSc Dhr. J. van der Baan BSc

Directeur, historicus Projectleider VO Historicus, opsteller rapportage Munitietechnicus GIS-specialist/eerste luchtfoto-analist GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist

Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het Vooronderzoek Conflictperiode OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het Vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

9

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk Vooronderzoek Conflictperiode OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EODD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport.

Als slechts in één bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het Vooronderzoek Conflictperiode OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn de volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • • • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away B.V; Bedrijfsarchief Royal HaskoningDHV.; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; Gemeente Dinkelland, waarbinnen het onderzoek valt; Waterschap Vechtstromen.

De provincie, ProRail en Rijkswaterstaat zijn niet benaderd omdat binnen 250 meter van het huidige onderzoeksgebied geen infrastructuur aanwezig is die in het beheer is van deze organisaties. Op basis van de bovenstaande inventarisatie zijn er geen reeds uitgevoerde vooronderzoeken OO in de omgeving van het onderzoeksgebied aangetroffen. 2.3

Literatuur In het kader van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

10

gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Foreman, J., Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (Walton-onThames 2004); Hammel, E., Air War Europe. America's Air War Against Germany in Europe and North Africa, 1942-1945: Chronology (Pacifica 1994); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Klokhuis, G.J.I., Twente 1940-1945 (Enschede 1969); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Middlebrook, M., & C. Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (Harmondsworth 1985); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Nierstrasz, V. De Krijgsverrichtingen ten Oosten van de IJssel en in de IJssellinie (Den Haag 1952); Roest, H., Overijssel bevrijd (Hulst 1994); Stichting Heemkunde Denekamp, Vandaag verteld, morgen niet vergeten. Denekamp 60 jaar bevrijd (Denekamp 2005); Stichting Heemkunde Denekamp, Op verhaal komen.

Verhalen van mensen die in de periode 1940-1945 als kind in Denekamp e.o. in gastgezinnen zijn geweest (Denekamp 1995); Stichting Heemkunde Denekamp, Om niet te vergeten. Notities uit het dagboek van Willem Hendrik Dingeldein over de periode 1940-1945 (Denekamp 1985); Stichting Heemkunde Denekamp, In herdenking 40-45 (Denekamp 1985); Stichting Heemkunde Denekamp, Denekampers vertellen over de Tweede Wereldoorlog 1940-1945 (Denekamp 1990); Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag, zijn digitaal geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Omdat alle relevante archiefstukken digitaal raadpleegbaar waren, heeft er voor dit onderzoek heeft geen fysiek bezoek aan het archief plaatsgevonden. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3).

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

11

2.4.1

2.4.2

Gemeentearchief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Denekamp. Tegenwoordig ligt het in de gemeente Dinkelland. In het Gemeentehuis Dinkelland (GHL) te Denekamp is het gemeentearchief van de (voormalige) gemeente Denekamp geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. De zoektermen die hierbij gebruikt zijn, staan beschreven in bijlage 3. In het gemeentearchief is geen omnummering van kadastrale nummers naar huisnummers aangetroffen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr.

Titel

-1.75

Bewakingsdienst tegen sabotage

Inv. nr. 1-11

Openbare orde

1-13

-1775.3

Huisnummering

-1.776.1

Begraving militairen

-1.777.81

Schadevergoedingsverordening

7631 7613 7673 77-4

-1.782

Luchtbeschermingsdienst

17-4

-1.783

Ruiming explosieven

-1.784.3

Bosbrandweer

6303 19-1

-1.784.3

Brandbestrijding

19-5

-1.851.2/06

43-3

-1.853.1

R.K. Jongensschool N.D. (St. Nicolaasstichting) Monumenten

-1.855.2

Herdenking bevrijding 1945

-1.855.2

Herdenking gevallenen oorlogsgeweld

-1.855.2

Herdenking gevallenen oorlogsgeweld

-1.855.2

Herdenking gevallenen oorlogsgeweld

-1.855.2

Herdenking gevallenen

-1.855.2

Herdenking gevallenen oorlogsgeweld

-1.88

Grens Duitsland

4151 4152 5022 5203 6772 8554 28-5

-1.88

Grens Duitsland

60-7

-1.88

Grens Duitsland

60-8

87-2

Jaar

Omschrijving

19411949 19311942 19912000 19451980 19602000 19381961 19401945 19371996 19421948 19431947 19461954 19091960

corr. van alg. aard o.a. Tweede Wereldoorlog o.a. politierapporten

19701990 19601990 19911994 1995 19961998 19992000 19341948 19451959 19461965

o.a. huisnummerpaaltjes buitengebied Duitse- en Engelse mil., bijhouden graven Duitse- en Engelse mil., bijhouden graven Incl. uitvoering Rapporten Ruiming explosieven gemeensch. regeling met Losser, brandrapporten Hulpverleningsrapporten vergoeding i.v.m. oorlogsschade bescherming klokken tegen vordering, Los Hoes, oorlogsgedenktekens Uitvoering Uitvoering Uitvoering Activiteiten (50 jaar) Uitvoering Viering bevrijding 1945 Corr. Grenscorrectie Corr. grenscorrectie o.m. inspectie, eigendommen in grensgebied

Provinciaal archief Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Overijssel. In het Historisch Centrum Overijssel te Zwolle is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. De zoektermen die hierbij gebruikt zijn,

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

12

staan beschreven in bijlage 3. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven:

Toeg. nr. 0025

0025.2

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Provinciaal Bestuur van Overijssel

8987

1944-1945

89898996

1945-1953

8984

1940-1941

8988

1945-1949

1873

1946-1958

9244

1940-1945

9245

1940-1945

8602

1941-1945

8818

1940

9569

1940

9638

1940-1948

98959901

1940-1949

Borderel van de herstelkosten van de oorlogs - en bezettingsschade aan provinciale eigendommen, 1945. Met bijlagen, 1944 1945. Stukken betreffende de afwikkeling van de betaling van de herstelkosten van de oorlogs - en bevrijdingsschade aan provinciale eigendommen, 1953. Met bijlagen, 1945 1953.. Stukken betreffende de financiële afwikkeling van de herstelkosten van oorlogsschade aan provinciale eigendommen, 1940 - 1941. Stukken betreffende de financiele afwikkeling van de herstelkosten van de inundatieschade aan provinciale eigendommen, 1945-1949. Opgaven oorlogs- en bezettingsschade, 1946 1958. Opgaven betreffende luchtaanvallen Overijsselse gemeenten, 1940-1945. Opgaven betreffende luchtaanvallen Overijsselse gemeenten, 1940-1945. Stukken betreffende de vergoeding van defensie- en oorlogsschade aan provinciale eigendommen, 1941-1945. Stukken betreffende de oorlogsschade geleden door diverse waterschappen, 1940. Stukken betreffende de verlening van rijksvoorschotten aan door oorlogsschade getroffen bedrijven, 1940. Stukken betreffende de hulpverlening aan oorlogsslachtoffers en de vergoeding van oorlogsschade, 1940-1948. Ingekomen en minuten van uitgaande stukken, betreffende de verdeling van rentevoorschotten dan wel bedrijfskredieten voor de wederopbouw van de door oorlogsschade getroffen onroerende goederen, 19401949.

Provinciaal bestuur Overijssel 1921/19491970

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

13

Toeg. nr.

0026.3

0397

0400.3

Titel

Provinciale Waterstaat van Overijssel 1921-1950

Militair gezag, Commissaris van Overijssel

Districts Militaire Commissaris te Enschede

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

9902

1945-1949

99039905

1945-1949

213

1940-1942

650

1941-1950

690

1942-1946

14

z.j.

Registers van aanvragen om rentevoorschotten voor de wederopbouw van de door oorlogsschade getroffen onroerende goederen, 19451949. Stukken betreffende de afwikkeling van de verlening van rentevoorschotten voor de wederopbouw van de door oorlogsschade getroffen onroerende goederen, 19451949. Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade aan provinciale eigendommen, 1940 - 1942. Stukken betreffende het herstellen van door oorlogshandelingen beschadigde bruggen en andere kunstwerken in Overijssel, 1941, 1942, 1945 - 1950. Stukken betreffende schade als gevolg van inundaties tijdens de bezetting, 1942 1946. Algemene correspondentie waaronder enkele processen-verbaal van neergeschoten geallieerde vliegtuigen en begraven geallieerde militairen.

88

z.j.

143

z.j.

46

z.j.

70

z.j.

71

z.j.

74

z.j.

75

z.j.

Instructies en correspondentie betreffende mijnen- en munitieopruiming, benevens een procesverbaal van een ongeval met 53 personen gedood of gewond te Oldenzaal. Opgaven van door oorlogsgeweld beschadigde en te herstellen kunstwerken in land- en waterwegen. Mijnopruiming enz., circulaires betreffende personeel en opgaven van op te ruimen mijnen, munitie enz . Algemene correspondentie betreffende "Wederopbouw", o.a. rapporten van R.D. Faber, adviseur van de M.C . Correspondentie inzake herstel van verkeerswegen (zie ook omslag 70) Opgaven van voor vordering in aanmerking komende woningen en gebouwen (N.S.B.-ers en Rijksduitsers) met correspondentie over toewijzing Circulaires, rapporten en correspondentie betreffende wederopbouw

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

14

2.4.3

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943, het zgn. Bunkerarchief (toeg.nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg.nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

Inv. nr. 44

Jaar 19401941

72

19401941

20

19451959

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 69

2.13.25

2.13.167

Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)

Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)

74

1970

1563

19441945

1567

19441945

1568

19441945

272-284

1951

285-296

19471962 z.j.

11121119

2.13.210

Commissie van Proefneming met hierin

19471970 19671971

1120

z.j.

23

1940

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Overijssel, nrs. 18.8.1 - 18.8.16 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Overijssel Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Stukken betreffende het ruimen van explosieven in de kuststrook. 1970 Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken

Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

15

Toeg. nr.

2.4.4

Titel opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toeg.nr. 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg.nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen

17-34

1945

Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)

181-185

19431944

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente

Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is op 11 september 2024 doorzocht op de zoekterm Denekamp. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

16

Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. De collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' is in het kader van dit vooronderzoek niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat er in de overige geraadpleegde bronnen geen aanwijzingen gevonden zijn waaruit blijkt dat er in mei 1940 gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)

4

19401945 19401945

28 575

Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)

Omschrijving Er zijn in de geraadpleegde bronnen geen indicaties gevonden waaruit blijkt dat tijdens de meidagen gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De 409-collectie is niet geraadpleegd Dalen t/m Dwingeloo Dalen t/m Dwingeloo Geen relevante gegevens aangetroffen

Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 11 september 2024 op de zoekterm Denekamp. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6

Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr.

Titel

Geen

Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 44

Jaar

Omschrijving

19451947

B t/m E

EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EODD aangeleverd. Door de EODD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EODD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

17

legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd. De voor dit onderzoek beschikbare mijnenveldgegevens staan in paragraaf 3.7 beschreven. 2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

•

•

•

•

2.5

De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 11 september 2024 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeenten Denekamp en Dinkelland in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In september 2024 is deze website geraadpleegd; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven.

In september 2024 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm Denekamp; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. Op 11 september 2024 is deze website geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash. Op 11 september 2024 is deze website geraadpleegd.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit Vooronderzoek Conflictperiode OO. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland),

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

18

Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS)). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •

Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).

Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14

Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files

AIR27

Air Ministry: Squadrons

AIR37

Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. 26642680

Jaar 1939-1945

Omschrijving Night Bomb Raid Sheets

33603368 600 954 1879 715

1939-1945

Day Bomb Raid Sheets

Dec 1944 March 1945 March 1945 Sep – Oct 1944

Squadron No. 66 Squadron No.137 Squadron No.439 Daily Log

716

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Log

717 718

2.5.2

Daily Log Daily Log

National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s)

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

19

van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat het onderzoeksgebied is getroffen door Amerikaanse bombardementen of dat er in het onderzoeksgebied Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten. Tevens zijn er geen aanwijzingen dat Amerikaanse vliegtuigen zijn neergestort in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn er daarom geen Mission Reports en gevechtsverslagen geraadpleegd. 2.5.3

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied gedurende de Tweede Wereldoorlog. De stukken beslaan de jaren 1940 tot en met 1943 en 1945, met enkele grote leemten in kennis in de jaren 1942, 1943 en 1945. Er zijn tevens geen stukken beschikbaar voor het jaar 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

Inv. nr. II-205 t/m II269 II/340 II/1761 II//1760 II/954 II/331 II/844 II/845 II/332 II/333 II/334 II/753

2.5.4

Jaar Mei 1940 november 1941 December 1940 Januari februari 1942 Februari 1942 Februari 1942 December 1942 September 1943 September oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Maart - april 1945

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen. Bd. 10-77 Bd. 1 Bd. 2 Bd. 3 Bd. 4 Bd. 5 Bd. 6 Bd. 7 Bd. 8 Bd. 9 Bd. 10 Bd. 78

Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt en de Reichsschatzmeister der NSDAP betreffende luchtaanvallen en vliegtuigcrashes die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken hebben betrekking op de periode augustus 1940-december 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Reichssicherheitshauptamt

3578

Mei december 1941 Mei december 1941 Januari september 1942 April - juli 1943 Augustus september 1940

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1

3579

3580

3581 NS1

Reichsschatzmeister der NSDAP

570

Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 2 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 1

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

20

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

571

Oktober december 1940 Januari maart 1941

Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 2 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 3 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 5 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 6 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 7 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 8 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 9 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 10 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 11 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 12 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 13 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 14 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 15 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 16 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 17

572

573

April - mei 1941

574

Juni 1941

575

Juli 1941

576

Augustus 1941

577

September 1941

578

Oktober 1941

579

November 1941

580

December 1941

581

Januari 1942

582

Februari 1942

583

Maart 1942

584

April 1942

274

April 1942 december 1943 Januari december 1944

585

2.6

2.5.5

Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 11 september 2024 op Denekamp. Dit leverde geen relevante resultaten op.

2.5.6

Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn derhalve geen stukken uit het LAC geraadpleegd.

Kaartmateriaal De Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa, de Laurier Military History Archive (LMH) Waterloo en het Kadaster (KAD) Zwolle beschikken over een grote collectie (historisch)

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

21

kaartmateriaal. Zo bezit het LAC een groot aantal Defence Overprints, die gezamenlijk het gros van het Nederlandse grondgebied dekken. Ook bevatten de collecties geallieerde stafkaarten en historische topografische kaarten. In de volgende tabel zijn de uit het LAC, LMH en het Kadaster geraadpleegde kaarten weergegeven: Collectie LAC KAD

2.7

Kaartnaam Bentheim Topografische kaart

Datum 14-02-1945 1935

Luchtfoto’s Een essentieel onderdeel van het Vooronderzoek Conflictperiode OO is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook werden hele militaire campagnes op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel is overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen UR (WAG) te Wageningen en het Kadaster (KAD) te Zwolle. Tevens bezit het Spoorwegmuseum te Utrecht enige relevante luchtfoto’s. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te College Park, Maryland (VS) en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog.

Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit deze collecties geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. Voor meer informatie over deze luchtfoto’s wordt verwezen naar paragraaf 3.8.

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

22

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een zogenaamd ‘RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EODD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100

24P144 definitief rapport VO OO RWZI Denekamp versie 1.0 d.d. 27 januari 2025

23

vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een xas (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 2 De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: rV.5121, rV.5221, rV.5120, rV.5220 De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.