Bijlage bij collegebericht - Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
Tekst van het document
1 Narratief onderzoek jog in Assen in Assen
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Narratief onderzoek naar de impact van de pilot armoedebeleid op de leefsituatie en bestaanszekerheid van inwoners in de gemeente Dijk en Waard Onderzoek door SenseGuide in opdracht van de gemeente Dijk en Waard Maart 2024
Colofon SenseGuide Opsteller: Dave van Mourik Met medewerking van: Anita Aarts Yannick Houkes Mohamed Idrissi
Foto voorpagina: stockfoto shutterstock
2
“Wanneer je op een avond hongerig slaapt of wanneer je jarenlang geen fruit of iets anders kunt kopen dat je lekker vindt, dan zul je dit korte verhaal begrijpen” Inwoner Dijk en Waard
3
Samenvatting De gemeente Dijk en Waard is in 2023 de pilot armoedebeleid gestart om inwoners met een laag inkomen een financiële zetje in de rug te geven. De pilot moet bijdragen aan het versterken van de bestaanszekerheid van deze inwoners. De pilot is halverwege. Op verzoek van de Raad vindt daarom nu een kwalitatieve tussenevaluatie plaats.
In deze kwalitatieve evaluatie komen statistische informatie en menselijke ervaringen bij elkaar zodat we ook de verhalen van inwoners achter de cijfers begrijpen. Inwoners met een laag inkomen veranderen daarmee van anonieme statistieken in individuen met een stem waarbij hun persoonlijke verhalen en ervaringen erkend en gewaardeerd worden.
Dit evaluatierapport is bedoeld voor het college van B&W, de gemeenteraad, het management, beleidsmedewerkers en inwoners van de gemeente Dijk en Waard. Zij kunnen hierin lezen of de pilot de goede kant op gaat.
De evaluatie laat zien dat de pilot als financieel zetje in de rug een positieve bijdrage levert aan de leefsituatie van inwoners. Met name de vrijwilligers-, uitstroompremie en seniorentoeslag worden positief ontvangen en dragen bij aan versterking van het levensplezier. De doelgroepgerichte benadering van de pilot spreekt inwoners aan.
Het rapport beschrijft de belangrijkste uitkomsten en onderliggende analyses van narratief onderzoek onder 143 inwoners met een laag inkomen uit de gemeente Dijk en Waard. De inwoners die aan de tussenevaluatie hebben deelgenomen waren een representatieve afspiegeling van de doelgroepen van de pilot. Een narratief is het persoonlijke verhaal van een inwoner over diens leefsituatie en de invloed die de pilot daarop heeft. Inwoners gaven met beantwoording van gesloten vragen ook duiding aan hun verhalen. We brengen op basis van deze duiding met cijfers in beeld op welke leefgebieden inwoners verandering zien, hoe inwoners bestaanszekerheid ervaren en in hoeverre de pilot het vertrouwen in de gemeente versterkt.
Aandacht is nodig voor inwoners met sterke gevoelens van bestaansonzekerheid. Dit leeft vooral onder alleenstaande moeders die te maken hebben met opeenstapeling van problemen zoals arbeidsongeschiktheid, gezondheidsproblemen en schulden. Zij geven aan dat de omstandigheden waarin zij nu leven niet normaal zouden moeten zijn. De pilot leidt niet tot verandering van gevoelens over de bestaanszekerheid. Bestaanszekerheid is een meervoudig verschijnsel met langdurige effecten op het gevoelsleven. Het is daarom belangrijk om onderscheid te maken tussen korte termijneffecten om mensen met laag inkomen een zetje in de rug te geven en het willen versterken van de bestaanszekerheid.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
4
Hoogtepunten uit de kwalitatieve evaluatie pilot armoedebeleid 143 verhalen van inwoners
Verdeling van verhalen over Verbreding DijkenWaardpas
111
Seniorentoeslag DijkenWaardpas
18
Vrijwilligerspremie
9
Uitstroompremie
4
Aanvulling bijzondere bijstand
1
Impact is de (positieve) verandering die inwoners met een laag inkomen ervaren op hun leefsituatie en bestaanszekerheid door gebruik te maken van de voorzieningen van de pilot Leefsituatie gaat over diverse leefgebieden als fysieke en mentale gezondheid, inkomen, levensplezier, sociale relaties, schulden, wonen en werken Bestaanszekerheid gaat niet alleen over voldoende inkomen maar heeft ook een sociale component (meedoen) en gevoelscomponent (arm voelen, er mogen zijn)
73 %
Impact op de leefsituatie
Impact op de bestaanszekerheid
Impact op het vertrouwen in de gemeente
van de inwoners ervaart een positieve tot zeer positieve bijdrage aan de leefsituatie
De pilot heeft gemiddeld beperkt impact op gevoelens van inwoners over hun bestaanszekerheid
Vertrouwen in de gemeente is gemiddeld door de pilot licht toegenomen
De pilot draagt het sterkst bij aan het levensplezier: iets kunnen doen met en voor anderen (vooral kinderen) geeft het gevoel erbij te horen en ertoe te doen
1 op 3
Inwoners hechten veel waarde aan het kunnen meedoen met de samenleving zoals sporten (waaronder zwemmen) en culturele uitstapjes Inwoners ervaren enige ademruimte in de financiën nu de kosten van levensonderhoud hoog zijn Alle hoofdlijnen van de pilot dragen bij aan een positieve bijdrage aan de leefsituatie
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
van de inwoners ervaart gevoelens van sociale onrechtvaardigheid en ongelijke kansen Bij sterke gevoelens over bestaansonzekerheid is er vaak sprake van opeenstapeling van problemen: arbeidsongeschiktheid, gezondheidsproblemen en schulden. Achterstand op één leefgebied leidt vaak tot achterstanden op meerdere leefgebieden Onder inwoners met sterke gevoelens van bestaansonzekerheid zijn opvallend veel alleenstaande moeders
Vertrouwen in de gemeente wordt sterk beïnvloed door het gevoel gelijke kansen te hebben en gewaardeerd (er mogen zijn) te worden Alle hoofdlijnen van de pilot dragen bij aan toename van vertrouwen in de gemeente
5
Inhoud Samenvatting
4
1
Over de kwalitatieve evaluatie
7
2
Evaluatiekader en invalshoeken
10
3
Deelnemers aan de evaluatie
16
4
Impact pilot armoedebeleid op leefsituatie inwoners
20
5
Impact pilot armoede op bestaanszekerheid inwoners
27
6
Impact pilot armoede op vertrouwen in gemeente
36
7
Impact per hoofdlijn van de pilot armoedebeleid
40
8
Totaalbeeld en beschouwing
48
Bijlage 1 Methodische verantwoording
51
Bijlage 2 Geraadpleegde bronnen
57
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
6
1 Over de kwalitatieve evaluatie 1.1 Waarom een kwalitatieve evaluatie? Op 29 november 2022 heeft de gemeenteraad van Dijk en Waard ingestemd met de pilot armoedebeleid 2023-2024. Het doel van deze pilot is om in tijd van hoge inflatie en stijgende energiekosten de bewoners met een laag inkomen een financiële steun in de rug te geven. De pilot duurt 2 jaar en bevat twee kwantitatieve en twee kwalitatieve evaluatiemomenten om de resultaten van de pilot te beoordelen. De raad heeft aangegeven behoefte te hebben aan een evaluatie waarmee ook kwalitatief kan worden beoordeeld of de pilot armoedebeleid bij de tussenevaluatie in de goede richting beweegt en bij de eindevaluatie als geslaagd kan worden beschouwd. Onderzoeksbureau SenseGuide is gevraagd om met haar narratieve onderzoeksmethode de kwalitatieve evaluaties uit te voeren.
1.2 Wat hebben we onderzocht? De insteek van de kwalitatieve evaluatie is het in beeld brengen van de diepgang en complexiteit van ervaringen van inwoners en het beschrijven van de armoedeproblematiek vanuit het brede perspectief van de leefsituatie en bestaanszekerheid van inwoners.
De hoofdvragen van de evaluatie luiden dan ook als volgt: 1. Wat is de impact van de pilot armoede op de leefsituatie van inwoners? 2. Wat is de impact van de pilot armoede op de bestaanszekerheid van inwoners? Onder impact verstaan we de (positieve) verandering die inwoners met een laag inkomen ervaren op hun leefsituatie en bestaanszekerheid door gebruik te maken van de voorzieningen van de pilot. Leefsituatie gaat over diverse leefgebieden als fysieke en mentale gezondheid, inkomen, levensplezier, sociale relaties, schulden, wonen en werken. Bestaanszekerheid gaat niet alleen over voldoende inkomen maar heeft ook een sociale component (meedoen) en gevoelscomponent (arm voelen, er mogen zijn). Naast de impact van de pilot armoedebeleid op de leefsituatie en bestaanszekerheid van inwoners hebben we ook gekeken naar de invloed van de pilot op het vertrouwen in de gemeentelijke organisatie. Vertrouwen is een noodzakelijke voorwaarde voor het aanpakken van bestaanszekerheid.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
7
1.3 Afbakening tussenevaluatie De tussenevaluatie richtte zich tot de inwoners die tot de doelgroepen van hoofdlijn 1 (Verbreding bereik van de doelgroep) en hoofdlijn 2 (Verbreding van voorzieningen) van de pilot armoedebeleid behoren. De inwoners en projecten uit hoofdlijn 3 van de pilot armoedebeleid (Intensivering van samenwerking en preventie) vallen buiten de scope van de tussenevaluatie. Geconstateerd werd dat inwoners die in deze projecten betrokken zijn nog volop worden begeleid. Vanuit zowel het perspectief van de begeleiding als de inwoners was het niet wenselijk om deze inwoners te vroegtijdig in een evaluatie te betrekken. De kwalitatieve evaluatie beantwoord niet de vraag in hoeverre de reële armoede onder inwoners door de pilot armoedebeleid is afgenomen.
1.4 Opzet van de evaluatie De onderzoekers zijn gestart met een literatuurverkenning naar het meten van de impact van armoedebeleid. Op basis hiervan is de keuze gemaakt om het brede perspectief van de leefsituatie en bestaanszekerheid van inwoners met een laag inkomen in beeld te brengen.
aanmerking komen voor de seniorentoeslag. Inwoners die een uitstroom- of vrijwilligerspremie of een aanvulling bijzondere bijstand kregen, hebben via een fysiek gesprek aan de evaluatie meegedaan. Alle verhalen en data van inwoners zijn tussen 7 en 22 december 2023 verzameld. Het uitgangspunt van de kwalitatieve evaluatie was dat inwoners vrijuit hun verhaal deelden over hun leefsituatie en wat de pilot armoedebeleid voor hen in het dagelijks leven betekent en heeft veranderd. Inwoners beantwoordden daarna enkele gesloten vragen over de leefsituatie, leefgebieden, bestaanszekerheid, het vertrouwen in de gemeente en het aanbod van de DijkenWaardPas. Deze antwoorden gaven hun verhaal context en duiding. Het geheel van verhalen en duiding van verhalen resulteerde in kwalitatief hoogwaardige informatie op een statistisch betrouwbaar niveau. Voor validatie van de resultaten uit de kwalitatieve evaluatie is ook gebruik gemaakt van telinformatie van Zaffier over de pilot armoedebeleid. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide beschrijving van de methodische verantwoording.
Alle inwoners in scope van hoofdlijnen 1 en 2 van de pilot armoedebeleid waren uitgenodigd om aan de tussenevaluatie deel te nemen. Alle inwoners vanaf 18 jaar die houder zijn van de DijkenWaardPas waren uitgenodigd om via Internet aan de evaluatie mee te doen. Dit gold ook voor alle inwoners die in
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
8
1.5 Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we het kader en de invalshoeken van de evaluatie. We zetten uiteen op welke wijze de leefsituatie en bestaanszekerheid in beeld worden gebracht en welke bronnen daarbij zijn gebruikt. Hoofdstuk 3 biedt een overzicht van kenmerken van inwoners die aan het onderzoek hebben deelgenomen. Dit is onder andere bedoeld om inzicht te geven in de representativiteit van het onderzoek. We presenteren in dit rapport de voornaamste inzichten en analyses die leiden tot de tussenevaluatie.
Belangrijk om te onthouden bij de analyses in dit rapport: •
•
•
We beschrijven in hoofdstuk 4 de impact van de pilot armoedebeleid op de leefsituatie van inwoners. In hoofdstuk 5 zetten we de impact van de pilot op de bestaanszekerheid uiteen. Hoofdstuk 6 behandelt de relatie tussen de pilot en het vertrouwen in de gemeente. In hoofdstuk 7 beschrijven we per hoofdlijn van de pilot de belangrijkste inzichten en analyses.
De kwantitatieve indicatoren in dit rapport zijn het geaggregeerde resultaat van antwoorden van inwoners op gesloten vragen. Met de beantwoording van deze gesloten vragen geven inwoners zelf duiding aan hun verhalen. Kwalitatieve data zijn tekstfragmenten met quotes uit de verhalen van inwoners. Inwoners vertellen dan in eigen bewoordingen over hun ervaringen. Kwantitatieve en kwalitatieve data hangen met elkaar samen. Opvallende resultaten uit de analyse van de kwantitatieve data zijn met stippellijnen verbonden aan tekstfragmenten. Het doel is om letterlijk de verhalen achter de cijfers te laten zien. Hierbij is een selectie gemaakt uit een bestand van 143 verhalen. Deze selectie van verhalen weerspiegelt de rode draad tussen verhalen achter een cijfermatige indicatie. Deze rode draden zijn gevalideerd met thematische analyse.
Tot slot eindigen we in hoofdstuk 8 met een totaalbeeld van de evaluatie en een beschouwing daarop. In de bijlagen is een uitvoerige beschrijving van de methodische verantwoording en geraadpleegde bronnen te lezen.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
9
2 Evaluatiekader en invalshoeken 2.1 Evaluatiekader Het beoogde effect van de pilot armoedebeleid is om inwoners met een laag inkomen een financieel zetje in de rug te geven en hun bestaanszekerheid te versterken1. De kwalitatieve evaluatie richt zich dan ook op het in beeld brengen van de (positieve) verandering die inwoners met een laag inkomen ervaren op hun leefsituatie en bestaanszekerheid door gebruik te maken van de voorzieningen van de pilot. Bestaanszekerheid staat hoog op de politieke agenda in Nederland. Met bestaanszekerheid wordt in essentie bedoeld dat elke burger verzekerd is van de basisbehoeften voor een menswaardig bestaan: onderdak, voedsel, kleding, gezondheidszorg en onderwijs2. Dit concept is nauw verbonden met het idee van een sociaal vangnet, waarbij de overheid een actieve rol speelt in het ondersteunen van haar burgers, zodat niemand door de mazen van het sociale systeem valt 3. De discussie over de invulling van bestaanszekerheid en de mate waarin de overheid moet voorzien, blijft echter een dynamisch
onderdeel van het politieke debat in Nederland. Zo stelt de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving4 dat bestaanszekerheid gaat over het kunnen nadenken over de dag van morgen, en niet alleen maar bezig hoeven zijn met wat je vandaag moet doen om te overleven. Movisie5 schrijft dat bestaansonzekerheid betekent dat mensen niet zelf of met anderen kunnen voorzien in bestaansvoorwaarden. Movisie heeft het over de condities van sociale kwaliteit. Condities die houvast bieden voor het versterken van bestaanszekerheid zoals sociaaleconomische zekerheid, sociale inclusie, sociale cohesie en sociaal empowerment. We hebben geconstateerd6 dat er geen eenduidig kader is om de impact van armoedebeleid op de bestaanszekerheid noch vanuit een kwalitatief als kwantitatief perspectief te evalueren. Het kader van sociale kwaliteit zoals door Movisie beschreven gaf naar ons idee concrete aangrijpingspunten om het begrip bestaanszekerheid in zijn volle breedte en diepte te begrijpen en aan te pakken.
1
5
2
6
Uitwerking Pilot Armoedebeleid 2023-2024 Dijk en Waard Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948. 3 Artikel 20, lid 1, Grondwet. 4 Raad voor Volksgezondheid en de Samenleving, Een eerlijke kans op gezond leven (2021)
Movisie, Werken aan bestaanszekerheid (2022) Aan de hand van beschikbare wetenschappelijk literatuur en meest recent publicaties van het Centraal Bureau voor de Statistiek, Movisie (gefinancierd door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport), het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
10
2.2 Invalshoeken van de evaluatie We hebben de kwalitatieve evaluatie vanuit de volgende invalshoeken bekeken: Welzijn Het welzijn van de bevolking komt de laatste jaren steeds vaker aan bod in het maatschappelijk debat (CBS, 2019; Schreuder, 2017; VWS, 2018). Er zou, naast objectieve indicatoren die weergeven hoe het met een land gesteld is, ook aandacht moeten zijn voor hoe mensen hun leven ervaren. Het CBS meet het subjectief welzijn van de Nederlandse bevolking vanaf 2012 in het onderzoek Sociale samenhang & Welzijn (S&W) onder andere middels een vraag over geluk en een vraag over de tevredenheid met het leven. Een score van 7 of hoger wordt geclassificeerd als ‘gelukkig’ dan wel ‘tevreden met het leven’, een score van 5 of 6 als ‘niet gelukkig, niet ongelukkig’ dan wel ‘niet tevreden, niet ontevreden’ en een score van 1 tot en met 4 als ‘ongelukkig’ dan wel ‘ontevreden’ (Van Beuningen, Van der Houwen en Moonen, 2014).
Nederlandse samenleving. De zeven sociale klassen verschillen in hun welbevinden. De onzekere werkenden en het precariaat (ook wel kansarmen genoemd) zijn volgens het SCP veel minder tevreden met hun leven dan de overige klassen. Leefsituatie De impact van de pilot armoedebeleid op de leefsituatie zetten we uiteen in een aantal leefgebieden die volgens Movisie9 voor de leefsituatie van inwoners relevant zijn en met elkaar samenhangen. Fysieke en mentale gezondheid Hoger opgeleiden zijn doorgaans gezonder dan lager opgeleiden en leven langer. Bestaansonzekerheid is van invloed op zowel de fysieke als mentale gezondheid. Een slechtere fysieke en of mentale gezondheid op haar beurt, kan de mate waarin men in staat is om een bestaanszeker leven op te bouwen, negatief beïnvloeden.
Mensen uit een huishouden met een laag inkomen geven minder vaak een rapportcijfer van 7 of hoger aan de tevredenheid met hun leven7. Het onderzoek Eigentijdse ongelijkheid van het Sociaal en Cultureel Planbureau8 beschrijft zeven sociale klassen in de
Inkomen en schulden Financiën vormen een wezenlijk onderdeel van bestaanszekerheid. Te weinig financiële armslag om basisvoorzieningen te kunnen bekostigen betekent leven in bestaansonzekerheid. De huidige inkomensondersteuningsmaatregelen lijken niet meer passend bij de maatschappij van nu: ze zijn niet toereikend. Voor sommige
7
9
https://longreads.cbs.nl/armoede-en-sociale-uitsluiting-2021/de-socialecontext-van-armoede/ 8 Eigentijdse ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen kapitaal. Verschil in Nederland 2023. Sociaal en Cultureel Planbureau
Leefgebiedenwijzer; versterken van eigen kracht cliënten. Movisie, augustus 2022
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
11
groepen betekent dat, dat zij eigenlijk geen andere keus hebben dan het maken van schulden. Levensplezier Levensplezier is nauw verbonden met zingeving. Zingeving is het zoeken naar betekenis en de behoefte te ervaren dat wat we doen in het leven een waarde heeft. Mensen geven zin aan hun leven als zij zich bezighouden met activiteiten die hen een gevoel van geluk, zelfvervulling of welbevinden geven. Kortom: het leven inrichten op een manier die bij iemands wensen past. Zingeving is van belang op alle levensgebieden, zoals arbeid, sociale contacten en invulling van de dag. Wanneer iemand voor zijn/haar gevoel zinvol bezig is, kan dit bijdragen aan meer levensplezier. Sociale relaties Mensen met een grote bestaanszekerheid hebben vaker sociale relaties waarmee zij in staat zijn om risico’s en onverwachte tegenvallers op te vangen. Mensen met weinig bestaanszekerheid hebben juist steeds vaker een sociaal netwerk dat die onzekerheid versterkt. Het ontbreken van bestaanszekerheid bij een groep in een kwetsbare positie, leidt tot een grotere kans op minder duurzame partnerrelaties en andere sociale relaties. En de afwezigheid van duurzame relaties maakt het voor deze groep vervolgens nog moeilijker om bijvoorbeeld de financiële gevolgen van het verlies van een baan op te vangen. Werk en activiteiten De arbeidsmarkt is niet voor iedereen inclusief.
Gezien het belang van werk voor de bestaanszekerheid is het verontrustend om te constateren dat ondanks de hoogconjunctuur en het aantal
onvervulde vacatures nog steeds substantiële groepen mensen structureel geen toegang hebben tot de arbeidsmarkt. De groeiende flexibilisering lijkt gestagneerd. Onduidelijk is of deze trend zich doorzet. De positie van laagbetaalde flexwerkers op de arbeidsmarkt blijft echter zorgelijk. Werk is voor deze groep niet per se de oplossing voor armoede. Tot slot voelt deze groep zich minder gezond en tevreden met het leven dan mensen met een vast contract. Wonen Spanning op de woningmarkt, het gebrek aan betaalbare passende woonruimte en stijgende woonlasten maken dat kwetsbare groepen in vergelijking met hogere inkomens relatief veel van hun besteedbare inkomen kwijt zijn aan wonen. Soms zelfs zoveel, dat er tekorten ontstaan. Echter, ook middeninkomens en jongeren lopen steeds meer risico. In geval van live-events als baanverlies, scheiding of het verlaten van het ouderlijk huis, is het vinden van passende en betaalbare woonruimte niet vanzelfsprekend. Dit kan uiteindelijk leiden tot schulden en/of dak- en thuisloosheid. Bestaanszekerheid Bestaanszekerheid zetten we in de kwalitatieve evaluatie uiteen aan de hand van de condities van sociale kwaliteit.
Sociale kwaliteit is de mate waarin mensen kunnen participeren in sociale relaties onder condities die gunstig zijn voor hun welzijn en zelfrealisatie en die hen in staat stellen invloed uit te oefenen op de condities van hun eigen bestaan en een bijdrage te leveren aan de samenleving. Vanuit sociale kwaliteit weten we ook waar het aan ontbreekt bij bestaansonzekerheid: sociaaleconomische zekerheid, sociale
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
12
inclusie, sociale cohesie en sociale empowerment. Dit noemen we de condities van sociale kwaliteit. Deze vier condities hebben een wisselwerking met elkaar en om basisvoorwaardenop orde te krijgen, is aandacht voor alle vier de condities nodig. Sociaaleconomische zekerheid gaat over de basisvoorwaarden die bijdragen aan bestaanszekerheid. Denk aan voldoende en voorspelbaar inkomen, een goede, veilige en betaalbare plek om te wonen en verzekerd zijn gezondheidszorg en van de mogelijkheden om onderwijs te volgen.
Sociaal empowerment gaat om de mogelijkheid jezelf te kunnen zijn, eigen keuzes te kunnen maken en je te kunnen ontwikkelen. Dit vergroot de grip op het leven. Achter de vier condities van sociale kwaliteit gaan waarden schuil die het kompas vormen voor het versterken van bestaanszekerheid: sociale rechtvaardigheid, gelijkwaardigheid, solidariteit en menselijke waardigheid. De waarden van sociale kwaliteit zijn het kompas voor bestaanszekerheid. Condities Sociaaleconomische zekerheid Sociale inclusie Sociale cohesie Sociale empowerment
Waarden Sociale rechtvaardigheid Gelijkwaardigheid Verbinding Waardering
Sociale inclusie gaat over de persoonsgerichte toegankelijkheid en responsiviteit van overheid, publieke en private instellingen. De overheid kan bijvoorbeeld met toeslagen voorzien in sociaaleconomische zekerheid, maar als die moeilijk toegankelijk zijn (regels en aanvragen zijn lastig te begrijpen en gebruiken) dan zal niet iedereen die het nodig heeft daarvan gebruik maken. Er kunnen dan organisaties zijn die hulp bieden bij het krijgen van toeslagen, maar als die met hun informatie of hun aanspreekvorm niet aan sluiten bij bijvoorbeeld migrantengroepen, zal het bereik beperkt zijn.
Sociale rechtvaardigheid Het is niet meer dan rechtvaardig dat ieder mens kan rekenen op voldoende inkomen voor een goed leven. Dat ieder mens een veilige en gezonde plek heeft om te wonen. En dat ieder mens kan rekenen op gezondheidszorg als dat nodig is.
Sociale cohesie heeft te maken met verbondenheid op basis van gedeelde normen en waarden, erkenning, respect en wederkerigheid. Je verbonden voelen met anderen is een vorm van bestaanszekerheid. Ontmoetingen met andere inwoners, een ervaringsdeskundige, een vrijwilliger of een professional spelen daarin een belangrijke rol. Ontmoetingen waarin mensen ervaren dat zij erbij horen.
Gelijkwaardigheid Mensen verschillen en dat betekent dat we verschil moeten kunnen maken bij het borgen van bestaanszekerheid. Zo dragen we bij aan kansengelijkheid. Met standaardmaatregelen gaan we nooit bestaanszekerheid voor iedereen realiseren. De menselijke maat moet het uitgangspunt zijn in het werken aan bestaanszekerheid en gelijke kansen voor mensen.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
13
Verbinding Verbinding met anderen is een basisvoorwaarde om ons verantwoordelijk te voelen voor en verantwoordelijkheid te nemen in het borgen van bestaanszekerheid. En voor mensen die hun bestaan niet zeker zijn, is het van grote waarde om verbinding te ervaren. Waardering Het besef dat ieder mens de kansen en mogelijkheden moet krijgen om te worden en te zijn wie hij wil en kan zijn. Dat ieder mens gezien wordt, er mag zijn en gewaardeerd wordt, ook als het tegen zit in het leven.
ontvangen en overheerst wantrouwen. Wanneer burgers hun geloof in de overheid verliezen, zijn ze minder geneigd om overheidsvoorzieningen te gebruiken, wat leidt tot een verdere vermindering van hun bestaanszekerheid. Vanuit deze gedachte kijken we in deze evaluatie daarom ook naar de impact die de pilot heeft op het vertrouwen van inwoners in de gemeente. Onder vertrouwen verstaan we het geloof dat je op iemand kunt rekenen. Vertrouwen is daarmee een relationeel concept, gebaseerd op het geloof in de goede intenties van anderen.
Langdurigheidscriterium Wanneer een huishouden langer van een laag inkomen moet rondkomen, dan neemt vaak naast de inkomensproblematiek ook de bestaansonzekerheid toe. De gemeente Heerhugowaard hanteert daarom een langdurigheidscriterium en spreekt van een langdurig laag in komen als het inkomen 36 maanden of langer niet hoger is dan 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Dit wordt de referteperiode genoemd. (Verordening individuele inkomenstoeslag gemeente Heerhugowaard 2018). Vertrouwen tussen inwoner en gemeente De wetgeving is veelal gestoeld op toezicht en scepticisme, waarbij de affaire rond de kinderopvangtoeslag een significant voorbeeld is van dit diepgewortelde wantrouwen. Dit aanhoudende wantrouwen, gecombineerd met een toenemende onzekerheid over het bestaan, voedt sociale onrust. Zelfs wanneer de overheid met goede intenties handelt, worden deze vaak met scepsis
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
14
Deelnemers aan de evaluatie
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
15
3 Deelnemers aan de evaluatie Alle inwoners die tot de doelgroepen van de pilot armoedebeleid behoren waren voor de evaluatie uitgenodigd en hadden een gelijke kans om aan de evaluatie mee te doen. De samenstelling van de steekproef is willekeurig en op basis van vrijwillige deelname tot stand gekomen. In totaal zijn van 143 inwoners verhalen en data verzameld over de impact van de pilot armoedebeleid op de leefsituatie en bestaanszekerheid. We gebruikten een onderzoeksmethode die zowel de eigenschappen heeft van kwantitatief onderzoek als van kwalitatief (narratief) onderzoek. De nadruk ligt daarbij vooral op het narratieve deel om inzicht te krijgen in ervaringen en onderliggende motivaties, afwegingen en gedrag van inwoners. De algemene opvatting onder kwalitatieve onderzoekers is dat je daarvoor vanwege het saturatie-effect niet een grote steekproef nodig hebt. Voor het onderzoek was de steekproef daarom voldoende groot voor een kwalitatief betrouwbaar beeld. Figuur 1 laat zien dat het aantal deelnemers aan de evaluatie evenredig verdeeld is over de hoofdlijnen van de pilot in verhouding tot de totale populatie inwoners die tot de doelgroepen van de hoofdlijnen behoren. Inwoners die een vrijwilligers- of uitstroompremie kregen waren ruim vertegenwoordigd in de evaluatie. De steekproef is naar verdeling over de hoofdlijnen van de pilot een representatieve weergave.
Figuur 1- populatie en steekproef naar hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid
Figuur 2 op de volgende pagina geeft de kenmerken weer van de inwoners die aan de evaluatie hebben meegedaan. Zo leeft ongeveer 75 procent van de deelnemers voornamelijk van een sociale voorziening (bijstand, AOW, WIA, Wajong). De helft van de deelnemers is tussen de 46 en 67 jaar oud. Het grootste deel van de inwoners woont alleen (45 procent) en 26 procent is alleenstaand met kinderen. Verder is 64 procent van Nederlandse afkomst en is 26 procent buiten Nederland geboren. De meeste inwoners die aan de evaluatie hebben meegedaan komen uit verschillende wijken van Heerhugowaard (63 procent). Er deden geen inwoners uit De Noord, Koedijk en Veenhuizen mee aan de evaluatie.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
16
Figuur 2- kenmerken deelnemende inwoners aan de evaluatie
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
17
Figuur 4- populatie per 1 februari 2024 en steekproef naar verdeling DijkenWaardPashouders naar leeftijd
Figuur 3- populatie per februari 2024 en steekproef naar verdeling DijkenWaardPashouders per gemeente
Figuur 4 laat zien dat senioren (68 jaar en ouder) oververtegenwoordigd zijn waarschijnlijk ook doordat ze apart voor de seniorentoeslag zijn benaderd. Jeugdigen tussen de 4 en 18 jaar zijn niet voor de evaluatie benaderd.
Figuur 3 illustreert dat de houders van de DijkenWaardPas (inclusief seniorentoeslag) die aan de evaluatie hebben meegedaan in verhouding tot het totaal aantal pashouders in omvang ongeveer evenredig naar gemeente verdeeld zijn. Er deden naar verhouding iets meer inwoners uit Noord-Scharwoude en SintPancras mee aan de evaluatie en daarentegen iets minder uit Heerhugowaard. De steekproef onder de pashouders is daarmee naar gemeente representatief te noemen.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
18
Impact pilot armoedebeleid op leefsituatie inwoners
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
19
4 Impact pilot armoedebeleid op leefsituatie inwoners 4.1 Kernindicatoren Figuur 5 geeft de tevredenheid met het leven weer van de inwoners die aan de evaluatie hebben meegedaan. Tevredenheid met het leven wordt door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gebruikt als graadmeter voor het subjectieve welzijn van mensen. We zien dat 43 procent van de inwoners aangeeft tevreden of zeer tevreden te zijn met het leven. We benoemden in hoofdstuk 2 dat mensen met een laag inkomen vaak minder tevreden zijn met het leven. Dit wordt in de kwalitatieve evaluatie weerspiegelt doordat 57 procent aangeeft niet tevreden met het leven te zijn. Uit Figuur 6 halen we dat 78 procent van de inwoners langer dan drie jaar leeft in de situatie zoals die door hen is beschreven. We schreven in hoofdstuk 2 dat wanneer een huishouden langer dan drie jaar van een laag inkomen moet rondkomen, dan vaak naast de inkomensproblematiek ook de bestaansonzekerheid toeneemt. Figuur 7 toont dat de pilot armoedebeleid op bijna driekwart van de inwoners een positief of zeer positief effect heeft op de leefsituatie. Voor 4 procent heeft de pilot een negatief of zeer negatief effect. Voor 22 procent van de inwoners heeft de pilot geen effect gehad op de leefsituatie. In de volgende paragrafen gaan we in op de verhalen achter deze cijfers.
Figuur 5- tevredenheid met het leven
Figuur 6- langdurigheid huidige leefsituatie
Figuur 7- effect van pilot armoede op leefsituatie
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
20
4.2 Verdieping positief effect pilot op leefsituatie Waar ik tegenaan loop met een laag inkomen is het niet mee kunnen doen, de stress van geldzorgen en daarmee gepaard mentale problemen. De dijk en waard pas biedt verlichting, een bioscoopuitje is ineens wél mogelijk en als er iets stuk is vervang ik het met de pas voor iets uit de kringloop, wat een hoop zorgen wegneemt en vrijheid biedt. Financieel heel een stap vooruit. Hiermee kan ik toch bepaalde dingen meedoen wat voorheen niet mogelijk of moeilijk te realiseren was.
Figuur 8- effect van pilot armoedebeleid op leefsituatie
Meest genoemde intrinsieke effecten in verhalen Ik kan meedoen, de extra steun verrijkt mijn leven
Aantal verhalen 14
De extra steun geeft me rust, even geen zorgen (ademruimte) De extra steun geeft mijn leven zin (ertoe doen)
8
De extra steun geeft me energie (motivatie)
4
De extra steun versterkt mijn sociaal leven
4
6
Tabel 1- thematische analyse van verhalen van inwoners die aangeven dat pilot positief of zeer positief effect heeft op de leefsituatie
Mee kunnen doen en ademruimte 73 procent van de inwoners geeft aan dat de extra steun uit de pilot armoedebeleid een positief of zeer positief effect heeft op de leefsituatie (Figuur 8). Uit de thematische analyse van de verhalen van deze inwoners komt naar voren dat inwoners vooral ervaren door de extra steun mee te kunnen doen met de samenleving (Tabel 1). Zij geven aan dagelijks geconfronteerd te worden met hoge kosten van levensonderhoud. Met name het gebruik van de DijkenWaardPas biedt enige verlichting of zoals een inwoner schrijft ‘De pas geeft ademruimte’.
Vrijwel dagelijks word ik eraan herinnerd dat het leven te duur is geworden. Boodschappen doen, tanken, ontspanning zoeken of eenvoudigweg eropuit gaan lijkt meer een last te worden dan benodigdheid. Door de pas valt er eenvoudigweg een kleine last van de schouders omdat ik geholpen word, zo eenvoudig is het. Hoewel het een luxe lijkt bijvoorbeeld even naar de bioscoop te willen is het voor mij een uitje om even niet te hoeven denken aan hoe ik dat betalen moet maar even kan ontspannen met een broer of zus, vriend of vriendin, zonder bij voorbaat te moeten denken aan de geldzorgen die heden ten dage dagelijks voorbijkomen. Ik heb persoonlijk niet veel nodig om mijzelf goed te voelen, een wandeling maken of een dagje vissen geeft mij al heel veel voldoening. Maar een uitje naar bijvoorbeeld de bioscoop is op het sociale vlak een onmisbare factor. De sociale aspecten van het leven zijn onmisbaar, dankzij de pas hoef ik die niet te missen, veel dank daarvoor! De pas geeft ademruimte, even geen zorgen of lange tijd te moeten sparen om op sociaal vlak mee te kunnen met de rest van de maatschappij. Het gebruik van de pas, geeft mij gelukkig wel wat energie, wel lastig dat ik een keuze moet maken tussen bv lidmaatschap bibliotheek of ieder kwartaal een bedrag bij de kringloop te kunnen besteden, nu ik de pas aan kleding, schoenen, beddengoed, of klusmateriaal enz.
kan besteden is het voor mijn dagelijks leven wel een goede hulp en ook vooral vooruitgegaan! Sinds ik gebruik kan maken van de pas, voel ik mij meer erbij horen en ook eerder wat kan ondernemen, zoals bv kunnen sporten, omdat sportkleding niet meer een op stapel hoeft te zijn!
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
21
4.3 Effect pilot op levensgebieden
Figuur 9- levensgebieden geplot op een 2x2 matrix. X-as geeft de mate van ervaren verandering door de extra steun uit de pilot, Y-as de mate van zorgen
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
22
Figuur 9 op de vorige pagina geeft in één overzicht de 8 levensgebieden weer zoals die in hoofdstuk 2 zijn beschreven. Inwoners zijn gevraagd om de levensgebieden te plaatsen in een 2x2 matrix waarbij de x-as de mate van ervaren verandering door de extra steun uit de pilot weergeeft en de y-as de mate waarin inwoners zich over de leefgebieden zorgen maken. Vooral zorgen over fysieke gezondheid en inkomen Figuur 10 (rechts) laat zien dat inwoners vooral zorgen hebben op het gebied van fysieke gezondheid en inkomen. Op het gebied van schulden en wonen worden de minste zorgen ervaren. Meeste verandering in levensplezier Figuur 11 (volgende pagina) geeft weer dat inwoners door de extra steun uit de pilot de meeste verandering ervaren op het leefgebied van levensplezier. We zien onder deze inwoners vooral verhalen waarin inwoners aangeven het fijn te vinden iets met of voor hun kinderen te kunnen doen, zoals culturele uitstapjes of de kinderen kunnen voorzien van een sportabonnement. Inwoners krijgen ook een goed of blij gevoel doordat ze met de extra steun iets voor zichzelf kunnen doen. Ze ondervinden met de extra steun enige ruimte in de dagelijkse worsteling met financiën. Dat extra steun geen wezenlijke verandering geeft op inkomen blijkt ook uit dat op dit leefgebied naast wonen de minste verandering wordt ervaren.
Figuur 10- positionering van de leefgebieden op de y-as (de mate waarin inwoners zich zorgen maken - links is zeer veel zorgen, rechts is geen zorgen)
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
23
Ik ben alleenstaande moeder met een WGA-uitkering en ik heb 4 kinderen … ik ben erg geholpen met de dwpas zo kan ik de bioscoop, zwemmen en alle andere extra toch doen met mijn kinderen wat anders niet in mijn budget zou passen … ben er erg blij mee. Ik ben na kanker en mentale problemen in de WIA terecht gekomen. Ik ben weduwe en alleenstaande moeder. De huygenpas geeft financiële voordelen, bijvoorbeeld. Lidmaatschap bibliotheek, een film, uitje, of kleding kopen bij de kringloopwinkel. Dat geeft me een goed en blij gevoel. Ik heb een uitkering en woon met mijn vrouw en kind. Mijn vrouw heeft geen inkomen en ik betaal letterlijk alles. En met de huygenpas betaal ik voor mijn kind de dansles en mijn fitness wat heel goed is en super blij mee ben anders zou ik dat niet kunnen doen. Ik heb niet de financiële mogelijkheden om met mijn dochter naar het theater of de bioscoop te kunnen gaan. Dankzij de Dijk en Waard pas is dit wel mogelijk. Zo beleven wij extra plezier en kan ik bijdragen aan haar culturele opvoeding In het dagelijks leven gun ik het mezelf niet om bv naar het theater te gaan, omdat dat geld beter besteed kan worden. Kortgeleden heb ik dat met de pas wel gedaan en dat is écht een ervaring! Het is een luxe waarvan je dan dubbel geniet, juist omdat het zo bijzonder is. Ik sport één keer in de week en meestal betaal ik de sport met de pas.
Ook is het heel fijn om iets met de kleinkinderen te kunnen doen. Figuur 11- positionering van de leefgebieden op de x-as (de mate waarin inwoners door de extra steun verandering ervaren - links is geen verandering, rechts is zeer veel verandering)
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
24
moeders, inwoners in de bijstand of die arbeidsongeschikt zijn. Ook spelen onder deze inwoners gezondheidsproblemen (Tabel 2).
4.4 Verdieping geen of negatief effect pilot of leefsituatie
Is geen leven maar overleven. Alleenstaande, afgekeurd door beroertes, minimum aan WAO en niet gezien door de gemeente, aangezien je als bijstander alles direct krijgt, moet ik (en vele anderen) het in 6-voud indienen, ieder jaar opnieuw. Ik gebruik de pas alleen voor de bioscoop. Ik worstel om rond te komen. Moeite met kleding en naar de kapper gaan. De DW pas doet hier niets voor. Een keer een kop koffie op een terras kan ook niet. Weinig bestedingsmogelijkheden en bedrag is te laag. Kan van de pas 3 maanden sporten in het jaar.
Figuur 12- effect van pilot armoedebeleid op leefsituatie
Cluster
Thema’s
Leefsituatie
Bijstand
8
Arbeidsongeschikt
8
Alleenstaande moeder
8
Gezondheid
11
Hoge kosten levensonderhoud Bewindvoering/schuldhulp
9
Eenzaamheid/isolement
3
Onmacht/schaamte
2
Obstakels in dagelijks leven
Aantal verhalen
4
Tabel 2- thematische analyse van verhalen van inwoners die die aangeven dat pilot geen, negatief of zeer negatief effect heeft op de leefsituatie
Een kwart van de inwoners geeft aan dat de extra steun van de pilot geen of zelfs een negatief effect heeft op de leefsituatie (Figuur 12). Het zijn vooral de hoge kosten van levensonderhoud waarmee inwoners dagelijks worstelen. Voor hen is de extra steun (met name de DijkenWaardPas) slechts een druppel op een gloeiende plaat. Onder deze inwoners zitten vooral alleenstaande
Alleenstaande moeder van 4 kinderen in de bijstand waarvan de oudste 18 waarvoor ik nergens recht meer heb. Ze moet vanaf nu alles zelf betalen en ik kan haar ook niet helpen. Ik vind het heel jammer dat het voor 18 plus maar €80 euro is Terwijl mijn dochter en ik zouden heel graag een sportabonnement willen. Overlevende. Ben alleenstaande moeder en sta onder bewind. Geld voor extra 's is er dan ook niet. Momenteel vang ik een ziektewetuitkering van het UWV en ondertussen druk op zoek naar een passende baan elke week is het weer berekenen waar ik het goedkoopst uit ben voor boodschappen. Moet ik op de centen letten. Dit brengt veel stress met zich mee ook ik zou vrij en onbezorgd willen zijn van geldproblemen en zomaar eens iets extra's willen kopen. Of een keer naar de kapper ect willen gaan maar helaas gaat dat niet in ons huishouden. De DijkenWaardPas biedt niet echt veel financiële ruimte omdat het maar een heel klein deel vergoeding biedt en buiten dat deel blijft er van het eigen huishoudgeld /leefgeld voor sommige al geen ruimte meer over om het restant wat de DijkenWaardPas niet dekt er zelf bij te leggen. Want de keuze tussen iedere week naar een vereniging te gaan en de kosten die daaraan hangen niet te kunnen opbrengen daar heeft men niet veel aan en vaak valt de keuze tussen kleding en eten wat al heel krap op te brengen is.
Laat staan de extra kosten die een vereniging met zich meebrengt. Het is eigenlijk iemand blij maken met een dode mus.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
25
Impact pilot armoedebeleid op bestaanszekerheid inwoners
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
26
5 Impact pilot armoede op bestaanszekerheid inwoners 5.1 Kernindicatoren
Figuur 13- kernindicatoren bestaanszekerheid (groene lijn is gemiddelde waardering)
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
27
Figuur 13 geeft de indicatoren en scores weer van de waarden achter de vier condities van sociale kwaliteit. Zoals in hoofdstuk 2 beschreven vormen deze waarden volgens Movisie het kompas voor bestaanszekerheid: sociale rechtvaardigheid, gelijkwaardigheid, verbinding en waardering. Inwoners werd gevraagd in hoeverre de extra steun van de pilot armoedebeleid hun gevoel heeft veranderd over deze vier waarden van bestaanszekerheid. Ze deden dit door hun gevoel aan te geven op een schaal die varieerde van ‘tot een dieptepunt gedaald’ tot ‘tot een hoogtepunt gestegen’. Elke vraag werd vooraf ingeleid met een uitleg over de waarde. Inleiding sociale rechtvaardigheid De gemeente Dijk en Waard streeft naar een eerlijke verdeling van welvaart door te zorgen voor voldoende inkomen, veilige huisvesting en toegankelijke gezondheidszorg voor al haar inwoners. Geef aan in welke mate uw gevoel voor een eerlijke verdeling van welvaart is veranderd door de extra steun die u heeft gekregen. Inleiding gelijkwaardigheid De gemeente streeft naar gelijke kansen voor elke inwoner, ongeacht afkomst of situatie, om volwaardig deel te nemen aan de samenleving en zich welkom te voelen. Geef aan in welke mate uw gevoel voor een eerlijke verdeling van welvaart is veranderd door de extra steun die u heeft gekregen.
Inleiding verbinding Een goed bestaan betekent niet alleen voldoende inkomen, maar ook het ervaren van verbinding met andere inwoners. Geef aan in welke
mate uw verbinding met andere inwoners is veranderd door de extra steun die u heeft gekregen. Inleiding waardering Elke inwoner van Dijk en Waard moet de mogelijkheid hebben zichzelf te zijn en gewaardeerd te voelen, ook tijdens moeilijke tijden. Geef aan in welke mate uw gevoel gewaardeerd te worden is veranderd door de extra steun die u heeft gekregen. Tabel 3 geeft de gemiddelde waardering weer van de indicatoren van bestaanszekerheid op een schaal van 0 tot 10 waarbij ‘tot een dieptepunt gedaald’ is o en ‘tot een hoogtepunt gestegen’ is 10. Indicator Sociale rechtvaardigheid Gelijkwaardigheid Verbinding Waardering
Gemiddelde waardering 4,51 4,76 5,15 5,44
Tabel 3- gemiddelde waarderingen indicatoren bestaanszekerheid
Wat we uit Figuur 13 en Tabel 3 kunnen opmaken de gevoelens over de bestaanszekerheid gemiddeld genomen door de pilot armoedebeleid niet zijn veranderd. Gevoelens over sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid zijn gemiddeld sterker afgenomen dan gevoelens over verbinding en waardering. Het is echter niet uitgesloten dat de gevoelens van inwoners los staan van de pilot armoedebeleid. Voor inwoners kan het ook een gelegenheid zijn geweest hun gevoelens over hun bestaanszekerheid in het algemeen te uitten.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
28
5.2 Verdieping sociale rechtvaardigheid
Alleenstaande vrouw met AOW. Géén aanvullend pensioen. DijkenWaardPas gebruik ik niet. Ik zou liever zien dat de gemeente Dijk en Waard het geld voor de DijkenWaardPas zou gebruiken voor levensonderhoud c.q. bestaanszekerheid. Het is vaak een kwestie van overleven! Zie Piramide van Maslow. Hoe hoger de mens in de piramide staat hoe meer ruimte vrijkomt voor culturele activiteiten. De doelgroep - waartoe ook ik behoor - staat vaak onderaan de ladder van deze piramide. Er is een te kort aan primaire biologische behoeften zoals eten, drinken, slapen, onderdak, warmte, kleding. Als de bestaanszekerheid is gegarandeerd komt er ruimte vrij voor sport, hobby’s, culturele activiteiten, vakanties etc.
Figuur 14- indicator sociale rechtvaardigheid
Cluster
Thema’s
Leefsituatie
Alleenstaande moeder
13
Arbeidsongeschikt
12
Bijstand/AOW
9
Gezondheid
18
Hoge kosten levensonderhoud Eenzaamheid/isolement
17
Bewindvoering/schuldhulp
5
Onmacht/schaamte
4
Obstakels in dagelijks leven
Aantal verhalen
Ik ben een alleenstaande moeder van 2 jongens. Woon sinds 2012 in Heerhugowaard en ja ooit ook getrouwd geweest hier, maar door een scheiding helaas weer in de minima terecht gekomen en proberen we de eindjes ook in deze dure tijden aan elkaar te knopen. De DijkenWaardPas is een zeer fijne uitkomst maar beperkt heel erg in gebruik vooral voor gezinnen met wat oudere kinderen maar denk ook voor jongere kinderen. Het is een rompslomp van doelen om iets met de pas te doen maar niks voor gezinnen vind ik. Het zijn vele activiteiten waar je niks mee kan of het is oubollig. Leuke dingen om de slechte dingen en de verschrikkelijke ellende te kunnen vergeten en de kinderen ook even hun tijd te geven bij plekken waar een normaal gezin wel kan betalen. Mijn situatie is nijpend, kom niet in aanmerking voor de voedselbank en moet het met 80 euro doen. Alles is duur dus eten we vaak goedkoop die ene uitje bij de bios is alles wat we hebben. Ik loop tegen het feit aan dat alles duurder wordt waardoor ik geen geld over houd om leuke, sociale en gezellige dingen te kunnen doen. Vooral het sporten mis ik en de mogelijkheid om mijn kinderen iets extra's te kunnen bieden. Hierdoor ontstaat een grote kans op sociale isolatie en eenzaamheid.
5
Tabel 4- thematische analyse van verhalen van de inwoners die aangeven dat hun gevoel voor sociale rechtvaardigheid is gedaald
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
29
Gevoelens van bestaansonzekerheid Voor 44 procent van de inwoners is hun gevoel voor sociale rechtvaardigheid gedaald (Figuur 14). De meeste van deze inwoners hebben een sociale voorziening als inkomensbron (Figuur 15). Er is vaak sprake van arbeidsongeschiktheid, gezondheidsproblemen en schulden. Meestal spelen deze problemen ook al langer dan drie jaar. Onder hen zijn opvallend veel alleenstaande moeders die aangeven moeite te hebben financieel rond te komen (Tabel 4). Met name verbreding van de DijkenWaardPas heeft geen effect op verbetering van de leefsituatie. Veel van deze inwoners zien zichzelf als een doelgroep die onderaan de sociale piramide staat. We lezen in hun verhalen dat bestaanszekerheid geen vast gegeven is. Ingrijpende levensgebeurtenissen zoals een scheiding, baanverlies, ziekte of overlijden, leiden tot gevoelens van onzekerheid en opeenstapeling van onzekerheden. Inwoners moeten met beperkte financiële middelen de eindjes aan elkaar knopen en het leven zien vorm te geven. Vaak ook met kinderen. Ze ervaren weinig tot geen ruimte om iets te kunnen doen wat plezier geeft.
Figuur 15- sociale rechtvaardigheid naar inkomensbron
Ik woon samen met mijn 19-jarige glutenvrije dochter in Heerhugowaard. Door een ongeluk op Schiphol (functie passagiers assistente) ben ik mijn baan kwijtgeraakt, 3 operaties aan pols gehad en 2 jaar geleden diagnose artritis gehad. Nu volledig afgekeurd. In mijn functie tilde ik passagiers in en uit vliegtuig die een mobiele beperking hadden. Droombaan, geen dag hetzelfde en leuke situaties. Tot die ene dag dat een passagier op mijn rechterpols viel. Gevolg 1 pees gescheurd en andere verschoven. Meerdere operaties gehad en bij toeval een controle foto in het Amc, kwamen ze erachter dat ik artritis had. Sindsdien ervaar ik beperkingen in mijn dagelijkse dingen. Geen sociale contacten meer en door chronisch geldgebrek eigenlijk het gevoel geen bestaanszekerheid meer te hebben, maar ik noemde het anders" chronisch blut". Er is ook geen verbetering meer in dus alle kleine beetjes zouden fijn zijn. Vakantie zit er al jaren niet meer in een dag weg ook niet. Waar moet ik plezier nog vandaan halen? In deze fase zot ik. Zeker nu alles zo duur is geworden, glutenvrij voor mijn dochter onbetaalbaar dus dan laat ik andere dingen om toch voor haar te kopen.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
30
Verschillen in sociale rechtvaardigheid tussen hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid
groep minder alleenstaande moeders en arbeidsongeschiktheid (Tabel 5). Ik ben heel blij met de Dijk en Waard Pas….gezellig naar de bioscoop of iets anders ! Ik heb genoeg meegemaakt in mijn leven….alleenstaande moeder met 2 kleine kinderen….40 jaar gewerkt en bij de laatste werkgever helaas door sluiting mijn baan kwijt. Een nieuwe baan lukte niet meer na 40 sollicitaties aangezien mijn leeftijd eind vijftig was. In een burn out terecht gekomen mede door het overlijden van mijn zus. Gelukkig daar weer uitgekomen…..en geniet nu van het vrijwilligers werk wat ik doe…. Dus de Dijk en Waard pas is een hele leuke bijkomstigheid! Ik ben heel blij dat deze bedrag gekregen, nooit verwacht. Help mij veel met mijn ziekte, voor mijn auto. Ik heb laag inkomen, ik heb een auto en ik heb veel medicijnen, moet zelf kopen. Voor huis of iets nodig, kan ik niet kopen.
Figuur 16- indicator sociale rechtvaardigheid naar hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid
Cluster
Thema’s
Figuur 16 geeft weer hoe sociale rechtvaardigheid wordt ervaren per hoofdlijn van de pilot armoedebeleid. Een opvallend verschil is dat inwoners die laag scoren op het ervaren van sociale rechtvaardigheid met name inwoners zijn die behoren tot de doelgroep verbreding aanbod van de DijkenWaardPas. Aan de andere kant van het spectrum, inwoners die een hoge mate van sociale rechtvaardigheid ervaren, zien we dat alle hoofdlijnen van de pilot aanwezig zijn. De andere vier hoofdlijnen van de pilot lijken een sterker effect te hebben op de ervaren sociale rechtvaardigheid. Onder inwoners die aangeven dat hun gevoel van sociale rechtvaardigheid is toegenomen spelen ook vaak gezondheidsproblemen. In tegenstelling tot inwoners die weinig tot geen sociale rechtvaardigheid ervaren zien we onder deze
Leefsituatie
Alleenstaande moeder
3
Bijstand/AOW
2
Arbeidsongeschikt
1
Gezondheid
10
Hoge kosten levensonderhoud Bewindvoering/schuldhulp
3
Eenzaamheid/isolement
2
Onmacht/schaamte
1
Obstakels in dagelijks leven
Aantal verhalen
3
Tabel 5- thematische analyse van verhalen van de inwoners die aangeven dat hun gevoel voor sociale rechtvaardigheid bijna tot een hoogtepunt is gestegen
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
31
5.3 Verdieping gelijkwaardigheid Figuur 17 (rechts) toont aan dat inwoners, die een laag vertrouwen in sociale rechtvaardigheid ervaren, eveneens een aanzienlijke afname in gevoelens van gelijkwaardigheid ondervinden. Andersom is ook het geval: inwoners die hogere mate van sociale rechtvaardigheid ervaren, vinden ook dat ze meer gelijke kansen hebben. Driekwart van de inwoners die aangeven dat hun gevoel voor sociale rechtvaardigheid tot bijna een dieptepunt is gedaald, geven ook aan dat hun gevoel voor gelijkwaardigheid tot bijna een dieptepunt is gedaald. Geldgebrek. Kan net aan de boodschappen betalen. De energiekosten zijn verdubbeld en onzeker hoe het volgend jaar wordt. Nog hogere prijzen en wat dan? Gelukkig kan ik mijn kleding kopen met de pas. Ik ben blij met mijn kinderen en gezin, maar maak me zorgen over of ik hun kan geven wat ze nodig hebben. Ook voor mijn kinderen koop ik kleding of kadootjes voor hun verjaardagen met de pas. Ik zou wensen dat alles veel eerlijker verdeeld zou worden tussen alle mensen. Dan zou ik me goed voelen. Figuur 17- contourkaart van een kruisdiagram tussen sociale rechtvaardigheid (x-as) en gelijkwaardigheid (y-as)
Figuur 17 is het resultaat van twee indicatoren die in kruisdiagram tegen elkaar afgezet zijn. In deze zogeheten contourkaart zien we in één oogopslag waar, op basis van de beantwoording van twee vragen, gevoelens van inwoners bijeenkomen. Hoe dichter de contourlijnen bij elkaar liggen hoe meer de gevoelens overeenkomen. De verhalen van inwoners zijn de stippen in het diagram.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
32
5.4 Verdieping verbinding Tegenwoordig is het doen van activiteiten zo erg duur, zoals naar de film gaan, en is het uiterste bijzaak geworden op het gebied van noodzakelijkheden. Echter zijn activiteiten, met name culturele activiteiten, wel van noodzaak bij de ontwikkeling als persoon. Door een breder aanbod van bestedingsmogelijkheden, zal de drempel om culturele activiteiten te doen, het bezoeken van theaters bijvoorbeeld, een stuk laagdrempeliger zijn. Hierdoor zijn activiteiten een stuk leuker en makkelijker om te doen en helpt dat natuurlijk bij het sociale welzijn. Dit is natuurlijk erg belangrijk om gelukkig te zijn in het leven, het onderhouden van sociale contacten tijdens zulke activiteiten/evenementen.
Figuur 18- indicator verbinding
Cluster
Thema’s
Aantal verhalen
Besteding DWpas
Uitstapjes
8
Sporten
7
Bijstand/AOW
3
Alleenstaande moeder
2
Gezondheid
8
Bewindvoering/schuldhulp
3
Hoge kosten levensonderhoud
2
Leefsituatie Obstakels in dagelijks leven
Ongeveer 15 procent van de inwoners ervaart door de extra steun meer verbinding (Figuur 18). We zien aan de hand van de verhalen van inwoners geen grote verschillen in leefsituatie en obstakels in verhouding tot alle inwoners die aan de evaluatie hebben meegedaan (Tabel 6). Opvallend is wel dat onder deze inwoners geen arbeidsongeschiktheid voorkomt. Arbeidsongeschiktheid kan van grote invloed zijn op de bewegingsvrijheid van inwoners bijvoorbeeld om verbinding te maken of sociaal actief te zijn. We zien dat deze groep inwoners de DijkenWaardPas met name gebruikt voor uitstapjes en sporten.
Tabel 6- thematische analyse van verhalen van de inwoners die aangeven dat hun gevoel voor verbinding bijna tot een hoogtepunt is gestegen
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
33
5.5 Verdieping waardering Figuur 19 laat het verband zien tussen verbinding en waardering. We zien dat inwoners die weinig verbinding ervaren, ook weinig waardering ondervinden. Hetzelfde geldt dat inwoners die verbinding ervaren zich ook meer gewaardeerd voelen.
Figuur 19- contourkaart van een kruisdiagram tussen verbinding (x-as) en waardering (y-as)
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
34
Impact pilot armoedebeleid op vertrouwen in de gemeente
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
35
6 Impact pilot armoede op vertrouwen in gemeente 6.1 Kernindicator
Figuur 21- indicator vertrouwen gemeente naar hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid Figuur 20- indicator verandering vertrouwen in gemeente door pilot armoedebeleid (groene lijn is gemiddelde waardering)
Figuur 20 illustreert dat het vertrouwen in de gemeentelijke organisatie door de pilot armoedebeleid gemiddeld licht is toegenomen. We zien in Figuur 21 dat alle hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid bijdragen aan toename in het vertrouwen. Voor 14 procent van de inwoners is verbreding van de DijkenWaardPas onvoldoende om het vertrouwen in de gemeente te versterken. Voor hen is het vertrouwen zelfs afgenomen. Het is hierbij niet uit te sluiten dat inwoners los van de pilot armoedebeleid
van de gelegenheid gebruik hebben gemaakt om hun algeheel gevoel (over het vertrouwen in de gemeente) te laten spreken.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
36
Uit Figuur 22 en Figuur 23 komen naar voren dat het vertrouwen in de gemeente sterk beïnvloed wordt door het gevoel gelijke kansen te hebben en gewaardeerd (erbij horen) te worden. Inwoners die weinig gelijke kansen ervaren en niet of nauwelijks het gevoel hebben erbij te horen hebben minder vertrouwen in de gemeente.
Het omgekeerde is evengoed het geval: een sterker gevoel van gelijkwaardig en erbij horen draagt ook bij aan een groter gevoel van vertrouwen in de gemeente.
Figuur 22- contourkaart van een kruisdiagram tussen vertrouwen in gemeente (x-as) en gelijkwaardigheid (y-as)
Figuur 23- contourkaart van een kruisdiagram tussen vertrouwen in gemeente (x-as) en waardering (y-as)
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
37
Inwoner: En plots, uit verrassing, ik wist ook niet echt dat jullie dit soort dingen deden naderhand, toen ik eigenlijk was gaan werken en school ben gestart, dat er ineens een uitstroompremie zou komen. Voor mij kwam er echt op een perfect moment, want op dit moment ook kan ik gewoon dingen aanschaffen die ik echt best wel hoognodig had waar ik over zat te stressen, Wat moet ik nu doen? Wat moet ik nu aanschaffen? Het zijn ook levensdingen, een bed heb je gewoon nodig, koelkast ook, kookplaat ook. Ik had dat allemaal niet, weet je wel? Misschien had ik kant-en-klaar voedsel, maar is gewoon niet gezond voor je, dat is ook waardoor ik dat heb aangeschaft nu. Ik merk voor mij is dat echt... Ik was eerst van Huh, klopt dat wel? Het was gewoon €3000, geen brief ontvangen. Interviewer: Oh, geen brief ontvangen?
Figuur 24- inwoners bij wie vertrouwen in gemeente door pilot armoedebeleid is gestegen
Het element van verassing speelt een opvallende rol bij inwoners bij het wie het vertrouwen in de gemeente door de pilot armoedebeleid is gestegen (Figuur 24). Inwoners waren bijvoorbeeld niet op de hoogte van de vrijwilligers- en uitstroompremie. In een aantal gevallen werd de premie door hun klantmanager van Zaffier aangevraagd. Ook vonden ze het bedrag wat ze ontvingen (relatief) hoog.
Inwoner: Nee, die kreeg ik pas later, ik dacht al Wat is dit? Klopt dat wel? Ik dacht Ze blokkeren m'n rekening wel. Maar toen kreeg ik een brief, uitstroompremie. Oh wow, en daar wist ik ook niet vanaf. Het is gewoon lekker, ik vind het ook een groot bedrag, ik had niet verwacht dat het zo veel zou zijn, en ik denk dat de gemeente op zich ook goed bezig is met armoede gebeuren. Dat wist ik ook niet. Misschien is communicatie naar mensen met laag inkomen... Hier hebben ze ook (niet helemaal verstaanbaar, een speciaal café), daar zitten dan ook energiecoaches. Ik wilde dan een speedcomfort, dat is een ventilator die onder de verwarming doet, het scheelt 20% in je stookkosten. Dus heb ik hier een gesprek gehad, maar daar krijg ik dus ook nog geld voor, dat wist ik ook niet, dus de communicatie zou beter kunnen. Ik denk wat heeft die Dijk en Waard-pas voor toegevoegde waarde voor mij? Eigenlijk niet zoveel. Het is eigenlijk veel te weinig, want wat moet ik met €85 een heel jaar doen? In verhouding wat kinderen en ouderen krijgen, honderden euro's, ik wil ook wel naar de (onverstaanbaar) toe, ik wil ook wel een muziek iets leren. Dat kan niet, want het kost al €200, en dan zie je die vrijwilligersbijdrage, dan denk ik Verdeel dat meer.
Het is makkelijk hoor die bijdrage, maar ik was wel Wat veel! Ik dacht Hoe kan dit? Verwonderd, alles wordt zo krap aan, maar je geeft wel zowat twee maandlonen gewoon, omdat je vrijwilliger bent. Geen commentaar hoor, maar ik vind het wel een beetje krommig.
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
38
Impact per hoofdlijn van de pilot armoedebeleid
Kwalitatieve eerstejaarsevaluatie pilot armoedebeleid Dijk en Waard
39
7 Impact per hoofdlijn van de pilot armoedebeleid 7.1 Impact per hoofdlijn Figuur 25 illustreert dat alle hoofdlijnen van de pilot armoedebeleid bijdragen aan een positief effect op de leefsituatie van inwoners. Voor een kwart van de inwoners heeft de verbreding van het aanbod van de DijkenWaardPas geen positief effect op de leefsituatie.