Bijlage 1 Concept erfgoedbeleid Dijk en Waard Erfgoed voor onze toekomst

Concept erfgoedbeleid Dijk en Waard

Erfgoed voor onze toekomst 31 maart 2025

Zaaknummer: 1042698 (2025) Dit erfgoedbeleid is een product van de gemeente Dijk en Waard in samenwerking met Culthis adviesbureau cultuurhistorie (via de Erfgoedmatch, Ad Vinci) Tekst en redactie: Linda Driesen – van der Male (Culthis adviesbureau cultuurhistorie) !

 

   
    

2

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Voorwoord De gemeente Dijk en Waard heeft een lange en diverse historie. De dorpen en de stad hebben een gezamenlijke geschiedenis, maar ook ieder een eigen verhaal. Als inwoners van Dijk en Waard maken we onderdeel uit van die geschiedenis. De één zal zich meer thuis voelen bij het verhaal van de Langedijkse tuinders en de ander herkent zich meer in het verhaal van de forenzen in Heerhugowaard. De één voelt zich nauw verbonden met het vaarwater van de oude polders en de ander voelt meer voor de rechte wegen van de jonge droogmakerij. Maar uiteindelijk delen we hetzelfde landschap en alle verschillende verhalen die daarbij horen. Het is allemaal onderdeel van ons gedeelde erfgoed. Ons erfgoed draagt op verschillende manieren bij aan een aantrekkelijke woon- en werkomgeving, een plek waar we ons thuis voelen. Daarom zie ik erfgoed als een onmisbare bouwsteen in de identiteit van de gemeente Dijk en Waard. Het is een optelsom van de verhalen, gebouwen, landschappen, archeologische resten, gebruiken en feesten. Als we de verhalen achter dit erfgoed kennen, helpt dat onze eigen leefomgeving beter te begrijpen en kijken we met andere ogen naar onze woonomgeving. De uitgangspunten van dit beleid zijn erop gericht erfgoed een rol in de toekomstige ontwikkelingen binnen de gemeente te geven.

Bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving laten we ons inspireren door het verleden om het heden en de toekomst vorm te geven. Onze leefomgeving is namelijk geen onbeschreven pagina. Het is het gevolg van eeuwen aan ontwikkelingen en dat willen we ook aan de generaties na ons laten zien. Het erfgoed moet daarbij beleefbaar worden, zodat we er allemaal van kunnen genieten en ons kunnen laten verrassen door de veelzijdigheid ervan.

Ester Leibbrand Wethouder erfgoed

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

3

Inhoudsopgave Leeswijzer

5

Inleiding

6 6 7 8

Erfgoed? Wat is dat eigenlijk? Meerwaarde van erfgoed Samen weten we meer

Hoofdstuk 1 Dijk en Waards erfgoed 1.1 Historische typering in een notendop 1.1.1 Land van water, dijken, agrariërs en tuinders 1.1.2 Tuinders en bedrijven 1.1.3 Opnieuw grijpen mensen handen in 1.2 Kenmerken van onze historie 1.3 Erfgoed dat het verhaal compleet maakt.

Hoofdstuk 2 Van ambitie naar actie 2.1 Ambitie 1 Erfgoed verbindt verleden en toekomst 2.1.1 Stap 1 – Erfgoed heeft een duidelijke plek binnen processen 2.1.2 Stap 2 – Erfgoed in het Omgevingsplan 2.1.3 Stap 3 – Extra aandacht voor specifieke thema’s 2.1.4 Stap 4 – Evaluatie beschermde status gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden 2.2 Ambitie 2 – Levend erfgoed voor iedereen 2.2.1 Stap 1 – We blijven in gesprek met onze inwoners over erfgoed 2.2.2 Stap 2 – Steun aan monumenteneigenaren 2.2.3 Stap 3 – Jong geleerd, oud gedaan 2.2.4 Stap 4 –Ondersteuning van projecten die erfgoed zichtbaar maken 2.2.5 Stap 5 – Subsidie als aanjager 2.2.6 Stap 6 – Concrete gemeentelijke projecten

Hoofdstuk 3 Uitvoeringsparagraaf 3.1 Capaciteit 3.2 Planning 3.3 Financiën 3.4 Evaluatie

Bijlagen Bijlage 1 – Wettelijke kaders, provinciale en gemeentelijke kaders Bijlage 2 – Overzicht inventarisaties erfgoed Dijk en Waard en gemeentelijk erfgoedregister Bijlage 3 – Verslag en uitkomsten participatie (losse bijlage) Bijlage 4 –Publieksbrochure Gebiedsbiografie Dijk en Waard (losse bijlage) Bijlage 5 – Verslag reactieronde concept erfgoedbeleid Dijk en Waard 2025, Erfgoed voor onze toekomst (losse bijlage)

4

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

10 11 11 12 13 13 16 17 19 20 21 23 29 30 32 34 35 36 39 40 42 43 43 43 45 46 47 53 63 64 65

Leeswijzer Dit erfgoedbeleid Dijk en Waard, Erfgoed voor onze toekomst, maakt inzichtelijk hoe we de komende jaren met ons erfgoed om willen gaan. De gemeente Dijk en Waard heeft niet eerder eigen erfgoedbeleid gehad. Toch ontbreekt het gemeente Dijk en Waard niet aan bekend en onbekend erfgoed. Met dit beleid zorgen we ervoor dat we het erfgoed in de toekomst ook nog kunnen laten zien aan de generaties die na ons komen. In de inleiding bespreken we de belangrijkste redenen voor het opstellen van dit erfgoedbeleid. We gaan daarbij in op de veranderingen in het werkveld en op de meerwaarde die erfgoed heeft. Hierbij schenken we ook aandacht aan wat erfgoed nu eigenlijk allemaal omvat. Ook gaan we in op hoe we de inwoners, organisaties en monumenteneigenaren van Dijk en Waard hebben betrokken in het opstellen van erfgoedbeleid. We hebben dit namelijk niet alleen bedacht. Hoofdstuk 1 gaat vervolgens in op wat nu eigenlijk het erfgoed is van Dijk en Waard. Hier benoemen we de hoogtepunten van de gemeentelijke geschiedenis vanaf de prehistorie tot aan de 21ste eeuw. De beleidsmatige uitdagingen waar we de komende jaren voor staan, komen aan de orde in hoofdstuk 2. Hier formuleren we twee ambities waar we de komende jaren mee aan de slag gaan. Daar koppelen we direct een concreet stappenplan aan, waarmee we deze ambities willen halen. Zonder actie komen we immers nergens.

Hoofdstuk 3 betreft een uitvoeringsparagraaf op hoofdlijnen. We vermelden hoe we het beleid financieren en stellen een prioritering van de acties voor. De bijlagen bevatten een nadere toelichting op zowel de kaders als de inhoudelijke achtergrond. In bijlage 1 bieden we plek aan de wettelijke kaders waarbinnen dit beleid is opgesteld. Het gaat daarbij om landelijke wetten, provinciale en gemeentelijke regels. Ook laten we hier in bijlage zien welke erfgoedinventarisaties, beschermde monumenten en onderzoeksrapporten we al hebben en die de inhoudelijke basis voor onze acties zijn. Bijlage 3 bevat de verantwoording en beknopt overzicht van uitkomsten van de participatie. Bijlage 4 is de publieksbrochure van de Gebiedsbiografie Dijk en Waard. Deze brochure vertelt het hele verhaal van de geschiedenis van Dijk en Waard.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

5

Inleiding Dijk en Waard is een jonge gemeente met een lange geschiedenis. De gemeente ontstond op 1 januari 2022 uit een samenvoeging van de voormalige gemeenten Langedijk en Heerhugowaard. Hoewel er veel verschillen zijn, is er ook een gezamenlijk verleden. Dit zorgt ervoor dat gemeente Dijk en Waard een rijke en diverse historie heeft waarin alle inwoners een stukje van zichzelf kunnen terugvinden. Het gemeentelijk erfgoedbeleid van de voormalige gemeenten Heerhugowaard en Langedijk werd in het begin van de jaren 2010 ontwikkeld. Sindsdien is er geen nieuw beleid meer opgesteld. In de afgelopen jaren is de omgang met erfgoed vanuit een ad hoc benadering en in de geest van de oude beleidsdocumenten opgepakt. Op landelijk niveau is er de afgelopen jaren veel gewijzigd op het gebied van de erfgoedzorg. Er zijn onder andere twee nieuwe wetten ingevoerd en een verdrag ondertekend, die nieuwe eisen aan erfgoedzorg stellen. Ten eerste is de Monumentenwet 1988 vervangen door de Erfgoedwet 2016. De tweede nieuwe wet is de Omgevingswet 2024. Als laatste is in januari 2024 het Internationale Verdrag van Faro door Nederland ondertekend, waarin erfgoed als onderdeel van de samenleving een belangrijke rol speelt. Wat de nieuwe wetten en het verdrag precies betekenen voor onze wettelijke taken is opgenomen in bijlage 1.

Zowel de landelijke als de lokale veranderingen vragen om een nieuwe kijk op de omgang met erfgoed. Dit beleidsdocument geeft invulling aan deze nieuwe realiteit.

Erfgoed? Wat is dat eigenlijk? Bij erfgoed denken veel mensen aan kastelen, molens en kerken. Maar ons erfgoed bestaat uit zoveel meer dan dat. Het omvat alles wat we van onze voorouders hebben gekregen en willen doorgeven aan onze kleinkinderen. Soms kan je erfgoed aanraken, zoals gebouwen, landschappen of archeologische resten. Dit noemen we materieel erfgoed. Meestal staat materieel erfgoed vast op een plek en soms is het verplaatsbaar, zoals voer- en vaartuigen en gereedschappen. In dat geval noemen we het mobiel erfgoed. Er is ook erfgoed dat je niet kan aanraken, het immaterieel erfgoed. Dit zijn dingen die je met je hoofd en hart beleeft, zoals tradities, feesten en rituelen. In Dijk en Waard zijn er bijvoorbeeld de jaarlijkse kermis en de feestweek van Sint Pancras. Ook de kennis van tuinders, het maken van zuurkool en oude beroepen horen bij dit immaterieel erfgoed. Nieuwe generaties en nieuwkomers in Nederland brengen ook nieuw erfgoed met zich mee in de vorm van hun eigen feesten en gerechten. Soms smelten die een beetje samen met oude feesten en gebruiken. Zo is het immaterieel erfgoed van de gemeente een smeltkroes aan oude en nieuwere gebruiken, waardoor verbinding ontstaat tussen de inwoners. Verschillende soorten erfgoed zijn vaak nauw met elkaar verbonden.

Zoals het ontstaan van het land van de tuinders in het Rijk der Duizend Eilanden, de speciale koolschuiten die werden gebruikt voor het vervoer van de kolen naar de Broekerveiling, de koolschuren om de kolen te bewaren en de voor deze omgeving unieke koolsoorten, zoals de Langedijker Bewaar. Het één kan niet zonder het ander: materieel en immaterieel erfgoed gaan hand in hand. Wanneer in deze nota over erfgoed wordt gesproken, gaat het dus in principe over alle soorten erfgoed. Dat betekent dat het gaat over: ▪ Archeologische resten ▪(Cultuur)Landschap ▪ Groen erfgoed, zoals parken en begraafplaatsen ▪ Stedenbouw ▪ Gebouwde objecten ▪ Roerende zaken, zoals historische auto’s, boten, gereedschappen, klederdracht, e.d. ▪ Immateriële zaken, markten en kermissen, gebruiken, streekgerechten, verhalen, het dragen van klederdracht, e.d. Wat precies tot het erfgoed van Dijk en Waard hoort, is te lezen in hoofdstuk 1 (Dijk en Waards erfgoed) en in bijlage 4 (publieksbrochure Gebiedsbiografie Dijk en Waard).

6

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Beschermd en onbeschermd erfgoed Een deel van het erfgoed is landelijk, regionaal of lokaal beschermd. We hebben het dan over de beschermde rijksmonumenten, de beschermde provinciale monumenten, beschermde gemeentelijke monumenten en karakteristieke en beeldbepalende panden. Voor deze monumenten geldt dat de regels zijn opgenomen in wetten, verordeningen en in het omgevingsplan1. Niet al het erfgoed binnen de gemeente wordt beschermd. Dat betekent niet direct dat het geen waarde heeft. Het betekent dat we of de waarde nog niet in kaart hebben gebracht of dat er goede redenen waren om de bescherming (nog) niet in regels vast te leggen (zie Hoofdstuk 2). Deze beleidsnota heeft betrekking op al het beschermde en niet beschermde erfgoed in de gemeente Dijk en Waard.

Meerwaarde van erfgoed Erfgoed is onderdeel van onze dagelijkse leefomgeving. Of het nu gaat om de historische watergang die door een nieuwe woonwijk loopt, de eilanden van het Oosterdelgebied, de molens die de Waard ooit droogzetten of die ene bijzondere school aan het einde van de straat: al deze elementen zijn onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis. Die geschiedenis heeft binnen een bepaalde regio vaak veel overeenkomsten, maar op het niveau van dorpen en steden heeft ieder gebied ook zijn eigen specifieke geschiedenis. Juist die eigenheid bepaalt de identiteit van een gebied: Waar in Broek op Langedijk de kool echt bij het dorp hoort, horen de eigentijdse nieuwbouwwijken echt bij Heerhugowaard. Erfgoed geeft daardoor structuur aan de leefomgeving. Door de ouderdom van het erfgoed is het vaak een herkennings- en oriëntatiepunt binnen een dorp of stad, waardoor je weet waar je bent en de omgeving bekend is. Zo draagt erfgoed bij aan een mooie en unieke leefomgeving. Vanwege het unieke erfgoed van Dijk en Waard is het prettig wonen in Dijk en Waard.

Marktdag in Broek op Langedijk. Wethouder Ester Leibbrand (rechtsachter) en adviser Erfgoed Lieve-Lotte Groeneweg spreken met inwoners over wat erfgoed voor hen betekent (foto Linda Driesen).

Ook economisch gezien heeft erfgoed een meerwaarde voor de samenleving. Uit meerdere onafhankelijke onderzoeken2 is naar voren gekomen dat een omgeving waarin zich historische elementen bevinden, wordt gewaardeerd door mensen. Iedere euro die wordt besteed, komt anderhalve maal terug in de maatschappij. Denk hierbij aan hogere vastgoedprijzen, aantrekkingskracht voor recreatie en toerisme, aantrekkingskracht voor startups en innovatieve bedrijvigheid in de creatieve sector en een interessante leefomgeving voor een jongere beroepsbevolking. Dit beeld wordt ondersteund door de uitkomsten van ons eigen onderzoek onder inwoners van Dijk en Waard dat we voorafgaand aan het opstellen van dit beleid hebben uitgevoerd (zie

1

In het omgevingsplan staan regels voor het gehele grondgebied van de gemeente en die helpen om ontwikkelingen mogelijk te maken en tegelijkertijd onze leefomgeving te beschermen. Zo staat er bijvoorbeeld in of er een dakkapel mag worden geplaatst, hoe hoog nieuwe huizen mogen worden of aan welke natuur- of geluidsnormen een initiatiefnemer van een ontwikkeling moet voldoen. 2

Onder andere Witteveen en Bos, In stand houden loont, juli 2012. Op 7 juli 2016 heeft de Rijksuniversiteit Groningen een Rapport gepresenteerd waarin werd aangetoond dat herbestemming van erfgoed bijdraagt aan stijgende huizenprijzen en opwaardering van de buurt. Verder staan belangrijke uitkomsten van de effecten van het behoud van erfgoed beschreven in de rapporten Van Dommelen, S. en C. Pen (red.), Cultureel erfgoed op waarde geschat, 2013 en Planbureau voor de leefomgeving, Erfgoed als omgevingswaarde, Den Haag 2022.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

7

‘Samen weten we meer’, pag. 7). Inwoners vinden het behoud van erfgoed belangrijk omdat het onderdeel is van hun eigen geschiedenis en identiteit. Erfgoed kan daarmee worden gezien als de motor voor of een verbinding tussen ontwikkelingen op verschillende vakgebieden. Het bovenstaande geeft voldoende aanleiding om een duidelijk beleid te formuleren op de omgang met erfgoed. Het is een waarde die alle inwoners van Dijk en Waard aangaat. Bekendheid met erfgoed versterkt het gevoel van de verbondenheid met iemands eigen leefomgeving. Dit draagt uiteindelijk bij aan het gevoel van trots waar je woont. En het versterkt een prettig en aantrekkelijk woon-, werk en leefmilieu in gemeente Dijk en Waard.

Samen weten we meer Erfgoed is van iedereen. Om dat te benadrukken hebben we bij het opstellen van dit beleid alle inwoners en monumenteneigenaren betrokken door middel van een uitgebreid communicatie- en participatietraject. Een uitgebreid verslag van de uitkomsten is opgenomen in bijlage 3. Verloop participatie Het participatietraject bestond uit verschillende fases. De start lag binnen de muren van het gemeentehuis. Hier hebben we gesproken met collega’s van verschillende afdelingen en gezocht naar raakvlakken met bestaand beleid of andere beleidsontwikkelingen. De aftrap voor de participatie met inwoners is gegeven tijdens Open Monumentendag 2024. Op deze dag is een eerste beknopte vragenlijst over erfgoed uitgegaan onder de bezoekers van de Open Monumentendag. Het brede gesprek met inwoners en monumenteneigenaren bestond uit twee daaropvolgende online vragenlijsten. De eerste vragenlijst was bedoeld voor alle inwoners. De tweede alleen voor monumenteneigenaren. Beide vragenlijsten stonden open van 1 november tot 19 december 2024. Om de aandacht te vestigen op de vragenlijsten heeft er een social media-campagne en campagne via traditionele media (kranten) plaatsgevonden met aankondigingen en inhoudelijke artikelen. De reactie op de vragenlijsten was groot. In totaal hebben meer dan 700 inwoners een van de vragenlijsten ingevuld.

Een bewijs dat erfgoed binnen de gemeente Dijk en Waard leeft.

Participatieavond in de Kooger Kerk op 9 december 2024. Naast een plenair deel was er ruimte voor individuele gesprekken aan gesprekstafels of bij een stille wand (foto gemeente Dijk en Waard/ Daan Brandsen).

Om een nog bredere doelgroep aan te spreken, hebben we in november 2024 ook twee keer op de markt gestaan. Eenmaal in Heerhugowaard en een keer in Broek op Langedijk. Bij deze laatste marktdag was ook wethouder Ester Leibbrand aanwezig om met inwoners in gesprek te gaan. Ook hebben we winkelcentrum Middenwaard bezocht in december 2024. Tijdens deze drie dagen hebben we inwoners van alle leeftijden aangesproken: van tieners tot ouderen. Dit heeft een goed beeld gegeven van hoe de verschillende leeftijdsgroepen naar erfgoed kijken. Tijdens de marktdagen en winkelcentrummiddag hebben een aantal inwoners ook aangegeven niet met ons in gesprek te willen. Er is natuurlijk altijd een groep inwoners die niet

8

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

zo veel heeft met erfgoed, maar er blijken ook enkele inwoners te zijn die vinden dat de gemeente al jaren te weinig doet. Naar hun mening is al het erfgoed al verdwenen. We hebben naast de bovenstaande stappen ook gesprekken geïnitieerd met specifieke doelgroepen, zoals de historische verenigingen, basis- en middelbaar onderwijs en de religieuze gemeenschappen. Niet alle bijeenkomsten hadden de gewenste opkomst. Meestal was dit het gevolg van de drukte bij de gevraagde partijen. We zien deze gesprekken daarom vooral als eerste kennismaking en als een start van een doorlopende dialoog en zullen deze partijen ook bij de uitvoering van het beleid blijven betrekken. Als laatste is er een participatieavond georganiseerd in de Kooger kerk in Zuid-Scharwoude. Hier konden inwoners en monumenteneigenaren in gesprek gaan met wethouder Ester Leibbrand, de medewerkers van de gemeente Dijk en Waard en de projectleider van het erfgoedbeleid. Deze avond leverde open gesprekken op over hoe de gemeente in het verleden met erfgoed is omgegaan en hoe zij dat in de toekomst beter kan doen. Uitkomsten participatie De participatie heeft ons waardevolle nieuwe inzichten gegeven in hoe de inwoners van Dijk en Waard tegen het erfgoed aankijken en wat zij belangrijk vinden als we het hebben over behoud van erfgoed. We hebben de uitkomsten zo veel als mogelijk verwerkt in dit beleidsdocument.

Hierdoor zijn bepaalde onderwerpen, zoals het onderzoeken van de subsidiemogelijkheden, in het beleid opgenomen en kijken we beter naar de rol van de adviseur Erfgoed als vraagbaak voor monumenteneigenaren.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

9

Bezoekers van Open Monumentendag 2024 nemen een kijkje bij het Regthuis en het brandspuithuis in Oudkarspel (foto Alexandra Heeremans).

Hoofdstuk 1

Dijk en Waards Erfgoed

10

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Hoofdstuk 1 Dijk en Waards erfgoed Wat maakt gemeente Dijk en Waard nu eigenlijk echt tot Dijk en Waard? We hebben 123 beschermde monumenten in de gemeente. Deze rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten zijn samen met de 57 beeldbepalende en karakteristieke panden een tastbare herinnering aan de geschiedenis van de gemeente. Maar ons erfgoed omvat heel veel meer dan gebouwde monumenten. Het gaat ook over niet beschermde landschappen en stedenbouwkundige structuren, archeologische resten in de bodem, mobiel erfgoed (zoals vaartuigen en gereedschappen), Objecten met een beschermde status gebruiken en tradities. Om meer inzicht te krijgen in wat ons erfgoed allemaal omvat hebben we in 2023 een gebiedsbiografie (bijlage 4) laten opstellen van de gemeente Dijk en Waard. Deze vertelt het verhaal van de gemeente vanaf het ontstaan van het landschap tot aan de ontwikkelingen rondom het jaar 2000. De informatie uit dit verhaal kunnen we inmiddels aanvullen met de ervaringen van onze inwoners die we bij de participatie rondom dit erfgoedbeleid hebben verzameld (bijlage 3). Daaronder vallen

1.1 Historische typering in een notendop Het water, de tuinders en agrariërs spelen een belangrijke rol in geschiedenis van Dijk en Waard. Zowel in de beleving van onze inwoners als in de gebiedsbiografie Dijk en Waard heeft het landschap en het leven met water een prominente plek in de historie van de gemeente. De verhalen en gebruiken die daarbij horen, verbinden de verschillende typen erfgoed en de verschillende geschiedenislijnen met elkaar. En of we het nu hebben over de eerste prehistorische bewoners van de strandwal van Sint Pancras, de mannen die in de vroege middeleeuwen de eerste dijken aanlegden, de eerste boeren die aan de slag gingen in de net drooggemaakte Heerhugowaard of de eerste forensen die zich in de jaren 50 en 60 van de 20ste eeuw in de nieuwe woonwijken van Heerhugowaard vestigden: Het waren allemaal doeners en makers. Mensen die gewend waren hun steentje bij te dragen aan de maatschappij en ook gewend waren zich in te zetten voor de opbouw van hun leefomgeving. Ook als de omstandigheden niet zo makkelijk waren. Samen maakten ze er het beste van. Zowel het leven met water als een maatschappij die door doeners en makers wordt geleid, is nauw verbonden met de historie van onze gemeente en zit verankerd in ons DNA.

1.1.1 Land van water, dijken, agrariërs en tuinders Veel inwoners en bezoekers van Dijk en Waard roemen de waterrijke gemeente. Het nodigt uit tot vele activiteiten. Nu beschouwen we het water niet direct meer als een bedreiging. Maar dat is wel anders geweest in onze geschiedenis. De invloeden van de elementen op het landschap en de maatregelen die onze voorouders hebben moeten nemen om droge voeten te houden, zien we nog steeds om ons heen. Hier vertellen we in een notendop hoe Dijk en Waard is ontstaan en wie en wat daar allemaal bij geholpen heeft. Het hele verhaal staat in de gebiedsbiografie Dijk en Waard (bijlage 4). Door mensenhanden gevormd De inwoners van het gebied, dat tegenwoordig onder gemeente Dijk en Waard valt, hebben eeuwenlang gestreden tegen water en moeras. In de prehistorie werd het land gevormd door de grillen van de Noordzee, die na de laatste IJstijd ontstond. Alleen op hoge strandwallen konden de eerste bewoners zich rond 800 v.Chr.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

11

vestigen. Maar het water bleef een bedreiging. Rond 300 na Chr. moesten deze eerste inwoners het gebied verlaten omdat het water hen aan de lippen stond. Pas vijf eeuwen later konden nieuwe bewoners terugkeren en het land opnieuw in gebruik nemen. Vanaf de 10e eeuw begonnen de middeleeuwse bewoners het landschap actief te ontginnen. Met de aanleg van stevige dijken en sloten maakten ze het drassige veen geschikt voor landbouw. Maar de grond zakte snel in, waardoor ze moesten zoeken naar nieuwe oplossingen. In de 16de eeuw schakelden de eerste boeren over op veeteelt en koolteelt. Voor de teelt van kool moest het land opgehoogd worden. Dat deden ze met bagger. Zo ontstond het ‘Rijk der duizend eilanden’, een uniek landschap met vele eilandjes, brede uitgebaggerde vaarsloten en kronkelige wegen. Het was een landschap dat door het Zo af en toe worden er bij archeologische opgravingen vondsten gedaan uit bijvoorbeeld de Middeleeuwen. In 2009/ 2010 werd bij De Druppels (Ten harde werk en het Noorden van het Geestermerambacht) een vroegmiddeleeuwse gevlochten aanpassingsvermogen van de waterput gevonden (bron: ADC ArcheoProjecten) inwoners werd gevormd. Tegelijkertijd begon men de resterende meren in te dammen om overstromingen te voorkomen en nieuwe landbouwgrond te creëren. Tussen 1630 en 1632 werd met behulp van 47 molens De Waart drooggemaakt.

Op dit nieuwe land was veel minder ruimte voor water. Het werd een landschap met rechte landwegen en percelen, waarin de eerste boeren moesten pionieren op de bodem van een oud meer. Dijk en Waard is dus niet alleen gevormd door de natuur, maar vooral door de inzet en vindingrijkheid van haar inwoners.

1.1.2 Tuinders en bedrijven Tegenvallende resultaten in de akkerbouw en veeteelt en concurrentie vanuit Amerika en Denemarken, zorgden er al in de 17de eeuw voor dat niet alleen de dorpen langs de Langedijk op de tuinbouw waren overgegaan, maar ook de boeren in de Heerhugowaard. In de 19de eeuw werd Broek op Langedijk het centrum van al deze activiteit door de instelling van een groenteveiling. Eerst werden de veilingen in de openlucht gehouden. In 1912 werd de eerste doorvaartveiling ter wereld gebouwd, de Broekerveiling (nu Museum Broekerveiling). De tuinders hoefden hun producten niet eens meer uit te laden om te laten veilen. De groei van de tuinders werd in de 19de eeuw bevorderd door de aanleg van spoorlijnen in Noord-Holland. Ook de aanleg van het kanaal Omval-Kolhorn en enkele provinciale wegen in de tweede kwart van de 20ste eeuw waren in het voordeel van de tuinders. Zo konden de oogsten makkelijk naar stedelijke markten worden vervoerd. De uitvinding van het stoomgemaal was ook een belangrijke stap voor de verder ontwikkeling van de tuinders. In 1877 konden de 47 molens die De Waert drooghielden, worden vervangen door één poldergemaal (nu Het Oude Gemaal – Het Poldermuseum). Niet langer was de bodem onderhevig aan constant veranderende waterpeilen. De nieuwe uitvinding zorgde voor een constante waterhuishouding en daarmee een uitbreiding van het landbouwareaal.

Dijk en Waard kon zo uitgroeien tot het centrum van gespecialiseerde tuinders. Rondom de tuinders en het waterrijke landschap ontstond veel bedrijvigheid. Voor de bouw van schepen waren schuitenmakers en smeden nodig. Kuipers om tonnen te maken voor het inmaken van de kolen en fabrieken die de groenten van de tuinders veranderden in houdbare producten, zoals zuurkool en chips. Er kwamen vervoerders die producten vanaf de veiling verplaatsten naar de klant. Vissers visten op paling en rokers verwerkten de paling dan weer. In deze bedrijvigheid ligt de start van een reeks familiebedrijven die zich door

12

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Een koolvlet volgeladen met kolen doet denken aan vervlogen tijden in Dijk en Waard (foto gemeente Dijk en Waard)

de eeuwen heen in Dijk en Waard hebben gevestigd en de kans hebben gezien om uit te groeien tot belangrijke (internationale) bedrijven. Namen als Kuiper Transport, Kramer Zuurkool, de Noordhollandsche Conservenfabriek en bouwbedrijf Kamp hebben een nauwe band met de gemeente Dijk en Waard.

1.1.3 Opnieuw grijpen mensenhanden in Na de Tweede Wereldoorlog verandert het landschap van Dijk en Waard snel. Vanwege de noodzakelijke wederopbouw van Nederland wordt ook voor de landbouw een plan bedacht: de ruilverkaveling. Inefficiënte, kleine percelen, slootjes en kronkelige wegen moeten plaats maken voor grote percelen zonder sloten en met brede wegen om ze te ontsluiten. De auto krijgt voorrang op het schip. De Voorburggracht werd gedempt om ervoor te zorgen dat de bedrijven aan een landweg kwamen te liggen. Al deze ingrepen zorgden er in een rap tempo voor dat een groot deel van het karakteristieke waterrijke landschap van Dijk en Waard verloren ging. Met de ruimtelijke karakteristieken verdween ook veel agrarisch werk. De grote percelen boden kansen voor mechanisatie. Niet langer waren er tientallen, zo niet honderden, werknemers nodig voor het zaaien, ploegen en oogsten bij de vele agrarische bedrijfjes. De schaalvergroting van de ruilverkaveling zorgde er daardoor ook voor dat minder werk was in de agrarische sector. De beroepsbevolking zocht in de omgeving naar werk en kwam uit bij bedrijven en in de industrie, vooral bij de Hoogovens. Speciale busdiensten pendelden tussen Heerhugowaard, enkele andere dorpen en de Hoogovens om werknemers naar hun werk te brengen. Na de Tweede Wereldoorlog nam de industrialisering van Dijk en Waard ook toe.

Met name Heerhugowaard bleek langs het spoor en het Kanaal Omval – Kolhorn een goede vestigingsplaats voor nieuwe bedrijven. De wederopbouw na de oorlog vroeg ook om grote aantallen woningen. Rondom de dorpen langs de Langedijk, maar met name in Heerhugowaard werd er veel gebouwd. Grote woonwijken werden in korte tijd gerealiseerd. Deze werden gebouwd op de plekken waar eerst landbouwgrond had gelegen. De structuur van rechte wegen in de droogmakerij bood veel ruimte voor de ontwikkeling van woonwijken. Geheel naar de geest van de tijd werden kregen deze alle voorzieningen die je in een wijk nodig kon hebben, zoals scholen en winkels. Centrumwaard werd het eerste grote, naoorlogse centrum voor het ontwikkelende Heerhugowaard. Maar flats werden, ondanks de landelijke ontwikkelingen, in Heerhugowaard onder druk van de inwoners niet gebouwd. De ontwikkelingen trok mensen uit alle windrichtingen aan: Uit de naburige grote steden, uit de dorpen in Noord-Holland en de eerste gastarbeiders. De dorpen en stad in Dijk en Waard bleven ook na de jaren 60 groeien. Er werden steeds nieuwe wijken ontwikkeld op basis van de nieuwste inzichten over stedenbouw en architectuur. Het zwaartepunt van de nieuwbouw bleef in Heerhugowaard. Voor de noodzakelijke recreatie werden delen van het landschap omgebouwd tot recreatiegebieden, zoals het Geestmerambacht en het Park van Luna.

Plekken die ook nu nog door inwoners worden gewaardeerd.

1.2 Kenmerken van onze historie Het verhaal van water, doeners en makers is ook in beeld te vatten. Wanneer je goed kijkt, zijn er namelijk nog steeds veel sporen te vinden van alle ingrepen die onze voorouders in het landschap hebben gedaan. Deze

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

13

kenmerkende landschappen hebben we samengebracht in de cultuurhistorische kenmerkenkaart, die onderdeel uitmaakt van de gebiedsbiografie (bijlage 4). Het geeft beeldend weer welke cultuurhistorische kenmerken er in de gemeente te vinden zijn: van hoofdstructuren tot kleinere landschapselementen.

Cultuurhistorische kenmerkenkaart Dijk en Waard (bron: gebiedsbiografie Dijk en Waard/ Illustratie PosadMaxwan, J. Kenter)

Landschappen De Westfriese Omringdijk, het Noordhollands Kanaal, de ringdijk en ringvaart rond Heerhugowaard en het kanaal Alkmaar-Kolhorn bepalen de ruimtelijke indeling van het gebied. Tussen deze dijken en kanalen liggen drie verschillende soorten landschappen: 1. het mozaïeklandschap van de vroege veenontginningen, 2. het bebouwde landschap op de strandwal en 3. het verkavelde landschap van de droogmakerij. Mozaïeklandschap In Langedijk, Sint Pancras en Veenhuizen herken je nog het mozaïeklandschap van de oude veenontginningen. De historische verkaveling is herkenbaar aan de smalle percelen en de grillige sloten. De blokverkaveling van Sint Pancras is bijna verdwenen, maar een stukje ervan is nog zichtbaar aan de westrand van de gemeentegrens. Het Oosterdelgebied, met zijn lappendeken van oost-west gerichte eilandjes, herinnert nog aan de tijd dat Langedijkers hun groenten per boot naar de veiling brachten. Ook in de Kleimeerpolder en

14

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Langs de Oostdijk, de ringdijk van de droogmakerij, is in het strakke landschap de vloeiende lijn van een oud druipland zichtbaar. Op het druipland ligt een stolpboerderij op een agrarisch erf (bron: still uit de film ‘Materieel Erfgoed’, dronebeelden Mitevisuals).

Kerkmeerpolder zijn nog sporen te zien van vroegere waterstructuren en de strijd tegen het water. Dit is te zien in de iets hoger gelegen gronden en de afwijkende verkavelingen. ’t Waardje bij Oudkarspel is een tastbare herinnering aan een dijkdoorbraak, die opgenomen is in de polder. De Veenhuizerpolder heeft zijn historische karakter nog goed behouden. De herkenbare opbouw volgt nog altijd de vroegere verkavelingspatronen. Dat veel van de oude mozaïeklandschappen nu niet meer zo goed herkenbaar zijn, is grotendeels het gevolg van de ruilverkaveling. Dat heeft ervoor gezorgd dat er nu vooral een grootschalige indeling aanwezig is. Bebouwd landschap op de strandwal De Langedijk onderscheidt zich binnen de inrichting van de gemeente Dijk en Waard door een langgerekt bebouwingslint. Op deze dijkstructuur groeide de nederzettingen aan elkaar vast om een langgerekt lint van huizen, bedrijven en kerken te vormen. Sint Pancras ligt op een strandwal, een natuurlijke verhoging in het landschap, waardoor het dorp al eeuwenlang een bijzondere plek inneemt in de regio. Hier slingeren de Benedenweg en de Bovenweg over de oude zandgronden, terwijl kerk en oude boerderijen het straatbeeld bepalen. Droogmakerij De droogmakerij van Heerhugowaard kreeg bij de droogmaking een zorgvuldig ontworpen landschap met rechte en haaks op elkaar staande wegen.

De Middenweg en de Jan Glijnisweg zijn binnen de opbouw van de droogmakerij de belangrijkste wegen, waarlangs de stolpen het bebouwingsbeeld lang hebben bepaald. De straten en historische kerkpaden geven inzicht in de oude routes en verbindingen, zoals de kilpaden en het oude wegennet. Er zijn twee afwijkingen in de strakke indeling van de droogmakerij. De eerste is een knik in het wegenpatroon. Deze werd bij de aanleg van de droogmakerij afgedwongen door de Alkmaarders om Alkmaar beter bereikbaar te maken. De tweede afwijking is het gevolg van het inpolderen van oude eilandjes, de Druiplanden. Ze zorgen voor een onregelmatige lijn in het verder strak ingerichte landschap. Deze afwijkingen maken de droogmakerij van Heerhugowaard uniek. Stedenbouw Ook de stedenbouw in Dijk en Waard is bijzonder. De dorpen aan de Langedijk hebben een herkenbare historische structuur met smalle dorpsstraten, afwisselende bebouwing en grote kerken die het dorpsbeeld bepalen en veel vertellen over de groei van de dorpen. In Heerhugowaard is het centrum door de jaren heen vaak verplaatst., waardoor er nu nog steeds meerdere centra zijn. De 20ste-eeuwse uitbreidingen in Dijk en Waard werden steeds weer beïnvloed door de veranderende stedenbouwkundige inzichten.

Van groene tuindorpen direct na de oorlog tot geometrische en verhalende stedenbouw in recentere wijken: de groei van de gemeente weerspiegelt verschillende stromingen in de stedenbouw en architectuur. De groei staat daarmee symbool voor de maatschappelijke ideeën uit de verschillende groeiperioden van de gemeente.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

15

1.3 Erfgoed dat het verhaal compleet maakt. De verhalen uit de geschiedenis zien we terug in de ruimtelijke indeling van de gemeente. Maar er is meer! Wat is het verhaal van de tuinders van Dijk en Waard zonder de ‘Langedijker Bewaar’, de bekende witte kool en het broodje zuurkool. Wie zouden we zijn als we niet met onze familie, vrienden en buren jaarlijks plezier zouden maken tijdens de Beddenrace, de Tour de Waard, de feestweek van Sint Pancras en de kermis? Hoe zou het verenigingsleven in ’t Kruis en in Oostertocht eruitzien als er geen Kruizer grastournooi zou zijn of er niet geschaatst zou worden? Of als we ons niet zouden kunnen vermaken met een potje kolf op een van de laatste kolfbanen? Deze gebruiken, sporten, gerechten en feesten horen ook bij het erfgoed van Dijk en Waard. Het zijn de dingen die we niet terugvinden in een museum of in de omgeving om ons heen. Maar het zijn wel allemaal dingen die bijdragen aan het volledige verhaal van het Dijk en Waards erfgoed. En nog meer aan wie wij zijn als samenleving. Het is het erfgoed dat we voelen met ons hart. We geven het vaak van generatie op generatie door. Het verbindt jong en oud. Daar worden niet alleen mooie herinneringen mee gemaakt, maar ook de geschiedenis van een gebied mee geschreven. Ook al deze immateriële waarden van ons erfgoed kunnen we samen in leven houden.

Net als voor het materiele erfgoed geldt dat tradities met de tijd veranderen. Maar het blijft belangrijk voor wie we zijn. Waar een uitnodiging voor de kermis vroeger gelijkstond aan een huwelijksaanzoek, is het nu de perfecte manier om een gezellige avond met vrienden door te brengen. Het aanpassen van tradities aan de tijd zorgt ervoor dat ze blijven bestaan en ze een brug slaan tussen verleden en heden. De jaarlijkse Beddenrace in Langedijk is in de afgelopen jaren een echte traditie geworden in Noord-Scharwoude. Het werd in de 1980 door enkele buurtbewoners bedacht in het kader van het 900 jaar bestaan van het dorp (bron: Youtube aftermovie beddenrace 2017, Beddenrace Langedijk)

16

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Hoofdstuk 2

Van ambitie naar actie

Luchtfoto van het kanaal Alkmaar Omval – Kolhoorn t.h.v. Ooster Vlaerdinge. De vele tijdslagen van het landschap en de ontwikkeling van bebouwing komen samen rondom het kanaal (foto gemeente Dijk en Waard).

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

17

Hoofdstuk 2 Van ambitie naar actie Wanneer we willen dat erfgoed een integraal onderdeel wordt van ons dagelijks leven en onze belevingswereld, zullen we hier in de komende jaren mee aan de slag moeten. Dat kan niet zonder duidelijke beleidsambities te benoemen. Onze eerste ambitie (paragraaf 2.1) is er op gericht te zorgen dat erfgoed een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de leefomgeving en zo voor de toekomst behouden blijft. We verliezen geen erfgoedwaarden meer door onoplettendheid en stellen voorafgaand aan ontwikkelingen duidelijk kaders voor hoe met het erfgoed moet worden omgegaan. Om deze ambitie te realiseren gaan we uit van een stappenplan met concrete acties. Deze zijn bedoeld om te voldoen aan de eisen van de Omgevingswet en alles wat daarbij komt kijken: van het stellen van duidelijke regels en het aanvullen van onze kennis tot de rol van de adviseur Erfgoed en de samenwerking met het erfgoedveld. Erfgoedbeleid is namelijk geen éénrichtingsverkeer. We zien het als een continue dialoog met onszelf en de samenleving. We hebben daarom ook de wens de verbondenheid van onze inwoners met het lokale erfgoed recht te doen en deze waar nodig te versterken. Hierover gaat onze tweede ambitie (paragraaf 2.2). We leggen met deze ambitie de basis voor activiteiten op het gebied van publieksbereik en verbondenheid met de historie van de eigen leefomgeving.

Voor de uitvoering roepen we de hulp in van de samenleving. We willen en kunnen dat niet alleen doen. Erfgoed is immers iets van ons allemaal.

Kaders voor erfgoed in de fysieke leefomgeving In de afgelopen jaren wordt de betekenis van erfgoed voor onze samenleving en de omgeving waarin we leven steeds beter gezien. Met de invoering van de Omgevingswet in januari 2024 heeft de rijksoverheid de betekenis van erfgoed nog sterker in de wet vastgelegd. Daarin heeft erfgoed als onderdeel van de fysieke leefomgevinga, onze woon- en werkomgeving, een belangrijke rol gekregen. De waarde van erfgoed voor onze directe omgeving wordt nog eens verder benadrukt in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de concept nota Ruimte (juni 2024) van het rijk. Hierin staat dat afwisseling in het landschap, steden en dorpen zijn ontstaan door de historische ontwikkeling en dat dit belangrijk is voor hoe we onze omgeving ervaren. Om die reden moet dat zo veel mogelijk behouden blijven. Dat betekent niet dat er niets mag veranderen. Het betekent dat bij veranderingen rekening moet worden gehouden met de waarden en eigenheid van de landschappen, steden en dorpen. Het is een inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen. De Provincie Noord-Holland heeft dit ook opgenomen in haar eigen Omgevingsvisie (2018) en volgt daarmee de lijn van het rijksbeleid. In onze eigen Strategische Omgevingsvisie (juni 2024) hebben we de waarde van de bestaande leefomgeving ook al benoemd.

Hierin geven we aan dat bij ontwikkelingen in de bestaande leefomgeving de cultuurhistorische eigenheid van een gebied als basis voor de ontwikkeling moet worden genomen. Uit de participatie rondom het erfgoedbeleid is gebleken dat de inwoners van gemeente Dijk en Waard de waarde van hun leefomgeving zeer waarderen. Ze weten zonder veel nadenken plekken te benoemen die hen aan het hart gaan. Het waterrijke landschap, de kleinschalige dorpen, de bijzondere structuren van de droogmakerij Heerhugowaard en het Oosterdelgebied. Overal om hen heen herkennen en waarderen de inwoners de historie van hun omgeving. Hierdoor voelt een groot deel van de inwoners zich nauw verbonden met de plek waar ze wonen en voelen ze zich onderdeel van de geschiedenis van die plek (identiteit). De aanwezigheid van het erfgoed wordt door inwoners vaak als ‘mooi’ ervaren. Het valt inwoners dan ook op dat er al veel historische elementen (erfgoed) verdwenen zijn. Zij zien dat door het verlies aan erfgoed, de gemeente ‘niet mooier’ is geworden. Het erfgoed van Dijk en Waard speelt dus een belangrijke rol in de beleving van de schoonheid van de stad, de dorpen en de landschappelijke gebieden van Dijk en Waard en draagt bij aan de beleving van de identiteit.

Om dat ook in de toekomst zo te houden zal erfgoed zwaarder mee moeten wegen in de keuzes die we maken, zodat er geen identiteitswaarden en schoonheid meer verloren gaan.

18

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Erfgoed in het omgevingsplan Zoals hierboven benoemd heeft erfgoed een steeds belangrijkere plek gekregen in de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Om dat ook vast te leggen, benoemt de Omgevingswet dat gemeenten al het erfgoed dat voor bescherming in aanmerking komt in het omgevingsplan een plek moet krijgen. Dit moet worden voorzien van beschermingsregels.b Dit heeft tot doel dat erfgoed in verschillende opgaven wordt meegewogen. Hierbij kan je denken aan het inzetten van erfgoedwaarden bij het creëren van nieuwe woonwijken, parken, de ontwikkeling van kringlooplandbouw of door zorg en welzijn-behoeften te koppelen aan opvallende erfgoedlocaties in de gemeente.c Met de inzet van erfgoed versterken we de omgevingskwaliteit. Bijlage 1 geeft een toelichting op alle rijks-, provinciale en gemeentelijke wet- en regelgeving waarop dit erfgoedbeleid gebaseerd is.

De fysieke leefomgeving omvat in ieder geval bouwwerken, infrastructuur, watersystemen, lucht, landschappen, natuur, cultureel erfgoed en werelderfgoed. b Het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL) geeft hiervoor de instructieregels. c Kijk voor inspiratie op Erfgoeddeal.nl a

2.1 Ambitie 1 - Erfgoed verbindt verleden en toekomst We willen in de komende jaren werken aan het verbinden van het verleden aan actuele maatschappelijke opgaven. Zo zorgen we ervoor dat volgende generaties de geschiedenis van onze gemeente en haar inwoners herkennen, zich er onderdeel van kunnen voelen en ze kunnen genieten van de omgevingskwaliteit van het erfgoed. Als uitwerking van de gemeentelijke Strategische Omgevingsvisie en in lijn met de verplichtingen uit het rijksbeleid en provinciaal beleid zorgen we ervoor dat het erfgoed van Dijk en Waard een plek krijgt binnen ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving als verbindende factor tussen verleden en toekomst. Om onze eerste ambitie te bereiken, hebben we een stappenplan gemaakt dat we de komende jaren tot uitvoering zullen brengen. Het stappenplan zorgt er ook voor dat we op alle vlakken voldoen aan de Omgevingswet. De stappen worden hieronder eerst kort samengevat. In de daaropvolgende paragrafen gaan we per stap dieper in op de uitwerking van de betreffende stap.

Stappenplan Ambitie 1 – Erfgoed verbindt verleden en toekomst 1. Erfgoed heeft een duidelijke plek binnen processen Er is binnen de gemeentelijke organisatie al aandacht voor erfgoed in de fysieke leefomgeving, maar het blijft ook in de toekomst belangrijk om die aandacht vast te houden en zelfs te verbeteren. We vergroten de brede bekendheid van erfgoed binnen de organisatie. De adviseur Erfgoed is in een vroeg stadium betrokken bij nieuwe ontwikkelingen en beleidsvorming over de fysieke leefomgeving. Zo zorgen we ervoor dat de kaders voor de omgang met erfgoed in een vroeg stadium bekend zijn en erfgoed daardoor een plek krijgt binnen voorgenomen ontwikkelingen.

2. Erfgoed in het omgevingsplan De inpassing van erfgoed in het omgevingsplan vraagt van ons om vooraf na te denken over al het aanwezige erfgoed en de waarden die daarbij horen. Daarnaast zijn er technische eisen die gesteld worden aan het omgevingsplan, waaraan ook de verbeelding van het erfgoed moet voldoen. We zorgen ervoor dat alle beschikbare erfgoedkennis gereed is voor het op te stellen omgevingsplan.

3. Extra aandacht voor specifieke thema’s De beleving wat erfgoed is, is door de jaren heen steeds veranderd. De gemeente Dijk en Waard heeft daar in de afgelopen jaren op ingespeeld door het uitvoeren van verschillende inventarisaties. Sommige onderwerpen hebben nog extra aandacht nodig om ze naar de maatstaven van de Omgevingswet in het omgevingsplan op te kunnen nemen. Dit pakken we thema na thema op.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

19

4.

Evaluatie beschermde status In de afgelopen decennia zijn er gemeentelijke monumenten, beeldbepalende en karakteristieke panden aangewezen. Sindsdien hebben er veel ontwikkelingen plaatsgevonden. Inzichten over wat erfgoed is, zijn veranderd. Soms zijn beeldbepalende of karakteristieke panden aangepast aan de wensen van deze tijd zonder rekening te houden met de erfgoedwaarden. We gaan de huidige beschermde gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden tegen het licht houden om te beoordelen of de huidige beschermde status nog passend is. Ook onderzoeken we of de omschrijving zoals deze in de redengevende omschrijving staat klopt.

2.1.1 Stap 1 – Erfgoed heeft een duidelijke plek binnen processen Ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving Erfgoed moet al vroeg in een ontwikkelingsproces meegenomen worden om het als inspiratiebron te kunnen gebruiken bij ontwikkelingen. We zien niet alleen kansen in de ontwikkeling van woonwijken en groengebieden, maar ook in onderwerpen als bodem- en watersturende opgaves, klimaatadaptatie en omgang met de bestaande woning- en scholenvoorraad. Dat kan alleen als al bij de eerste ideeën voor een ontwikkeling de geschiedenis van een plek bekend is. Om erfgoed vooraan in het proces te borgen is de adviseur Erfgoed altijd vanaf het begin betrokken bij een nieuwe ontwikkeling. De afweging over de wenselijkheid en haalbaarheid van nieuwe ontwikkelingen vindt plaats aan de gemeentelijke intaketafel en omgevingstafel. Deze overlegstructuren zijn ingericht om samen met alle relevante interne en externe adviseurs te bekijken welke mogelijkheden er zijn voor een voorgenomen ontwikkeling. De adviseur Erfgoed is één van de vaste adviseur aan deze omgevings- en intaketafels. Ook als het erfgoed waarover de ontwikkeling gaat niet beschermd is. Dit is de plek waar we koppelingen kunnen maken tussen erfgoed en andere projecten.

De archeologische beleidskaart, gebiedsbiografie Dijk en Waard, beschermde monumenten, karakteristieke en beeldbepalende panden, maar ook de bestaande landschappelijke inventarisaties, bieden de basis voor erfgoed bij nieuwe ontwikkelingen. Hoe vroeger de verwachtingen ten aanzien van de omgang met erfgoed bekend zijn, hoe makkelijker het is deze op te nemen in de afweging en het integrale advies aan een initiatiefnemer. Zo zorgen we ervoor dat er geen erfgoed ongezien verloren kan gaan. Brede bekendheid erfgoed In het verleden was het een gebruik bij de introductie van de gemeente aan nieuwe medewerkers ook een presentatie te geven over het erfgoed van de gemeente en de samenhang met andere vakgebied. Deze oude traditie gaan we in ere herstellen, zodat het belang van erfgoed voor nieuwe medewerkers ook duidelijk wordt. Monumentenvergunningen en locatiebezoek Beschermde monumenten dragen bij aan de kwaliteit van onze leefomgeving. Het is daarom de moeite waard om ze voor de toekomst te behouden. We zetten in op kwalitatief hoogwaardige en goed onderhouden beschermde monumenten in de gemeente. We realiseren ons dat behoud van de beschermde monumenten nu vooral bij monumenteneigenaren ligt en willen eigenaren beter gaan ondersteunen. Westdijk 32 – 34, gemeentelijk monument gelegen binnen het projectgebied van het Kanaalpark (foto gemeente Dijk en Waard)

20

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

In de afgelopen jaren waren we niet altijd even goed bereikbaar voor monumenteneigenaren. Dit gaan we anders doen. De adviseur Erfgoed wordt het eerste aanspreekpunt voor monumenteneigenaren voor plannen die zij hebben voor hun monument. Daarnaast bieden we betere basiskennis aan voor monumenteneigenaren (ambitie 2, stap 2, pagina 35). De onafhankelijke Adviescommissie Erfgoed Dijk en Waard (Erfgoedcie) blijft hierbij het formele adviesorgaan voor het college van burgemeester en wethouders met betrekking tot aanvragen voor omgevingsvergunningen voor monumenten. Uit de gesprekken met monumenteneigenaren is naar voren gekomen dat zij in sommige gevallen het gevoel hebben dat de Erfgoedcie de situatie niet altijd goed kent. Zij zouden het waarderen als de commissie vaker op locatie komt kijken, zeker wanneer het complexere situaties betreft. In 2024 is door de Erfgoedcie al een start gemaakt met het verbeteren van deze situatie. Ze heeft in dat jaar bij complexe erfgoedvraagstukken een bezoek aan de locatie gebracht om de voorgestelde ontwikkeling beter te kunnen beoordelen. Wij zien hierin ook een rol voor de adviseur Erfgoed die samen met de Erfgoedcie en, in minder complexe situaties ook zelfstandig, de locatie kan bezoeken om de situatie ter plekke te bekijken. We gaan verder op de ingeslagen weg en gaan we door met het maken van locatiebezoeken.

Ook versterken we in de vooroverlegfase de betrokkenheid van de adviseur Erfgoed en Erfgoedcie bij ontwikkelingen aan beschermde monumenten, zodat eigenaren weten dat ze er niet alleen voor staan. Waar onze kennis niet toereikend is, verwijzen we monumenteneigenaren door naar andere deskundigen of vragen wij de historische verenigingen om hulp over de specifieke erfgoedwaarden van een plek. De noodzaak tot vooradvies en locatiebezoek wordt besproken aan de intake- en omgevingstafels en met de Erfgoedcie. Indien er sprake is van een aanvraag omgevingsvergunning wordt met de afdeling VTH een afspraak gemaakt over eventuele locatiebezoeken en vooradviezen.

2.1.2 Stap 2 - Erfgoed in het Omgevingsplan De wettelijke eis al het erfgoed dat in aanmerking komt voor bescherming op te nemen in het omgevingsplan vraagt om inzicht in het aanwezige erfgoed binnen de gemeente. Gelukkig weten we al heel veel over ons erfgoed. In de afgelopen twee decennia hebben we veel verschillende soorten erfgoed geïnventariseerd. We hebben inzicht in de archeologische, landschappelijke en stedenbouwkundige erfgoedwaarden. We kennen onze rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten en we hebben beeldbepalende en karakteristieke panden (zie bijlage 3 voor een overzicht van alle beschikbare inventarisaties). Hiermee kunnen we een goede basis leggen voor de inpassing van erfgoed in het omgevingsplan. De uitwerking van erfgoed als functie in de fysieke leefomgeving vraagt echter wel om een nadere uitwerking van onze kennis en de bestaande inventarisaties van ons erfgoed. We gaan werken aan een goede aansluiting met het omgevingsplan op zowel digitaal als inhoudelijk vlak. Digitalisering De Omgevingswet verplicht ons het erfgoed digitaal te registreren in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)3, die de regels uit het omgevingsplan digitaal inzichtelijk maakt. Dit betekent dat we het erfgoed ook moeten digitaliseren op een wijze dat we deze gegevens binnen het DSO op de kaartlaag voor de functie erfgoed kunnen opnemen.

We gaan starten met het vertalen van de beschikbare kennis over de positie en omvang van het erfgoed naar een digitale weergave ervan. Bij het opstellen van de gebiedsbiografie Dijk en Waard hebben we hier al een start mee gemaakt door de bijbehorende kaarten gelijk te laten digitaliseren. Ook de beschermde monumenten en de archeologische beleidskaart zijn al gedigitaliseerd. Van hieruit gaan we verder werken aan het digitale kaartbeeld voor de stedenbouwkundige en landschappelijke waarden. De digitalisering biedt een extra kans, die we gelijk aangrijpen om erfgoed voor iedereen beter zichtbaar en vindbaar te maken. Dit doen we door alle gedigitaliseerde erfgoedinformatie samen te voegen op een openbaar raadpleegbare erfgoedkaart, die we via de gemeentelijke website beschikbaar stellen. Zo kunnen we inwoners, initiatiefnemers en medewerkers van de gemeente een samenhangend en inspirerend beeld presenteren van al het erfgoed binnen de gemeente Dijk en Waard.

3

Digitaal Stelsel Omgevingswet – Het digitaal loket waarin de regels over de fysieke leefomgeving te raadplegen zijn.

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

21

We zetten de kaart in om bij initiatieven snel te kunnen bepalen welke erfgoedwaarden allemaal een rol spelen, zodat we vooraf bij ontwikkelingen duidelijk kunnen laten zien welke waarden aanwezig zijn. Juist

De Dorpsstraat in Langedijk heeft zijn historische karakter grotendeels behouden (foto Gemeente Dijk en Waard).

omdat al het erfgoed op kaart staat, is de samenhang tussen de verschillende erfgoedwaarden in een gebied in één oogopslag zichtbaar. Het voorkomt lange zoektochten en het per ongeluk vergeten van een aanwezige erfgoedwaarde. We zetten de kaart daarom onder andere in bij de omgevings- en intaketafel. Voorwaarden voor erfgoed Het erfgoed moet in het omgevingsplan (en DSO) voorzien worden van passende beschermingsregels, die er op gericht zijn belangrijke erfgoedwaarden voor de toekomst te behouden. Als uitgangspunt hanteren we dat de cultuurhistorische kenmerken zoals omschreven in de gebiedsbiografie Dijk en Waard voor de toekomst behouden blijven. Op object- en structuurniveau is er meer sprake maatwerk, dat afhankelijk is van de specifieke kenmerken van het betreffende object of de betreffende structuur. Voor de beschermde monumenten zijn er regels opgenomen in de Verordening Fysieke Leefomgeving (2024). Deze regels zijn overgenomen in het (tijdelijke) omgevingsplan. Voor het niet beschermde erfgoed vraagt de wetgever ook dat wij regels opstellen die passen bij de waarde en de kenmerken van het erfgoed. We gaan daarom een afweging maken van het beschermingsniveau van gebouwen, stedenbouwkundige waarden en cultuurlandschappen. Op basis van de beschrijvingen bepalen we de ambities voor het beschermingsniveau en maken we specifieke regels voor het omgevingsplan.

We doen dit met aandacht voor de uitgangspunten van de Omgevingswet, die uitgaat van de ‘ja, mits’-gedachte en de integrale benadering van de fysieke leefomgeving. We kijken ook naar de intenties van de gemeentelijke Strategische Omgevingsvisie en de cultuurhistorische kenmerken zoals omschreven in de gebiedsbiografie Dijk en Waard. Regels voor bescherming van erfgoed hebben niet als doel ontwikkelingen tegen te gaan, maar hebben een rol in het behouden van kenmerkende erfgoedwaarden (en behoud van erfgoed). Ook moeten de regels de omgevingskwaliteit bevorderen. Met de erfgoedkaart willen we initiatiefnemers inspireren om de historische identiteit van een gebied binnen de ontwikkeling een plek te geven. De regels in het omgevingsplan bepalen wat er minimaal moet gebeuren om aan de wettelijke eis te voldoen het erfgoed een plek te geven in de leefomgeving. Bij de uitwerking naar regels voor het omgevingsplan hebben we met name ook aandacht voor de open landschappen van gemeente Dijk en Waard, zoals de geestgronden in Sint Pancras en de verschillende agrarische gebieden (zie ook ambitie 1, stap 3). Aanvullend kijken we naar de provinciale Omgevingsverordening en visies, zoals bijv.

de Stolpenwaarderingskaart en richtlijnen voor behoud en de bescherming van onbeschermde stolpen en de leidraad landschap en cultuurhistorie, die ook heldere richtlijnen geven aan de Noord-Hollandse gemeenten over hoe met bepaalde vormen van erfgoed moet worden omgegaan.

22

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

Monumentenbiotoop Beschermde monumenten verdienen extra aandacht. Er zijn veel voorbeelden in Nederland waar ontwikkelingen in de omgeving van beschermde monumenten een negatief effect hebben op de beschermde monumenten zelf. Vaak tot grote teleurstelling van eigenaren die hun uiterste best doen het monument zo goed mogelijk te behouden voor de toekomst. De rijksoverheid heeft dit ook gezien en heeft in de Omgevingswet bepaalt dat ook de omgeving van een monument beschermd moet worden, de zogenaamde monumentenbiotoop. Bij het opstellen van het omgevingsplan kijken we goed naar de beschermingsgronden van onze monumenten en bepalen we de ambitie voor de omgeving van de beschermde monumenten. Hierbij kijken we bijvoorbeeld naar de effecten van bouwhoogtes rondom monumenten en ontwikkelingen die effect hebben op bijvoorbeeld de groene ruimte van agrarisch erfgoed. Een ander aandachtspunt is de omgang met monumenten met rieten kappen en de wens van monumenteneigenaren tot het aanwijzen van vuurwerkvrije zones rondom deze gebouwen om risico’s van brand rondom Oud & Nieuw te beperken. De fysieke leefomgeving omvat veel verschillende onderwerpen. Voor deze onderwerpen kijken we naar de gevolgen die er voor monumenten kunnen zijn. Hiermee bieden we de monumenteneigenaren ook meer zekerheid over de gevolgen van ontwikkelingen in hun directe omgeving.

Met de uitwerking van de voorwaarden voor erfgoed in het omgevingsplan sluiten we aan op de lopende projecten van het uitwerkingsplan Strategische Omgevingsvisie en de planning van het opstellen van het omgevingsplan. Handhaving Als gemeente hebben we de zorg voor rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten. Bij ontwikkelingen en aanvragen voor omgevingsvergunningen hebben we vooraf een toetsende rol. Niet iedere eigenaar overlegt vooraf met de gemeente of vraagt een vergunning aan voordat hij start met het aanpassen van zijn monument. De oorzaak kan in verschillende redenen liggen, variërend tussen onbekendheid met regels en bewuste keuzes. Gemeenten zijn ook het bevoegd gezag voor toezicht en handhaving van de regels voor onder andere beschermde monumenten (artikel 18.21 Omgevingswet). We zorgen dat in de handhavingsstrategie en de uitvoering daarvan het erfgoed adequaat wordt meegenomen. Bij de vernieuwing van de handhavingsstrategie in 2025/ 2026 kijken we opnieuw naar de risicoanalyse voor het beschermde erfgoed en stellen we de score bij naar een voor het erfgoed passen niveau. Zo voorkomen we blijvende schade aan ons erfgoed.

2.1.3 Stap 3 - Extra aandacht voor specifieke thema’s Zoals we onder 2.1.1 hebben aangegeven weten we al veel over het aanwezige erfgoed binnen de gemeente Dijk en Waard. De voortschrijdende tijd en de veranderende kijk op de samenleving vraagt aan ons om steeds met een frisse blik naar het erfgoed te blijven kijken. De vraag wat erfgoed is en of al onze kennis al compleet is, is daar ook afhankelijk van. Ook de ontwikkelingen op het gebied van klimaat, de landbouwtransitie en omgang met religieus erfgoed vragen onze aandacht. Op basis van onze huidige kennis weten we dat er op dit moment een aantal onderwerpen nog extra aandacht vragen. In deze paragraaf gaan we verder in op welke onderwerpen dat zijn. De komende jaren pakken we deze onderwerpen per thema op voor nadere inventarisatie en waardenstelling. We hebben niet als doel alles uit de inventarisaties aan te wijzen als gemeentelijke monumenten. De Omgevingswet biedt ons de mogelijkheid om erfgoed op verschillende manieren te beschermen in het omgevingsplan. De mate van bescherming hangt af van de hoogte van de waardering, maar is altijd gericht op het behoud van de waardevolle kenmerken van het erfgoed. Naoorlogs erfgoed (1945-1990) Het naoorlogs erfgoed is belangrijk voor de identiteit van, met name, Heerhugowaard.

De in de jaren 1960 als provinciale groeikern aangewezen stad heeft mede door de toenmalige burgemeester zijn grootste ontwikkeling doorgemaakt in de periode na de Tweede Wereldoorlog. De opbouw van de jonge wijken, buurten, woonhuizen en maatschappelijke voorzieningen is daardoor nauw verbonden met de huidige inwoners van Heerhugowaard. Ook in de dorpen van het voormalige Langedijk werden in de tweede helft van de 20ste eeuw nieuwe wijken ontwikkeld. Door de ligging ten opzichte van het dorpslint en een beperkter

CONCEPT Erfgoed voor onze toekomst

23

bouwvolume is de ervaring van de jongere wijken in dorpen van het voormalige Langedijk heel anders dan in Heerhugowaard. De naoorlogse periode was de tijd waarin de welvaartstaat werd opgebouwd, de eerste gastarbeiders naar Nederland werden gehaald en de snelle bouw van woonwijken de bevolkingsgroei binnen de regio moest opvangen. Deze maatschappelijke ontwikkelingen van de naoorlogse periode bepalen voor een groot deel de identiteit en de kwaliteit van vele woonwijken in gemeente Dijk en Waard. Er heeft in 2022 een kleinschalige inventarisatie van het Wederopbouw erfgoed (1945-1965) plaatsgevonden. Dit heeft een eerste lijst van relevante objecten opgeleverd. Er heeft nog geen waardering plaatsgevonden van dit erfgoed. Hierdoor weten we nu niet goed welke waarden op deze lijst ook werkelijk tot ons erfgoed gerekend kunnen worden. Dit betekent ook dat dit erfgoed onbedoeld kan verdwijnen. Voor het Post65 erfgoed (1965 – 1990) hebben we in het geheel nog geen beeld van welke erfgoedwaarden er aanwezig zijn. In deze periode hebben er ontzettend veel ontwikkelingen plaatsgevonden. De maatschappij veranderde in deze periode hard en dat heeft een divers landschap en diverse bebouwing opgeleverd.