Transitievisie Warmte Diemen.pdf

TRANSITIEVISIE WARMTE VOOR DE GEMEENTE DIEMEN Oktober 2021

Transitievisie Warmte - i

VOORWOORD Voor u ligt de Transitievisie Warmte, de visie die de weg naar een gasvrij Diemen omschrijft. Hiermee wordt inzichtelijk gemaakt welke kansen er zijn voor het aardgasvrij maken van onze buurten, wijken en bedrijventerreinen. De warmtetransitie is urgent. We gebruiken met elkaar steeds meer energie. Verreweg het grootste deel van deze energie wordt geproduceerd uit fossiele brandstoffen zoals aardgas, aardolie en steenkool. Het verbranden van deze fossiele brandstoffen leidt tot een sterke toename van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer. Wereldwijde klimaatverandering is daarvan een gevolg. We hebben het allemaal gezien afgelopen zomer: overstromingen in Limburg en India, 50 graden in Canada en Amerika en bosbranden in Sicilië en Griekenland. Het klimaat verandert in rap tempo, maar daar kunnen we wat aan doen. Door onze gebouwen te isoleren en duurzaam te verwarmen vermindert de CO2-uitstoot. Dit helpt onze aarde leefbaar te maken en te houden. Wij zien het als onze plicht om voor komende generaties een duurzame en toekomstbestendige leefomgeving na te laten. De afgelopen maanden hebben we de bouwkundige en energetische situatie van de Diemer buurten en wijken in kaart gebracht en geanalyseerd. Bijvoorbeeld door te onderzoeken hoe goed of slecht de Diemer wijken nu zijn geïsoleerd.

Zo zien we op hoofdlijnen welke opgaven er liggen, welke opties zijn en wat dit betekent voor onze inwoners. Daarnaast hebben we gewerkt aan een visie. In deze visie geven we aan welke kansen er liggen voor de verschillende Diemer buurten en wijken en hoe we de komende jaren kunnen werken aan een gasvrij Diemen. Het is een vooruitblik op de stappen die we gezamenlijk willen zetten. We beschrijven wat de gemeente wil gaan doen en wat u zelf kunt doen. Allereerst voor de periode tot 2030, gebaseerd op de huidige kennis. De ontwikkelingen gaan snel. In de komende jaren komen er ongetwijfeld nog vele innovatieve warmte-oplossingen bij. Wij stellen de Transitievisie Warmte daarom elke vijf jaar bij. In 2026 zal de visie opnieuw worden bekeken. De reis naar een gasvrij Diemen is begonnen. Samen maken we onze gemeente stap voor stap gasvrij! Matthijs Sikkes-van den Berg Wethouder

Transitievisie Warmte - ii

SAMENVATTING In 2050 worden alle gebouwen in Nederland duurzaam verwarmd. Deze stip op de horizon volgt uit het Klimaatakkoord. Daarnaast heeft Diemen de doelstelling om in 2040 fossiel onafhankelijk te zijn. Dit is in vastgelegd in de Duurzaamheidsagenda 2020-2025 en betekent dat vanaf dan alleen nog duurzame energie mag worden gebruikt. In feite wil Diemen dus al in 2040 van het aardgas af zijn. Deze doelstelling betekent een grote verandering van de manier waarop we onze gebouwen gaan verwarmen en van warm tapwater gaan voorzien. De gemeente kan dit niet alleen. We doen het in stappen en met elkaar: inwoners, bedrijven, ondernemers, gemeente, de woningcorporaties, de netbeheerder. De afgelopen maanden hebben we de situatie van dit moment in kaart gebracht. Bijvoorbeeld om te bepalen hoe woningen op dit moment zijn geïsoleerd. Daarnaast hebben we gewerkt aan een visie; een vooruitblik op de stappen die gezamenlijk zullen moeten gaan zetten. We beschrijven wat we samen kunnen doen, welke opties er zijn, wat dit betekent voor onze inwoners en wat de rol van de gemeente is. En ook wat u nú al zelf kunt oppakken. De tijdshorizon van deze visie omvat de periode tot 2030. Bij het maken van de visie op de overgang naar aardgasvrij Diemen gaan we uit van een aantal uitgangspunten: • De overgang naar aardgasvrij gaat op vrijwillige basis.

• We zetten ons in om de kosten van de overgang zoveel mogelijk te beperken en hechten groot belang aan de betaalbaarheid voor iedereen. • We doen het zoveel mogelijk samen. • We werken stap-voor-stap. • We maken keuzes waar we later geen spijt van krijgen. • Bij het onderzoeken van collectieve warmteoplossingen kijken we kritisch naar de duurzaamheid van de warmtebron. • Binnen de grenzen van wat wettelijk mogelijk is gaat de gemeente Diemen het gebruik van houtige biomassa als brandstof tegen. • Individuele pelletketels of houtkachels bieden geen wenselijke oplossing. • Wanneer de beschikbaarheid van groengas en waterstof verbetert zal de gemeente ook deze technieken betrekken bij onderzoeken. • De hybride warmtepomp wordt als tussentijdse oplossing verwelkomd. • De afweging voor een warmte-infrastructuur moet in samenhang gemaakt worden met de behoefte aan koeling. • Er wordt zodanig geïsoleerd, verbouwd en ingericht dat dit bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden. • Waar mogelijk geven we installaties met natuurlijke koudemiddelen de voorkeur boven installaties met freonen en HFK’s (fluorkoolwaterstoffen). Het gesprek begint De voorliggende Transitievisie Warmte maakt inzichtelijk welke kansen we zien voor het gasvrij maken van de Diemer buurten en wijken en biedt een opening voor het gesprek hierover.

Er zijn tal van mogelijkheden om vanaf 2022 aan de slag te gaan. De gemeente maakt bewust nog geen keuze of prioritering. De vraag wáár er gestart kan worden met een concreet project, wáár we als eerste ‘de buurt in gaan’, voor welke wijk we een eerste wijkuitvoeringsplan gaan ontwikkelen, deze vraag willen we namelijk in de eerste helft van 2022 met onze inwoners, ondernemers en bedrijven met gebouwen in Diemen en diverse betrokken organisaties bespreken. Zo doen we recht aan ons belangrijkste uitgangspunt; we doen het sámen. De rol van de gemeente Er wordt vaak gesproken over een ‘regierol’ van de gemeente. Wat betekent dat precies en hoe vult Diemen die in? Het gaat erom dat de warmteplannen urgentie krijgen en dat er betrokkenheid is van onze inwoners en andere stakeholders. Daarom nodigen we inwoners, burgerinitiatieven, buurten, wijken, professionals en betrokken instellingen en organisaties uit om samen plannen te ontwikkelen. We bieden veel ruimte voor initiatieven. Elk plan of initiatief telt mee. Het kan gaan over grootschalige Transitievisie Warmte - iii

of een kleinschalige plannen, startend in een straat, een wijk of buurt of bij een woningcorporatie, netbeheerder of vanuit de gemeente. De gemeente kan hierbij verschillende rollen aannemen: • Ondersteunende en faciliterende rol - het initiatief ligt bij de gemeenschap, de gemeente helpt mee om plannen te realiseren. • Gelijkwaardige samenwerking - de gemeente werkt met de gemeenschap aan een gezamenlijk doel. • Directieve rol – de gemeente neemt het initiatief, geeft de kaders en voert regie. Er wordt de komende decennia veel verwacht van de samenleving. Om als gemeente de regierol van de warmtetransitie geloofwaardig in te kunnen vullen, is het van groot belang dat de gemeente voorop loopt en het goede voorbeeld geeft. Dit betekent dat de gemeente vaart maakt met het gasvrij maken van de eigen gebouwen.

2030 – Gemeentelijke organisatie klimaatneutraal!

2021 - We schrijven een visie voor de route naar een gemeente zonder aardgas

2030 – De eerste mogelijke plannen worden uitgevoerd en we hebben samen woningen geïsoleerd!

2026 2031

2021 2022 - We maken een 2 sporen beleid - Energiebesparing en isoleren stimuleren - Initiatieven ondersteunen & onderzoek naar gezamenlijke oplossingen

Wat is de rol van de gemeente? Is regisseur van de transitie Loopt voorop met het aardgasloos maken van eigen gebouwen Ondersteunt initiatieven vanuit inwoners Brengt partijen bij elkaar Onderzoekt mogelijkheden van collectieve warmteoplossingen Deelt kennis Organiseert grootschalige inkoop van isolatie en/of duurzame verwarming

2036

Wat kunt u doen? Advies vragen bij het regionaal energieloket Isoleren en zonnepanelen plaatsen Elektrisch koken Bij vervangen CV-ketel kiezen voor (hybride) warmtepomp Elektrisch verwarmen met behulp van een warmtepomp als dat mogelijk is

Wat doen woningcorporaties en organisaties? Woningen en gebouwen isoleren Energiebesparing stimuleren Meedenken en meedoen als het gaat om collectieve voorzieningen

2041

2046

2050 2040 – Fossiel onafhankelijk Diemen 2050 – Nederland verwarmt duurzaam!

= Vernieuwen Visie (tenminste elke 5 jaar)

Transitievisie Warmte - iv

Kansenkaart Diemen In de kaart hieronder ziet u welke kansen we zien in de verschillende delen van de gemeente Diemen. In hoofdstuk 5 kunt u lezen wat in uw wijk gebeurt.

We gebruiken minder energie door isolatie Voor de meeste Diemer buurten, maar vooral de buurten in Diemen Centrum en Zuid, geldt: De eerste stap naar een toekomst zonder aardgas is het terugdringen van de behoefte aan warmte. Als de isolatie op orde is kan de stap naar gasloos worden gemaakt. Kansrijke toekomstige verwarmingstechnieken zijn dan elektrische warmtepompen en ook warmtenetten met midden- en lage temperaturen. Elektrisch verwarmen Relatief nieuwe en goed geïsoleerde wijken zoals Plantage de Sniep en Diemen Noord kunnen op termijn de overstap maken naar verwarmen met een elektrische warmtepomp. Maar het elektriciteitsnet moet dit aankunnen. Daarom bekijkt de gemeente samen met netbeheerder Liander waar het elektriciteitsnet moet worden verzwaard. Collectieve warmteoplossingen Het is goedkoper om meerdere woningen tegelijk te verduurzamen. Een warmte koude opslagsysteem (WKO) of een warmtenet wordt in veel gevallen pas mogelijk als veel woningen worden aangesloten. In sommige buurten zijn veel woningen in bezit van dezelfde eigenaar, zoals een woningcorporatie. Hier kijkt de gemeente, samen met de woningcorporaties en andere verhuurders, naar mogelijkheden om te isoleren en een nieuwe manier van verwarmen aan te leggen. Transitievisie Warmte - v

In Diemen Zuid en Diemen Centrum zien we kansen voor een collectieve warmtevoorziening op middentemperatuur. Voor (delen van) Diemen Noord ligt er een kans om een collectieve warmtevoorziening op lage temperatuur te realiseren. In Plantage de Sniep is het misschien mogelijk om het bestaande lokale warmtenet (WKO- installatie) uit te breiden. In Ruimzicht ligt er een kans om het bestaande lokale warmtenet (blokverwarming) aardgasvrij te maken en uit te breiden. Buitengebied De woningen in het buitengebied zijn moeilijk te koppelen aan een collectieve warmteoplossing. Hier stimuleren we inwoners om zelf te isoleren en over te stappen op een (hybride) warmtepomp als de cvketel aan vervanging toe is. Bedrijventerreinen In de Diemer bedrijventerreinen ligt de focus tot 2030 op isoleren. De kantoorgebouwen lopen hierbij voorop: zij zijn door de centrale overheid verplicht om per 1 januari 2023 minimaal het energielabel C te hebben. Wat u kunt doen • De komende jaren wordt vooral ingezet op het isoleren van woningen en andere gebouwen. Zo zorgt u meteen voor minder gebruik van aardgas. Door te isoleren wordt uw gebouw voorbereid op nieuwe duurzame warmteoplossingen. Met lage temperatuurverwarming kan extra energie worden bespaard en is de woning of het gebouw nog beter voorbereid op toekomstige warmtetechnieken.

• Ook als volledig elektrisch verwarmen nog geen optie is kunt u nu al overstappen op deels elektrisch verwarmen. Een hybride warmtepomp vormt een goede tussenstap op de weg naar aardgasvrij. Een hybride warmtepomp is een elektrische warmtepomp, gecombineerd met een Hr-ketel op aardgas. Tijdens die winterse dagen waarop de behoefte aan warmte te groot is voor de warmtepomp, springt de Hr-ketel bij. Zo zit u er altijd warm bij. • U kunt nu al beginnen met elektrisch koken. Of u uw huis straks all-electric wordt verwarmd, met een hybride warmtepomp of met een warmtenet: elektrisch koken is altijd een goed idee om meteen minder gas te gebruiken.

Transitievisie Warmte - vi

INHOUDSOPGAVE Voorwoord ............................................................................................................................................... ii Samenvatting ..........................................................................................................................................iii Inhoudsopgave .......................................................................................................................................vii 1

Inleiding ............................................................................................................................................ 1 1.1

Een dringende opgave ............................................................................................................ 1

1.2

Leeswijzer ............................................................................................................................... 3

2

Uitgangspunten ................................................................................................................................ 4

3

Betrekken van de omgeving ............................................................................................................ 7

4

3.1

Uitgangspunten participatieproces om te komen tot de Transitievisie Warmte ...................... 7

3.2

Stakeholderanalyse ................................................................................................................. 8

3.3

Participatie in het vervolgtraject .............................................................................................. 9

Technische analyse ....................................................................................................................... 10 4.1

Woningen en bedrijfspanden ................................................................................................ 10

4.2

Aardgas in Diemen ................................................................................................................ 10

4.3

Warmteoplossingen .............................................................................................................. 11

4.4

Beoordelen van mogelijke vervanging van aardgas ............................................................. 12

5

Aardgasvrije warmteopties ............................................................................................................ 16

6

Van Transitievisie Warmte naar wijk uitvoeringsplan .................................................................... 23

Colofon .................................................................................................................................................. 25 Bijlage A.

Begrippenlijst ..................................................................................................................... 26

Bijlage B.

Technische onderbouwing ................................................................................................ 28

B.1.

Warmtetechnieken ................................................................................................................ 28

B.2.

Besliscriteria .......................................................................................................................... 31

B.3.

Score criteria per buurt .......................................................................................................... 34

B.4.

Resultaten per criterium ........................................................................................................ 35

B.5.

Nationale kosten ................................................................................................................... 37

B.6.

Koppelkansen........................................................................................................................ 43

B.7.

Multicriteria-analyse en totstandkoming van eerste conclusies ............................................ 45

Bijlage C.

Warmte- en koudebronnen ............................................................................................... 52

Bijlage D.

Huidige status gasvrij Diemen ........................................................................................... 56

Bijlage E.

Uitkomsten Bewonersonderzoek ...................................................................................... 58

Transitievisie Warmte - vii

1

INLEIDING

1.1

Een dringende opgave

Als gevolg van grootschalige uitstoot van broeikasgassen door menselijke activiteiten is het klimaat aan het veranderen. Dit uit zich ook in Nederland door hogere temperaturen, langere periodes van droogte en intensere regenbuien. Voor de leefbaarheid op aarde is het van belang dat de temperatuurstijging zoveel mogelijk wordt beperkt. In 2015 heeft een groot aantal landen in Parijs het Klimaatakkoord ondertekend. Met dit akkoord is afgesproken dat de aarde maximaal 2 graden Celsius warmer mag worden ten opzichte van 1990 en dat het streven is om de opwarming beperkt te houden tot 1,5 graden. Daarvoor moet de uitstoot van broeikasgassen volgens berekeningen van het IPCC in 2030 met 55% gereduceerd zijn in 2030 en in 2050 netto nul zijn. Om dit doel te bereiken heeft Nederland in 2019 het Nationaal Klimaatakkoord gesloten. Daarin staat dat voor 2030 de uitstoot van broeikasgassen met 49% procent verminderd moet zijn ten opzichte van 1990. Dat moet zelfs met 95% worden verminderd in 2050. De EU heeft de doelstelling eind 2020 nog verder opgeschroefd en wil zelfs een vermindering van 55% in 2030. De gebouwde omgeving vormt een factor in de huidige uitstoot, in 2020 was dit ongeveer 13% van de totale uitstoot van broeikasgassen in Nederland (bron: cbs.nl).

Doelstellingen Diemen Diemen heeft in de Duurzaamheidsagenda 2020-2025 vastgelegd dat zij al in 2040 een fossiel onafhankelijke gemeente wil zijn. Dat betekent dat er vanaf 2040 alleen nog duurzame energie mag worden gebruikt. In feite wil Diemen dus al in 2040 van het aardgas af zijn. Voor de gemeentelijke organisatie geldt zelfs dat deze al in 2030 klimaatneutraal dient te zijn. Dat betekent dat alle gemeentelijke gebouwen tegen die tijd aardgasvrij zijn, dat de gemeente alleen nog duurzame elektriciteit gebruikt en dat er geen broeikasgassen meer worden uitgestoten. Voor het indienen van aanvragen voor nieuwbouwprojecten geldt sinds 1 juli 2018 een aardgasverbod. Toch worden veruit de meeste huizen in Nederland nog verwarmd met aardgas. Om minder broeikasgassen uit te stoten moeten we overstappen op een duurzame manier van verwarmen en koken. Dat is een grote en complexe opgave. Met het Nationaal Klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten de regie krijgen om deze opgave uit te voeren. Uiterlijk eind 2021 moeten alle gemeenten in Nederland een Transitievisie Warmte hebben opgesteld. In deze eerste editie van de Transitievisie Warmte hanteren we een tijdshorizon tot 2030. Elke vijf jaar wordt de Transitievisie opnieuw bekeken. Voor wie is de Transitievisie Warmte? De TVW laat toekomstige keuzes zien in de openbare ruimte én binnen de gebouwen.

De TVW is daarmee voor iedereen in Diemen die gebouweigenaar of gebruiker is, en die wil weten: Wat zijn de plannen van de gemeente om in 2040 fossiel onafhankelijk te zijn? En wat betekent dit voor mijn gebouw, woning of bedrijf? De Transitievisie Warmte is geen blauwdruk De wereld om ons heen verandert continu. Daarom moeten we ons flexibel opstellen. Dit is de eerste versie van de Transitievisie Warmte. De eerste contouren van de transitie naar een duurzaam verwarmd Diemen worden zichtbaar. Door marktontwikkelingen en innovaties zal de visie de komende jaren regelmatig moeten worden bijgesteld. Dit biedt ruimte voor nieuwe inzichten en de kans om te leren van ervaringen in de praktijk. De visie is dus geen blauwdruk waar niet van afgeweken mag worden. Dit zorgt er tevens voor dat er volop ruimte is voor initiatieven vanuit inwoners, organisaties, bedrijven en ondernemers.

Transitievisie Warmte - 1

2030 – Gemeentelijke organisatie klimaatneutraal!

2021 - We schrijven een visie voor de route naar een gemeente zonder aardgas

2030 – De eerste mogelijke plannen worden uitgevoerd en we hebben samen woningen geïsoleerd!

2026 2031

2021 2022 - We maken een 2 sporen beleid - Energiebesparing en isoleren stimuleren - Initiatieven ondersteunen & onderzoek naar gezamenlijke oplossingen

2036

2041

2046

2050 2040 – Fossiel onafhankelijk Diemen 2050 – Nederland verwarmt duurzaam! = Vernieuwen Visie (tenminste elke 5 jaar)

Transitievisie Warmte - 2

1.2

Leeswijzer

Deze visie is tot stand gekomen vanuit analyse van de bebouwing, infrastructuur en mogelijke bronnen voor het opwekken van warmte. De onderbouwing en afwegingen vindt u in Bijlage B en Bijlage C. In hoofdstuk 2 vindt u de uitgangspunten voor de visie. We beschrijven de huidige situatie en de kaders van waaruit de visie is opgezet. In hoofdstuk 3 laten we zien hoe de Transitievisie Warmte tot stand is gekomen en hoe inwoners en stakeholders hierbij zijn betrokken. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 4 hoe de technische analyse is uitgevoerd. In hoofdstuk 5 zijn de uitkomsten van de analyse opgenomen. Hier leest u welke opties om te verwarmen kansrijk zijn voor de verschillende buurten en wijken in de gemeente Diemen. Tot slot leest u in hoofdstuk 6 hoe de gemeente de visie tot uitvoering wil brengen. In de bijlages vindt u een begrippenlijst, de uitvoerige technische onderbouwing, informatie over warmtebronnen, een overzicht van de huidige status van gasvrije gebouwen en buurten in Diemen en tot slot nog een verslag van de participatie

Beste bewoner, bent u benieuwd wat gebeurt in uw wijk? In hoofdstuk 5 is een overzicht per wijk: • Wat is de meest kansrijke warmteoplossing? • Wat gaat de gemeente doen? • Wat kunt u doen?

Transitievisie Warmte - 3

2

UITGANGSPUNTEN

De warmtetransitie is niet alleen een technische, maar ook een maatschappelijke opgave. De overgang naar een aardgasvrije samenleving gaat ook over kosten en keuzevrijheid. We willen goede keuzes maken die bijdragen aan een duurzame leefomgeving. Hiervoor hebben we de volgende uitgangspunten geformuleerd. Deze uitgangspunten komen voort uit het bewonersonderzoek en gesprekken die we hebben gevoerd met inwoners, organisaties, experts en andere belanghebbenden. Om over te stappen naar aardgasvrij moeten gebouwen worden aangepast. Veel van deze gebouwen zijn in bezit van onze inwoners. Wij willen en kunnen inwoners niet dwingen aanpassingen te doen in hun woning. Bij het verduurzamen van een woning of gebouw maakt elke eigenaar daarom een eigen afweging. We houden de overgang zo betaalbaar mogelijk Een belangrijk uitgangspunt voor de warmtetransitie is dat de overgang naar een alternatief voor aardgas zo betaalbaar mogelijk is. De warmtetransitie moet voor iedereen betaalbaar zijn. De transformatie slaagt alleen als iedereen kan meedoen. Het doel is om energiearmoede zoveel mogelijk te voorkomen. De kosten voor aardgas zullen gaan stijgen. Maar isolatie en vervanging van de cvketel kosten ook geld. Inwoners die investeringen niet kunnen doen mogen hierdoor niet worden geconfronteerd met onbetaalbare energielasten.

Energiearmoede Als de gasprijs omhoog gaat, zullen de maandelijkse energielasten voor verwarmen en koken op aardgas toenemen. Hierdoor kunnen bepaalde groepen mensen in de problemen komen: • Huurders hebben minder mogelijkheden om hun woning energiezuiniger te maken of te investeren in aardgasvrije technieken. •

Voor huiseigenaren met een laag inkomen, maximale hypotheek of aflossingsvrije hypotheek is het mogelijk ook lastig om extra financiering rond te krijgen.

Diemen wil energiearmoede tegengaan. Hiervoor wordt bijvoorbeeld een programma met energiecoaches opgezet en worden cadeaubonnen voor energiebesparende maatregelen uitgedeeld. Diemen is ook nauw betrokken bij het energiearmoede-project van de Metropoolregio Amsterdam. We doen het samen De warmtetransitie gaat iedereen raken: de gemeente, inwoners, woningcorporaties, netbeheerders en ondernemers. Er is niet één partij met alle middelen om de transitie uit te voeren. De gemeente heeft de regierol maar moet daarbij nauw samenwerken met inwoners, bedrijven, de verschillende corporaties en betrokkenen. Daarnaast faciliteert en ondersteunt de gemeente waar mogelijk met bijvoorbeeld onderzoeken, informatie, collectieve inkoopacties en webinars. We werken in stappen De overgang naar een gemeente zonder aardgas gaat niet in één keer. Om de overgang haalbaar en betaalbaar uit te voeren werken we in stappen. De komende jaren richt de gemeente zich vooral op het ondersteunen bij het isoleren en het ontwikkelen van wijkuitvoeringsplannen. Werkzaamheden worden zoveel mogelijk gedaan op natuurlijke momenten.

Transitievisie Warmte - 4

We nemen maatregelen waar we geen spijt van krijgen: we isoleren Andere manieren van verwarmen vragen grote ingrepen en investeringen. We willen geen keuzes maken waar we later spijt van krijgen. Het terugdringen van onze warmtevraag is altijd een goede keuze. Daarom zetten we allereerst in op isoleren. Bij het isoleren van woningen moet er altijd ook aandacht zijn voor betere ventilatie. We onderzoeken collectieve warmteoplossingen Als een collectieve oplossing voor een buurt of wijk kansrijk is willen we dit in samenspraak met alle stakeholders verder onderzoeken. Hierbij kijkt Diemen altijd kritisch naar de duurzaamheid van de warmtebron. Natuurinclusiviteit Bij sloop/nieuwbouw en bij het grootschalig isoleren van oude woningen kunnen nestgelegenheden voor gebouw bewonende soorten in het gedrang komen. Het gaat bijvoorbeeld om zwaluwen (die met name in het gedrang komen bij dakisolatie) en vleermuizen (met name spouwisolatie). Er is daarom een aanpak nodig die alternatieve nestgelegenheid biedt voor de gebouw bewonende soorten. Er wordt zodanig geïsoleerd, verbouwd en ingericht dat dit bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden. Dit behoudt de natuur die al aanwezig is zoveel mogelijk; kansen voor ecologische versterking zullen worden benut.

Houtige biomassa Binnen de grenzen van wat wettelijk mogelijk is gaat de gemeente Diemen het gebruik van houtige biomassa voor verwarmingsdoeleinden tegen. Dit is eerder ook vastgelegd in de gemeentelijke Duurzaamheidsagenda, als onderdeel van de duurzaamheidsroute 2020-2050. Pellet- en houtkachels Een alternatief voor een CV op aardgas is momenteel vaak een individuele biomassaketel. Met name in all-electric buurten bestaat het risico dat huiseigenaren de keuze maken om houtachtige biomassa te gebruiken, bijvoorbeeld met een pelletketel of houtkachel. Dit is vanuit het oogpunt van luchtkwaliteit, duurzaamheid en toekomstbestendigheid geen wenselijke oplossing. We houden groengas en waterstof in de gaten Gas kan ook duurzaam zijn. Duurzame technische gassen die aardgas kunnen vervangen zijn groengas en waterstof. Beiden zijn nog niet op grote schaal beschikbaar en zullen in eerste instantie voor industriële zeer hoge temperatuurprocessen, zware transportmiddelen en veel kracht vragende machines onmisbaar zijn. Wanneer de beschikbaarheid verbetert zal de gemeente ook deze technieken betrekken bij onderzoeken naar mogelijke alternatieven voor aardgas. Meer toelichting hierover in Bijlage B. We verwarmen hybride als tussenoplossing Niet alle gebouwen zijn geschikt om meteen helemaal gasloos te verwarmen.

Om toch stappen te zetten richting aardgasvrij zien we hybride warmtepompen als tussentijdse oplossing. Zo wordt de vraag naar aardgas teruggebracht, terwijl we er verder aan werken om de gebouwen helemaal zonder aardgas te kunnen verwarmen. Koelen Naast het duurzaam verwarmen wordt duurzaam koelen een steeds groter vraagstuk. De behoefte aan koeling is geen statisch gegeven, maar groeit door een groeiende behoefte aan comfort (vergelijk: airco’s in auto’s) en stijgende zomertemperaturen door klimaatverandering. De afweging voor een warmteinfrastructuur moet daarom in samenhang gemaakt worden met de behoefte aan Transitievisie Warmte - 5

koeling en met de impact op de elektrische infrastructuur. Het ontwikkelen van (WKO) netten met een koudebron kan hiervoor een oplossing bieden. HFK’s en Freonen Waar mogelijk verdienen installaties met natuurlijke koudemiddelen de voorkeur boven installaties met freonen en HFK’s (fluorkoolwaterstoffen). Deze gassen worden veelvoudig toegepast in (elektrische) verwarmings- en koelinstallaties. Per eenheid dragen zij veel sterker bij aan de opwarming van de atmosfeer dan CO2. Bij het verwerken en lek raken van systemen kunnen deze krachtige broeikasgassen vrijkomen. Het tegengaan van het gebruik van dit soort gassen maakt onderdeel uit van de Diemer Duurzaamheidsagenda 2020-2025.

Transitievisie Warmte - 6

3

BETREKKEN VAN DE OMGEVING

Iedereen die in een gebouw woont of werkt waarin aardgas wordt gebruikt krijgt te maken met de warmtetransitie. Of je nu huurder bent of woningeigenaar. Net als woningcorporaties, netbeheerders en ondernemers. We hebben als doel iedereen de mogelijkheid te geven om mee te denken over de manier waarop de gemeente in 2040 aardgasvrij is. Daarom betrekken we iedereen op een vroeg moment. Zo zijn inwoners en organisaties goed op de hoogte van alle stappen die we moeten nemen. Websites en nieuwsbrief De gemeente heeft bij de start van het traject een communicatieplan gemaakt en vervolgens een speciale website gelanceerd: www.diemen.nl/gasvrij. Hier kan iedereen belangrijke actuele informatie vinden en worden ook de meest voorkomende vragen beantwoordt. De gemeente onderhoudt ook een digitale ‘energietransitie nieuwsbrief’. Circa 300 personen worden via deze weg op de hoogte gehouden van nieuwe ontwikkelingen, activiteiten en initiatieven. Inschrijven voor de nieuwsbrief kan via www.diemen.nl/gasvrij. Veel inwoners van Diemen – gebouweigenaren én huurders - zijn al bezig om energie te besparen in huis. Gemeente Diemen helpt inwoners hierbij met informatie en met verschillende acties op weg. Hiervoor werkt de gemeente samen met het Regionaal Energieloket (www.regionaalenergieloket.nl).

De gemeente Diemen gaat een ‘Transitievisie Warmte-tool’ inrichten op de website van het Regionaal Energieloket. Hierop kunnen inwoners hun postcode en huisnummer invoeren en krijgen zij te zien welke informatie er over hun buurt in de gemeentelijke visie staat.

3.1

Uitgangspunten participatieproces om te komen tot de Transitievisie Warmte

Bij het maken van deze visie hebben we inwoners en organisaties betrokken. Helemaal aan het begin van het proces hebben we verkennende gesprekken met de verschillende stakeholders gevoerd en gevraagd hoe ze over de warmtetransitie denken en hoe ze betrokken willen worden. Hieruit kwamen de volgende punten: - We maken de Transitievisie Warmte met behulp van ideeën van stakeholders en bewoners, en geven hen op geschikte momenten de mogelijkheid mee te denken; - We bereiden inwoners en ondernemers op tijd voor op komende veranderingen; - De manier waarop inwoners worden betrokken sluit aan op bestaande bewonersorganisaties en initiatieven van inwoners; - We betrekken kennishouders binnen de gemeente bij de verzameling van gegevens; - We betrekken woningcorporaties en vastgoedbeheerders regelmatig zodat zij vroegtijdig rekening kunnen houden met praktische gevolgen van de technische keuzes; - We creëren slagkracht door samenwerking met woningcorporaties en lokale stakeholders; - We betrekken key-stakeholders (verderop nader genoemd) bij de planning wanneer wijken of buurten van het aardgas af gaan; - We betrekken key-stakeholders bij de keuze uit de warmteopties. Het participatietraject om te komen tot de Transitievisie Warmte is grafisch weergegeven in Figuur 1.

Participatie Stakeholder analyse

Stakeholder sessies

Bewoners onderzoek

Informatie avond 1

Informatie avond 2

Figuur 1: Participatietraject 2021 t.b.v. de TVW in Diemen Transitievisie Warmte - 7

Revisie ronde

3.2

Stakeholderanalyse

De ene partij zal meer betrokken zijn bij de transitie dan de ander. De woningbouwcorporatie zal met al haar huizen meer geïnteresseerd en betrokken zijn dan de schoenenwinkel. Die hoeft namelijk maar één pand te verduurzamen. De warmtetransitie heeft voor al deze partijen andere gevolgen. De gemeente voert de komende jaren uitvoerig gesprekken om samen tot plannen te komen die voor alle partijen haalbaar en betaalbaar zijn. Tijdens het opstellen van deze visie hebben we een stakeholderanalyse gemaakt. We hebben gekeken welke partijen er zijn in Diemen en hoe die het best kunnen worden betrokken. Deze partijen zijn op verschillende manieren betrokken in het proces. Organisatie Gemeente Diemen Woningcorporaties en grootschalige verhuurders Bewonersorganisaties

Liander

Waternet Inwoners

Bedrijven

Omschrijving De gemeente Diemen is regisseur in de warmtetransitie. De gemeente levert een visie, maakt uitvoeringsplannen, houdt de voortgang in de gaten en brengt partijen bij elkaar. De woningcorporaties en grootschalige verhuurders hebben een groot aantal woningen in bezit in de gemeente. Zij zijn daarom van groot belang in de transitie. Zij kunnen grootschalig huizen verduurzamen door isolatie en nieuwe warmteoplossingen. De bewonersorganisaties hebben een belangrijke rol in de communicatie met inwoners. Daarnaast is het via deze organisaties voor inwoners mogelijk samen op te trekken in de verduurzaming van woningen. In de gemeente Diemen zijn er o.a. wooncomplex-commissies, koepels van commissies per corporatie en het Huurders Platform Diemen (HPD). De warmtetransitie leidt tot een groter verbruik van elektriciteit. Hiervoor moet op sommige plekken in de gemeente Diemen het elektriciteitsnet worden verzwaard. Netbeheerder Liander is hiervoor verantwoordelijk. De mogelijkheden van thermische energie uit oppervlakte water, afvalwater en drinkwater spelen een belangrijke rol. Waternet speelt hierin een belangrijke rol. Uiteindelijk heeft de warmtetransitie invloed op alle inwoners van de gemeente Diemen. Huiseigenaren – al dan niet verenigd in een VvE - zijn verantwoordelijk voor het isoleren en verduurzamen van hun gebouw.

Huurders worden betrokken bij de aansluiting van een nieuwe warmte-oplossing. Bedrijfspanden die onder de ‘gebouwde omgeving’ vallen, worden meegenomen in de analyse van de Transitievisie Warmte. De industriële processen zelf en landbouwbedrijven vallen hier niet onder.

Stakeholdersessies 11 deelnemers | 4 sessies We hebben werksessies gehouden met organisaties die van groot belang zijn voor de overgang naar aardgasvrij. Dit is de netbeheerder Liander, Waternet en grootschalige verhuurders: Stadgenoot, Rochdale, De Key, De Alliantie en Bouwinvest. Ook teams van de gemeente zoals ruimtelijk beleid, infra en sociaal domein waren hierbij betrokken. Zij gaven hun aandachtspunten mee, onder andere rond technische randvoorwaarden. Bewonersonderzoek 374 deelnemers De belangrijkste partner in deze transitie zijn de inwoners. Zij zijn namelijk de gebruikers van aardgas voor verwarmen en koken. Alle soorten inwoners zoals huurders, (particuliere) huiseigenaren en ook overige gebouweigenaren/verhuurders zijn middels een brief uitgenodigd om deel te nemen aan het online onderzoek over aardgasvrij wonen. De enquête is gelanceerd op 4 maart 2021 en gesloten op 24 maart 2021. Inwoners gaven aan wat zij belangrijk vinden in deze transitie. Betaalbaarheid werd erg belangrijk gevonden, maar ook duurzaamheid. Ook hebben we inwoners gevraagd of er al ideeën en acties zijn om woningen te verduurzamen. Dit is nog maar mondjesmaat het geval. Het bewonersonderzoek is geen representatief onderzoek. Het is een verkenning van de huidige situatie en wensen uit de buurten. De resultaten van het bewonersonderzoek zijn te zien in 0. Transitievisie Warmte - 8

Dialoogsessie 6 deelnemers We hebben gekeken welke initiatieven er al zijn om woningen te verduurzamen in de gemeente Diemen. Enkele personen waaronder vertegenwoordigers van initiatieven zoals Groencommissie Anne Frankwijk, Diemen Ecostroom/Diemer Wind en de Gasvrij Diemen bewonersgroep, hebben deelgenomen aan het gesprek. In dit gesprek bespraken we wat de ervaringen zijn van de organisaties en wat zij nodig hebben om de transitie verder te brengen. Informatieavond 1 45 deelnemers Alle inwoners van de gemeente Diemen zijn uitgenodigd voor de eerste online informatieavond over de warmtetransitie. Tijdens de informatieavond is uitleg gegeven over de warmtetransitie en mogelijke alternatieven voor aardgas. Ook werden vragen van inwoners beantwoord. Daarnaast hebben inwoners kunnen reageren op de uitkomsten van het bewonersonderzoek. Informatieavond 2 25 deelnemers Voor de tweede informatieavond zijn ook alle inwoners van de gemeente Diemen uitgenodigd. Tijdens deze informatieavond zijn de belangrijkste uitkomsten uit het onderzoek toegelicht. Vragen van bewoners zijn beantwoord. Revisieronde 11 deelnemers De visie is bijna klaar. De belanghebbende organisaties waarmee eerder de stakeholdersessies zijn gehouden kunnen nog één keer reageren om inhoudelijk de Transitievisie Warmte te toetsen.

3.3

Participatie in het vervolgtraject

Met deze visie beschrijven we in hoofdlijnen de kansen voor de overgang naar een aardgasvrije gebouwde omgeving die we voor de komende jaren zien. Na de visie volgen de wijkuitvoeringsplannen. Dan komt de transitie dichterbij voor woning- of gebouweigenaren, huurders en andere betrokkenen. Bij het maken van de wijkuitvoeringsplannen komt er daarom veel ruimte voor inwoners, ondernemers en organisaties om actief deel te nemen aan de warmtetransitie. De gemeente ondersteunt hierbij op allerlei manieren en nodigt inwoners en andere partijen uit om initiatieven te nemen. Lees meer over het vervolg en de rol van de gemeente in hoofdstuk 6.

Voorbeeld participatie in de buurt – isoleren en all-electric Voor sommige buurten is overstappen op all-electric verwarmen en koken een kansrijke optie. Hiervoor is het belangrijk dat de huizen goed worden geïsoleerd. Een aantal buurtbewoners wil de eerste stap zetten om te isoleren. Buren hebben hierover gehoord en willen ook meedoen. De gemeente helpt de hele straat met een QuickScan. Zo wordt duidelijk wat slimme stappen zijn bij het isoleren. Er ontstaat een bewonersgroep die verder wil. De gemeente helpt bij het organiseren van workshops over de elektrische warmtepomp, en er wordt een buurtmaaltijd georganiseerd waarin elektrisch koken centraal staat.

Voorbeeld participatie in de buurt – collectieve warmtevoorziening Voor sommige buurten is een (laagtemperatuur) warmtenet een kansrijke optie. De gemeente kijkt dan samen met de aanwezige woningcorporatie wat de mogelijkheden zijn. Gemeente en woningcorporatie organiseren buurtavonden voor bewoners. Tijdens de buurtavonden gaan we in gesprek over wat een collectieve warmtevoorziening zou betekenen. Onder welke voorwaarden willen mensen meedoen? En wat moet er gebeuren om huizen aan te kunnen sluiten? En kan dat nu al, of liever pas over een paar jaar?

Transitievisie Warmte - 9

4 4.1

TECHNISCHE ANALYSE Woningen en bedrijfspanden

Voor de Transitievisie Warmte kijken we naar de huidige bebouwing. Dit zijn woningen en panden van bedrijven en (maatschappelijke) organisaties. Het gaat over de energievraag van ruimteverwarming, warm tapwater en koken. Het gebruik van aardgas voor industriële processen wordt niet meegenomen in de Transitievisie Warmte. De gebouwen van bedrijven worden dus meegenomen als het gaat om verwarmen, warm tapwater en koken. Maar het gasgebruik van grote machines die in zo’n bedrijfspand staan te draaien vallen dus buiten de scope van de Transitievisie Warmte.

4.2

Aardgas in Diemen

Om een idee te krijgen van de opgave is het nuttig om te kijken naar het huidige gasverbruik en de situatie in de gemeente Diemen. Hoeveel aardgas wordt er op dit moment verbruikt? Welke technieken worden er gebruikt voor de warmtevoorziening en hoeveel CO 2 uitstoot is er eigenlijk door het gebruik van aardgas? In 2019 was totale gasverbruik door alle woningen in Diemen circa 11,5 miljoen kubieke meter. De totale CO2 uitstoot in de gemeente Diemen ten gevolge van dit gasverbruik was ongeveer 30.000 ton (bron: klimaatmonitor.databank.nl). Ter vergelijking, een gemiddelde auto stoot per jaar ongeveer 3 ton CO2 uit. Echter, aardgas wordt niet door alle woningen gebruikt in Diemen. Er zijn ook andere technieken die geen gebruik maken van aardgas (zoals warmtenetten of elektrische warmtepompen). Figuur 1 hieronder laat de fractie woningen zien per gebruikte warmtetechniek. Er is duidelijk te zien dat aardgas (individuele centrale verwarming) de meest gebruikte warmtetechniek is gevolgd door stadswarmte (warmtenetten) en elektrische oplossingen. Een kleine fractie maakt gebruik van een elektrische oplossing waarbij er nog steeds aardgas wordt gebruikt.

Figuur 1: Fractie van de verschillende warmtetechnieken binnen de gemeente Diemen (bron: klimaatmonitor.databank.nl).

Transitievisie Warmte - 10

4.3

Warmteoplossingen

Er zijn verschillende alternatieven voor aardgas beschikbaar om gebouwen mee te verwarmen. Vanuit deze mogelijkheden is onderzocht wat haalbaar en kansrijk is in de gemeente Diemen. Sommige van deze mogelijkheden zijn geschikt voor enkele gebouwen. Dit noemen we individuele warmteoplossingen. Andere mogelijkheden zijn beter geschikt voor grotere hoeveelheden gebouwen tegelijk. Dit noemen we collectieve warmteoplossingen. Hieronder worden de meest belangrijke momenteel beschikbare alternatieven voor aardgas beschreven (in Bijlage B worden deze verder toegelicht): Individuele warmteoplossingen Hybride warmtepomp Uw huis wordt gedeeltelijk verwarmd met een elektrische warmtepomp. De warmtepomp kan maar verwarmen tot een bepaalde temperatuur. Als het buiten te koud wordt en de warmtepomp uw woning niet meer voldoende kan verwarmen, neemt een gasgestookte cv-ketel het over. Hoe beter uw woning is geïsoleerd, hoe efficiënter zo’n hybride systeem werkt. Met een hybride warmtepomp gebruikt u nog steeds aardgas. Dit is daarom een tussenoplossing. In de toekomst kan een hybride warmtepomp mogelijk ook in combinatie met een duurzaam gas worden ingezet. De beschikbaarheid van duurzame gassen is echter nog onzeker. All-electric Uw huis wordt volledig verwarmd met een elektrische warmtepomp. De warmtepomp verwarmt op een relatief lage temperatuur.

Om met deze techniek te kunnen verwarmen moet uw woning extra goed geïsoleerd zijn tot tenminste schillabel B. Een elektrische warmtepomp is een volledig aardgasloze warmteoplossing. Een volledig elektrische warmtepomp is een eindoplossing, terwijl een hybride warmtepomp een tussenoplossing vormt.

Groengas Groengas is biogas met dezelfde kwaliteit als aardgas. Daarom kunnen bestaande aardgasleidingen worden gebruikt. Groengas kan toegepast worden bij woningen die niet genoeg kunnen worden geïsoleerd. De beschikbaarheid van groengas is zeer beperkt waardoor dit slechts op kleine schaal kan worden toegepast. Doordat het bestaande gasnet kan worden gebruikt, kan deze oplossing worden toegepast als individuele warmteoplossing.

Transitievisie Warmte - 11

Collectieve warmteoplossingen Midden en hoog temperatuur (MHT) warmtenet Uw huis wordt verwarmd met een centrale of gedeelde warmtebron buiten uw huis. Vanuit een warmtebron, die dichtbij in de wijk, maar ook op kilometers afstand van uw huis kan liggen, wordt warm water via een waterleiding naar uw huis gebracht. Midden- en hoog-temperatuur warmtenetten kunnen matig geïsoleerde woningen verwarmen. De woningen moeten daarvoor minimaal schillabel D hebben.

Lage temperatuur (LT) warmtenet Zoals bij de vorige optie wordt uw huis ook bij deze techniek verwarmd met een centrale of gedeelde warmtebron. Via een leiding komt de warmte bij u in huis. Het verschil zit in de aanvoertemperatuur. Die is bij deze techniek veel lager. Laagtemperatuur warmtenetten kunnen daarom alleen goed geïsoleerde woningen verwarmen. De woningen moeten daarvoor minimaal schillabel B hebben. Het tapwater wordt nog elektrisch naar een hogere temperatuur gebracht.

Wat is het verschil tussen schillabel en energielabel? In deze Transitievisie Warmte spreken we over schillabels in plaats van energielabels. Het schillabel is een indicatie van de kwaliteit van de gebouwschil. Het schillabel is gebaseerd op het energielabel, maar dan zonder inachtneming van de installatietechnische voorzieningen (zoals bijvoorbeeld verwarming en eventuele opwek van energie). De aanschaf van een warmtepomp of zonnepanelen heeft dus wel impact op het energielabel, maar niet op het schillabel. Met schilmaatregelen als vloer-, dak- of spouwmuurisolatie of het vervangen van enkel door dubbel glas verbetert het schillabel. Een gebouw met schillabel A is zeer goed geïsoleerd en een gebouw met schillabel G is zeer slecht geïsoleerd.

4.4

Beoordelen van mogelijke vervanging van aardgas

Zoals hierboven is uitgelegd zijn er verschillende alternatieven voor verwarmen op aardgas beschikbaar. Welke oplossing de beste is verschild per wijk of buurt. Dit is afhankelijk van randvoorwaarden en omstandigheden in de wijk en buurt. Dit zijn de vijf onderdelen waarop we gaan beoordelen welke oplossing we het best kunnen inzetten: Isolatieniveau De warmtetechnieken all-electric en LT warmtenet verwarmen gebouwen op een lage temperatuur. Om een woning hiermee behagelijk te kunnen verwarmen is voldoende isolatie vereist. Ook vragen deze technieken een verbeterd warmteafgiftesysteem zoals vloerverwarming. Het uitgangspunt is dat voor deze warmtetechnieken schillabel B nodig is.

Transitievisie Warmte - 12

De warmtetechnieken MT warmtenet en groengas verwarmen gebouwen op een hogere temperatuur. Goed isoleren blijft het streven, omdat gebouwen die goed geïsoleerd zijn minder warmte nodig hebben. Met energiebesparing kunnen deze warmtebronnenvoor méér woningen worden ingezet. Uitgangspunt is dat voor deze warmtetechnieken tenminste schillabel D nodig is.

Waarom isoleren? De meest duurzame energie, is energie die niet wordt gebruikt.. Met isolatie wordt het energieverbruik blijvend verlaagd. Ook nemen daarmee de keuzemogelijkheden voor betere, energiezuinigere opties om te verwarmen toe. Maatregelen als all-electric, of laagtemperatuur warmtenetten zijn pas mogelijk bij een schillabel B. Het schillabel geeft aan hoe goed een gebouw is geïsoleerd. Vaak is isoleren de eerste stap om de toekomst naar aardgasvrij mogelijk te maken. Isoleren kan meteen en is altijd een goede stap. Ook als u nog niet meteen overstapt op een andere warmteoplossing bespaart u al op uw aardgasverbruik. Isoleren heeft ook als voordeel dat de woning comfortabeler wordt. De temperatuur in huis blijft constanter en er is minder sprake van tocht. Wel kan het zijn dat de woning daardoor in de zomer ook warmer blijft omdat door de goede isolatie meer warmte wordt vastgehouden. Daarom is het wel belangrijk om te zorgen voor goede ventilatie. Dat is bovendien goed voor de luchtkwaliteit in huis. Daarnaast kunt u mogelijk nog maatregelen treffen voor een betere zonwering. Bijna elke woning is anders. Ook al is het bouwjaar en het ontwerp hetzelfde dan nog kunnen er in de loop der jaren aanpassingen aan woningen zijn gedaan. Daarom zal bijna elke woning op een andere manier moeten worden geïsoleerd.

Bovendien zijn de eisen en wensen ten aanzien van verwarming en comfort ook afhankelijk van de bewoners. U beslist zelf wat nodig is om uw huis te isoleren en te verwarmen. Dat kan de gemeente niet voor u doen. De gemeente helpt u wel met praktische informatie en advies en het aanvragen van subsidies. Kijk voor de mogelijkheden op: regionaalenergieloket.nl/diemen.

Transitievisie Warmte - 13

Hoe kunt u uw woning isoleren? Isoleren is niet alleen toekomstbestendig en ter voorbereiding op een aardgasvrije gebouwde omgeving. Het isoleren van uw woning zorgt voor minder kou en tocht in huis, lagere energiekosten en minder CO2 uitstoot. Het schillabel van je woning kan stapsgewijs worden verbeterd. De meest bekende isolatiemaatregel is plaatsen van dubbel/HR++ glas. Aanvullende manieren om het huis steeds beter te isoleren zijn: Daksisolatie Spouwmuurisolatie Vloerisolatie Naden en kieren dichten Bodemisolatie Triple glas Wanneer een woning goed geïsoleerd is, wordt goede ventilatie automatisch van groter belang. Doordat de warmte ook meer blijft hangen en er minder tocht is in huis, is goede ventilatie belangrijk in een goed geïsoleerde woning.

Subsidie Landelijk wordt momenteel via de ISDE regeling subsidie verstrekt voor het isoleren van woningen,. U kunt deze subsidie aanvragen als u tenminste twee isolatiemaatregelen treft of een isolatiemaatregel combineert met de aankoop van een zonneboiler, een warmtepomp of combineert met aansluiting op een warmtenet. Actuele informatie over subsidie van woningisolatie vindt u op: www.regionaalenergieloket.nl/diemen

Nationale kosten De nationale kosten bestaan uit de kosten voor de warmtetransitie van de gebouwde omgeving voor de Nederlandse samenleving als geheel. Dit zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn om op aardgasvrije warmtetechnieken over te stappen. Het gaat daarbij om onder andere de kosten voor aanpassingen aan gebouwen, bijvoorbeeld voor isolatie, kosten voor aanleg en aanpassing van infrastructuur, waaronder verzwaring van het elektriciteitsnet en aanleg van een warmtenet, en de kosten voor de duurzame warmtebron. Wanneer de nationale kosten voor een bepaalde variant hoog uitvallen, betekent dit dat het voor de samenleving als geheel relatief duur is om op deze warmtetechniek over te stappen. Collectief woningbezit Elk gebouw heeft één of meerdere eigenaren. Dit kan een particulier zijn, maar bijvoorbeeld ook een woningcorporatie, een commerciële verhuurder of een combinatie van verschillende eigenaren. Een woningcorporatie of commerciële verhuurder bezit meestal tientallen tot honderden woningen in een gemeente. In dat geval spreken we van collectief woningbezit. Wanneer het collectief woningbezit in een wijk of buurt relatief hoog is, is het eenvoudiger om gezamenlijke afspraken te maken over de isolatiemaatregelen en zijn er vervolgens ook meer kansen voor het inrichten van een collectieve aardgasloze warmtevoorziening.

Transitievisie Warmte - 14

Geschiktheid van het elektriciteitsnet voor all-electric Als steeds meer gebouwen een elektrische warmtepomp krijgen, neemt de vraag naar (duurzame) elektriciteit toe. Het elektriciteitsnet zal daarop moeten worden aangepast. In sommige buurten zullen dikkere kabels moeten worden gelegd of zullen extra transformatorstations nodig zijn. De capaciteit het stroomnet vormt een belangrijke factor bij all-electric warmtetechnieken en mogelijk ook bij grootschaliger toepassen van hybride oplossingen. In Diemen is Liander de netbeheerder. Liander heeft in kaart gebracht waar er aanpassingen aan het elektriciteitsnet nodig zijn om buurten en wijken over te laten stappen op individuele of collectieve elektrische warmtepompen. In deze inschatting wordt gekeken naar de geschiktheid van de laagspanningskabels, middenspanningsstations, wijksamenstelling en isolatieniveau. In de buurten waar dit speelt vraagt dit niet alleen extra investeringen in het elektriciteitsnet kosten, maar kan dat ook leiden tot een langere doorlooptijd totdat het elektriciteitsnet volledig geschikt is.. Koppelkansen De warmtetransitie is een complexe opgave met impact op de omgeving. Allereerst zullen veel gebouwen beter moeten worden geïsoleerd. Afhankelijk van de warmtetechniek moet het elektriciteitsnet mogelijk worden verzwaard of een warmtenet worden aangelegd. Deze opgaven hoeven niet op zichzelf te staan.

In sommige gevallen zouden de wijkaanpakken gekoppeld kunnen worden aan de planning voor de periodieke wijkgerichte ophogingsoperaties die er in Diemen vanuit de gemeente ten gevolge van de verzakkingen gepland staan. Andere mogelijke koppelkansen zijn de aanleg, renovatie of vervanging van de riolering of wegen, maar ook de gebiedsgerichte maatregelen vanuit klimaatadaptatie. Door werkzaamheden op elkaar af te stemmen kan overlast worden beperkt, kunnen kosten worden bespaard en neemt het draagvlak toe. De koppelkansen hoeven zich niet te beperken tot de gemeentelijke activiteiten en programma’s. Om koppelkansen te benutten is het belangrijk dat de gemeenten, provincie, woningcorporaties, netbeheerder en andere belangrijke stakeholders met elkaar in gesprek gaan. Geredeneerd vanuit bovenstaande voorwaarden is een effectieve aanpak voor bepaalde buurten of wijken op dit moment nog niet voorhanden. De komende jaren houdt de gemeente de ontwikkelingen ten aanzien van deze voorwaarden bij en blijft ze voor haar grondgebied onderzoeken of zich nieuwe kansen en mogelijkheden voordoen. Zo kunnen er bijvoorbeeld nieuwe koppelkansen ontstaan vanuit buurtinitiatieven, kan de capaciteit van het elektriciteitsnet vergroot worden of ontstaan er nieuwe kansen door de planning van een woningcorporatie.

Naast de bovengenoemde punten kunnen er ook nieuwe mogelijkheden en kansen ontstaan vanuit de veranderende (financiële) regelingen vanuit het Rijk en de stand der techniek. De gemeente volgt de ontwikkelingen nauwgezet.

Beste bewoner, bent u benieuwd wat er gebeurt in uw wijk? In het volgende hoofdstuk is een overzicht per wijk

Transitievisie Warmte - 15

5

AARDGASVRIJE WARMTEOPTIES

In dit hoofdstuk beschrijven we in het kort de mogelijkheden en kansen voor het aardgasvrij maken van de Diemer wijken en buurten. De beschikbare warmtetechnieken staan uitgebreider toegelicht in Bijlage B. In deze bijlage wordt toegelicht hoe de afwegingen tot stand zijn gekomen en wat potentiële warmtebronnen voor Diemen zijn. De meest logische warmteoplossingen en mogelijke acties die hieronder per gebied staan beschreven zijn gebaseerd op de technische analyse. Dit hoeft niet te betekenen dat we al deze acties ook echt uitvoeren. Met deze uitkomsten gaan we in de wijken het gesprek aan met inwoners en andere betrokkenen. Kansenkaart Diemen

Transitievisie Warmte - 16

Diemen Noord Veel woningen zijn of worden goed geïsoleerd door de woningcorporaties en vastgoedeigenaar Bouwinvest.

Meest logische techniek De meest logische aardgasvrije technieken zijn de technieken die gebruik maken van een lage temperatuur verwarming. Dit kan zijn individuele all-electric, een collectieve laagtemperatuur (LT)-warmtenet (eventueel op basis van aquathermie1) of een combinatie van beiden. De haalbaarheid van een LT-warmtenet zal onderzocht moeten worden.

Mogelijke acties van de gemeente -

-

De gemeente stimuleert isoleren. De doelstelling is om zoveel mogelijk woningen te isoleren tot schillabel B. Bij de vervanging van CV-ketels stimuleert de gemeente bij de woningen waar dat mogelijk is de overgang naar een (hybride) warmtepomp. In elk geval zo lang het nog onbeslist is of een collectief LT-warmtenet haalbaar is. De gemeente zal de kansen voor een dergelijk collectief LT-warmtenet (waarbij aquathermie een optie is) gaan onderzoeken. Omdat veel woningen een relatief nieuwe verwarmingsinstallatie hebben, zal dit in afstemming met woningcorporaties en Bouwinvest op een later moment gedaan worden. De gemeente stemt met de netbeheerder af over de capaciteit van het elektriciteitsnet.

Wat kunt u doen? -

-

Overweeg het verbeteren van isolatie voor zover technisch en financieel mogelijk. Indien haalbaar naar ten minste schillabel B. Overweeg om over te gaan op een (hybride) warmtepomp bij het vervangen van de CV-ketel. U kunt nu al of bij de vervanging keukenapparatuur inzetten op toekomstbestendig elektrisch koken.

Mogelijke koppelkansen - Bouwinvest heeft in dit cluster veel verduurzamingsplannen. Mogelijke aansluiting op bestaande plannen van Bouwinvest biedt daarom een koppelkans.

Spoorzicht en Buitenlust Op dit moment is het isolatieniveau matig, maar veel woningen worden door de woningcorporaties op korte termijn goed geïsoleerd.

Meest logische techniek Warmtetechniek nog onzeker, daarom voornamelijk richten op isoleren. De woningcorporatie is onderweg met de verbetering van de isolatie, waarmee een LT-warmte oplossing mogelijk wordt. Voor de overige woningen is de doelstelling om ten minste schillabel D te halen. Een deel kan misschien naar schillabel B. De gemeente kijkt samen met Rochdale naar de mogelijkheden van een collectieve warmteoplossing. Bij vervanging van CV-

1 Zie voor meer informatie over warmtebronnen Bijlage C

Transitievisie Warmte - 17

ketels mogelijk overgang op (hybride) warmtepomp. Welke techniek de beste kans heeft zal met Rochdale onderzocht moeten worden.

Mogelijke acties van de gemeente De gemeente stimuleert isoleren. De doelstelling is woningen zoveel mogelijk te isoleren naar ten minste schillabel D, indien mogelijk tot schillabel B. De gemeente stemt af met de woningcorporatie over geschikte warmteoplossingen.

Wat kunt u doen? -

Overweeg het verbeteren van isolatie voor zover technisch en financieel mogelijk. Overweeg om over te gaan op een (hybride) warmtepomp bij het vervangen van de CV-ketel. U kunt nu al of bij de vervanging keukenapparatuur inzetten op toekomstbestendig elektrisch koken

-

Mogelijke koppelkansen - Rochdale heeft in dit gehele cluster isolatieplannen lopen vanaf 2022. Mogelijke afstemming op bestaande plannen van Rochdale biedt daarom een koppelkans. -

In Buitenlust staat de ophogingscyclus gepland in de periode 2026-2030. Dit kan mogelijk dienen als een koppelkans voor bijvoorbeeld de verzwaring van het elektriciteitsnet.

Ruimzicht West en Ruimzicht Oost Veel woningen zijn matig geïsoleerd. Er ligt een lokaal middentemperatuur (MT)-warmtenet in het noorden van Ruimzicht West/Oost. Op dit lokale warmtenet (op aardgas) uit de jaren ’70 zijn een aantal flatgebouwen aangesloten.

Meest logische techniek Warmtetechniek nog onzeker, daarom voornamelijk richten op isoleren. De doelstelling is om woningen die slecht zijn geïsoleerd te isoleren tot ten minste schillabel D. Een deel kan misschien naar schillabel B. Schillabel B-woningen zijn mogelijk geschikt voor een lage temperatuur verwarming oplossing als all-electric oplossing. Bij vervanging van de CV-ketel kan mogelijk worden overgegaan naar een (hybride) warmtepomp. Een collectieve warmteoplossing is de meest logische oplossing voor de hoogbouw woningen. Het bestaande MTwarmtenet van de blokverwarming kan mogelijk worden voorzien van een gasvrije warmtebron en als uitgangspunt dienen voor een groter lokaal warmtenet. Deze vraagstukken zullen onderzocht moeten worden.

Mogelijke acties van de gemeente De gemeente stimuleert isoleren. De doelstelling is zoveel mogelijk woningen te isoleren tot ten minste schillabel D en zo mogelijk schillabel B. De gemeente stemt af met de woningcorporaties en de VvE’s over warmteoplossingen. De gemeente onderzoekt haalbaarheid voor een collectieve warmteoplossing voor de hoogbouw woningen en mogelijkheden voor uitbreiding van het bestaande MT-warmtenet.

Wat kunt u doen? -

Overweeg het verbeteren van isolatie voor zover technisch en financieel mogelijk. Overweeg om over te gaan op een (hybride) warmtepomp bij het vervangen van de CV-ketel. U kunt nu al of bij de vervanging keukenapparatuur inzetten op toekomstbestendig elektrisch koken

Transitievisie Warmte - 18

Mogelijke koppelkansen - Oude gasleidingen zullen vervangen dienen te worden voor 2032. Dit kan mogelijk dienen als -

een koppelkans voor bijvoorbeeld de verzwaring van het elektriciteitsnet. In Ruimzicht-Oost staat de ophoging van de buurt gepland in de periode 2026-2030. Dit kan mogelijk dienen als een koppelkans voor bijvoorbeeld de verzwaring van het elektriciteitsnet.

Centrum West en Centrum Oost Veel woningen zijn matig geïsoleerd.

Meest logische techniek Hier is nog niet zeker welke warmtetechniek het meest logisch gaat worden. Daarom wordt gefocust op isoleren. De doelstelling is om alle gebouwen die slecht geïsoleerd zijn tenminste te isoleren naar schillabel D. Een deel kan misschien naar schillabel B en wordt daarmee ook geschikt voor laagtemperatuurverwarming zoals een all-electric oplossing. Bij vervanging van de CV-ketel kan mogelijk worden overgegaan naar een (hybride) warmtepomp. Er komen mogelijk kansen voor het doortrekken van het bestaande MT-warmtenet vanuit Duivendrecht. De haalbaarheid hiervan moet onderzocht worden.

Mogelijke acties van de gemeente De gemeente stimuleert isoleren. De doelstelling is zoveel mogelijk woningen te isoleren tot ten minste schillabel D en zo mogelijk schillabel B. De gemeente onderzoekt de haalbaarheid voor het doortrekken van het bestaande MT-warmtenet vanuit Duivendrecht.

Wat kunt u doen? -

Overweeg het verbeteren van isolatie voor zover technisch en financieel mogelijk. Overweeg om over te gaan op een (hybride) warmtepomp bij het vervangen van de CV-ketel. U kunt nu al of bij de vervanging keukenapparatuur inzetten op toekomstbestendig elektrisch koken