Bijlage 3 Vestigingsbeleid datacenters gemeente Amsterdam.pdf

Amsterdam Duurzaam Digitaal

Vestigingsbeleid datacenters gemeente Amsterdam 2020 – 2030

Versie 1.0 14 oktober 2020

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 02 /1540 0 1

Inhoud 1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Opgave en doel 1.3 Afbakening van het beleid 1.4 Nationale strategie 1.5 Leeswijzer

3 4 5 6 6 7

45 45 46 46 47

9

6 Uitwerking van vestigings­voorwaarden 6.1 Ruimtelijke kwaliteit en inpassing 6.2 Energie 6.3 Watergebruik 6.4 Duurzaamheid 6.4.1 Lower Energy Acceleration Program (LEAP) 6.4.2 Power Usage Electricity (PUE) 6.4.3 Energieprestatie coëfficiënt 6.5 Restwarmte

2 Datacenters: belang en impact  2.1 W  at is een datacenter en wat is het belang?  2.2 E  conomische meerwaarde voor Amsterdam en de regio  2.3 M  etropoolregio Amsterdam als een unieke vestigingsregio  2.4 Datacenters in de regio Amsterdam  2.5 E  nergie, watergebruik en ruimtelijke impact 2.5.1 Energie 2.5.2 Water 2.5.3 Ruimtelijke impact

9

11

7 Monitoring en evaluatie

51

15 17

Bijlagen Regionale monitor 2020 Liander

53 53

18 18 18 19

3 Vraag en aanbod  3.1 H  uidige positie en aanbod (regio) Amsterdam 3.2 V  erwachte vraagontwikkeling naar datacenters in de MRA 3.3 Marktaanbod  in de metropoolregio Amsterdam 3.4 T  hemastudie Elektra en datacenters 3.5 G  roeipotentieel datacentersector gemeente Amsterdam

23

4 Beleidskaders  4.1 N  ationale en regionale strategie datacenters  4.2 R  elevante gemeentelijke beleidskaders en programma’s

30

5 G  emeentelijk vestigingsbeleid datacenters  5.1 H  oofdlijnen van het vestigingsbeleid  5.2 Clustergebieden in Amsterdam 5.2.1 Science Park 5.2.2 Amstel III bedrijvenstrook 5.2.3 Westpoort | Haven/ Havenstad 5.2.4 Schinkelkwartier  5.3 U  itbreiding of vernieuwing van bestaande datacenters

23 24 26 26 26

30 31 33 33 35 36 38 40 42 43

47 48 48 48

1 Inleiding 1.1 Aanleiding

1.2 Opgave en doel 1.3 Afbakening van het beleid 1.4 Nationale strategie 1.5 Leeswijzer

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 04 /1540 0 1

1 Inleiding 1.1 Aanleiding

Datacenters en de daarbij horende ICT infra­ structuur leveren een belangrijke ondersteunende bijdrage aan de economische ontwikkeling en verdere digitalisering van de maatschappij en het bedrijfsleven, zowel in de Metropool Regio ­Amsterdam (MRA), Nederland, maar ook wereld­ wijd. Zo wordt de nabije aanwezigheid van data­ centers gewenst door o.a. (inter)nationale bedrijfs­leven, bedrijvigheid in de TMT (technolo­ gie, media en telecom), maar ook door het mid­ den- en kleinbedrijf. Voor de digitale economie is de positie van de datacenters in de MRA vergelijk­ baar geworden met die van de haven van Rotter­ dam in het scheepvaartverkeer of Schiphol in de luchtvaart­sector. Tegenwoordig gebruiken we voor alles het inter­ net. Om op de hoogte te blijven van het nieuws, voor het checken van het weer, voor het navigeren door de stad, voor het kijken van films en het luisteren naar muziek. Mede door het internet-­ofthings en het verwachte 5G-netwerk zal het digitale verkeer verder blijven toenemen. De datacenters en de ICT-infrastructuur zijn hier randvoorwaarden voor. De groei van het digitale verkeer vertaalt zich in een stijgende behoefte aan dataopslag, verwerking van het dataverkeer en ook rekencapaciteit. Dit betekent een groeiende behoefte aan aantal vierkante meters datacenters­ ruimte.

De Dutch Datacenter Association bijvoor­ beeld verwacht een jaarlijkse behoefte van 50 tot 80 MegaVolt Ampère technisch vermogen (MVA)1 aan uitbreidingscapaciteit voor datacenters in de metropoolregio Amsterdam.

Nederland heeft een koppositie op het gebied van datacenters. Samen met Frankfurt, Parijs, Londen en Dublin is Amsterdam een geliefde locatie voor de vestiging van datacenters in Europa en is daarmee onderdeel van “de gouden ruit” (FLAP-D). Grootste aantrekkingskracht is de aan­wezigheid van de Amsterdam Internet Exchan­ ge (AMS-IX), een ‘superrotonde’ voor het transport van data. Een groot deel van het internetverkeer met het buitenland wordt afgehandeld via dit grootste internetknooppunt van Nederland. De AMS-IX is daarnaast een van de grootste internet­ knooppunten in de wereld. Op drie plekken in Amsterdam en Haarlemmer­ meer is hyperconnectiviteit2 ontstaan, te weten Amsterdam Zuidoost, Schiphol-Rijk en Amsterdam Science Park. Verschillende netwerken komen hier bij elkaar, verbonden door AMS-IX en andere internet exchanges. In deze gebieden (met daar­ omheen een straal van ongeveer 10 kilometer) hebben zich relatief veel datacenters gevestigd. Dit zijn de datacenters waar een hoge netwerk­ dichtheid een noodzakelijke vestigingsvoorwaarde is en zich daardoor niet elders kunnen vestigen. Dit alles draagt bij aan de economische concurrentie­ kracht van Nederland.

1 De groei van datacenters wordt gemeten in MegaVolt Ampère (MVA), in termen van aansluitvermogen elektriciteit. Het aansluitvermogen voor elektriciteit als maatstaf voor de datacenters geeft een beter inzicht in de omvang van de sector en is ook de gangbare maatstaf in de branche. 2 Hyperconnectiviteit is een uitstekende connectiviteit door dichte glasvezelnetten. In met name Amsterdam en Haarlemmermeer is een digitaal ecosysteem met hyperconnectiviteit ontstaan waarin verschillende netwerken bij elkaar komen, verbonden door AMS-IX en andere internet exchanges. Dergelijke ecosystemen zijn in de loop van ca 20 jaar ontstaan en bieden internationale colocatiedatacenters hoge efficiency en lage latency voor hun klanten.

5 / 54

Figuur 1 Hyperconnectiviteitsclusters in de regio

De groei van het digitale verkeer leidt ook tot een groei van het aantal nieuwe datacenters in de MRA en dan vooral in Amsterdam en omgeving, zoals de gemeente Haarlemmermeer. Om de internatio­ nale concurrentiepositie van Nederland op het gebied van hyperconnectiviteit te behouden en te versterken is het van belang dat de komende jaren het aantal datacenters binnen de bestaande hyperconnectiviteitsclusters kan blijven groeien. De groei van de vestiging en ontwikkeling van datacenters stelt de gemeente ook voor een aantal uitdagingen. Er spelen vraagstukken op het gebied van transportcapaciteit op het elektriciteits­ netwerk in relatie tot allerlei andere ambities van de gemeente, de grote duurzaamheidsambities en ook op het gebied van ruimtelijke inpassing van de datacenters. Dit vormt de aanleiding om het vestigingsbeleid voor datacenters te herzien om duurzaam en weloverwogen de groei van de sector te kunnen blijven accommoderen in Amster­ dam en de MRA.

1.2 Opgave en doel

Zoals hiervoor beschreven is het aantal en de omvang van datacenters in de MRA in de afgelo­ pen jaren sterk toegenomen: inmiddels behoort de MRA tot één van de regio’s met de meeste data­ centers ter wereld. Datacenters zijn onmisbare voorzieningen geworden voor vrijwel alle inwoners, bedrijven en instellingen, maar ze nemen ook veel ruimte in op specifieke plekken waar de stad transformeert en leggen vanwege het hoge energiegebruik, maar met name de vermogens­

vraag een groot beslag op het elektriciteitsnet. Om meer regie te krijgen op de vestiging van datacenters hebben Amsterdam en Haarlemmer­ meer de gemeenten een voorbereidingsbesluit (juli 2019) genomen. Met het voorbereidingsbe­ sluit worden alle nieuwe aanvragen voor datacen­ ters voor de periode van een jaar aangehouden. Deze tijd is gebruikt om nieuw vestigingsbeleid op te stellen voor de ontwikkeling van de datacenter­ sector. Het voorbereidingsbesluit is genomen om in te kunnen zetten op het realiseren van duurzame groei van datacenters in de stad en regio vanwege het economisch belang, in samenspraak met de regiogemeenten en de datacentersector. Tegelij­ kertijd wordt er gewerkt aan instrumenten om juist meer te kunnen sturen op de groei, onder meer op het gebied van verdere verduurzaming van de sector, een goede ruimtelijke ordening en verde­ ling van de schaarse ruimte en vermogen elektrici­ teit in de stad. Door de huidige snelle ontwikkelingen in de datacentermarkt heeft de gemeente nu onvoldoende ruimtelijke instrumen­ ten in handen om te kunnen sturen. Ook binnen de rest van de MRA wordt dit als een probleem ervaren.

Vanwege het belang van duurzame ontwikkeling en groei van datacenters in Amsterdam en de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en de daarbij geconstateerde knelpunten (schaarse ruimte, effect op duurzaamheidsambities, vermogensvraag, impact op ruimte) is het nodig om datacenterbe­ leid te ontwikkelen. Door dit beleid kunnen we met (vooral) ruimtelijke instrumenten sturen in het

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 06 /1540 0 1

kader van een goede ruimtelijke ordening en verdeling van de schaarse ruimte en energie. Onderdeel daarvan is om in overleg met Liander en Tennet te komen tot heldere randvoorwaarden voor het faciliteren van de groei waarbij eveneens de andere opgaven van de stad en regio gereali­ seerd kunnen worden, zoals de energietransitie en woningbouwopgave. Doel van het datacenter­ beleid is dan ook het faciliteren van duurzame groei van het aantal datacenters onder heldere en scherpe voorwaarden, waarbij we inzetten op clustering in een aantal gebieden.

1.3 Afbakening van het beleid

Het vestigingsbeleid datacenters vormt het afwegingskader voor aanvragen voor datacenters binnen de gemeente Amsterdam tot 2030, voor zowel nieuwe vestigingen als uitbreidingen van bestaande datacenters ( > 5 MVa gecontracteerd vermogen). Voor kleinere bestaande datacenters (minder dan 5 MVa) en initiatieven voor nieuwe datacenters met een beperkte capaciteit wordt ingezet op maat­ werk waarbij de uitgangspunten van het beleid leidend zijn maar niet bindend. Dit moet in relatie tot de functie van het datacenter, de beschikbare energiecapaciteit en in relatie met de omgeving beoordeeld worden. In het kader van een transformatie van gebieden kan het wenselijk zijn datacenters ruimtelijk beter in te passen in relatie tot de omgeving en gewens­ te gebiedsontwikkeling. Hiervoor is de optie van verplaatsing in het vestigingsbeleid opgenomen. De aanwezige infrastructuur in de ondergrond (data- en stroomkabels) en de aanwezige appara­ tuur in een datacenter maken het verplaatsen van een datacenter een ingewikkelde, dure en lange termijn opgave. Het beleid wil het verplaatsen van een datacenter mogelijk maken indien de eige­ naar, de partijen en/of grondeigenaren in het gebied en de gemeente overeenstemming heb­ ben om op lange termijn een gebied te transfor­ meren en hierin met elkaar tot een werkbare en financieel haalbare oplossing en afspraken kunnen

komen. Om dit te kunnen realiseren zullen de betrokken partijen in een vroeg stadium met elkaar een gebiedsvisie moeten ontwikkelen en daarin de mogelijke verplaatsing van een datacenter op­ nemen op de lange termijn. Indien het tot een verplaatsing komt, geldt voor de nieuwbouw het vestigingsbeleid datacenters.

1.4 Nationale strategie

Juni 2018 publiceerde het kabinet de Nederlandse Digitaliseringsstrategie. Hierin is de ambitie uitgesproken dat Nederland digitaal koploper blijft van Europa. Nederland wordt niet alleen benoemd als digitale toegangspoort tot Europa, maar ook als een belangrijke datahub. De aanwezigheid van datacenters ligt hiervoor aan de basis. De Neder­ landse markt voor commerciële datacenters valt in belangrijke mate samen met de regio Amsterdam. Buiten de regio Amsterdam staat een beperkt aantal grote datacenters, denk aan de centra in Groningen /Eemshaven. In de Eemshaven is een groot datacenter volledig in gebruik genomen door Google. Vestigingsfactoren daar waren de grote beschikbaarheid van vermogen en de nabijheid van Google's eigen hoofdglasvezels naar Nederland, Duitsland en Scandinavië. Het Actieplan Digitale Connectiviteit dat werd gepubliceerd als uitwerking van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie constateert dat de digitale transformatie hoogwaardige digitale connectiviteit vereist, die mee kan groeien met de behoeften van de samenleving en de economie. Voor de verwachte exponentiële groei tot 2026 worden naast de hoge eisen aan de beschikbaarheid en snelheid van internetaansluitingen, backbones3, knooppunten en infrastructurele clouds, specifiek datacenters genoemd.

Datacenters hebben daarmee niet alleen een maatschappelijk belang, maar hebben ook een directe en indirecte econo­ mische impact op hun omgeving. De grootte van deze economische impact is echter moeilijk aan te tonen omdat de sector nog relatief jong is.

3 De backbone is letterlijk de ruggengraat van het internet en verbindt grote netwerken met elkaar. Datacenters, internet providers ook wel acces netwerken genoemd zijn verbonden met de backbone.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 07 /1540 0 1

1.5 Leeswijzer

Dit beleidsstuk begint met een omschrijving van de datacentersector en de ontstaansgeschiedenis. Vervolgens wordt de ontwikkeling van het vraag een aanbod nader geanalyseerd inclusief de impact op vermogen, ruimte en waterverbruik. Daarna worden conclusies getrokken over de mogelijkheden van groei van de datacentersector en worden deze mogelijkheden ruimtelijk vertaald. We eindigen met set van kaders op het gebied van onder meer duurzaamheid en de monitoring van de datacentersector.

2 Datacenters: belang en impact 2.1 Wat is een datacenter en wat is het belang?

2.2 Economische meerwaarde voor Amsterdam en de regio 2.3 Metropoolregio Amsterdam als een unieke vestigingsregio 2.4 Datacenters in de regio Amsterdam 2.5 Energie, watergebruik en ruimtelijke impact 2.5.1 Energie 2.5.2 Water 2.5.3 Ruimtelijke impact

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 09 /1540 0 1

2 Datacenters: belang en impact 2.1 Wat is een datacenter en wat is het belang? Wat is een datacenter?

Een datacenter is een beveiligd gebouw waarin ICT-apparatuur, meestal computerservers, continu verbonden zijn met het internet voor uitwisseling en opslag van data. Datacenters faciliteren een reeks aan (digitale) processen van bedrijven en overhe­ den, zoals digitale aanvragen en aangiften, het soepel laten draaien van websites en apps en het betalingsverkeer. Voor constante beschikbaarheid maken datacenters gebruik van voorzieningen voor data infrastructuur (glasvezel), koeling (lucht en/of water), aansluiting op elektriciteitsinfra­structuur en beveiliging (fysieke veiligheidsmaat­regelen voor onder andere toegang en brand­veiligheid). Al deze systemen zijn redundant, wat betekent dat ze meervoudig zijn uitgevoerd om beschikbaarheid te kunnen garanderen bij storing of uitval.

Typen datacenters

Datacenters zijn grofweg onder te verdelen in de volgende categorieën4: 1 Colocatie/multi-tenant datacenters,: datacen­ ters vooral voor de nationale, regionale markt en internationale markt: datacenters die com­ mercieel worden geëxploiteerd en waar meer­ dere gebruikers beschikbare ruimte kunnen gebruiken. Dit zijn bedrijfsverzamelgebouwen die ruimte bieden aan servers van verschillende organisaties en deze organisaties profiteren van zeer snelle data uitwisseling onderling en met het internet. 2 Single-tenant centers: datacenters die worden gebruikt door één partij die het beheer in eigen gebruik willen houden. Binnen deze categorie zijn er specifieke centers: de zogenaamde hyperscale datacenters: zeer grote locaties die in en (doorgaans) voor eigen gebruik worden geëxploiteerd. Nederland heeft op dit moment twee van deze hyperscale datacenters: Micro­

soft (Middenmeer) en Google (Groningen/ Eemshaven). Hierbij draait het voornamelijk om opslag van enorme volumes van data. De mate van connectiviteit is onderscheidend voor datacenters. Deze onderverdeling hangt veelal samen met het soort en wijze van gebruik van data. Voor het eerste type datacenters geldt dat nabijheid tot elkaar en een snelle toegang tot het web zeer belangrijk is. Sommige datasets of applicaties hebben namelijk snelle verbindingen en de nabijheid van het internetknooppunt nodig, worden vaak geraadpleegd of kunnen zich geen tijdsverlies veroorloven. Dit wordt ‘warme’ data genoemd. Voor het tweede type datacenters, vaak grotere single-tenant datacenters, is dat veel minder van belang. Sommige datasets of applica­ ties hebben geen (snelle) internetverbindingen of nabijheid van een internetknooppunt nodig, zoals statische archieven, of data die nauwelijks worden gebruikt. Dit wordt ook wel ’koude’ data ge­ noemd. De snelle groei van datacenters rond Amsterdam en in Haarlemmermeer draait voor het overgrote deel om het eerste genoemde type, het deel van de markt dat draait om ‘warme’ data en applicaties die snelheid en verbindingen nodig hebben. De metropoolregio Amsterdam is momenteel de nummer één datacenter hub van Europa5. In dit gebied zijn met name colocatie (multi-tenant) datacenters gevestigd.

Ruim 70% van alle coloca­ tie datacenters van Nederland is hier in de regio gevestigd. De directe nabijheid van de AMS-IX is belangrijk voor optimale verwerkingssnelheid. Ook de beschikbaarheid van voldoende vermogen aan elektriciteit is belangrijk, zodat aansluiting op het bestaande elektriciteitsnetwerk mogelijk is voor de vereiste stroomvoorziening. Kenmerkend voor datacenters is verder dat ze kapitaalintensief en energie-intensief zijn. De gebouwen, installaties, hardware en software vertegenwoordigen een grote financiële waarde.

4 Daarnaast zijn er zogenaamde Edge datacenters, die zowel multi-tenant als single tenant zijn. Edge datacenters verzorgen snelle dataverwerking en dataopslag dichtbij de gebruiker (waar de data ontstaat) om bijvoorbeeld Internet of Things / real time toepassingen en digitalisering van de maatschappij en bedrijven te faciliteren. Denk hierbij aan autonoom rijden, opereren op afstand en toepassingen op het gebied augmented reality. Dit type datacenters valt buiten de scope van dit beleid. 5 Rapport ‘2019 Report. Digital Awareness is Near’, van Dutch Data Center Association, 2019, te downloaden via de website van de DDA.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0101/ 54 001

Vestigingsvoorwaarden datacenters

Op basis van diverse studies en een rondvraag in de sector, heeft STEC6 de volgende lijst van vestigingswensen samengesteld voor de locatie waar een datacenter zich wil vestigen: • Nabijheid AMS-IX-knooppunt: (dit kan per klant verschillen, voor klanten die vooral opslag van ‘koude’ data nodig hebben, is de afstand tot AMS-IX minder relevant) en/of nabij plekken waar de (trans-Atlantische) onderzeese internet­ kabels aan land komen. Deze kabel verbindt de Verenigde Staten met Groot- Brittannië, Frank­ rijk, Duitsland, Denemarken en Nederland; • Forse elektriciteitsaansluiting (vermogen), met keuzemogelijkheid leverancier, goedkope energie en leveringszekerheid; • Meerdere glasvezel- en telecomaansluitingen van zeer grote capaciteit (steeds in termen van Terabytes); • Aanwezigheid andere datacenters i.v.m. peering (verbindingen tussen datacenters); • Niet direct onder aanvliegroutes luchthaven, niet nabij hoge risicogebieden externe veiligheid; • Nabijheid internationale luchthaven en uitvalswegen en nabijheid klanten. Daarbij zijn de nabijheid van internetknooppunten en voldoende glasvezel de meest cruciale facto­ ren, met elektriciteit en veiligheid daaropvolgend. De overige aspecten zijn relatief minder van belang.

Daarnaast zijn er volgens STEC specifieke eisen aan het gebouw: • Zware vloerbelasting (vanwege het gewicht van vele computers); • Grote verdiepingshoogte, voor effectieve koeling (veelal min. 3,50 meter); • Verhoogde vloeren en kabelgoten, reserve dieselgeneratoren en branddovende installaties; • Kunstmatige (geforceerde) koeling om de warmteontwikkeling te reguleren is aanwezig; • Sterkte dakconstructie om vrije koeling te kunnen toepassen; • Veiligheid terrein is van een hoog niveau van (fysieke) beveiliging en 24 uur per dag, 7 dagen per week bewaking met bijvoorbeeld hoge hekwerken.

6 Bron: Sectorschets datacenters, STEC, 2017

Belang van de sector

Nederland digitaliseert. We zien het overal om ons heen gebeuren. Bedrijfsprocessen worden gedigi­ taliseerd en gerobotiseerd. Dit heeft een enorme impact op hoe we werken, maar ook hoe we functioneren als maatschappij. De verschuiving van fysiek naar digitaal is nodig voor een blijvende innovatie en groei van de Nederlandse economie. Dat Nederland hier goed in is, wordt gestaafd door vele digitale of economische ranglijsten. Nederland komt op de verschillende lijsten stee­ vast voor in de top 10. Dit wordt mede mogelijk gemaakt door een robuuste digitale infrastructuur, de aanwezigheid van digitale vaardigheden en het Nederlandse ondernemersklimaat. Een sterke digitale infrastructuur, fijnmazige netwerken, moderne datacenters en een uitgekiend aanbod van clouddiensten draagt bij aan het gunstig vestigingsklimaat van Nederland voor onder meer (inter)nationale bedrijvigheid. We spreken over digitale economie als dat deel van de economie waarvan de toegevoegde waarde gerealiseerd wordt door het gebruik van informatie en communicatietechnologie. Zonder de digitale infrastructuur kan de digitale economie niet functioneren. Waar bedrijven voorheen hun IT zelf in bezit hadden, wordt dit tegenwoordig vaak uitbesteed.

Voor sommige bedrijven is dit een lang proces (bijvoorbeeld overheidsorganisaties), Startende bedrijven daarentegen hebben geen eigen ICT, maar betrekken de diensten direct van derden. De digitale economie of digitalisering raakt veel aspecten van de samenleving met onder andere het gebruik van de ´cloud’, ´Artificial Intelligence´, ‘The Internet of Things’, 5G netwer­ ken, robotica en Virtual Reality. De digitale econo­ mie ontwikkelt zich snel met datacenters als een van de fundamenten. De meerwaarde van data­ centers komt met name uit de faciliterende rol voor digitalisering van de maatschappij en econo­ mie. Datacenters zijn een kritisch onderdeel van de hoogwaardige digitale infrastructuur die de maatschappij en bedrijven faciliteert in hun (sterk groeiende) digitaliseringsbehoefte. In paragraaf 2.3 wordt dit verder toegelicht.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0111/ 54 001

De impact van digitalisering is veelomvattend. Het leidt tot een constante stroom van innovaties bij het bedrijfsleven, de overheid en de consument. Met name innovaties op het gebied van bedrijfsen productieprocessen, product- en dienstontwik­ keling en nieuwe verdienmodellen zorgen ervoor dat de impact van digitalisering steeds bepalender wordt als aanjager van een transformerende economie. Een extra bate komt van de sanerings­ rol vanwege de hypermoderne Amsterdamse datacenters. Bedrijven en overheden verplaatsen en consolideren de IT uit oude datacenters naar de moderne datacenters of ze schakelen hun oude computers uit (veelal fors minder energie/mili­ eu-efficiënt) als ze diensten uit de cloud gaan afnemen. Dit staat in de sector bekend onder de term datacenter-consolidatie. Dit leidt ertoe dat de hoeveelheid data die in datacenters wordt opge­ slagen en bewerkt de komende jaren sterk zal blijven stijgen. Volgens de International Energy Agency (IEA) verdrievoudigt de “workload” van datacenters tussen 2015 en 2021. Het totale energieverbruik blijft in diezelfde periode echter stabiel.

Figuur 2 Groei datacenters en energieverbruik

Sinds 2010 loopt er bijvoorbeeld een fors pro­ gramma van de rijksoverheid om de (uiteindelijk zelfs 66) datacenters te consolideren naar 1 of 2 datacenters in 4 steden. Volgens gegevens van het Rijk gaat men, in een kleine 10 jaar dat het pro­ gramma nu loopt, het aansluitvermogen van rijksdatacenters bijna halveren van 235 MVA naar in de toekomst 128 MVA. De besparing op ener­

giekosten (naast alle andere baten door moderne­ re middelen) is een forse economische bate gerealiseerd door de datacenterinfrastructuur in Amsterdam en vormt een grote bijdrage op het vlak van energiebesparing op landelijk niveau. Maar de bate wordt wel elders (bij het Rijk) geïnd. Ook gaat het elektriciteitsgebruik binnen de gemeente omhoog hierdoor.

2.2 Economische meerwaarde voor Amsterdam en de regio Nederland is met zijn havens al eeuwen de poort naar de wereld en is nog altijd een aanjager voor de economie. Die functie vervult Nederland ondertussen ook voor de digitale vracht. Op ICT gebied wordt Amsterdam gezien als een Europese mainport. Het grootste internetknooppunt van Nederland, en Europa, AMS-IX (Amsterdam Internet Exchange) bevindt zich in Amsterdam. AMS-IX verbindt wereldwijd de meeste partijen met het internet, vooral vanwege het fijnmazige glasvezelnetwerk in Nederland. Het gaat om essentiële infrastructuur. Het knooppunt kan gezien worden als een serie snelwegen die bij elkaar komen zodat efficiënt van richting gewisseld kan worden en waardoor iedereen kortere afstan­ den kan leggen en het verkeer soepel over de digitale snelweg kan bewegen. Al sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw maakt het knooppunt Nederland tot één van de wereldmach­ ten op internet. Amsterdam is, naast Parijs, Londen en Frankfurt, een van de datacenter hotspots van Europa (Stratix, 2018). Zo’n 70% van het vloerop­ pervlak van datacenters in Nederland is in de Amsterdamse regio gevestigd. Het internetknoop­ punt AMS-IX en het energieaanbod spelen een belangrijke rol bij de dominante positie van de MRA.

Providers van clouddiensten en ook con­ cerns buiten de ICT-sector kiezen voor Nederland om een groot aantal redenen: de goede ligging en verbindingen, een solide infrastructuur en energie­ voorziening, veel kennis over datacenters en heel veel datacentercapaciteit. In de volgende tabellen wordt een beeld geschetst van de economische resultaten van digitalisering door te kijken naar sectoromzet en transactievolume. .

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0121/ 54 001

Figuren 3 en 4 Toegevoegde waarde ICT sector

De groeiverwachtingen van de ICT-sector en de digitale sector liggen 1,5 tot 3 keer zo hoog als de CPB groeiverwachting met betrekking tot het BBP. Het aandeel van de digitale sector in het BBP is inmiddels gestegen naar 4,7%. Naast groei van de digitale sector draagt digitalisering ook bij aan het verdienvermogen van overheid en bedrijfsleven. Digitalisering vergroot de toegevoegde waarde per eenheid arbeid omdat de arbeidsproductiviteit toeneemt.

Figuren 5 en 6 Toegevoegde waarde en werk­ gelegenheid ICT sector

In de ICT zien we een exponentiële ontwikkeling als het gaat om dataopslag, -verwerking en -overdracht, zowel ten aanzien van prijs, snelheid als grootte. De opname van nieuwe datacenter capaciteit is de afgelopen 10 jaar enorm geweest. Groeipercentages van 10% of meer (met uitschie­ ters in 2012 en 2016) waren eerder regel dan uitzondering. Ook nu zijn de verwachtingen nog steeds hooggespannen. Volgens de Dutch Data­ center Association (DDA) houdt de groei de komende jaren zeker aan. Uit diverse studies blijkt

dat de vraag naar digitale connectiviteit en de gemiddelde gevraagde bandbreedte bij consu­ menten exponentieel blijft toenemen. De ontwik­ keling in zakelijk gebruik houdt verband met clouddiensten, nieuwe businessmodellen, de uitrol van 5G-netwerken en de algehele digitale transfor­ matie in de verschillende economische sectoren.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0131/ 54 001

Economisch belang datacenters

Amsterdam herbergt één van de grootste internet­ knooppunten ter wereld en is met een infrastruc­ tuur van datacenters met goede dataverbindingen naar Europa en de rest van de wereld een belang­ rijke pijler voor de Nederlandse economie. Deze pijler draagt indirect bij aan innovatie en energie­ besparing in Nederland. In toevoeging aan de onderstaande tabel staat in de gemeente Amster­ dam op het netwerk van Liander 231 MVA opge­ steld vermogen en 108 MVA onder contract (mei 2020).

Figuren 7 en 8 Omvang datacenters MRA Bron: DDA State of the Dutch Data Centers, gemeten in een cirkel van 50km (inclusief Middenmeer)

Om meer inzicht te krijgen in de datacentersector heeft gemeente Amsterdam Stratix gevraagd om het economisch belang van de datacenters nader te onderzoeken7. Door de directe, indirecte en de zogenaamde geïnduceerde economische effecten in te schatten is het economisch belang van de datacentersector bepaald.

In het onderzoek is geschat dat de werkgelegen­ heid (direct, indirect) op en rond de Amsterdamse datacenters ca. 10.000 tot 13.000 arbeidsplaatsen bedraagt. De Dutch Datacenter Association schat de economische impact van de Nederlandse datacenters op 12.840 FTE (direct, indirect en induced); in geld uitgedrukt € 1,5 miljard. Het directe economische belang van een internati­ onaal cluster van datacenters voor de stad Amster­ dam is significant, omdat het om hoogwaardige banen gaat met relatief hoge salarissen (in tegen­ stelling tot bijvoorbeeld de distributiesector). Het economisch belang beperkt zich echter in eerste instantie vooral tot de sector zelf: • De directe werkgelegenheid in de datacenters is beperkt tot een handvol werknemers per gebouw in de zeer grote ‘hyperscales’ en ‘cloud-computing centra’. • In het (server)hostingsegment en het connectiviteitscluster is er sprake van meer directe werkgelegenheid (meer dan honderd tegelijk actieve personen in de grotere datacenters). • Veel Nederlandse werkgelegenheid in internet, datanetwerken, hosting en datacenter gerelateerde bedrijfstakken concentreert zich wel in èn rondom Amsterdam. • De sector zorgt voor een forse energieconsumptie, welke gedeeltelijk afgedekt is door groene certificaten. Een groeiend aantal initiatieven biedt restwarmte van datacenters aan als bron voor warmtenetten.

• De datacenters in en rond Amsterdam behoren tot de energie-efficiëntste in hun soort en vervangen inefficiënte datacenters van bedrijfsleven en overheid door heel Nederland. • Het ontwerp, de bouw, het onderhoud en beheer van datacenters zorgt voor projectwerkzaamheden in de installatietechniek en gerelateerde sectoren. Er is een behoorlijke mate sprake van correlatie tussen de locaties van grote datacenterclusters en een op wereldschaal prominent actieve Internet/ ICT-bedrijfstak. Ook is er naast de vestiging van multinationals een duidelijk verband te leggen tussen de belangrijkste datacenterregio’s met de

7 De datacenter is relatief jong. Hierdoor is er nog geen diepgaand en longitudinaal onderzoek over de sector beschikbaar. Voorts is in de verschillende beschikbare databestanden geen aparte duiding van de sector. Dit bemoeilijkt de duiding van de cijfers beschikbaar op bijvoorbeeld CBS niveau aan de datacentersector.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0141/ 54 001

Europese ‘hotspots’ van data-intensieve bedrijfs­ takken (onder andere de financiële sector en de media-industrie). Het feit dat in en rond Amster­ dam sprake is van een cluster aan datacenters is deels een bepalende vestigingsfactor voor bedrij­ ven. Dit geldt niet alleen voor nieuwe datacenters, maar ook voor andere bedrijven, zowel toeleve­ ringsbedrijven rond de datacenter industrie als indirect voor andere bedrijven daar weer omheen. Daarnaast hebben de datacenters en het internet­ knooppunt een belangrijke aanjaagfunctie voor de Nederlandse economie en een aanzuigende werking op de vestiging van bedrijven die zich dichtbij datacentra willen vestigen. Het is geen geheim dat bedrijven als Cisco en Facebook vanwege de digitale infrastructuur zich vestigen in Amsterdam. Ook speelt de digitale infrastructuur een belangrijke rol voor de Nederlandse compu­ terspellenbranche en trekt het veel jonge bedrijven aan, bijvoorbeeld in cloud computing. De aanwezigheid van een ecosysteem van bedrij­ ven, mensen, connectiviteit, een betrouwbare en goede infrastructuur met digitale en vervoersver­ bindingen naar de rest van het land, Europa en de wereld speelt ook een rol bij de aantrekkelijkheid van Amsterdam voor (buitenlandse) bedrijven. Het gaat dan zowel om factoren zoals betrouwbaarheid van infrastructuur en stabiliteit van de omgeving als vestigingsplaats.

Daarnaast ook om de voorde­ len die gepaard gaan met een ecosysteem van (cloud gerelateerde) bedrijvigheid en hoogkwalita­ tieve diensten en personeel. Maar de aanwezig­ heid van datacenters is hierbij slechts één van de vele argumenten.

Het belang van een internationaal zeer competitief datacluster in/rond Amsterdam is vanuit vesti­ gingsperspectief interessant: • Het behoud van snelle internet groeiers in Nederland , met de daarbij behorende werkgelegenheid; • Af en toe een vestiging van een grote partij in Nederland in de Technologie Media en Telecom (TMT) branche i.p.v. Ierland, Luxemburg, Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. • Het hebben van een dynamische ICT-midden sector van ZZP-ers etc. die eenvoudiger en efficiënter dan in het buitenland dingen kunnen regelen voor het Nederlandse MKB.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0151/ 54 001

2.3 Metropoolregio Amsterdam als een unieke vestigingsregio Ontwikkeling datacenters

De belangrijkste reden waarom Amsterdam zich ontwikkeld heeft tot een datacenter cluster is dat het in de jaren ‘80 en ‘90 van de vorige eeuw een internationaal belangrijk centrum voor hogere energie fysica (NIKHEF), het Centrum voor Wiskun­ dige Informatica (CWI) en supercomputercentrum (SARA) had in de Watergraafsmeer. Nederlandse universiteiten die hier toegang toe wilden hebben, hadden via SURFnet8 een verbinding naar Amster­ dam en via Amsterdam met de rest van de wereld. Bij Sara en Nikhef werden onder andere verbindin­ gen met CERN9 in Geneve en haar tegenhangers in Japan en de Verenigde Staten gerealiseerd. Door de actieve rol van de Nederlandse academi­ sche netwerken en rekencentra in Europese projecten zijn veel vroege internet netwerken richting Amsterdam aangelegd en daar met elkaar verbonden. De beheerder van het Europese netwerk dat de verschillende nationale netwerken met elkaar verbindt, Géant, heeft zijn twee hoofd­ vestigingen dan ook in Amsterdam en Cambridge. Internet zoals we dat nu kennen is na een militaire fase vanaf 1983 in die twee werelden van onder­ wijs en onderzoek groot geworden. Vanuit Amsterdam is vervolgens een groot deel van het Europese Internet uitgerold. Vanaf 1993/1994 werd het internet commercieel en werden bestaande netwerken met elkaar en het internet verknoopt.

In de aanvangsfase eerst rechtstreeks met SURFnet en Géant, waarbij er al snel een vereniging werd opgericht: Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX). Doordat alle belang­ rijke Europese internetnetwerken een verbinding naar Amsterdam hadden liggen, werd het voor ieder nieuw netwerk een vereiste om ook in Amsterdam aanwezig te zijn. Bovendien had Amsterdam één van de laagste kostprijzen in de wereld voor internationale verbindingen, wat veel bedrijven aantrok, wat op zijn beurt een multiplier­ effect tot gevolg had. Daarbij kwam dat in landen als Frankrijk en Duitsland de nationale telecom organisaties niet wilden verknopen met andere

startende internetproviders en hosting bedrijven en daardoor wel een verbinding naar Amsterdam moesten hebben om met andere Europese, Amerikaanse en Japanse telecombedrijven verbin­ dingen en netwerken te realiseren. Doordat zoveel netwerken aanwezig waren, ontstond een competi­ tieve markt. De Amsterdam Internet Exchange werd eind jaren ’90 één van de grootste knoop­ punten wereldwijd. Het gevolg was dat veel digitale bedrijven hun servers in Amsterdam plaatsten, omdat hun operationele kosten lager waren dan elders in Europa. Door deze ontwikkeling is het energie-effi­ ciënter of kosten-efficiënter voor bedrijven om hun servers in professionele datacenters te zetten, dan deze zelf te bouwen. Dit zorgde voor een druk om meer datacenters in Amsterdam te bouwen. De moderne datacenters rondom het internationale verkeersknooppunt, vestigden zich in een stad, die in de Internetwereld direct concurreert met San Francisco, en Silicon Valley ten zuiden daarvan. De schaal van de grote datacentra is vanaf de eeuw­ wisseling industrieel geworden. Na een eerste bouwgolf eind jaren ’90 waarbij veelal nog be­ staande gebouwen werden omgebouwd, is er tegenwoordig sprake van aparte, op de datacen­ ter-functie specifiek ontworpen en ingerichte nieuwe panden.

Door het lokaal relatief hoge, geconcentreerde energieverbruik van datacentra, ontstaan er dan ook industriële vraagstukken op het vlak van beschikbaar vermogen en beschikbare elektriciteit (de elektriciteitstransport, capaciteits­ voorziening en energie infrastructuur).

Hyperconnectiviteit

De sterke positie van Nederland als digitale mainport komt voort uit de hoeveelheid zeekabels die in het verleden naar Nederland getrokken zijn, de aanwezigheid van de Amsterdam Internet Exchange en de dichtheid van hoog kwalitatieve netwerken in het algemeen. Dit samen heeft geleid tot een sterke concentratie van internatio­ nale datacenters en hosting- en cloudaanbieders.

8 SURFnet is een onderdeel van Coöperatie SURF, een coöperatieve vereniging van Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen op het gebied van informatie- en communicatietechnologie. SURFnet brengt via een computernetwerk verschillende organisaties met elkaar in contact, waaronder hogescholen, universiteiten, academische ziekenhuizen, onderzoeksinstituten en andere wetenschappelijke organisaties. 9 CERN is een Europese organisatie die fundamenteel onderzoek doet naar elementaire deeltjes.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0161/ 54 001

Figuur 9 Drie locaties van hyperconnectiviteit binnen de MRA, Bron: BCI

Hierdoor is in de loop van 15-20 jaar op drie verschillende locaties hyperconnectiviteit ontwik­ keld (Sciencepark, Schiphol-Rijk, Amsterdam Zuidoost), wat een onderscheidende factor is. In met name Amsterdam en Haarlemmermeer is een digitaal ecosysteem met hyperconnectiviteit ontstaan waarin verschillende netwerken bij elkaar komen, verbonden door AMS-IX en andere internet exchanges. Deze hyperconnectiviteit ligt in een straal van ongeveer 10 km rond deze locaties. Hyperconnec­ tiviteit is uniek en in de regel het gevolg van een langjarig proces en niet in een kort tijdsbestek aan te bieden op alternatieve locaties. Naast hyper­ connectiviteit biedt de MRA-regio internationale bereikbaarheid en een ecosysteem met naast connectiviteit ook kennis, gevestigde partijen en toeleverende industrie.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0171/ 54 001

2.4 Datacenters in de regio Amsterdam Er zijn verschillende typen datacenters, zie 2.1. Vooral colocatiedatacenters met een internationaal marktbereik zijn afhankelijk van de hyperconnecti­ viteit van Amsterdam en Haarlemmermeer. Het datacenter ecosysteem voor internationale coloca­ tie is hier het sterkst ontwikkeld. Andere typen datacenters, zoals colocatie met een nationaal en regionaal bereik en hyperscales, kunnen ook buiten de hyperconnectiviteitsclusters gevestigd worden. Deze datacenters hebben een goede connectiviteit nodig die op veel locaties in Neder­ land aanwezig is. De onderzoeken en contacten met de sector wijzen uit dat veel datacenters in Amsterdam en Haarlemmermeer hier zijn geves­ tigd vanwege de hyperconnectiviteit. Ook data­ centers die geen hyperconnectiviteit ´nodig hebben´, willen zich in de regio vestigen. Exac­ te aantallen zijn niet bekend.

Figuur 10 Type datacenters

In de afgelopen jaren zien we een schaalvergroting in de markt optreden waardoor steeds grotere datacenters worden gerealiseerd met een groter vermogen. Voor deze omvangrijke ontwikkelingen de ruimte in Amsterdam te beperkt. In de markt zien we ook dat de Cloud datacenters (hypersca­ les) relatief sneller groeien dan de colocatie datacenters. Nieuwe initiatieven zien we in Almere ontstaan, en heel recent een hele grote ontwikke­ ling in de gemeente Zeewolde (166 hectare). De relatieve sterke groei van de Cloud datacenters elders zou op termijn de druk op de Amsterdamse markt kunnen verlichten, in combinatie met de realisatie van een vierde hyperconnectiviteits­ cluster in de regio.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0181/ 54 001

2.5 Energie, watergebruik en ruimtelijke impact 2.5.1 Energie

Datacenters hebben een ander profiel dan de meeste andere afnemers van elektriciteit. Ze groeien in zowel hun vermogens- als elektriciteits­ vraag naarmate het datacenter zich vult. Wat betreft vermogen zijn er enkele begrippen die in dit document van belang zijn en die van elkaar verschillen. Er is een groot verschil tussen het maximale vermogen en het werkelijk afgenomen vermogen vanwege piekgaranties naar hun klanten toe. Wanneer we het hebben over de maximale capaci­ teit gaat het over het vermogen van de aansluiting van de netbeheerder, binnen de gemeente Am­ sterdam is dat Liander; • Technisch vermogen: Dit is het maximale vermogen dat de elektriciteitsaansluiting van de klant aan kan. • Gecontracteerd transportvermogen: De capaciteit die door datacentra wordt gecontracteerd en die beschikbaar is op het distributienet. Dit zijn beide vermogens die gaan over de trans­ portcapaciteit. Deze staan los van het elektriciteits­ gebruik. Het technisch beschikbaar vermogen kan groter zijn het gecontracteerde transportvermo­ gen. Zo kan een klant bijvoorbeeld een aansluiting hebben van 10 MVA, maar een gecontracteerd vermogen van 8MVA. Op dit moment ziet Liander in de gemeente Amsterdam een totaal van 265 MVA technisch vermogen bij datacenter klanten. Dit is het maxi­ male vermogen dat Liander via de bestaande aansluiting kan leveren aan de datacenters.

Echter, het gecontracteerd vermogen is 130 MVA. Dat wil zeggen dat er potentieel nog 135 MVA groei is binnen de bestaande aansluitingen. De berekende groeiruimte in paragraaf 3.1 slaat op het gecon­ tracteerd vermogen voor nieuwe datacenters (waarvoor nog geen vergunning is afgegeven).

Wanneer we het hebben over de werkelijk afgeno­ men elektriciteitsvraag gaat het over een contract met een energieleverancier: • Gecontracteerd gebruik: Dit is het maximale, mogelijke elektriciteitsgebruik bij de energieleverancier (opwekker) waarvoor wordt betaald ongeacht de daadwerkelijke afname. • Daadwerkelijk gebruik: Elektriciteit die daadwerkelijk wordt gebruikt. Het gecontracteerde elektriciteitsgebruik bij energieleverancier is veelal groter dan het daad­ werkelijk verbruik.

2.5.2 Water

Vraag en aanbod drinkwater

Huidige situatie De klanten van Waternet vragen ruim 90 miljoen m3 (kubieke meter) drinkwater per jaar. Waternet kan maximaal rond 95 miljoen m3 per jaar leveren. Momenteel is er dus nog voldoende productie capaciteit. Verwachting 2020- 2050 Binnen nu en 10 jaar zal de productiecapaciteit moeten worden verhoogd. Dit wordt veroorzaakt door toenemende vraag, maar ook voor het in stand houden van een bepaalde voorgeschreven reservecapaciteit. Bij gelijkblijvende productie loopt Waternet dus binnen nu en 2030 tegen de grenzen van haar capaciteit aan. In 2050 zal de vraag naar drinkwater in het voorzie­ ningsgebied van Waternet naar verwachting zijn opgelopen tot 110 á 120 miljoen kubieke meter per jaar. Dit komt door toename van de bevolking en het zakelijk gebruik.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0191/ 54 001

Knelpunten drinkwaterlevering

In de Waternet Toekomstverkenning Drinkwater 2050 (Eindrapport Externe verkenning, november 2019, De Ruijter strategie) worden onder andere de volgende externe factoren genoemd die de komende decennia mogelijk van invloed zijn op het drinkwatersysteem: • Demografisch/geografisch: toename van de bevolking in het distributiegebied van Waternet (en PWN en Dunea) • Sociaal maatschappelijk: toename van het drinkwatergebruik • Economisch: toename van de vraag uit de zakelijke markt, met name de forse stijging van het aantal datacenters • Ecologisch: de kwaliteit van de bronnen staat onder druk (door microverontreinigingen en hogere temperaturen) • Klimaat: droogte in de zomer leidt tot waterschaarste, verzilting, toenemende concentraties microverontreinigingen, hogere temperatuur in de leidingen en meer watergebruik (tuinsproeien, douchen en datacenters die dan juist de meeste koeling nodig hebben) • Energetisch: door de energietransitie zullen warmtenetten moeten worden aangelegd die tot extra drukte in de ondergrond leiden. Tussen warmteleidingen vanaf een bepaalde temperatuur en drinkwaterleidingen moet een zonering worden aangehouden.

Over het geheel van de stad genomen lijkt het ruimtebeslag van datacenters met hooguit 20 ha aan grondoppervlak niet bijzonder groot. In het Science Park heeft men de sector kunnen verleiden tot het bouwen van datatorens, waar ze in andere gebieden zijn datacenters lager en met een groter oppervlak op het maaiveld. Het tweede concentra­ tiegebied is Amstel III, waar 10 kleine en grote datacenters staan en in een volgende grote vestiging van het bedrijf Equinix in voorbereiding is. Ook in Nieuw West (dit heet tegenwoordig Sloterdijk Centrum (valt dus onder term Sloterdij­ ken is een datacenter gevestigd, dit is het 25.000 m² grote Globalswitch in Slotervaart.Nabij Amster­ dam is sprake van een concentratie rond Schiphol Oost, vrijwel allemaal van één onderneming. Datacenters hebben ook een flinke impact op de ondergrond. Amsterdam heeft veel 10 kV kabels liggen. Dat wil zeggen dat over 1 circuit 10 MVA getransporteerd kan worden. Een datacentrum van 40 MVA heeft bij een standaard uitvoering daar­ mee vijf circuits nodig in de ondergrond. Ter illustratie is een foto toegevoegd om een indruk te krijgen over impact op de ondergrond. Er moet dus eveneens voldoende tracéruimte gereserveerd en bestemd worden (eventueel met zonering vanwege elektromagnetische straling).

2.5.3 Ruimtelijke impact

Er is op dit moment sprake van centralisatie en versterkte clustering in campussen in de regio Amsterdam. Daarbij vindt specialisatie plaats in de Metropoolregio Amsterdam. Het Cloud Cluster (meerdere marktpartijen en veel multi-tenant datacentra) concentreert zich rondom Schiphol. In Amsterdam vestigen zich de meer connectiviteits­ gerichte datacentra zich, vooral bij het Science Park, Sloterdijk en in Amstel III. Die specialisatie, die connectiviteit, heeft als grootste effect dat er meer vraag naar ruimte voor datacentra ontstaat in de MRA. De clustering maakt vestiging aantrekke­ lijk voor meer datacenters.

Afbeelding 1 Kabels ondergrond

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0201/ 54 001

In Amsterdam is nagenoeg geen nieuw uitgeef­ baar terrein beschikbaar voor datacenters en vinden de meeste ontwikkelingen plaats in gebie­ den waar regelmatig ook sprake is van transforma­ tie naar nieuwe functies, waaronder wonen en werken. Voor de beschikbare ruimte in de stad voor transformatie of nieuwbouw is sprake van flinke concurrentie tussen verschillende functies die ruimte vragen, zoals groen, woningbouw, sport en/of bedrijventerreinen.

Relatie met de omgeving en maatwerk

Dit betekent dat een keuze voor de realisatie van een nieuw datacenters of uitbreiding, verplaatsing van een bestaand datacenter in dit perspectief geplaatst zal moeten worden, waarbij de relatie met de huidige en toekomstige omgeving van groot belang is. Dit levert beperkingen op, maar kan eveneens kansen bieden bijvoorbeeld in relatie tot benutting van de restwarmte. Het betekent ook dat er altijd sprake zal zijn van maatwerk en intensieve samen­ werking en afstemming met de partijen die in het gebied werken en aanwezig zijn.

3 Vraag en aanbod

3.1 Huidige positie en aanbod (regio) Amsterdam 3.2 Verwachte vraagontwikkeling naar datacenters in de MRA 3.3 Marktaanbod in de metropoolregio Amsterdam 3.4 Themastudie Elektra en datacenters 3.5 Groeipotentieel datacentersector gemeente Amsterdam

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0221/ 54 001

3 Vraag en aanbod 3.1 Huidige positie en aanbod (regio) Amsterdam In een recente publicatie van de DDA (De toe­ komst van de digitale economie, 2020) wordt de huidige positie van de regio Amsterdam als volgt geschetst: Als we het hebben over het digitale fundament, dan hebben we het alleen over multi-tenant datacenters. De Nederlandse multi-tenant data­ centermarkt heeft een unieke positie. In en rond Amsterdam is een grote concentratie aan datacen­ ters ontstaan die samen een sterke internationale rol vervullen. Amsterdam behoort samen met Londen, Frankfurt en Parijs tot de vier grote internationale colocatiecentra van Europa. Dat heeft de regio te danken aan de uitstekende connectiviteit, onder meer door de aanwezigheid van de een na grootste Internet Exchange wereld­ wijd. Maar ook omdat diverse zeekabels hier aan land komen en de hoge kwaliteit van netwerken in het algemeen. De relatief lage energieprijzen en

Figuur 11 Omvang datacenterhubs Europa

vestigingskosten ten opzichte van de andere hoofdsteden, de centrale positie binnen West­Europa en de goede toegankelijkheid (Schiphol) maken Amsterdam ook een middelpunt voor datacenters’. Dit vertaalt zich in een stevige positie in de markt voor datacenters in de regio. Op dit moment heeft Londen het grootste aanbod aan multi-tenant datacenters binnen Europa, de DDA geeft in haar publicatie aan dat, indien de hyperscale datacen­ ters worden meegerekend, de regio Amsterdam de grootste ‘datacenterhub’ van Europa is.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0231/ 54 001

Tabel 1 Huidig aanbod van datacenters in de gemeente Amsterdam Bedrijf / naam

Adres

Vermogen

Level3 Amsterdam

Stekkenbergweg

2,5 MW

Equinix AM 1

Luttenbergweg

1 - 10 MW

Equinix AM2

Luttenbergweg

1 - 10 MW

Equinix AM5

Schepenbergweg

1 - 10 MW

Equinix AM7

Kuiperbergweg

1 - 5 MW

Equinix AM 11

Lemelerbergweg

5 - 10 MW

Verizon

Kollenbergweg

0 - 5 MW

Datacenter.com

Keienbergweg

10 - 20 MW

Century links

Stekkenbergweg

5 - 10 MW

Equinix AM6

Duivendrechtse­kade

5 - 10 MW

Digital Realty NL

Paul van Vlissingenstraat

1 - 10 MW

euNetworks

Paul van Vlissingenstraat

1,5 MW

Colt

Van der Madeweg

1 - 5 MW

Digital Realty

H.J.E. Wenckebachweg

1 - 10 MW

Verizon

Joan Musykenweg

1 - 5 MW

Zuidoost

Amstel

Science Park Equinix AM 3 - 4

1 - 10 MW

Digital Realty NL

1 - 10 MW

Interxion Science Park

1 - 5 MW

Nikhef

1 - 5 MW

Zuid Colt Telecom

Luchtvaartstraat

1 - 5 MW

Global Switch

Johan Huizingalaan

20+ MW

The Datacenter Group Amsterdam

Kabelweg

1 - 5 MW

Equinix AM 8

Gyroscoopweg

0,85 MW

Digital Realty / ATOS

Naritaweg

1 - 5 MW

Interxion AMS - 2

Gyroscoopweg

1 - 5 MW

Interxion AMS 1 - 4

Gyroscoopweg

1 - 5 MW

XS4ALL - KPN

Westpoort

De capaciteit van de reeds aanwezige datacenters in Amsterdam is nog niet volledig benut, dat wil zeggen dat er een verschil is in het technisch opgesteld vermogen bij het datacenter, het gecontracteerd vermogen bij Liander en het daadwerkelijk benut vermogen door het datacen­

ter (technisch vermogen). Voor een nieuw datacen­ ter is het gebruikelijk om in een periode van 5 - 7 jaar toe te groeien naar volledige gecontracteerde vermogenscapaciteit, waarbij de werkelijke afname in veel gevallen fors lager is dan het technisch opgesteld vermogen.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0241/ 54 001

3.2 Verwachte vraagontwikkeling naar datacenters in de MRA De marktvraag naar datacenters in de MRA-regio is momenteel aanzienlijk en groeit naar verwachting versneld door in de periode tot 2030. In de onderstaande staat een samenvatting weergege­ ven van de elementen die van invloed zijn op de vraagprognose. De belangrijkste conclusies zijn dat er 2030 een vertwintigvoudiging van het dataverkeer t.o.v. 2020 wordt verwacht en dat de vraag naar additionele datacentercapaciteit structureel is. Meerdere bureaus, zoals Stratix (2018, 2020), CBRE en ING geven eenzelfde beeld en bevestigen de groei van het dataverkeer en de behoefte aan capaciteit in datacenters.

Figuur 12 Ontwikkeling dataverkeer

BCI en CE Delft hebben in opdracht van de MRA in drie scenario's een prognose opgesteld tot 2030. De uitkomsten hiervan zijn in de onderstaan­ de tabel weergegeven. Hierbij is de vraagprogno­ se ook verdeeld naar datacenters die hyperconnectiviteit nodig hebben en de overige datacenters. Deskundigen die BCI heeft gespro­ ken, geven aan dat circa 60% van de aanvragen bestaat uit datacenters die hyperconnectiviteit nodig hebben en 40% bestaat uit overige datacen­ ters.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0251/ 54 001

Figuur 13 Groeiprognose datacenters in de MRA

In het eindadvies van BCI & CE Delft geven zij aan dat minimaal rekening moet worden gehouden met het groeiscenario van 2.500 MVA (gecontrac­ teerd vermogen) in de MRA, waarbij voor de gemeente Amsterdam van belang is dat gezien de hoge kosten voor de realisatie van een datacenter binnen de gemeente (o.a. door kosten grondver­ werving, ruimtelijke inpassing, erfpacht) hier enkel datacenters zullen vestigen die behoefte hebben aan hyperconnectiviteit. Concreet betekent het eindadvies dat 60% van de vraagprognose de voorkeur heeft om rondom hyperconnectiviteitsclusters te vestigen, dat wil zeggen in de gemeenten Amsterdam en Haarlem­ mermeer. Echter ook enkele direct omliggende gemeenten, zoals Diemen, Weesp en Muiden liggen nog in het bereik om een koppeling te maken met de bestaande clusters. Voor de MRA zou het dan gaan om het faciliteren van gemiddeld 150 MVA MVA (gecontracteerd vermogen) capaci­ teitsgroei aan datacenters p/j, waarbij een percen­ tage hiervan in de gemeente Amsterdam zou landen, ongeveer 40%. De precieze aantallen worden uitgewerkt in het kader van de regionale strategie datacenters binnen de MRA.

Kanttekeningen bij de vraagprognose

Door de brancheorganisatie van datacenters Dutch Data Center Association (DDA) wordt een lagere groei verwacht. Deze komt neer op 10% groei per jaar tot 2030. Dit heeft volgens de DDA te maken met speculatie, problemen op het elektriciteitsnet­ werk – vermogen – en het feit dat het gecontrac­ teerde MVA pas wordt afgenomen indien er ook gebouwd wordt. In de praktijk neemt het enkele jaren in beslag tot het gecontracteerde vermogen ook daadwerkelijk wordt benut.

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0261/ 54 001

3.3 Marktaanbod in de metropoolregio Amsterdam BCI en CE Delft hebben in hun advies een analyse gemaakt van het marktaanbod in de regio Amster­ dam. Hierbij neemt de gemeente Amsterdam een aparte positie in, omdat hier geen nieuwe uitgeef­ bare bedrijventerreinen beschikbaar zijn voor datacenters. De mogelijkheden van herontwikke­ ling van reeds bestaande kavels -transformatie- of het uitbreiden van bestaande datacenters zijn in de studie niet meegenomen. In regionaal verband concluderen zij het volgende: • Het aanbod aan hectare bedrijventerrein dat de MRA-regio tegenover de marktvraag kan stellen (op basis van huidige beschikbaarheid en uitgaande van locaties groter van 2 hectare) blijft fors achter: zowel in MVA als in beschikbare ruimte, met name in de geografische gebieden waar hyperconnectiviteit beschikbaar is. • Er is volgens deze analyse (met bovengenoemde parameters) 45 ha bedrijventerrein in de MRA beschikbaar voor hyperconnectiviteit en 140 ha voor overige datacenters. Dit is te weinig aangezien de marktvraag (uit het groeiscenario) 150 ha bedraagt voor hyperconnectiviteit. • Als het gaat om netcapaciteit – vermogen – geven netbeheerders aan dat nagenoeg op alle stations in de MRA-regio de maximale capaciteit al volledig is gecontracteerd.

Naast datacenters vragen verschillende andere economische functies fors meer vermogenscapaciteit in de komende jaren (met name elektrificatie van de maakindustrie en glastuinbouw). Op de korte termijn (komende 6 tot 8 jaar) kan onvoldoende netcapaciteit worden geboden om aan de marktvraag te voldoen. • Een load pocket, dat zijn nieuwe, grote onderstations (1 of 2 GW) lijkt de enige praktisch uitvoerbare oplossing om op langere termijn aan de vraag tegemoet te kunnen komen, maar heeft een realisatietermijn van minimaal zeven jaar.

In regionaal verband lijkt er consensus te bestaan om op langere termijn (7 - 10 jaar) een nieuw cluster te realiseren waar gefaciliteerd kunnen groeien onder de goede ruimtelijke, economische en duurzame voorwaarden. In 2020 zal een besluit worden genomen over de randvoorwaarden en de locatie binnen de MRA. Voor de korte en middellange termijn zou er binnen de gemeenten Amsterdam, Haarlemmer­ meer, Almere en enkele kleinere gemeenten voldoende ruimte beschikbaar zijn om de beno­ digde groei onder strikte voorwaarden te kunnen faciliteren.

3.4 Themastudie Elektra en datacenters Liander heeft samen met de gemeente Amsterdam in 2019 de themastudie elektriciteitsvoorziening Amsterdam uitgevoerd waarin van de verschillende ontwikkelingen, zoals woningbouw, opgave aardgasvrij, emissieloos vervoer en datacenters, de impact op het netwerk is onderzocht. Op basis van de uitkomsten van deze studie worden momenteel vervolgstappen gezet om de elektriciteitsvoorzie­ ning voor de komende 10 - 30 jaar op orde te krijgen. In de studie van 2019 zijn er voor de datacenters drie groeiscenario’s meegenomen, laag 670 MVA extra tot 2030, midden 990 MW extra tot 2030 en hoog 1260 MW tot 2030. Door verschillende oorzaken, zoals stijgende grondkosten, transformatie van bedrijventerreinen naar woningbouw en de beperkte energiecapaci­ teit, zien we dat de midden en hoog scenario’s op dit moment geen realistische en wenselijke scena­ rio’s lijken binnen de gemeente Amsterdam. Ook wordt in regionaal verband ingezet op een nieuw cluster voor datacenters. Aanvullend hierop heeft Liander in samenspraak met de gemeente Amsterdam onderzocht welke datacenter ontwikkelingen daadwerkelijk bekend zijn bij Liander. Deze ontwikkelingen geven een redelijk inzicht van de groei voor de komende 1-5

1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 1 1 0 0 0 0 1 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 1 0 0271/ 54 001

jaar. Dit leidt ertoe dat het lage scenario, te weten 670 MVA gecontracteerd vermogen groei tot 2030, het meest realistische scenario lijkt. Dit scenario vormt dan ook het wenselijke groeiscena­ rio voor datacenters. Belangrijke randvoorwaarde om deze groei te kunnen realiseren is de uitbreiding van de beno­ digde onderstations binnen de gemeente Amster­ dam om de groei van de stad, de energietransitie en de gematigde groei van datacenters in de stad te kunnen faciliteren.

Rol van de netbeheerder

Netbeheerder Liander is verantwoordelijk voor het elektriciteitsnetwerk in Amsterdam en de MRA. Liander heeft publieke taken die in de wet zijn vastgelegd, waaronder het aansluiten van produ­ centen en gebruikers op het elektriciteits- en gasnet en het uitvoeren van transport voor hen. Daarnaast dient Liander te zorgen voor non-discri­ minatoire toegang tot de netten, zodat de ener­ giemarkt kan functioneren. Liander mag geen capaciteit reserveren voor klanten, indien er geen contract of formele aanvraag ligt.