1D.6 Aanbieding ROB-advies Vallen, opstaan en weer doorgaan. Leren in transities.pdf

V an : V er zonden : A an : Onderwerp : B i j lage (n ) :

I n f o G emeen te D iemen < inf o @d iemen .n l> m aandag 2 4 a p r i l 2 023 1 5 :23 :46 " kof ax d uop lu s " < kof ax@duop lu s .n l> v ka b e s tuu r FW : A anb ied ing ROB -adv ie s ' Va l len , o p s taan e nw ee rd oo rgaan . L e ren i nt r an s i t ie s ' . R aad O penbaa rB e s tuu ra dv ie s V a l len , o p s taan e nd oo rgaan .pdf

Ook 1 x d oorges tuurd g r if f ie

V an : ROB < info @raadopenbaarbes tuur .n l> V erzonden : maandag 2 4 a pr i l 2 023 1 2 :09 Onderwerp : A anb ied ing ROB -adv ies ' V a l len , o ps taan e n weer d oorgaan . L eren i nt r ans it ies ' . T .a .v . B& W e n g e meenteraden

G eachte h eer , mevrouw , H ierb i j o ntvangt u h e t a dv ies V a l len , o pstaan e n w eer d oorgaan . L eren i n t r ans i t ies d at d e R aad v oor h e t O penbaar B es tuur ( ROB ) o p 1 9 a pr i l 2 023 h ee f t a angeboden a an d e m in is ter v oor K l i maat e n E nerg ie . H e t a dv ies i sg evraagd d oor d e amb tsvoorganger v an d e m in is ter , d e s taatssecre tar is v an E conom ische Z aken e n K l i maat -K l i maat e n E nerg ie . N eder land maak t v ersch i l lende t r ans it ies d oor . D e b ekends te i sw e l d e e nerg ie trans it ie : d e oms lag v an f oss ie le e nerg ie n aar h ern ieuwbare e nerg ie . D i t s oor t omwente l ingen h ebben g evo lgen v oor w onen , w erken , v erkeer e n v ervoer , e cono m ie , n atuur , m i l ieu e n d e r u i mte l i jke i n r icht ing . E n d e r o l v an d e o verhe id i sn oo it v er w eg : w e tgever , b e le idsmaker , u i tvoerder o f t oez ichthouder . H e t d uur t t i enta l len j aren om e en t r ans it ie t e r ea l iseren , e en k wes t ie d us v an l a nge a dem . T rans it ies g aan s a men me t o nzekerhe id e n r i s ico 's , o ok o nbekende r i s ico 's . D e w eg v ooru it i sv o l u i tdag ingen e n d at b e tekent d at j e n i e t z onder e en l e rende a anpak k unt .

I n d i t a dv ies z oek t d e ROB h e t a ntwoord o p d e v raag w at e r v oor d e o verhe id n od ig i s om t e l e ren i nt r ans it ies . D e ROB b eantwoordt d e v raag a an d e h and v an b eg inse len v an g oed o penbaar b es tuur : r echtss taat , d emocrat ie e n b es tuur l i jk v ermogen . B i j t r ans it ies g ebeuren d ingen o nbedoe ld , d us i sh e t d e k uns t om r u i mte v oor l e ren t e c reëren e n d at s te lt e i sen a an h e t o penbaar b es tuur . R u i mte om f outen t e maken , t e p roberen e n t e l e ren : v a l len , o ps taan e n w eer d oorgaan . H e t a dv ies g aat o ver l e ren i nt r ans it ies e n i sd aarmee b reder t oepasbaar d an d e e nerg ie trans it ie . D e ROB d enk t d at d e a anbeve l ingen o ok g e lden v oor a ndere t r ans it ies d ie o ns l a nd n u d oormaak t . H e t a dv ies i st e d own loaden v i a d e w ebs ite : www .raadopenbaarbes tuur .n l .W i lt u meer i n format ie o ver h e t a dv ies o f h eb t uv ragen o f o pmerk ingen , d an k unt u c ontac t o pnemen me t M ichae l M eke l v i a m ichae l . meke l @raadopenbaarbes tuur .n l o f 0 6 -1179 4 392 . A ls u r ege l mat ig g e ïnformeerd w i lt w orden o ver d e p ub l icat ies e n a c t iv ite iten v an d e ROB , k unt u z i ch v i a o nze w ebs ite a bonneren o p o nze n i euwsbr ie f o f o ns v o lgen v i a Tw it ter o f L i nkedIn .

M e t v r iende l i jk g roe t ,

I r is S lu iter , S ecre tar is -d irec teur

R .

RAAD VO OR HET OPE NBAAR B ESTU UR

D i t b e r ich t k an i n fo rma t ie b eva t ten d i e n i e t v oo r ui sb es temd . I n d ien un i e t d e g ead ressee rde b en t o fd i t b e r ich t a bus ieve l i jk a an ui s t oegezonden , w o rd t uv e rzoch t d a t a an d e a f zende r t e me lden e n h e t b e r ich t t ev e rw i jde ren . D e S taa t a anvaa rd t g een a ansp rake l i jkhe id v oo r s chade , v an w e lke a a rd o ok , d i e v e rband h oud t me t r i s ico 's v e rbonden a an h e t e l ek t ron isch v e rzenden v an b e r ich ten . T h is message may c on ta in i n fo rma t ion t ha t i sn o t i n tended f o r y ou . I fy ou a re n o t t he a dd ressee o r i ft h is message w as s en t t oy ou b y m is take , y ou a re r e ques ted t oi n fo rm t he s ende r a nd d e le te t he message . T he S ta te a ccep ts n o l i ab i l i ty f o r d amage o fa ny k i nd r e su l t ing f r om t he r i sks i n he ren t i nt he e l ec t ron ic t r ansm iss ion o f messages .

•

ORGAA

RUI MTE VOOR L ERE I N T RANS IT IES

DE RAAD VOOR HET OPE NBAAR BESTUUR

W ERK W IJZE

i se en o nafhanke l i jk a dv ieso rgaan v an d e

A dv iesaanv ragen k unnen v an a le

r e ge r ing e n h e tp ar lemen t . D eR OB

m in is te r ies e nv an d e b e ide K ame r sd e r

a dv isee r t —g ev raagd o fo pe i gen i n i t ia t ief

S t aten -Gene raa l a f koms t ig z i jn . D e R OB

—o ve rd ei n r ich t ing e n h e tf unc t ione ren

b asee r tz i jn a dv iezen o p b es tuur l i jke

v an h e to penbaar b es tuur e n d e b e le ids -

k enn is e ne rvar ing ,s t ate -of the -ar t

m a t ige a spec ten v an f i nanc ië le v e rhoud in -

w e tenschappe l i jke i n z ich ten e n k enn is -

g en t ussen R i jk ,g emeenten e n p rov inc ies .

n ame v an o p in ies e n i n z ichten

E x t ra a andacht g aa t u i tn aar d e b eg inse len

u i td es amen lev ing .O ok v i a a nde re

v an d emoc rat ie e n r e chtss taat .

a c t iv ite iten ( l ez ingen , r o nde tafe l g esp rekken ,c ong ressen ,i n le id ingen ) l e ve r t

WETTEL IJKE VERANKER I NG

d e R OB e en b i jdrage a an h e t p o l it iek -

D eR OB i si n ges te ld b i jw e tv an

b es tuur l i jke e n m aa tschappe l i jke d ebat

1 2d ecembe r1 996 ( We to pd e r a ad v oo rh e t

o ve rh e tf unc t ione ren v an h e to penbaar

o penbaar b es tuur ,S t aat sb lad ,1 996 , n r .

b es tuur e n d ed emoc rat ie .

6 23 ) . P e r 1j u l i2 0 17 i sd ea dv iesfunc t ie v an d eR aad v oo rd ef i nanc ië le v e rhoud ingen

SA MENSTELL I NG

( R fv )o ve rgedragen a an d e R aad v oo rh e t

D eR aad b es taa tu i te en v oo rz it te re na ch t

O penbaar B es tuur . D e R f vw as i n ges te ld b i j

l e den d i e wo rden b enoemd b i j K on ink l i jk

w e tv an 2 1f eb ruar i1 997 .

B es lu it .Z i jz i jn g ese lec tee rd o p b as is v an

D eg esch ieden is v an d eR aad v oo rh e t

e r var ing . D aarnaas tk an d eR aad v oo r

O penbaar B es tuur ( ROB )g aat t e rug t o t

p ro jec ten t i jde l i jke r a ads leden a ans te l len .

h un d eskund ighe id e n m aa tschappe l i jke

i n1 96o .T oen w e rd d e R aad v oo rd e g emeentef inanc iën ( R g f )o pge r icht .

S TAF

I n1 965 w e rd d eR aad v oo rd eT e r r i to r ia le

E en c ompac te s t af o nde r s teun td eR aad .

D ecen t ra l isat ie ( R TD ) i n ges te ld . B e ide z i jn

D es e c re tar is e n z i jn medewe rke r sl e ggen

v oo r lope r sv an d e h u id ige R aad v oo rh e t

o ve rh un w e rk v e rantwoo rd ing a fa an d e

O penbaar B es tuur .

R aad . ADRESGEGEVE NS

B ezoekadres : K o r te V oo rhout 7 P os tadres : P os tbus 2 00 1 1 , 2 50o E AD en H aag T0 70 4 26 7 54 0 Ei n fo @raadopenbaarbes tuur .n l www . raadopenbaarbes tuur .n l @Raad R OB

V o rmgev ing : S t ud io T i nt , D en H aag ©m aa r t2 023 R aad v oo rh e tO penbaar B es tuur I SBN/EAN 9 78 - 90 - 5 99 1 1 4 3 -7 NUR 000

C onf uc iu ss a id : " 1h ea rI f o rge t , ls ee 1r emembe r , ld o 1u nde r stand" . B en jam in F r ank l in a t t r ibuted i ta s : " T e l l me a nd 1 f o rge t , t e ach me a nd 1may r emembe r , i n vo lve me a nd Il e a rn ."

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN RU I MTE VOOR L EREN I N T RANS IT IES

V oorwoord

D e ( t oenma l ige ) s t aatssec re tar is v an E conom ische Z aken e n K l imaat ( E ZK K l imaa t e n E ne rg ie ) v roeg d e R aad v oo r h e t O penbaar B es tuur om a dv ies u i tt e b r engen o ve r h e t l e ren v an i n c iden ten i nd e e ne rg ie t rans i t ie . D e R aad h eef td e v r aag b r ede r g e t rokken : i nd i t a dv ies s t aan o ok l e ssen v oo r a nde re t r ans it ies — l a ndbouw ,c i r cu la i re e conom ie —d i e h e to penbaa rb es tuur u i tdagen . Wan tt r ans it ies h ebben g evo lgen v oo r wonen ,w e rken ,v e rkee re nv e rvoe r ,e cono m ie , n a tuur , m i l ieu e nd er u im te l i jke i n r ich t ing :d er o lv an d eo ve rhe id i sn oo it v e r w eg .T r ans it ies z i jn c omp lex . Of tewe l :t e chn ische i n novat ies , w e tenschappe l i jke i n z ichten , m aat schappe l i jke o pvat t ingen , e conom ische v oo r - e n t egenspoed e n i n c identen g r i jpen o p e l kaar i n .T r ans i t ies z i jn e en p roces v an f undamen te le e n o nomkee rba re v e rande r ingen i nc u l tuu r , ( i ns t i tut ione le ) s t ruc tuur e n w e rkw i jze o ps y s teemn iveau .H e td uur td ecenn ia om e en t r ans i t ie t er e a l ise ren ,e en k wes t ie d us v an l a nge a dem .

T r ans i t ies g aan s amen me to nzeke rhe id e n r i s ico ' s ,o ok o nbekende r i s ico ' s .D ew eg v oo ru i t i sv o l u i tdag ingen e n d at b e teken td atje n i e tz onde re en l e rende a anpak k un t . I nd i ta dv ies z oek td e R aad h e t a n twoo rd o p d ev r aag w at e rv oo rd e o ve r h e id n od ig i som t el e ren i nt r ans i t ie s . D e R aad b ean twoo rd t d ev r aag an d e h and v an b eg inse len v an g oed o penbaa r b es tuu r :r e cht ss taa t ,d emoc ra t ie e n b es tuu r l i jk v e rmogen .B i jt r ans i t ies g ebeuren d i ngen o nbedoe ld ,d us i sh e td ek uns t om r u im te v oo rl e ren t ec r eë ren e nd a ts t e lt e i sen an h e t o penbaar b es tuur . R u im te om f outen t em aken ,t e p robe ren e n t e l e ren :v a l len ,o p s taan e n wee rd oo rgaan . H e ta dv ies i sv oo rbe re id d oo r en w e rkg roep me td eR aads leden H ur iS ah in , P e te r V e rhe i je n K ees J an d eV e t , me tb i jdrage v an K at r ien T e rmee r .V anu i td es t af w e rd d e p ro jec tg roep o nde r s teund d oo rM ichae l Meke l e n Manon B r abe r ,t r a inee v an u i td e VNG ( t o ta ugus tus 2022).

H an P o lman ,

G e rbe rv an N i jendaa l ,

V oo rz i t te rR aad v oo r

p l aa t sve rvangend

h e tO penbaa rB es tuu r

s e c re tar is -d i rec teu r

4

I nhoud

V oo rwoo rd

4

A dv ies :V a l len ,o ps taan e nw ee rd oo rgaan .R u im te v oo rl e ren i nt r ans i t ies

6

1

2

3

4

I n le id ing

1 7

1 . 1

U rgen t ie : o na fhanke l i jk v an f o ss ie le e ne rg ie

1 7

1 . 2

A an le id ing v oo ra dv ies

1 8

1 . 3

V raag s tuk n ade r b e schouwd

i q

1 . 4

L ee sw i jze r

2 0

Wa th eef td eo ve rhe id n od ig om t el e ren?

2 1

2 . 1

L e ren

2 1

2 . 2

Me thoden v an I e ren

2

2 . 3

L ee rbe lemme r ingen :v e rkoke r ing e n k o r te te rm i jndenken

2 4

2 . 4

L ee rbevo rde r ingen

2 6

T r ans i t ie se nd er o lv an d eo ve rhe id

2 8

3 . 1

Wa ti se en t r ans i t ie?

2 8

3 . 2

D ee ne rg ie t rans it ie

31

3 . 3

D e r o lv an d eo ve rhe id

3 5

Wa th eef td eo ve rhe id n od ig om t el e ren i nt r ans i t ies?

42

4 . 1

A an le id ing

4 2

4 . 2

R i s ico rege lref lex

4 2

4 . 3

L e ren i nt r ans i t ie v anu i t h e tp e r spec t ief v an g oed o penbaar b es tuur :v a l len ,o ps taan e nw ee rd oo rgaan

4 3

4 .4

A andach t spunten v oo rb i j h e t l e ren

5 4

L i te ra tuu r

5

B i j lage 1

A dv iesaanv raag

B i j lage 1

G e raadp leegde p e r sonen

6 1

B i j lage 1 1

S a mens te l l ing R aad v oo rh e tO penbaar B e s tuur

6 2

5

5 7

A dv ies : V a l len , o pstaan e n weer d oorgaan . R u i mte v oor l e ren i n t rans it ies

V ee l o pgaven , b i jvoo rbee ld d e e ne rg ie t rans it ie , w aarvoo r d e o ve rhe id s t aat z i jn c omp lex : v aak i sn og n i e t d u ide l i jk h oe p r ec ies h e t b eoogde e i nddoe l wo rd t b e re ik t e n h oe o nde rweg p rob lemen moe ten wo rden angepak t . D a t v r aag t om r u imte e n t i jd v oo r a na ly se , a fweg ing , o o rdee lsvo rm ing e n h e t a f leggen v an v e ran twoo rd ing . H e t p rob leem i sd at d i e r u im te h e t o penbaar b es tuur n i e t a l t i jd i sg egund . Omda t d e v e rwacht ingen v an d e o ve rhe id h oog z i jn , r i s ico ' s maa r moe i l i jk wo rden g eaccep tee rd e n o nzeke rhe id w e in ig wo rdt g e to le ree rd . Omdat h e t p o l i t ieke b es tuur r o ep t om r e kenschap . Omda td et o le ran t ie v oo rfou ten l a ag i se n d ev r ees om f outen t em aken h oog . D a tw e rk tv e r lammend e n d aardoo rs ch ie td eo ve rhe id w e l e ens i nd e k r amp . E n d a t t e rw i j l t r ans i t ies j u is t g epaard g aan me t h e t omgaan me t o nzeke r h e id , o nwaar sch i jn l i jkhe id e n r i s ico ' s , o ok o nbekende r i s ico ' s .

R edenen v oo r d e ( t oenma l ige ) s t aa tssec re ta r is v an E conom ische Z aken e n K l imaat ( E ZK K l imaat e n E ne rg ie ) om d eR aad v oo rh e tO penbaa rB es tuur t ev r agen om e en a dv ie s u i tte b r engen o ve rl e ren v an i n c iden ten i nd ee ne rg ie t rans i t ie . ' R i s ico rege lre f lex I nd ea dv iesv raag a an d eR aad i sd ez o rg u i tge sp roken d at d er i s ico rege lre f lex v e r t ragend w e rk tv oo rd ee ne rg ie t rans i t ie :a l sz i ch en i n c ident v oo rdoe t , b i j v oo rbee ld b i jh e tt oepassen v an n i euwe t e chn ieken ,n eem td eo ve rhe id m aa t r e ge len ( b i jvoo rbee ld n i euwe r e ge lgev ing , h oge re n o rmen , mee rt oez icht o f e x t ra v oo rz ien ingen ) z onde rd a t b ekend i sw a te rp r ec ies i sv oo rgeva l len ,w at d eo o rzaken w aren e n o fd e i n g repen w e l e f f ec t ief e n p ropo r t ionee l z i jn . Of tewe l : e en b es tuur l i jke o ve r reac t ie o p r i s ico d i e o nde r mee r k an l e iden t o t d ure maat rege len me t b epe rk t e fec t .

I n z i jn a dv ies D e b e l icham ing v an d e k und ige o ve rhe id ( 20 12 ) a dv isee rde d e R aad o ve r a l gemene p r inc i p es d i e v an t oepass ing z i jn o p r i s ico ' s e n i n c iden ten : c ompe tent e n empa t h isch , o pen e n i n tege r , l e g it im ite i t , l e rend v e rmogen e n v e rantwoo rd ing , e n e en h e lde re v e rantwoo rde l i jk she idsve rde l ing . O ok g af d e R aad e en s e t h ande l ing spe r spec t ieven .

1

Z i ev oo rd ea dv ie saanv raag B i j lage I .

6

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

D e e ne rg ie t rans it ie i n t roducee r t n i euwe t e chno log ieën w aarove r m inde r k enn is e n e rva r ing a anwez ig z i jn . D at v r aag t om h e t z oeken n aar e en b a lans t ussen h e t omgaan me tn i euwe v e i l ighe ids r is ico ' se n r u im te v oo ri n nova t ie e n v oo r tgang v an d ee ne rg ie t rans i t ie . H e t m in is te r ie v an E conom ische Z aken e n K l imaa t o n tw ikke lt r i s icobe le id v oo r d e e ne rg ie t rans it ie d at wo rdt g ebasee rd o p g ene r iek r i s icobe le id e n v o rm k r i jg t i nu i tgang spunten me t d e v o lgende c ontouren : h e t anpassen v an r e ge lgev ing v oo rn i euwe a c t iv i te iten me t b ekende r i s ico ' s , h e tv oo rzo rg s b eg inse ld a tg e ldt v oo ro nbekende r i s ico ' se n/of o n tb rekende r e ge lgev ing , h e t g e lden v an b e le ids rege ls v oo r o ve rgang spe r ioden , h e t mon i to ren v an p i lo ts , h e to pen e n a c t ief c ommun ice ren o ve r r i s ico ' s , e n e en o pen b l ik n aa ro n tw ik k e l ingen . D e u i tgangspun ten v oo rv e rantwoo rd omgaan me tv e i l ighe ids - e n g ezondhe ids r is ico ' s v an d e e ne rg ie t rans it ie b i j b e le idsvo rm ing , v e rgunn ing v e r len ing , c ommun icat ie e nt oez ich tz i jn n ade rt oege l ich t i ne en b r ief v an d e m in is te r an d eT weede K a me rv an 4n ovembe r 2022.

Me t s t eun v an h e t m in is te r ie o n tw ikke lt d e b es tuu r l i jke w e rkg roep B OVEN ( B e s tuur l i jk O ve r leg V e i l ighe ids r is ico ' sv an d eE ne rg ie t rans i t ie ) en h andre ik ing o ve rd e b e s tuur l i jke omgang me tv e i l ighe ids r is ico ' sv an d ee ne rg ie t rans it ie . L e ren i nt r ans i t ie v anu i th e tp e r spec t ie fv an g oed o penbaar b es tuu r :v a l len , o ps taan e n wee rd oo rgaan D e v r aag an d e R aad i sh oe g oed g e lee rd k an wo rden z onde r d at e r e en r i s ico rege lref lex o p t reedt d i e d e e ne rg ie t rans it ie i nd e w eg s t aat . D e R aad b eg r i jp td ez o rg d at d e r i s ico rege lref lex d ee ne rg ie t rans i t ie k an v e r t ragen e n h i j k an h e ts t reven n aa re en b a lans t ussen r i s ico ' se n i n nova t ie sg oed v o lgen . D e u i tkoms t v an e en t r ans i t ie s t aat n i e t b i j v oo rbaat v as t . K enme rkend a an t r ans it ies i sd atje n i e t w ee t w aar o f i n we lke f a se j eu i tkom t e n d at h oudt i nd a t e rm arge s moe ten z i jn w aarb innen l e ren e n e xpe r imen te ren m ag . D e b oodschap i sd an : g eef an w a t b i nnen w e lke ma rge s anvaa rdbaar i s .L e ren i nt r ans i t ie s t i jg t b oven s e c to ren u i t .

E n b i j t r ans i t ies g ebeuren d i ngen o nbe d oe ld , d us i sh e t d e k uns t om r u im te v oo r l e ren t ec r eë ren . K o r tom ,j u is t i n t r ans it ies i sh e t h oognod ig om t e l e ren e n d a t s t e lt e i sen a an h e t o penbaa r b es tuu r . R u imte om f outen t em aken ,t ep robe ren e nt el e ren :v a l len ,o ps taan e n w ee rd oo rgaan . I nd i ta dv ies s t e lt d e R aad h e tv e rmogen v an d eo ve rhe id om t el e ren i nt r an s i t ie s c en t raa l . D ev r aag w a t d aa rvoo r n od ig i s ,b eantwoo rdt d e R aad an d e h and v an b eg inse len v an g oed o penbaar b es tuur . D oo r i nz i jn a dv ies d eze b eg inse len t ev o lgen , meen td e R aad d a td e n oodzake l i jke v oo rwaarden wo r d en g ec reëe rd v oo r l e ren i nt r ans i t ie . H e t a dv ies i sg e r ich t a an d e m in is te r v oo r K l i maat e n E ne rg ie , m aar r e ik t n atuur l i jk v ee l v e rde r : i e de re o ve rhe ids l a ag ( R i jk , p rov inc ie ,g emeen te ,w ate r schap , s amenwe rk ing sve rbanden ) ,e l ke

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

g e led ing ( po l it iek ,b es tuu r , amb te l i jke o rgan isa t ie )e ne l kd ome in ( we tgev ing , b e le id , u i tvoe r ing ,t oez ich te n h andhav ing ) h eef tv an d oen me tt r ans it ies .

G oed o penbaa rb es tuu r G oed o penbaar b es tuur h oudt i nd at d eo ve rhe id d e p r inc ipes v an d e r e cht ss taa te e rb ied ig te n d a td emoc ra t ische b eg inse len i na ch t wo rden g enomen . I nh e tg eva lv an t r ans i t ies h oudt d i to nde r mee ri nd a tw e tge v i ng e n b e le id z i jn t oege rus to pc omp lexe e no nzeke re p rocessen ,e n o p v ee l a c to ren e nf a c to ren . G oed o penbaar b es tuur h oudt v e rde ri nd at d emoc ra t ische v e rantwoo r d i ng sp roce ssen d oe lt r ef f en e n p assend z i jn b i j , i nd i tg eva l ,d ec on tex t v an t r ans it ies :t r ansparan te n me t r u imte v oo rf outen om v an t el e ren . G oed o penbaar b es tuur h oudt d aa rnaas ti nd at d eo ve rhe id b esch ik t o ve rv o ldoende b es tuu r l i jk v e rmogen : en r obuus te u i tvoe r ing ,e en b es tend ige o ve rhe id ,é ne en l e rende o ve rhe id .

N aas tg oed o penbaar b e s tuur i sv an b e lang d a t d e o ve rhe id me tg ezag o pe r e e r t . H e tg ezag v an d eo ve rhe id i sn oodzake l i jk v oo rd e anpak v an u rgen te v r aag s tukken e n l a ng lopende b e le idsopgaven z oa ls t r ans it ies .D i tg ezag s t aa t e chte r o nde r d ruk . D e R aad p l e it v oo r h e t i n ves te ren i nd e b ekwaamhe id , b e t rouwbaarhe id e n b e t rokkenhe id v an d eo ve rhe id .

G ezag swaard ig o penbaa rb es tuur B es turen g aa tn i e ta leen b e te ra l s b u rge r sd e m acht v an d eo ve rhe id o nde r sch r i jven , m aa rb e s tu ren me tg ezag i so ok l e g i t ieme r .Z onde r g ezag b l i jven e ra leen n og v o rmen v an m ach to ve rd i e n i e tv r i jw i l l ig g eaccep tee rd z i jn ,z oa ls dwang .G ezag swaa rd ighe id i sd e m ate w aar in h e t b es tuur z i jn g ezag o ok e cht v e rd ien to fz ou moe ten v e rd ienen . D eze g ezag swaard ighe id b es taat n i e ta leen i nd eo gen v an b urge r s , m aa ri s o ok g ebasee rd o pd e p r e s ta t ies v an d eo ve rhe id .

A D VIE S —w e tgev ing ( en b e le id )i st oege rus to pc omp lexe e no nzeke re

p ro ces sen ,e no pv ee la c to ren e nf a c to ren W i lo ve rhe idsbe le id b i ndend z i jn v oo rb urge r se n b ed r i jven é n h andhaa fbaa r , d an i s omze t t ing i nw e t - e n r e ge lgev ing n od ig . Om d e d oe ls te l l ingen v an d e e ne rg ie t rans i t ie t e r e a l ise ren i se f ec t ieve k l imaat - e n e ne rg iewe tgev ing d us e s sent iee l . H e t k l imaatbe le id v e rg te en amb it ieus w e tgev ing sp rog ramma ,z o s t e lt h e t k ab ine t . Om v oo r tgang e n s amenhang v an ( d e u i tvoe r ing v an ) w e t g ev ing t e b o rgen i so nde rd e M in is te r ië le C omm is s ie K l i maa te n E ne rg ie e en

8

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

h oogamb te l i jk I n te rdepar temen taa lJ u r id isch o ve r leg i n ge s te ld .H ie r in z a l an d e h and v an e en s amenhangend w e tgev ing sp rog ramma d ev oo r tgang e n d e p l ann ing v an h e t g ehee l an w e t - e n r e ge lgev ing o p h e t g eb ied v an k l imaa t wo rden g emon ito rd e n b ewaak t . T r ans i t ies h ebben s pec if ieke k enme rken : 1 .

H e ta nde r sd oen d an i nh e tv e r leden

2 .

V e r sne l len om d at a nde r sd oen an t e jagen

3 .

H e tb e sef d at a l sd et r ans it ie enmaa l i sg e rea l isee rd , h e t n od ig i s erde re k euzes t eh e rove rwegen .

D e R aad meent d at d e o ve rhe id e n w e tgev ing o p d i e s pec if ieke k enme rken v an d e t r ans it ie moe ten wo rden a fges temd . Z o i sh e t v oo r s te lbaa r d a t d e o ve rhe id i nd e ( e e r s te f a se v an d e ) t r ans i t ie e en i n dr ingende r r o l h eef td an w annee r ma rk ten e enmaa l t o t s t and z i jn g eb rach t e n f unc t ione ren . B i jvoo r b ee ld : e e r s t k an h e tv e rded igbaa r z i jn d a t d e o ve rhe id me t d ee lnem ing e en d ee l v an h e t h ande len n aa r z i ch t oe t rek t e n d at o p e en l a te r momen tj u is t w ee r a f s too t ( e n t e rugva lt o p r e gu le r ing v an e conom ische a c t iv ite i ten , t oe z i ch te n h andhav ing ) . V oo r t r ans it iedoe le inden i sg e ldende w e tgev ing o nvo ldoende e n i sn i euwe w e tgev ing n od ig , a nde r s b l i jven o n tw ikke l ingen e n i n ves te r ingen a chte r b i j b eoogde d oe len . B es taande we tgev ing i sg ef ragmentee rd e n v e rkoke rd e n wo rdt i nd e h u id ige p r ak t i jk a l s k ne lpun t b eschouwd .

Me t h e t o og o p 203 0 e nd aarna i sh e to ok d ev r aag o ft oekoms t ige w e tgev ing e en v o ldoende s o l ide b as is z a l b i eden om d e n oodzake l i jke k l imaa t - e n e ne rg iep ro jec ten t i jd ig t e r e a l ise ren .D eR aad p l e it d aarom v oo re en c ohe rente w e tgev ing sv is ie o pt r an s i t ies , mee r ja r ig e n o p e en a bs t rac t ien iveau d at b oven h e t o pe ra t ione le u i t s t i jg t . D aarvoo r z i jn p r inc ipes d enkbaar o p d e v o lgende ( n ie t u i tput tende ) g eb ieden : D ev e rhoud ing p ub l iek -p r ivaa t ,o f tewe l :w a t wo rdt p ub l iek g e rege ld e n w a tp r ivaa t? Mark to rden ing ,o f tewe l :e en e e r l i jke e ne rg ie t rans it ie me t en g e l i jk s pee lve ld v oo rn i euwe a anb iede r se n i n nova t ies D ev e rhoud ing t ussen p ub l ieke p ar t i jen ,o f tewe l :c oo rd ina t ie v an b es lu it v o rm ing sp rocedu res We t te l i jke o rgan ieke v e ranke r ing ,o f tewe l : h e tb e leggen v an b evoegd h eden e nv e rantwoo rde l i jkheden D ev e rde l ing v an s chaa r s te ,e n i nh e tv e r lengde d aarvan d ev e rde l ing v an s chade ,o f tewe l :w at k an w aar w e l e nw aar n i e te nw ie d ee lt i nd e l u s ten e n d e l a s ten? R u im te v oo r maatwe rk ,o f tewe l : p robe ren e n e xpe r imen te ren me t j u r id isch b i ndende m aa twe rkaf sp raken , om t el e ren me th

e to og o p n i euwe w e tgev ing .

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

We tgev ing k amp t me th e tv oo roo rdee ld a th e te en s t a in -de -weg i sv oo rt ran s i t ies . D e R aad z i e t d i t a nde r s : a leen d e w e tgeve r k an a l gemeen g e ldende n o rmen v oo rsch r i jven e n d aarmee r e cht szeke rhe id b i eden e n z o t r ans i t ies b evo rde ren .G oede w e tgev ing d raag tb i j an h e t mob i l ise ren v an a c to ren , h e t b e lang v an l e ren e ne va lue ren e n h e tb e lang v an e xpe r imen te ren . K o r tom : g oede w e tgev ing i se en v oo rwaarde v oo rt r ans it ie g ove rnance . H e ti sd aarb i jv an b e lang d at w e tgev ing b i j i n te rd isc ip l ina i re b e le ids -e nw e t g ev ing safweg ingen v an b eg in a f an i nh e tp roce sb e t rokken d i en tt e wo rden . We tgev ing moe t z i jn g e r ich t o p e en e i nds ituat ie , w aarb i j h e t n od ig k an z i jn om e e rde rg ekozen u i tgang spun ten t e( d urven ) h e rove rwegen .

A anbeve l ing :f o rmu lee re en c ohe rente w e tgev ing sv is ie v oo rt r ans it ies d i e H e t l a nge te rmi jnpe r spec t ief t oepas t , R echt d oe ta an o ntkoke rd w e rken , We tgev ing v an b eg in a f an b e t rek t b i jt r ans it iedoe le inden , B evo rde r td a ti nw e tgev ing e en l e e r cu rve wo rdt v as tge legd d oo r h e ts t e l len v an o pen n o rmen o ve rl e ren ,e va lue ren e n e xpe r imente ren d i ed e l a ts t eeds h oge rl e ggen , D urf ti nt ez e t ten o pw e tgev ing d i e b evo rde r td a t b es taande s y s temen wo rden h e rove rwogen .

A D V IES —d emoc ra t ische v e ran twoo rd ing sp rocessen t r ef fen d oe le nz i jn

p assend b i jd ec on tex tv an t r ans i t ies :t r anspa ran te n me tr u im te v oo rf ou ten om v an t eI e ren D es t aa ts rech te l i jke p r inc ipes v an v e ran twoo rd ing e n v e r t rouwen v r agen om z u ive re t oepass ing . E en o ve rhe id moe t t e r v e rantwoo rd ing wo rden g e roe p en , maar a leen a l s e rs p rake i sv an e en b evoegdhe id v an h e t b es tuu r : g een v e rantwoo rde l i jkhe id z onde r b evoegdhe id . B i j v e rantwoo rd ingsp rocessen g aa t h e ta le ree r s t om h e tv as t s te l len v an d ef e iten . I nd e p r ak t i jk wo rdt d eze f e itenf ase s oms a l s a par te f a se t ew e in ig o nde r sche iden .T e v aak l o op t d eze f a se d oo rd ef a se v an o o rdee lvo rm ing e n b eoo rde l ing h een . D ew ens om s ne l e en p o l it iek o o rdee l t eg even i ss t e rk o n tw ikke ld , i nt oenemende m ate i se r s p rake v an e en i n c identgedreven v e rantwoo rd ingscu ltuur . Me t a ve rechts g evo lg v oo rh e tl e rend v e rmogen v an d eo ve rhe id :w aar wo rdt g es t reefd n aa r en t r ansparan te n e f f ec t ief v e ran twoo rd ing sp roces , wo rdt e e rde rh e tt egen o ve rges te lde b e re ik t . D ee ch te v e ran twoo rd ing i sa le ree r s te en t e rugb l ik ,h e tz on auwkeu r ig moge l i j ka n twoo rd g even o pd ev r aag w aa rom e ri sg ehande ld z oa ls e ri sg ehande ld .

10

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

V e rantwoo rd ing i s ,j u is t i nd e c ontex t v an t r ans it ies , o ok e en v oo ru i tb l ik g e r icht o p h e r s te l o fv e rbe te r ing . H e t I e ren v an f outen b ehoo r td aa r toe , e en a f rekencu ltuur ( me t e en v oo ropges te ld d oe l om p o l it iek o f amb te l i jk a ft e r e kenen i np l aa ts v an t el e ren ) n i e t .

A anbeve l ing : r i cht v e rantwoo rd ingsp rocessen i nd ec ontex tv an t r ans i t ies i no p h e r s te lo fv e rbe te r ing i np l aa ts v an o pa f reken ing .

A D vi e s —e en o pen e nr e ch tvaard ige b e s tuu r s cu l tuu re ne en c u l tuu rw aa r

v e ran twoo rd ing o pe en g ezonde man ie r wo rd ta fge legd L e rende o ve rhe id :o pen e nr e ch tvaard ige b e stuu r scu l tuu r H e t b eg r ip b es tuur scu ltuur i se en b e t rekke l i jk v aag c oncep t . H e t g aat om z owe l w aarden e n i d eeën a l sf e i te l i jk g edrag , o p h e t n i veau v an i n d iv idue le p e r sonen ,g roepen e no rgan isat ies . H ie rh an te ren w eb es tuur scu l tuu ra l se en a spec tv an i e de ro nde rdee l v an h e to penbaa r b es tuur . H e tg aa t om w aa rden e n n o rmen d i e b epa lend z i jn v oo r d e o rgan isa t ie s t ruc tuur , b es lu itvo rm ing s p rocedures e n b e le ids ins t rumen ten . B es tuur scu ltuur i sh i e r p l ura l is t isch : e r b es taan i ne en o ve rhe id mee rde re b es tuur scu lturen n aas t e l kaar d i e e l kaa r anvu l len o fj u is tt egenwe rken . V oo re en l e rende o ve rhe id i se en o pen e n r e chtvaard ige b es tuur scu ltuu rn od ig w aar in h e t h ebben v an a fw i jkende s t andpunten wo rdt angemoed igd . E en c u ltuur w aa rf outen m aken m ag ,w aar g enoeg o nde r l ing r e spec ti s ,w aa rv e r t r ouwen i si nd e o rgan isa t ie e n w aa r b e langhebbenden b e t rokken z i jn .

E en c u ltuu r o ok w aar v e rantwoo rd ing o p e en g ezonde man ie r wo rdt a fge legd , w aar d e f e i ten s p reken , w aa rv o l led ig wo rdt g e ïnfo rmee rd , w aa r a f reken ing n i e tv oo rops taa te n d es chu ldv raag n i e ta l se e r s te wo rdt g es te ld . I nz o 'n c u ltuur mogen e ra fw i jkende ( po l it ieke ) s t andpunten z i jn e n b i jt r an s i t ie s i sh e t z i nvo l om v oo raf e xp l ic ie te rt e b enoemen w e lke r u im te e r moe t z i jn om t e l e ren , u i tgaande v an w aa rden a l s r e de l i jkhe id e n p ropo r t iona l i t e i t . D aarb i jg aat h e t n i e ta leen om g oed o ff out ; h e td oe l i sd eg evo lgen v an b epaa lde t oepass ingen i nb ee ld t ek r i jgen , o p b as is d aarvan r u im te t eg even v oo rn od ige anpas s ingen o fb e te re t oepass ingen .D a ti sw ezen l i jk a nde r sd an en d ef in i t ief o o rdee l o ve reen e i nd resu ltaa t . E en b es tuur scu ltuu rw aa ro pen e ne e r l i jk i ne en v e i l ige amb te l i jke e n b es tuur l i j ke omgev ing k an wo rden g e re f lec tee rd o pd ee i gen e n a nde rmans b i jdrage i sn i e t v anze lf sp rekend . I e de reen k an e chte r b i jdragen an z o 'n b es tuur s -

1

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

c u ltuur ,i nw e lke r o l o fv e ran twoo rde l i jkhe id o ok . H e ts t e lt e i sen an h oud ing e n g edrag v an p o l i t ic i , b es tuurde r se n amb tenaren ,v an e l ke b es tuu r s laag . E en o ve rmat ige b e le ids reac t ie , d e r i s ico rege lref lex , p as t n i e t i n en o pen e n r e chtvaard ige b es tuu r scu ltuur .

A anbeve l ing : b ouw an e en o pen e n r e chtvaard ige v e ran twoo rd ing s c u ltuur w aar in i np l aa ts v an e en b e le idsmat ige o ve r reac t ie ( d e r i s ico rege l r e f lex ) r u im te i sv oo rh e to penbaar b es tuur om t el e ren e n s t ruc turee lt e v e rbe te ren .

A D VIE S — vo ldoende b es tuu r l i jk v e rmogen :e en r obuus te u i tvoe r ing ,e en

b es tend ige o ve rhe id ,é ne en l e rende o ve rhe id i nt r ans i t ies k omt v ee l s amen : k enn is , m idde len ,c apac i te it e n h oge v e rwach t i ngen . Om d i ew aa rte m aken i sh e tv an b e lang d a th e to penbaar b es tuu ro ve r v o ldoende b e s tuur l i jk v e rmogen b esch ik t :r obuus t ,v ee rk rach t ig ,i n nova t ief e n d uu rzaam . R obuus th oudt i nh e ta dequaa t k unnen omgaan me tt egenva l le r s e n b es tand z i jn t egen c r ise s . R obuus th oud tó ók i nb es tend ige f i nanc ië le v e r h oud ingen d i er e ch tk unnen d oen an d eg ezamen l i jke t r ans i t ieopgaven o ve r o ve rhe ids lagen h een . V ee rk racht ig v e ronde r s te lt d a t h e t o penbaa r b es tuu r v o ldoende h e r s te l lend v e rmogen h eef t om d ruk o f t egens lag t e b oven t e k omen . I n novat ief h oudt o nde r mee r i nh e t o pens taan v oo rv e rn ieuw ing e n r e f lec t ie . B i jt r ans it ies i sh e tb i j u i ts tek n od ig d a th e to penbaar b e s tuur i nz i jn h ande len d uur zaam o pe ree r te n r e ken ing h oudt me tt oekoms t ige b e langen , b i jvoo rbee ld v an t oekoms t ige g ene ra t ies . B ovena l h oud t h e t b es tuur l i jk v e r mogen i nd a td eo ve rhe id d e moge l i jkhe id h eef tt el e ren v an e i gen f outen .

A anbeve l ing : b r eng k enn is , m idde len e n c apac ite i t i nb a lans me t h e t v e rmogen om a l so penbaa rb e s tuur r obuus t ,v ee rk racht ig , i n nova t ief e n d uur zaam t eo pe re ren i nt r ans i t ie s .

A D VIE S —s t ruc tu ren d i el e ren b evo rde ren :k r i t ische f eedback o n tvangen ,

i n fo rma t ie d aadwe rke l i jk b eg r i jpen e n b e sp reken ,v e rbe te rmaa t rege len we rke l i jk u i tvoe ren e ng e lee rde l e ssen n i e tv e rge ten L e rende o ve rhe id :h e tb e te rd oen d an g i s te ren V o lgens d e R aad i se en l e rende o ve rhe id e en o ve rhe id d i e s t eeds — e n me t e n ig s ucces — s t reef t n aar v e rbe te r ing : h e t b e te r d oen d an g i s te ren . E en l e rende o ve rhe id i se en o ve rhe id d i el e e r tvan h aa rs uc cessen e n m is lukk ingen ,

1 2

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

e en o ve rhe id d i e i ns t aat i s om c on t inu h aa r s t ruc tu ren , p rocessen e n b e le id t e h e rfo rmu le ren i nh e t l i cht v an n i euwe k enn is e n i n z ich ten . D e n oodzaak om t e l e ren v an e en p rob lemat isch v e r leden ( f̀ a len ' ) i s om h e rha l ing e rvan t ev e rm i jden e n om z o rgvu ld ig t e o nde rzoeken w aaraan e en m is lukk ing t e w i j ten i s .D e r e den om t e rug t ek i jken o p s uccessen i sh e t l e ren v an p o s it ieve l e ssen o ve ro ntwe rpen e n p r ak t i jken :g oede v oo rbee lden . L e ren g aat h i e ro ve r h e t z i en e n w aarde ren v an h e t b es taande me t h e t o og o p d et oekoms t —d e t r ans i t ie — me t n i euwe moge l i jkheden v oo rg ed rag e n o rgan isa t ie . D aa rvoo r i sl e e rve rmogen n od ig ,d ec apac i te it om g egevens e n i n fo rmat ie t ev e rwe rken e nt eb enut ten om h e tb es taande k r i t isch t eb ez ien e nz on od ig t ev e rbe te ren . O pv e r sch i l lende n i veaus v an u i tvoe r ing , b e le id e n b es tuu r :o pc ausaa l , r e f lec t i ef e n o pw aa rdenn iveau ( s ing le ,d oub le e nt r ip le l o op ) .

E en o ve rhe id d i es e r ieus w e rk m aak tv an l e ren ,z o rg te rv oo rd a tk r i t ische f e ed b ack wo rdt o ntvangen ,d at d i ei n fo rma t ie o ok d aadwe rke l i jk wo rdt b eg repen e n b esp roken , d at v e rbe te rmaa t rege len w e rke l i jk wo rden u i tgevoe rd e n d a t g e lee rde l e ssen n i e t wo rden v e rge ten . E en l e rende o ve rhe id z o rg t d us v oo r d e n oodzake l i jke f e edback loops . H e t h eef to ok b e t rekk ing o p d e e i gen o rga n i sa t ie me tt e rugkoppe l ing smechan ismen : h e t i sn od ig d e k enn is inf ras t ruc t uu ro pd eju is te p l ekken i nt er i ch ten me tk enn ismake laa r so pd eg oede p l ek . E i gen l i jk i sh e th ee l s impe l :v an l e ren wo rd j eb e te r .

V oo rbee ld :s ma l ƒw in s D iepgaande v e rande r ing k omt v aakju is t n i e tg roo t se n mees lepend t o t s t and , m aa r erde rd oo re en a ccumu lat ie v an k l e ine b e teken isvo l le s t ap j e s —z ogenaamde s ma l ƒw ins . R ond d i tu i tgang spunt i sd e s̀ma l lw in s ' anpak o n tw ikke ld ,d i ec onc re te h ande l ingspe r spec t ieven b i edt v oo r a c to ren me te en t r ans it ie amb it ie . D eze a anpak k i jk tn aa rw a te ra lg oed g aa t , me tw e lke i n te rven t ies j ed a t k unt v e r s te rken ,v e r sne l len e nv e r d i epen ,e n h oe j eh ardnekk ige t aboe s k unt d oo rb reken . D eze b enade r ing v e rg te en b i jzonde re g ove rnance s t ruc tuur me te en a ccent o pg evar i e e rde n e twe rken e n b esche iden , m aar g epass ionee rd l e ide r schap .

V oo rbee ld :a c t ieonde r zoek A c t ieonde r zoek ,o ok w e l h ande l ing sonde rzoek g enoemd , i sen v o rm v an o nde rzoek d oen w aa r in b e t rokkenen i ne en o rgan isa t ie o fn e twe rk s amen b epaa lde c omp lexe v r aag s tukken i nh un o rgan isat ie o nde rzoe k en e n p robe ren t eb eg r i jpen , m aar d aa r in o ok v e rande r ing p robe ren t e r e a l ise ren .A c t ieonde r zoek h ee tw e l iswaa ro nde r zoek , maar v e r sch i lt v an mee rt r ad it ione le v o rmen v an o nde r zoek d oen d oo rdat h e td oe l e r van i s om v e rande r ing t er e a l ise ren : d e b ru ikbaarhe id e nt oepasbaarhe id v an r e su ltaten i nd e p r ak t i jk s t aat d us v oo rop .

1 3

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

C omp lexe e n o nzeke re p rocessen w aarmee t r ans i t ies g epaard g aan , z i jn g ebaa tb i jeen omgev ing d i eo pens taa tv oo rl e rend e va lue ren .D e me thode v an l e rend e va lue ren d r aa i t om d es amenwe rk ingtussen o nde r zoeke r se np a r t i jen d i eb e t rokken z i jn b i j h e tb e le id . D ee va luat ie wo rdt a lt i jdens d eo ntw ikke l ing e n d eu i tvoe r ing v an b e le id u i tgevoe rd i np l aa ts v an a ch te raf . D eb e t rokkenen k unnen z od eo pgedane k enn is e n i n z ich ten d i rec tg eb ru iken om h e tb e le id b i j t es t uren . D eze me thode i sv oo ra l r e levant om d ee fec t iv i te i te nw e rk ing v an h e t b e le id r ondom c omp lexe o pgaven ,z oa ls t r ans i t ies ,t ee va lue ren .

V oo rbee ld :l e rend e va lue ren H e tP l anbureau v oo rd e L eefomgev ing ( PEL )e n h e tV UA thena I n s t i tuut v oe ren e en l e rende e va lua t ie u i tv an h e t I n te rbes tuu r l i jk P rog ramma V i taa l P l a t te land ( I BP V P ) . H e td oe l i som s amen me t b e t rokken p ar t i jen u i tr e g io ' se n h e t p rog ramma t el e ren o ve rd ew i jze w aa rop d e amb i t ie v an h e t 1B V Pi nd e p r ak t i jk v o rm k r i jg t . H e to nde r zoek sspoo rl e rend e va lue ren i si n ge r icht om k enn is e n e r va r ing o pt eh a len ,o ve rz owe l d e i n houde l i jke o pgaven a l so ve ra nde r sw e rken . I ne en l e rende e va luat ie k omen è va lue ren 'e n Ì e ren ' s amen . H e tg aa t om h e ti nb ee ld b r engen v an d e b i jdrage v an b e le ids in te rvent ies an d ed oe len ,e n om h e ts t i mu l e ren v an b e le idsge r ich t l e ren d aarove r . L̀ e ren ' i nd i tv e rband b e teken t r e f lec t ie o pd ee i gen w e rkw i jze ,o pd e annames e n i d eeën o ve rp ro b l emen ,o p loss ingen e n d ee i gen r o l b i j h e ta d resse ren d aarvan . L e rend e va lue ren v r aag t om e en a nde re w e rkw i jze v an a le b e t rokkenen : mee r a f s temm ing ,g ezamen l i jke b e t rokkenhe id e ne i genaar schap e n e en d u i d e l i jke r o lve rde l ing .

A anbeve l ing : r i cht v e rbe te rp roce ssen i nv o lgens p r inc ipes v an f eedback loops e n l e rend e va lue ren .

A D VIE S — samenwe rk ing o ve r mu ren h een :d oo rs i lo ' sh een b reken e nl e ren

v an e en a nde r L e rende o ve rhe id :o ve r mu ren h een D e o ve rhe id i sv ee la l g eo rgan isee rd i ns ubsy s temen me t e i gen t aken e n b evoegdheden ,w aa r in i e de reen v aak d oe tw a tn od ig i s .E en l e rende o ve rhe id e ch te r k i jk t o ve rd e muren v an s ubsy s temen h een . Z i j i sg e r ich t o p h e tg eza men l i jk o pdoen v an e rvar ing , k enn is e n n o rmat ief i n z icht d i e l i cht k unnen w e rpen o pd e ò nge temde ' p rob lema t iek e n om h e tk r i t isch b eoo rde len d aar v an .O nde rzoek ,v e ldexpe r imen ten ,s y s temat ische v e rge l i jk ing v an w at e l de r s

1 4

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

a lb edacht ,o n tw ikke ld o fm is luk ti s ,k unnen i nl e e rp rocessen e en b e lang r i jke r o ls pe len .L ee rp rocessen k unnen p os i t ief wo rden b e ïnv loed d oo ri n teg raa le n me t mee rde re p a r t i jen s amen t ew e rken ,h e t anpas s ing sve rmogen t ev e rg ro t en e ng oede b es lu i tvo rm ing o nde ro nzeke re oms tand igheden t eo ntw ikke len .

V oo rbee ld : D uur zaamDoo r H e tp rog ramma D uu rzaamDoo ri so nde rgeb racht b i j d e R i jk sd iens tv oo r O nde rnemend N ede r land . D uu rzaamDoo rb reng to ve rheden e n m aa t s c happe l i jke i n i t ia t ieven s amen . L e ren e n s amenwe rken s t aan h i e r in c ent raa l : h e t b ouwen v an n e twe rken , h e tv e rb inden e n d e len v an l e e r e rva r ingen me ta l sd oe l h e tv e r sne l len v an d uur zame o ntw ikke l ingen .

I ns omm ige g eva l len b i eden b es taande i n s t itut ione le c on tex ten v o ldoende r u imte om t el e ren . Maar o ok i n s t itut ies z e lf moe ten z i ch a anpassen e n mee b ewegen ,ju is to ok i nt r ans it ies . Wat t o tv oo rk o r t , b i jvoo rbee ld b i j l a ndbouw , w e rd g ez ien a l s l e g it ieme d enkbee lden ( s chaa lve rg ro t ing ) e n i n s t itut ies d i e d aa rach te rz i t ten ( l andbouw subs id ies ,b ank len ingen ,s e c to rbe langen ) ,z i jn n u o nde rdee l v an h e t p rob leem . O ok d e o ve rhe id i sd aar o nde rdee l v an : b e le id s make r sd i eb ez ig z i jn me tt rans i t ies moe ten o ok n aar z i ch z i chze lf k i jken .D at v r aag t om z e lf ref lex ief l e ren , n i e t om n i euwe k enn is o pt ed oen , maar om t e r e f lec te ren o p h e tw aarom v an j eh ande len .

A anbeve l ing : o rgan isee rl e e rp roces sen e n l e e rne twe rken w aar in mee rde re p ar t i jen i n teg raa l s amenwe rken e n o p h e te i gen h ande len r e f lec te ren .

A D VIE S —k r i t is che e nn i euw sg ie r ige h oud ing e ng ed rag b i j medewe rke r s

L e rende o ve rhe id :h oud ing e ng ed rag E cht I e ren i nt r ans it ies v r aag t mee r d an j e ze lf e en ' l e rende o rgan isat ie ' t e n oemen . H e t g aat o ok om h oud ing e n g edrag v an d e medewe rke r s . A l leen e en o rgan isa t ie me t k r i t ische e n n i euw sg ie r ige medewe rke r s z a l e en l e rende o rgan isat ie z i jn . L e ren s t e l ti ns t aatto tb e te rh ande len ,a nde rg edrag o fa nde r b e le id . H e t I e ren v an medewe rke r s moe ti nh e tt eken s t aan v an d ed oe len e n d et aken v an d eo ve rhe id . L e ren i sh e tv e rg ro ten v an h e tv e rmogen om b e te k en is t e g even a an f e i ten . Medewe rke r s I e ren a l s z e k enn is v e rwe rven o ve r e en p rob leem w aar z e o p d i t moment mee b ez ig z i jn . W ie k r i t isch i so p z i jn e i gen w e rk , w ie n i euw sg ie r ig i s ,w ie z i ch s t eeds d ev r aag s t e lt w aarop a ld i e g edach ten z i jn g ebasee rd ,w ie om d i er e den o pz oek g aat n aar n i euwe k enn is ,

i s

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

d i ev e rg roo tz i jn b eg r ip v an d ec on tex t , d i e l e e r t . L e ren i sd us e en m an ie rv an w e rken ,v an h oud ing e n g edrag . A nde re f a c to ren d i eo ve rhe ids le ren s t imu le ren z i jn h e tb evo rde ren v an mo re le r e f lec t ie ,h e tt r a inen v an s y s teemdenken ,h e tv e rbe te ren v an d ew isse lwe rk ing t ussen w e tenschap e n b e le id , h e tt r a inen v an b e s lu i tvo rm ing o nde ro nzeke r h e id , h e tf a c i l ite ren v an g roep sove r leg e n h e tb evo rde ren v an enjus tc u lture .

V oo rbee ld :f u s tc u l ture J u s tc u l tu re i se en b eg r ip u i td e l u ch tvaa r t . D a ti se en c u ltuur w aar in g e lee rd wo rdt v an f outen d oo rdat mensen v e i l ig i n c identen k unnen me l d en . I nd e l u ch tvaar ti sh e tv oo rkomen v an o ngeva l len c r uc iaa l ,d us k un j ee rm aa rb e te rv an l e ren v oo rdat d eze lfde f out w ee r wo rdt g emaak t . Wan t mensen m aken f outen . N ie t omdat z ed at w i l len , maar omda t h e t mensen z i jn e ng een m ach ines d i eje k unt b eve i l igen . B i jj u s tcu l tur e d r aa it h e td an o ok n oo it om d ev r aag w ie e r en f out h eef tg emaak t . H e t g aa t om d r ie a nde re v r agen : Wat g i ng e rf out? Waarom g i ng h e tf out ? H oe z o rgen w ed at h e t n i e tn og e en k ee rg ebeu r t? D ev r aag w ie i e t sf out d eed i sn i e tr e levan t . H e tg aa te rom d at i e de reen d urf tt e me lden d a te ri e ts f out g i ng o fd at e re en o nve i l ige s i tua t ie i s w aar h e tf ou t k an g aan . E n d at d eo rgan isa t ie d i e me ld ing g eb ru ik t om e ri e t sv an t el e ren e n e ri e ts mee t ed oen om d ev e i l ighe id t ev e rbe te ren . L e ren v an o ngeva l len i sg oed ,t i jd ig l e ren v an g ed rag d a tl e id tt o to nge v a l len i sn og b e te r .

A anbeve l ing : s t imu lee rh oud ing e ng edrag d i e k r i t isch e n n i euw sg ie r ig z i jn e n z o rg v oo ra anbod v an l e e rbevo rde rende a c t iv ite i ten .

1 6

1

I n le id ing

1 . 1

URGENT IE: ONAFHANKEL IJK VAN F OSS IELE E NERG IE

D oo r g eopo l it ieke s pann ingen s chomme lt we re ldw i jd d e p r i js v an e ne rg ie s t e rk . O p d e k o r te t e rm i jn n emen o ve rheden maat rege len om d e g evo lgen t ed empen . O p d e l a nge t e rm i jn i sh e td e b edoe l ing n i e t mee ra fhanke l i jk t e z i jn v an f o ss ie le b r ands to f f en e n moe td ee ne rg ievoo rz ien ing b es taan u i th e r n i euwbare e ne rg ieb ronnen :z on ,w ind ,w a te r . L anden h ebben k l imaa taf sp raken g emaak t om d e o pwarm ing v an d e arde t egen t eg aan . H e t e e r s te B reak through A genda R epo r t ' c onc ludee r t d at d e moge l i jkhe id om d e o pwarm ing v an d e arde t e b epe rken t o t a nde rha lve g r aad e rns t ig wo rdt b e lemme rd ,o nde r mee rd oo re en g eb rek an s amenwe r k i ng t ussen l a nden . E rz i jn p os it ieve o n tw ikke l ingen : h e t anta l e l ek t r ische a uto ' s n eemt t oe ( e en v e rdubbe l ing i n2 02 1 t o t 6 , 6 m i l joen ) e n i n2 022 i sd e h oevee lhe id e ne rg ie u i td uur zame b ronnen n aar v e rwach t ing me t8 %t oege n omen , e en n i euw r e co rd . D i tt e rw i j l d e k o s tp r i js v an e l ek t r ic i te it u i t z on e n w ind v o lgens h e t r a ppo r tf l ink d aa lt .

Maar h e t i sb i j l a nge n a n i e t g enoeg , a l dus d e a uteur s v an h e t r appo r t , h e t I n te rnat ionaa l E ne rg ieagent schap ( I EA ) e n h e t I n te rnat ionaa l A gentschap v oo r h e rn ieuwbare e ne rg ie ( I RENA ) . E rz i jn 1 , 4 m i l jard b enz ine - e n d i ese l a uto ' s , d us h e t a andee l e l ek t r isch i sn og b e t rekke l i jk k l e in . B ovend ien k os t e l ek t r isch r i j den o ok e ne rg ie . V e rde r l i j k t e en g roe i v an 8 % h e rn ieuwbare e ne rg ie b emoed igend , m aa r n og a l t i jd wo rdt , b i j e en s t i jgende e ne rg iev raag , o ngevee rd r iekwa r tv an a le e ne rg ie w e re ldw i jd o pgewek t me t k o len , o l ie e n g as .V o lgens I EA e n I R ENA k unnen a leen d oo re en o ngekende v e r sne l l ing v an d e e ne rg ie t rans it ie d e mond ia le k l imaatdoe len d i e i n2 0 15 i nP a r i js z i jn a fge s p roken d aadwe rke l i jk wo rden g ehaa ld . ; V o lgens d e K l imaa t - e n E ne rg ieve rkenn ing 2 022 v an h e t P l anbureau v oo r d e L eefomgev ing ( PBL )z i jn e en s ne l le re u i tvoe r ing v an d eb es taande p l annen é n f o rmu le r ingvan anvu l lend b e le id n od ig om d eN ede r landse k l imaatdoe len t e h a len .

Want z e lf sa l sd e r e ge r ing a le k l imaatp lannen u i tvoe r t , i sd a t n og n i e t g enoeg om d e r e duc t ie v an CO2 i n2 030 t eh a len .4 D e u rgent ie i sd u ide l i jk ,e en v e r sne l l ing v an d ee ne rg ie t rans i t ie i sn od ig .

z 3 4

I n te rna t iona l " c o l labo r a t ion g ap "t h rea tens t ou nde rm ine c l ima te p r og re ss a nd d e lay n e t z e ro b yd ecade s -N ew s -1 E A ,g e raadp leegd 2 1s ep tembe rz ozz . Z i eo ok R appo r t : Z onde rs amenwe rk ing g aa td ee ne rg ie t rans i t ie n i e ts ne lg enoeg -N RC , g e raadp leegd 2 1s ep tembe rz ozz . K l imaa t -e n e ne rg ieve rkenn ing z ozz 1 P BL P l anbu reau v oo rd e L e e fomgev ing ,g e raadp leegd 3n ovembe rz ozz .

1 7

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN — ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

1 .2

AANLE ID ING VOOR ADV IES

B ed r i jven e n a c t iv ite i ten i nN ede r land z i jn g ebonden a an r e ge ls v oo rv e i l ig h e id , g ezondhe id e n m i l ieu . D ie z i jn o pges te ld om e r voo rt ez o rgen d a to nze l e efomgev ing s c hoon ,g ezond e nv e i l ig i s . H e th u id ige N ede r landse e ne rg iesy s teem maak tv oo r8 5t o tg o% g eb ru ik v an f o ss ie le e ne rg ie . 5B i jd e p roduc t ie e nt oepass ing v an e ne rg ie u i tf o ss ie le b ron n en b es taan r i s ico ' sv oo rv e i l ighe id e n g ezondhe id .V e i l ighe idszo rg e n hand h av ing i s ,e vena ls g ezondhe idszo rg e n m i l ieubesche rm ing , e en k e rn taak v an d eo ve rhe id . We t te l i jke n o rmen e n h andhav ing d aarvan r e duce ren d i e r i s ico ' s t o t anvaa rdbare n i veaus . I n2 050 moe t d e e ne rg ievoo rz ien ing b i jna h e lemaa l d uur zaam e n C O2 -neu t r aa l z i jn . D at g aa t g epaard me t v e rande r ingen i no ns e ne rg iesy s teem : d e e ne rg ie t rans it ie . O fwe l , d e o ve rgang v an h e t g eb ru ik v an k o len , o l ie e n g as n aar h e tg eb ru ik v an z on ,w ind e nw a te ra l s b ron v an e ne rg ie .

D e r e ge r ing g aat e rvan u i t d a tv e i l ighe ids - e n g ezondhe ids r is ico ' s a l s g evo lg v an h e t o ve r schake len n aar d uurzame e ne rg ie k l e ine r wo rden .6 Maar d e s t aa t ssec re ta r is v an E conom ische Z aken e n K l i maa t( E ZK- K l i maa te n E ne rg ie ) m aak tz i ch z o rgen d a th e ts t reven n aa rv e rde re v e r lag ing v an r i s ico ' sz o rg tv oo r o nnod ige b e lemme r ingen v oo rd ee ne rg ie t rans i t ie ,r e den om d eR aad v oo rh e t O penbaar B es tuur t ev r agen om en a dv ies u i tt eb r engen o ve rl e ren v an i n c i d en ten i nd ee ne rg ie t ran s i t ie? Wa ta l sz i ch e en i n c iden tv oo rdoe t ,b i jvoo rbee ld b i j h e tt oepassen v an n i euwe t e chn ieken ,e nd eo ve rhe id m aat rege len n eemt z onde rd a tb ekend i sw a te rp r ec ies i sv oo rgeva l len ,w a td eo o rzaken w a ren e n o fd e i n g repen w e l e f fec t ief e n p ropo r t ionee l z i jn :d e r i s ico rege lref lex .

R i s ico $ H e t woo rd ' r i s ico ' wo rdt mees ta lg eb ru ik t i nc omb ina t ie me t b eg r ippen a l s' g evaa r ' ,' moge li jkhe id 'e n'ongewens the id ' .W ie r i s ico ' sw i l b es tu ren , w i l e en h arde mee t lat h ebben w aa raan h i js oo r te n omvang v an e en r i s ico k an b epa len .Z eke rw annee r men r i s ico ' sw i l n o rme ren l i j k te en o b jec t ieve m aa t n oodzake l i jk . I nd ev e rzeke r ing swe re ld h antee r t men a l s i ndsjaar e n d ag e en s impe le f o rmu le : r i s ico i sk ans m aa l s c hade

5

H e t andee l h e rn ieuwba re e ne rg ie i nh e tt o ta le e ne rg ieve rb ru ik i n 2021 l a gt u s sen d e 1 2 ,o e n1 3 ,4 % .Z i eo ok : H e rn ieuwba re e ne rg ie i nN ede r land 2021 ( c b s .n l ) ,g e r aadp leegd 30

6 7 8

s ep tembe r 2022. I nz ozo w as 1 % e ne rg ieve rb ru ik a f koms t ig u i t h e rn ieuwba re b ronnen . Z i eo ok :1p r ocen te ne rg ieve rb ru ik i nz ozo a f koms t ig u i t h e rn ieuwba re b ronnen ( c b s .n l ) , g e r aadp leegd 30 s ep tembe r 2022. T weede K ame r ,v e rgade r jaa r 2020-2021, 32 8 13 , n r .8 13 . A dv iesaanv raag R aad v oo rh e tO penbaa rB e s tuu r ,z i eo ok b i j lage I . Z i eo ok R aad v oo rh e tO penbaa rB e s tuu r( 20 12 ) .

1 8

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

( i n e uro ' s ) . I nk r ingen v an v e i l ighe idsdeskund igen i sd ed ef in i t ie b r eed g eaccep tee rd d at r i s ico k ans m aa l e f ec ti s :o o rzaak , r i s icogebeu r ten is , g evo lg . C on t rove r sen o ve r r i s ico ' sg aan v aak o ve rw a t n u d e r i s icod ragende a c t iv i te i ten z i jn ,w at d es chade i s ,w e lk c ausaa lv e rband b ewezen i se n b i nnen w e lke t i jd e fec ten moe ten o p t reden . B i j h e tz oeken n aar e en o b jec t ieve mee t lat v oo rr i s ico wo rdt v aak e en b e lang r i jk a spec t u i th e t o og v e r lo ren , n ame l i jk d a t h e te en s ub jec t ief b eg r ip i s .B i j h e ti n schat ten v an e en r i s ico s pe len emo t ies e nw aardeoo rde len e en g ro te r o l . Wa tw e a l s maat schapp i j anvaa rdbaar v i nden i sn i e ts l ech ts w e tenschappe l i j ke nt e chn isch o nde rbouwd , m aar o ok g ebasee rd o p h e tg ehee lv an men ingen ,o o rde len e n h oud ing v an mensen t en o pz ich te v an r i s icovo l le a c t iv i te i ten e nt e chno log ieën . Waarb i jv r ee sv oo rr i s ico ' se n a ng s t wo rdt g evoed d oo rb epe rk te i n z ich ten , m aar o ok d oo rs t eeds mee rw an t rou w en t en anz ien v an i n fo rma t ieb ronnen v an d e skund igen e n o ve rhe id .

R i s icocommun ica t ie i se en mu lt id isc ip l ina ir v e ld me tb i jd ragen v an u i to nde r mee rd e p sy cho log ie ( i nfo rma t ieve rwe rk ing ,g e ïnfo rmee rde k euze , r i s icope r cep t ie ) ,d es oc io log ie ( s oc ia le c ontex t , anvaa rdbaarhe id e nv e r t rouwen t en anz ien v an r i s icobe le id )e n c ommun ica t iewe ten s c happen ( r o lv an f r am ing e n med ium b i j r i s icobe lev ing , s oc ia le med ia ) . G eb rekk ige c ommun icat ie o ve r me tn ame o nzeke re r i s ico ' s k an l e iden t o t s oc ia le o n rus te n e en g eb rek a an v e r t rouwen i nw e tenschap e n b e le id . D u ide l i jke e n a c cu ra te i n fo rmat ie o ve rr i s ico ' sd raag tb i j an w e love rwo g en o o rde len e n k euze s .G oede i n fo rmat ie i so ok b e lang r i jk omda tv an b urge r sv e rwacht wo rdt d at z i ja c t ief k euzes m aken .9

I nh e t a fge lopen d ecenn ium i sv ee l o nde rzoek g edaan n aar r i s ico ' s e n r i s ico c ommun ica t ie e n o ok d e R aad h eef t g eadv isee rd o ve r o penbaar b es tuur , i n c iden t ref lexen e n r i s icoaanvaard ing . ' °T och l i j k t d i t a les v o lgens d e s t aa ts s e c re tar is maar b epe rk te f ec tt eh ebben g ehad . D us r i j s td ev r aag : Wa ti sen r obuu s te e nb e s tuu r l i jk h antee rba re man ie r om g oed t el e r en v an v e i l ighe id s -e n g ezondhe id s inc identen b i jd e e ne rg ie t ran s i t ie e n t ege l i jke r t i jd d e r i s i co rege l r e f lex t ev e rm i jden? " 1 . 3

VRAAGSTUK NADER B ESCHOU WD

D e R aad h eef td e w e t te l i jke t aakopdracht r e ge r ing e n p ar lement t ea dv ise r e n o ve r d e i n r ich t ing e n h e tf unc t ione ren v an h e t o penbaar b es tuur e n d e

9 i o n

Z i eo ok R i jk s ins t i tuu tv oo rV o lk sgezondhe id e n M i l ieu ( 2015 ) . R aad v oo rh e tO penbaa rB e s tuu r( z o iz ) . A dv iesaanv raag R aad v oo rh e tO penbaa rB e s tuu r .

i q

VALLEN , OPSTAAN E N WEER DOORGAAN - ADV IES VAN D E RAAD VOOR HET OPENBAAR B ESTUUR

b e le idsma t ige a spec ten v an f i nanc ië le v e rhoud ingen . D e R aad a dv isee r ta an d e h and v an b eg inse len v an g oed o penbaar b es tuur : r e ch t ss taa t , d emoc ra t ie e n b es tuu r l i jk v e rmogen ." T egen d ea ch te rg rond v an d ea dv ie sv raag v an d es t aa t ssec re ta r is s t e l td eR aad d e v r aag o ve r h e t l e rend v e rmogen v an d e o ve rhe id c en t raa l . Want , z oa ls d e s t aa tssec re ta r is o ok a angeef t , e rl i g t a lv ee l ma te r iaa l o ve r h e t omgaan me t r i s ico ' s , o ve r r i s icocommun ica t ie e n o ve rd e r e ge lre f lex . F undamen te le v r aag i sd an o ok v o lgens d e R aad :

Wat i se rn od ig v oo rd eo ve rhe id om t el e ren i nt r ans i t ies?

D e v r aag s te l l ing v an d e s t aat ssec re ta r is s p its t z i ch t oe o p d e e ne rg ie t rans i t i e . D e i n s teek v an d e R aad o p d e l e rende o ve rhe id i sb r ede r d an a leen h e t d ome in v an e ne rg ie t rans i t ie . D aa rom r i cht d e R aad z i ch i nd i t a dv ies o p h e t t hema l e ren i nt r ans i t ie . 1 . 4

L EES W IJZER

I nh oofds tuk 2 b esp reken w e k o r t w a t d e o ve rhe id n od ig h eef t om t e l e ren . D eze v r aag b eantwoo rden w ed oo rs t i lt es t aan b i jh e tb eg r ip l e ren e n b e le ids l e ren . V e rvo lgens g aan w e d i epe r i no p d e v r aag w aarom l e ren b e lang r i jk i s e n w e lke l e e rme thoden r e levan t z i jn v oo rd e o ve rhe id .V e rde rg aan w e i no p b e lemme r ingen e n b evo rde r ingen . H oofds tuk 3g aa to ve rt r ans i t ies e n d e r o l v an d e o ve rhe id . I nd i t h oofds tuk b esp reken w e k o r tw a tw e v e r s taan o nde r t r ans i t ies , i nh e t b i jzonde rd ee ne rg ie t rans it ie ,e n g aan w ed i epe ri no pd e r o l v an d e o ve rhe id . I nh oofds tuk 4 k om t d ev r aag a an d e o rde w a t d e o ve rhe id n od ig h eef t om t e l e ren i nd e t r ans i t ies . D eze v r aag b ean twoo rden w e an d e h and v an b eg inse len v an g oed o penbaa r b es tuur . D i t l a a t s te h oofds tuk i s z odan ig g efo rmu lee rd d at h e t a l s e en z e lf s tand ig l e esbaa r a dv ies i so pgeno men a an h e tb eg in v an d i tr a ppo r t .

1 2

R e ch t s s taa tgaa to nde rm ee rove rl e ga l i te i t ,a l gemene b eg inse len v an b ehoo r l i jk b e s tuu r , b u rge r rech ten e n p o l i t ieke r e ch ten , b ehoo r l i jkhe idsve re is ten , l e g i t im i te i t , i n te rna t iona le v e rd ragen . D emoc ra t ie g aa to nde r mee ro ve rp a r t ic ipa t ie ,d e l ibe ra t ie ,v e r tegenwoo rd ig ing , r e spons iv i t e i t , b e langen v an m inde rheden , ( wede rom ) l e g i t im i te i t . B e s tuu r l i jk v e rmogen g aa to nde r mee ro ve rp r e s te rend v e rmogen , r o buus te u i tvoe r ing , b e s tend ige o ve rhe id ,e f ec t ie fe ne f f ic iën t .

2 0

z Wat h eef t d e o verhe id n od ig om t e l e ren?

D eze v r aag b ean twoo rden w e d oo r k o r t s t i l t e s t aan b i j h e t b eg r ip l e ren e n b e le ids le ren .V e rvo lgens g aan w ed i epe ri no pd ev r aag w aa rom l e ren b e lang r i j k i se n w e lke l e e rme thoden r e levan tz i jn v oo rd eo ve rhe id .V e rde rg aan w e i no p b e lemme r ingen e n b evo rde r ingen . 2 .1

L EREN

I e de re d ag i nj el e ven l e e rj en i euwe d i ngen . L e ren i sh ee l g ewoon : k r u ipen , l o pen , p r aten , f i e tsen , z wemmen , s chr i jven , l e zen . V a l len , o ps taan e n w ee r d oo rgaan .

L e ren ( l ee rde ,h eef tg e lee rd ) O nde rw i js g even V aard ighe id i ni e ts k r i jgen I nh e tg eheugen o pnemen Z i ch k enn is o fv aard ighe id p robe ren e i gen t em aken

H e tb eg r ip Ì e ren 'g eb ru iken w ez ov aak e nz ov anze lf sp rekend d at v aak wo rdt v e rge ten e re en a dequate d ef in i t ie v an t eg even . L e ren k an wo rden omschre v en a l s e en r e la t ief p e rmanente v e rande r ing i ng edrag . E l emen ten v an l e ren z i jn h e t v e rwe rven v an k enn is e n d e a ard v an d e w e rke l i jkhe id p robe ren t e b eg r i jpen . L e ren k an p l aa tsv inden d oo r i m ita t ie v an b es te p r ak t i jken o fv i a u i tgeb re ide mon ito r ing -e n e va lua t iemechan ismen . D aa rnaas t k an l e ren o ok b e t rekk ing h ebben o p v e rde r weg g e legen v e rande r ingen , z oa ls v e rande rd g ed rag e n v e rande rde u i tkoms ten . L e ren h oudt a l dus e en v e rande r ing i nd i e z owe l w e in ig d oe lbewus t e n g ep land k an o n t s taan , a l s o ok mee ro pze t te l i jk e n g ep land t o ts t and k an wo rden g eb rach t . I n2 oo6 b r acht d e We tenschappe l i jke R aad v oo r h e t R ege r ing sbe le id ( WRR ) e en omvang r i jke s t ud ie u i to ve rd e l e rende o ve rhe id . ' 3V o lgens d e WRR b ena d ruk td et e rm Ì e ren 'd a td ep rob leempe r cep t ie e nd ec ogn i t ieve e n n o rmat ieve o r iënta t ies b i js te l l ing o nde rv inden ,g e r ich to ph e ti n houde l i jke v e rbe te ren v an b e le id .

' L e ren ' h eef th i e rz owe l b e t rekk ing o p h e tb e te rl e ren z i en e n w aarde r e n v an w a tz i ch a la f spee lt a l s o p h e t l e ren o nde rkennen v an n i euwe moge l i j kheden v oo rg ed rag e no rgan isat ie .