OUDE VERSIE -848-Ontwerp-omgevingsvisie Deventer
Tekst van het document
Ontwerpomgevingsvisie Gemeente Deventer
Colofon Datum: 23 oktober 2025
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Inhoud en vormgeving: Gemeente Deventer en KuiperCompagnons. Foto's: Gemeente Deventer.
2
De in dit document gebruikte afbeeldingen zijn met zorg geselecteerd. Desondanks kan het voorkomen dat niet alle afbeeldingen rechtenvrij zijn of dat de rechthebbende niet kon worden achterhaald. Indien u meent auteursrechtelijke aanspraken te hebben op (één van) de gebruikte beelden, verzoeken wij u vriendelijk om contact op te nemen met de gemeente Deventer (omgevingsvisie@deventer.nl). Wij zullen in dat geval zo spoedig mogelijk passende maatregelen treffen. Met dank aan de vele bewoners, maatschappelijke organisaties, keten- en regiopartners en anderen voor de grote betrokkenheid en inbreng.
INHOUD INHOUDSOPGAVE IS KLIKBAAR
SAMENVATTING
4
5. GEBIEDSGERICHTE UITWERKING 5.1.
1. INLEIDING
9
1.1.
Aanleiding en doel
9
1.2.
Proces
11
1.3.
Leeswijzer
12
2. DE KRACHT VAN DEVENTER 2.1.
Inleiding
14 14
2.2. De gemeente Deventer in historisch perspectief
14
2.3. Het DNA van Deventer
16
2.4. Ontwikkelingen en opgaven
23
3. VISIE OP DEVENTER 2040 3.1.
35
Het perspectief/ De Koers: Groeien met het oog op brede welvaart 35
3.2. Leidende/ sturende principes vanuit brede welvaart
36
3.3. Groei Deventer op de middellange en lange termijn
47
3.4. Deventer in 2100
51
Inleiding
99
5.2. Binnenstad
101
5.3. Compact Tuindorp (grotendeels vooroorlogse schil)
110
5.4. Groenstedelijk wonen (naoorlogse wijken ca. 1950-1980)
117
5.5. Suburbaan wonen
124
5.6. Stedelijke voorzieningen
130
5.7.
Woonwerkgebied
144
5.9.
155
Dorpen
5.10. Stedelijk groengebied
164
5.11. Toekomstbestendig landelijk gebied
171
5.12. Rivierenlandschap
180
5.13. Gebiedsprogramma Centrum & Schil
186
5.14. Gebiedsprogramma Keizerslanden
189
5.15. Contouren voor nadere gebiedsuitwerking Poort van Deventer
191
5.16. Contouren voor nadere gebiedsuitwerking Colmschate
192
6. UITVOERING EN MONITORING
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
195 195
53
6.2. Sturingsfilosofie, samenwerking en rol van de gemeente en partners
195
4.2. Fijn wonen en samen leven
54
6.3. Operationalisering in Omgevingswetinstrumenten
196
4.3. Duurzaam en toekomstgericht
64
6.4. Lokale en regionale samenwerking
198
4.4. Gezonde leefomgeving
73
6.5. Grond en financiën
199
4.5. Innovatieve economie
86
6.6. Samenhang milieueffectrapportage
204
96
6.7.
206
4.1. Inleiding
3
53
134
5.8. Werkgebieden
6.1. Inleiding
4. THEMATISCHE UITWERKING
99
4.6. Omgevingsvisiekaart
Een levend document
BIJLAGE I - TOELICHTING SCENARIO’S EN OMGEVINGSEFFECTRAPPORTAGE
209
BIJLAGE II - BESCHRIJVING WIJKEN EN DORPEN DEVENTER
214
Samenvatting 1. Introductie Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet Deze wet zorgt ervoor dat alle regels over ruimte, wonen, natuur, milieu en water op 1 plek staan. Gemeenten moeten volgens de wet nadenken over de toekomst van hun gemeente. Dit toekomstbeeld leggen we vast in een omgevingsvisie. . Deventer maakt die visie samen met inwoners en partners. De visie kijkt vooruit naar 2040 en gaat over een gezonde en duurzame omgeving, waarin iedereen kan meedoen. We hebben bewoners en ondernemers uitgenodigd om mee te denken en mee te werken aan de toekomst van de stad.
2. De kracht van Deventer De stad Deventer ontstond lang geleden bij de rivier de IJssel. Later werd het een belangrijke stad voor handel en verdediging. Deventer is ook een gevarieerde gemeente met een mooie oude binnenstad, gevarieerde woonwijken, groene gebieden en levendige en vitale dorpen.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De rivier, het landschap en de wegen maken Deventer herkenbaar. Ze bieden kansen voor natuur, ontspanning en het klimaat. De woonwijken zijn verschillend en vanuit een tijdsperiode herkenbaar. Er zijn oude buurten in het centrum, maar ook rustige, groene wijken en dorpen dicht bij de natuur.
4
In Deventer wonen veel actieve en betrokken mensen. De economie is breed: Er zijn onder andere bedrijven in de techniek, ICT, (maak)industrie, zakelijke dienstverlening, groothandel, transporten het onderwijs. Rond de Kennis-as zijn veel nieuwe ideeën en ontwikkelingen. Buiten de stad en dorpen zorgen boeren voor het maken van voedsel en het onderhouden van het landschap. Deventer ligt op een handige plek: aan de IJssel, naast de snelweg A1 en bij het spoor. Daardoor is het een belangrijk kruispunt in de regio.
Deventer werkt samen met andere gemeenten en met de provincie en de regering. Zo kan de stad groeien én een fijne plek blijven om te wonen. Deventer wil een gezonde en sterke omgeving zijn, met ruimte voor natuur, ontmoeting en vernieuwing. De stad combineert oud met nieuw, en wonen met werken.
3. Visie op Deventer 2040 Deventer kiest voor een brede welvaart. Dit betekent een toekomst waarin naast economische welvaart, welzijn, gezondheid, duurzaamheid en gelijke kansen voorop staan. Iedereen moet in 2040 mee kunnen doen. Deventer wordt groener, schoner en is beter voorbereid op klimaatverandering. Er zijn veilige, duurzame manieren om te reizen. Gezondheid vinden we belangrijk. Dat betekent niet alleen niet ziek zijn, maar ook lekker kunnen bewegen en voor elkaar zorgen. In nieuwe wijken zijn zorg, sport, voorzieningen, groene ruimte en scholen daarom dichtbij. We werken aan een sterke economie van Deventer in 2040. Deventer werkt daarvoor samen met (beroeps) onderwijs, (vertegenwoordigers van) bedrijven en medeoverheden. Zo kunnen mensen goed leren en werken. Deventer wil aantrekkelijk zijn voor studenten, vakmensen en ondernemers. Zo blijft de werkgelegenheid in balans met het aantal inwoners. Daarvoor zijn naast groei- en vestigingsruimte voor bedrijven, goede woningen en voorzieningen nodig die passen bij de doelgroepen die we willen aantrekken. Ook slim omgaan met energie en grondstoffen is belangrijk. Buiten de stad is er ruimte voor duurzame landbouw. Daar wordt zoveel mogelijk gewerkt aan natuur én voedsel tegelijk.
In 2100 wil Deventer klaar zijn voor het veranderde klimaat, met een sterke economie en een samenleving waarin mensen zich met elkaar verbonden voelen. Tot 2040 komen er veel nieuwe woningen bij. Deventer groeit met ongeveer 11.500 huizen naar ongeveer 60.000 huizen. Veel woningen komen in bestaande wijken (dit noemen we verdichting), maar ook in nieuwe buurten zoals Wechelerhoek en Baarlerhoek.
4. Thematische Uitwerking Deventer wil brede welvaart bereiken door aandacht te geven aan wonen, werken, economie, duurzaamheid en gezondheid. Elk onderwerp is belangrijk. Samen zorgen ze voor een gezonde en fijne gemeente om te wonen, werken en leven.
Een gezonde omgeving betekent een veilige, groene en schone omgeving. Mensen moeten makkelijk kunnen wandelen en fietsen. We zorgen ervoor dat er schone lucht is en voorzieningen dichtbij zijn. Ook wordt in de ruimtelijke plannen rekening gehouden met gezondheid, bijvoorbeeld door gezonde voeding en duurzaam vervoer te stimuleren. Dit sluit goed aan bij de verschillende gebieden in Deventer. Deventer investeert in grote en kleine bedrijven die bijdragen aan onze economie, werkgelegenheid en belangrijke veranderingen in onze samenleving. Zo gaan we de bedrijventerreinen en de haven beter benutten, realiseren we een nieuw bedrijventerrein en gaan we beschermend om met de werkfuncties in de wijken en dorpen. Met name in Stadscampus De Kien en langs de ‘Kennisas’ zetten we in op innovatie en vernieuwende ideeën. Gebieden waar mensen werken, worden steeds vaker gecombineerd met ruimte om te ontmoeten en ontspannen. Ook landbouw speelt een rol in de duurzame economie, met milieuvriendelijke producten en het gebruik van natuurlijke materialen.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Alle doelen en plannen komen samen op de omgevingsvisiekaart van Deventer.
5
In elke wijk moeten verschillende soorten woningen komen (voor jongeren, ouderen, gezinnen, arm en rijk), met goede voorzieningen zoals scholen, winkels en zorg. Dat zorgt voor een fijne buurt en betrokken bewoners. Ook kleine bedrijven en buurtinitiatieven maken de stad leefbaar. Duurzaamheid is heel belangrijk. In 2030 wil Deventer 55% minder CO2 uitstoten, en in 2050 helemaal geen schade toebrengen aan de omgeving. Wijken gaan van het aardgas af, energie komt uit duurzame bronnen zoals bijvoorbeeld zon en wind, en gebouwen worden op een milieuvriendelijke manier gebouwd. Ook bedrijventerreinen worden aangepast aan het veranderende klimaat. Op het platteland is er ruimte voor landbouw die voedsel produceert én goed is voor de natuur . Dit past bij een duurzame economie waarin hergebruik, natuurlijke materialen en CO2-opslag belangrijk zijn.
5. Gebiedsgerichte uitwerking
6.
Woonwerkgebieden Oude bedrijventerreinen dichtbij het centrum veranderen in gebieden waar wonen, werken en cultuur samenkomen, zoals het Havenkwartier en Roto. Er komen meer woningen, voorzieningen en groen. Bedrijven die goed mengen met wonen, blijven welkom. Klimaat, veiligheid en goede verbindingen zijn belangrijk.
Deventer heeft de ambities en doelen voor de hele gemeente opgesteld. Sommige plannen gelden voor de hele gemeente, andere alleen voor bepaalde gebieden. In dit hoofdstuk leggen we kort uit wat de plannen zijn voor de elf verschillende deelgebieden. 1.
Binnenstad De binnenstad is het historische hart van Deventer. Hier komen wonen, werken, winkelen, ontmoeten en uitgaan samen. We willen het mooie historische karakter behouden en zorgen dat het een levendige plek blijft. Er komen meer woningen, meer ruimte voor voetgangers en fietsers. We werken er aan duurzaamheid en een aantrekkelijke openbare ruimte.
7.
Werkgebieden Deventer is een echte woonwerkstad waar ruimte is en blijft voor werken, ondernemerschap en bedrijven, zoals maakindustrie, productie, groothandel en toeleverende sectoren. Deze gebieden blijven belangrijk. We werken aan (ruimte voor) groei, innovatie, beter benutten, bereikbaarheid, verduurzaming en een fijne werkplek. Nieuwe terreinen richten we in met aandacht voor natuur.
2.
Compact tuindorp (wijken van voor de Tweede Wereldoorlog) Deze wijken liggen tussen het centrum en de nieuwere wijken. Ze hebben een veelzijdige en gevarieerde sfeer, met veel verschillende soorten huizen en voorzieningen verspreid door de wijken, maar ze zijn nog erg stenig. Het karakter blijft behouden, maar we werken er ook aan duurzaamheid, verkeersveiligheid en meer ruimte voor groen, wandelen en fietsen. Daar waar dat goed past, bouwen we meer woningen.
8.
Dorpen De dorpen hebben elk een eigen identiteit en actieve bewoners. Er is vooral vraag naar woningen voor jongeren, alleenstaanden en ouderen. We zorgen dat het dorpsgevoel, voorzieningen en de sociale banden blijven.
9.
Stedelijk groengebied Dit zijn de parken, singels, (sport)velden en groene stroken in de stad. Ze zijn belangrijk voor natuur, recreatie en klimaat. Deze plekken helpen mensen gezond te leven en bieden ruimte om elkaar te ontmoeten. We zorgen voor meer en beter groen en verbinding tussen natuurgebieden.
10.
Toekomstbestendig landelijk gebied Op het platteland komen landbouw, natuur en recreatie samen. We stimuleren duurzame landbouw, goed waterbeheer en recreatie. De landgoederen combineren natuur, voedsel, recreatie en rust. Er komt ruimte voor duurzame energie, maar met respect voor natuur en landschap.
11.
Rivierenlandschap Langs de IJssel liggen uiterwaarden en natuurgebieden. Dit gebied is belangrijk voor waterveiligheid, natuur en recreatie. De rivier is ook belangrijk voor economie en cultuur. We zorgen dat natuur, waterveiligheid en recreatie goed samengaan.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
3.
6
4.
5.
Groenstedelijk wonen (naoorlogse wijken) Deze wijken zijn ruim opgezet en hebben veel groen. We willen dit groen behouden en versterken. Er komen maatregelen tegen hitte, wateroverlast en verkeersveiligheid. Ook zorgen we voor veilige ontmoetingsplekken en goede voorzieningen voor iedereen. Suburbaan wonen Deze groene wijken gebouwd vanaf de jaren ’70 zijn populair bij gezinnen. Er is ook vergrijzing. Daarom komen er verschillende soorten woningen bij. Het groen blijft behouden en we zorgen voor aardgasvrije wijken, duurzaam vervoer en kleine werkplekken in de buurt. Stedelijke voorzieningen In Deventer liggen belangrijke plekken voor zorg, (binnen)sport, recreatie, grote speciale winkels en scholen. We vernieuwen deze plekken en maken ze groener. Er wordt niet gewoond. De focus ligt op goede voorzieningen en een prettige omgeving.
6. Uitvoering en monitoring De visie werken we verder uit in regels, programma’s en vergunningen. Dit doet de gemeente samen met inwoners, bedrijven en andere partners. De gemeente kiest per situatie een passende rol: soms maakt ze regels, soms helpt ze of werkt ze samen. Ook wordt in de uitwerking duidelijk hoeveel geld en grond nodig is. In de omgevingseffectrapportage is gekeken wat de verwachte effecten zijn van deze plannen. Die laat zien dat deze omgevingsvisie goed scoort. De plannen helpen om Deventer groener, socialer en duurzamer te maken. De visie sluit aan bij doelen van de Verenigde Naties, zoals minder armoede en duurzamer wonen. Voor het aanpakken van ongelijkheid zijn nog meer concrete acties nodig. Deventer krijgt het advies om te investeren in sociale woningen en voorzieningen in kwetsbare wijken.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De omgevingsvisie is een ‘levend’ document. De wereld verandert, en daarom kijkt de gemeente regelmatig of de plannen nog goed zijn. Met meetbare cijfers wordt bijgehouden of alles goed loopt. Zo blijft de visie actueel en kan de gemeente op tijd bijsturen.
7
8
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Inleiding
1. Inleiding 1.1. AANLEIDING EN DOEL De Omgevingswet en de omgevingsvisie Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Deze wet bundelt de wetgeving en regels voor ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. De wet regelt daarmee het beheer en de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. Ook ‘nieuwe’ thema’s zoals klimaatadaptatie, energietransitie, gezondheid en veiligheid worden in de Omgevingswet verbonden met brede maatschappelijke opgaven.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Met de Omgevingswet wordt het stelsel van ruimtelijke regels volledig herzien. Dit vraagt om een andere werk- en denkwijze van overheden, maatschappelijke organisaties, burgers en bedrijven. Er zijn minder regels die overzichtelijker zijn te bekijken en er is meer ruimte voor initiatieven en lokaal maatwerk. De integrale afweging van initiatieven en het geven van vertrouwen zijn sleutelbegrippen. Het doel en de meerwaarde van een initiatief in de fysieke leefomgeving moet centraal staan in plaats van de vraag: ‘mag het wel?’
9
De Omgevingswet bevat een aantal instrumenten waarmee overheden de doelen van de wet in de praktijk kunnen brengen. Deze instrumenten worden de ‘kerninstrumenten’ genoemd. Eén van de (verplichte) instrumenten voor gemeenten, die voortvloeien uit de Omgevingswet, is de omgevingsvisie. Voor de gemeenteraad is dit hét sturingsinstrument voor beleid in de fysieke leefomgeving. In de omgevingsvisie zetten we – samen met onze inwoners, ondernemers, partners en gebruikers – de integrale koers uit op weg naar de toekomst (denk aan 2040), gericht op een fysieke leefomgeving waarin mensen gelukkiger, gezonder en veiliger zijn. Het DNA van de gemeente Deventer vormt
daarbij het vertrekpunt. In de omgevingsvisie geven we aan hoe we onze kwaliteiten – voortgekomen uit ons DNA – willen behouden en versterken en met een heldere visie geven we richting aan de toekomst van Deventer. De omgevingsvisie is daarbij de kapstok voor het toekomstig beleid en initiatieven. Met de kaders die de raad stelt in de omgevingsvisie, werkt het college aan de uitwerking in gebiedsgerichte en thematische omgevingsprogramma’s.
Een stip op de horizon De omgevingsvisie geeft een toekomstbeeld van de gemeente in 2040. Het is ook een realistisch verhaal, want de omgevingsvisie gaat in op de benodigde initiatieven en inspanningen voor essentiële hoofdopgaven in de komende tien jaar. Het opstellen en uitvoeren van de omgevingsvisie doen we als gemeente met de samenleving. De omgevingsvisie biedt daarom een ‘flexibel raamwerk’ (met ‘spelregels’) voor nieuwe ontwikkelingen, maar ook voor beheer en behoud, met heldere uitgangspunten voor alle partijen. De omgevingsvisie is de toetssteen waarlangs plannen, projecten en initiatieven zullen worden gelegd en beoordeeld (bij afwijking van het omgevingsplan), maar vormt ook een enthousiasmerende uitnodiging naar de samenleving.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De omgevingsvisie is het vliegwiel om de eerste stappen richting de toekomst te zetten en duidelijk te maken welke vervolgstappen nodig zijn. Het zetten van stappen richting de toekomst gaat niet voor iedere beleidskeuze gelijk op. We geven prioriteit aan in onze vervolgstappen. Dit maken we duidelijk door ín de omgevingsvisie aan te geven wanneer het bij een beleidskeuze gaat om het uitspreken van een intentie (‘dit willen we gaan doen’) enerzijds of een concrete opgave (‘dit doen we’) anderzijds. Daarnaast prioriteren we verdere ontwikkeling in de beleidscyclus en begroting.
10
Het is dan ook belangrijk de omgevingsvisie te plaatsen in het geheel van de beleidscyclus (zie ook paragraaf 6.3.). Zo vormt de omgevingsvisie de beleidsmatige basis voor het omgevingsplan en eventuele omgevingsprogramma’s. Ook wordt de omgevingsvisie periodiek gemonitord en geëvalueerd (zie paragraaf 6.7.). De omgevingsvisie is dus nooit ‘af’. We blijven er samen met de samenleving aan werken. Als gemeente hebben we hoge ambities om de democratie van onderop beter te ondersteunen, met een werkwijze die van buiten naar binnen is georganiseerd. Hiermee geven we aan dat de gemeente optreedt als netwerkpartner en als decentrale overheidslaag kan inspelen op wat er speelt in de samenleving. De instrumenten van de Omgevingswet – zoals het omgevingsplan, de omgevingsvisie en participatie – bieden concrete handvatten om deze werkwijze in de praktijk te brengen.
Het vliegwiel om de eerste stappen richting de toekomst te zetten en duidelijk te maken welke vervolgstappen nodig zijn.
1.2. PROCES Omgevingsvisie Deventer 2019 Op 18 december 2019 is de eerste omgevingsvisie Deventer vastgesteld door de gemeenteraad. Zoals eerder aangegeven, is de omgevingsvisie nooit ‘af’ en wordt deze periodiek geactualiseerd. Belangrijke input voor de actualisatie van de omgevingsvisie is het resultaat van monitoring en evaluatie. Daarnaast waren nieuwe (beleids)ontwikkelingen en signalen vanuit de samenleving aanleiding voor deze nieuwe omgevingsvisie. Reeds vastgestelde beleidsstukken sinds de vaststelling van de omgevingsvisie in 2019 zijn verwerkt en dat beleid is gericht naar een samenhangende koers. Deze nieuwe omgevingsvisie wordt vastgesteld in 2026.
Participatieproces
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De omgevingsvisie van Deventer maakt de gemeente niet alleen. Het is belangrijk om inwoners, organisaties, verenigingen, ondernemers en mede-overheden te betrekken, te horen wat zij belangrijk vinden en ruimte te geven aan hun ideeën, wensen en zorgen. Zo werken we samen aan een visie die aansluit bij hun leefomgeving. Het participatietraject bestond uit twee fases, wat aansloot bij de fases waarin de omgevingsvisie is opgesteld: een eerste fase waarin de scenario’s zijn besproken en een tweede fase waarin de concept ontwerpomgevingsvisiekaart is besproken.
11
De eerste participatieronde vond eind maart en begin april van 2025 plaats. Onderwerp van de participatie waren de vier scenario’s die verschillende wijzen lieten zien hoe de gemeente Deventer er in 2050 uit kan zien. Het doel was het achterhalen welke keuzes mensen passend vonden bij de gemeente Deventer en welke niet, en waarom. Deze uitkomsten zijn gebruikt om te komen tot een koers voor de gemeente Deventer, die later uitgewerkt is in de concept ontwerpomgevingsvisie. De eerste participatieronde bestond uit gesprekken en een online vragenlijst en zag er als volgt uit:
›
Een bijeenkomst voor professionele partners op 24 maart 2025.
›
Een bijeenkomst voor maatschappelijke organisaties op 26 maart 2025.
›
Bijenkomsten voor inwoners in Schalkhaar op 24 maart, in Deventer op 26 maart, in Colmschate op 27 maart, in Bathmen op 31 maart en in Keizerslanden op 1 april 2025.
›
Inloopgesprekken voor inwoners in De Hoven op 26 maart en in Diepenveen op 27 maart.
›
Straatinterviews met inwoners in Bathmen op 25 maart, in Diepenveen op 27 maart en op de Beestenmarkt in Deventer op 1 april.
›
Een online vragenlijst die in te vullen was van 12 maar tot en met 1 april 2025.
De tweede participatieronde vond begin september van 2025 plaats. Onderwerp van de participatie was de concept ontwerp omgevingsvisiekaart waarop de richtingen van het koersdocument waren uitgewerkt. Het doel was om te achterhalen hoe mensen kijken naar de voorgestelde uitwerking, welke ideeën ze daar nog meer bij hadden en waarom. Deze uitkomsten zijn gebruikt om te komen tot een ontwerp omgevingsvisie voor de gemeente Deventer, die later uitgewerkt wordt in de definitieve omgevingsvisie. Deze tweede participatieronde bestond uit gesprekken en een online vragenlijst en zag er als volgt uit: ›
Een bijeenkomst voor professionele partners op 1 september 2025.
›
Een bijeenkomst voor maatschappelijke organisaties op 1 september 2025.
›
Bijenkomsten voor inwoners in Keizerslanden op 2 september, in Deventer op 8 september, in Vijfhoek/Colmschate op 9 september 2025.
›
Bijeenkomst voor agrariërs op 8 september in Bathmen.
›
Bijeenkomsten per verkende mogelijke woningbouwlocatie op 11 september (Stadsland), op 15 september (Vijfhoek Zuidoost), 16 september (Baarlerhoek) en 18 september (Bergweide 3).
›
Straatinterviews met inwoners in Bathmen op 9 september, in Schalkhaar, Colmschate en Zandweerd op 11 september en op de Beestenmarkt in Deventer op 16 september.
›
Een online vragenlijst die in te vullen was van 28 augustus tot en met 21 september 2025.
Hoofdstuk
01 1.3. LEESWIJZER In deze paragraaf wordt de verdere opbouw van de omgevingsvisie beschreven. De omgevingsvisie is het resultaat van een samenwerking tussen de gemeente, de inwoners en de organisaties van de gemeente Deventer. Daarom spreken we in de 'wij-vorm' waarbij we bedoelen de gemeente, de inwoners en de organisaties. Als het alleen om de gemeente gaat, zeggen we dat ook.
HOOFDSTUK 2 omvat een beschrijving van de kracht van de gemeente Deventer. We doen dit eerst vanuit het historisch en geografisch perspectief en kijken vervolgens naar het DNA, wat maakt Deventer bijzonder? Hier tonen we de karakteristieke elementen die de belangrijkste kwaliteiten vormen van onze leefomgeving. Deze kwaliteiten willen we behouden en vormen daarom het vertrekpunt op weg naar de toekomst. Vervolgens worden de ontwikkelingen en opgaven beschreven zoals we die in Deventer ervaren. Welke veranderingen spelen in onze samenleving, welke aandachtspunten zijn er voor onze gemeente en welke krachten kunnen we nu misschien nog onvoldoende inschatten? Deze aandachtspunten zijn een belangrijke aanleiding voor het opstellen van een omgevingsvisie.
Inleiding
WAT STAAT ONS TE DOEN?
02
HOE MOETEN WE DAT DOEN?
03 04
In HOOFDSTUK 3 is vervolgens de langetermijnvisie voor de gemeente Deventer beschreven: de stip op de horizon op weg naar het jaar 2040. Ook geven we hier een beknopte doorkijk naar het jaar 2100.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
In HOOFDSTUK 4 worden de belangrijkste ambities per thema beschreven. In dit hoofdstuk staat ook de omgevingsvisiekaart. Op deze kaart zijn de voornaamste ambities, kansen en uitdagingen voor onze gemeente weergegeven.
12
In HOOFDSTUK 5 zijn de ambitie uitgewerkt voor de verschillende deelgebieden. Dit is belangrijk als opmaat voor het omgevingsplan.
HOOFDSTUK 6 geeft een toelichting op de manier waarop we de ambities uit de omgevingsvisie kunnen realiseren en welke rol de gemeente pakt in de uitwerking van deze ambities. Welke mogelijkheden zijn er? Waar moet de gemeente met inwoners en partners over nadenken? We beschrijven de doorwerking in andere Omgevingswetinstrumenten en de wijze waarop de omgevingsvisie wordt gemonitord en geactualiseerd. In dit laatste hoofdstuk vindt u ook een toelichting op aspecten die nog moeten worden uitgewerkt of waar we als gemeente al mee bezig zijn.
WAAR GAAN WE DAT DOEN?
05
06
Uitvoering en monitoring
Grafische weergave van de leeswijzer
13 ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De kracht van Deventer
2. De kracht van Deventer 2.1. INLEIDING
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Om richting te geven aan de toekomst van de fysieke leefomgeving, is het van belang goed te begrijpen waar we vandaan komen en wie we vandaag de dag zijn. Onze geschiedenis is bepalend voor het DNA van de gemeente Deventer vandaag de dag. Het vertelt het verhaal van hoe de gemeente zich ruimtelijk, sociaal en economisch heeft ontwikkeld – en daarmee blijvend invloed uitoefent op hoe we de gemeente vandaag de dag ervaren en vormgeven. Het DNA van Deventer beschrijft ons unieke karakter. Dit vormt het fundament voor toekomstige ontwikkelingen. Door deze kwaliteiten te herkennen, te beschermen én doelgericht te benutten, bouwen we verder aan een toekomst die past bij de eigenheid van Deventer en de kracht van haar omgeving. In dit hoofdstuk gaan we in op het DNA van de gemeente Deventer, waarbij we aandacht hebben voor hoe de gemeente is gegroeid in de geschiedenis. Als gemeente opereren we niet in een vacuüm. Daarom kijken we ook naar de regionale context. Deze elementen vormen het fundament waarop de omgevingsvisie is gebouwd.
14
2.2. DE GEMEENTE DEVENTER IN HISTORISCH PERSPECTIEF 2.2.1. HISTORIE De ontwikkeling van de middeleeuwse stad Deventer begint in de 8e eeuw. Daarvoor was het platteland ook al (dun) bevolkt. De bewoning en landbouw concentreerde zich op de hoge delen van het landschap. Vanuit agrarische gemeenschappen ontstond bijvoorbeeld het dorp Bathmen. In de tweede helft van de 8e eeuw begonnen christelijke missionarissen met hun prediking in het grensgebied van de Frankische en Saksische invloedssferen. De komst van Lebuïnus en zijn missiepost was een belangrijk moment in de ontwikkeling van Deventer. Voor Lebuïnus was Deventer een handige uitvalsbasis voor zijn missiewerk. Halverwege de 9de eeuw kwamen de Vikingen. Zij richtten hun aandacht in eerste instantie op Dorestad, nu Wijk bij Duurstede. De kooplieden zochten een veilig heenkomen en kwamen terecht in Tiel en Deventer, door de ligging aan waterwegen een goede basis voor handel. Nadat de nederzetting Deventer in 882 ook door de Vikingen was verwoest, liet de koning er als bescherming een aarden wal om heen leggen. Daarmee was Deventer de eerste beschermde nederzetting in Nederland, waar de Bisschop van Utrecht zich tijdelijk zetelde (in de late 9de en vroege 10de eeuw). De aanwezigheid van de bisschop en diens geestelijken trok ook handel en de behoefte aan onderwijs aan.
Deventer kreeg een kapittelschool (school bij een geestelijke gemeenschap), die aanvankelijk alleen de eigen geestelijken opleidde, en later uitgroeide tot de Latijnse School. Deventer werd geestelijk en intellectueel een belangrijke stad, de boekdrukkunst was daar nauw mee verweven.
Deventer bleef na de terugkeer van de bisschop naar Utrecht in de vroege 10e eeuw de Bisschoppelijke reservezetel en daarmee een prominentere nederzetting in Overijssel dan het bijna even oude Zwolle en het wat jongere, maar economisch sterkere Kampen. In 1123 werd Deventer na een machtsstrijd tussen de Paus en de keizer van het Duitse Rijk in hoge mate bestuurlijk onafhankelijk van de bisschop. Die datum en dat privilege worden beschouwd als het moment waarop Deventer een stad werd met alle rechten van dien. Deventer had daarmee een belangrijke voorsprong op Zwolle en Kampen, economisch gezien de grote concurrenten. Deventer had een belangrijke positie in het Hanzeverbond (14de-16e eeuw) en werd in 14de eeuw de belangrijkste jaarmarktstad in Nederland boven de grote rivieren, de economische hoofdstad van Oost-Nederland.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
De Moderne Devotie speelt vanaf de 14de eeuw een hoofdrol in de geestelijke en humanistische ontwikkeling van Deventer. De jaarmarkten maakten de stad geschikt voor het verspreiden van die kennis en inzichten naar elders. Kooplieden kwamen, hoorden en zagen, en vertelden het gehoorde en geziene in hun volgende pleisterplaats. Deventer heeft dankzij de Moderne Devotie grote invloed gehad op de geestelijke ontwikkeling in de Nederlanden. Er was een sterke relatie tussen de gasthuizen in de stad, waar hulpbehoevenden onderdak en hulp konden krijgen, en de landbouw op het platteland. Zowel de kerk (Kapittel) als de gasthuizen hadden veel gronden in bezit en daarmee hadden ze ook een enorme impact op het platteland (de marken). Omstreeks deze periode begint Bathmen zich ook te ontwikkelen als zelfstandig dorp.
15
De Hanze stelde in de 16de eeuw niet veel meer voor en de jaarmarkten hielden vanzelf op door andere handelspatronen. In de late 16e en vroege 17e eeuw kreeg Deventer door de IJssel ook een militaire rol. Deventer werd een vesting in de IJssellinie. De vesting is nauwelijks gebruikt, maar bracht regels mee die tot ver in de 19e eeuw de ruimtelijke en economische ontwikkeling belemmerden. Deventer moest in de 17e eeuw op zoek naar nieuwe economische activiteiten om de teloorgang van de jaarmarkten te compenseren. Dat werden ambachtelijke nijverheden als de fabricage van laken, het gieten van brons en tin en het smeden van goud en zilver. Zij gaven Deventer het karakter van een ambachtelijke stad. Deventer bleef ook een drukkersstad.
Eind 18e eeuw sloot Deventer aan bij de industriële ontwikkeling die in Engeland was begonnen. Hendrik Lindeman probeerde de ambachtelijke nijverheid te vervangen door een moderne industrie, met de IJzermolen die in de 19e eeuw de ijzergieterij Nering Bögel zou worden. In 1874 maakte de Vestingwet het mogelijk ook buiten de vesting te bouwen en goede aan- en afvoerwegen, zoals spoorwegen aan te leggen. Zo werd Deventer een van de eerste Nederlandse steden met industrie- of bedrijventerrein.
Er ontstonden ook weer nieuwe relaties tussen de stad, de dorpen en het landelijk gebied.
De industrialisatie had onvermijdelijk ook grote sociale gevolgen. Deventer kreeg een nieuwe bevolkingsgroep: de fabrieksarbeider. Hierdoor kreeg het socialisme in de industriestad Deventer snel een stevige aanhang. Er ontstonden ook weer nieuwe relaties tussen de stad, de dorpen en het landelijke gebied, door ‘stedelijke’ functies in het landelijk gebied, zoals Villapark Braband en Psychiatrisch ziekenhuis Brinkgreven. Technologische ontwikkelingen, zoals prikkeldraad en kunstmest zorgden eveneens voor veranderingen, zoals het verdwijnen van houtwallen en voor de industrie en mijnen werden naaldbossen aangeplant. De ontwikkeling van de stad Deventer en die van de dorpen Diepenveen, Schalkhaar zijn ook nauw met elkaar verboden. In de 20e eeuw groeide de stad verder met nieuwe woonwijken, maar ook de dorpen groeiden als zelfstandige gemeenschappen. De stad ontwikkelde zich met onder andere Keizerslanden en Colmschate in stappen, waarbij door gemeentelijke herindelingen steeds een nieuwe grens tussen de gemeenten Diepenveen, Bathmen en Deventer werd bepaald. Daarmee ontstaat de gemeente zoals we die nu kennen; met een waardevolle historisch binnenstad, levendige wijken en dorpen met elk sterke eigen identiteit en een lommerrijk en waardevol landelijk gebied. In de volgende paragraaf leest u meer over het Deventer DNA dat is gevormd door deze historie.
2.3. HET DNA VAN DEVENTER Het DNA van Deventer, zoals dat is gegroeid in de geschiedenis laat zich op verschillende schaalniveaus beschrijven: op het niveau van de gemeente als geheel en op de verschillende onderdelen daarbinnen, zoals de dorpen, de stad, het landschap en de regio. Het gaat daarbij zowel om de fysieke als de immateriële sporen en kenmerken van Deventer.
2.3.1. DE IJSSEL, HET LANDSCHAP EN DE INFRASTRUCTUUR ALS RUGGENGRAAT Inleiding
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Het Deventer landschap bevindt zich op de overgang van het Sallandse dekzandlandschap en het rivierenlandschap van de IJssel. Langs de rivier lagen rivierduinen die hoog genoeg waren om droog te blijven. In geomorfologische kaarten wordt het typische ‘wasbordpatroon’ duidelijk, wat voor heel Salland kenmerkend is. In dit oude zandlandschap liggen afwisselend in oost-west richting parallelle hogere langgerekte dekzandruggen en dalvormige laagtes waarin de weteringen en beken stromen. Deze afwisseling tussen hoog en laag speelde een grote rol in de ontwikkeling van het landschap van Deventer. Vóór het graven van de weteringen functioneerden de hoger gelegen dekzandruggen als een spons. Water kon daar infiltreren, waarna het via de lagere beekdalen en weteringen langzaam afvloeide richting het westen.
16
Ons DNA Ons DNA vanuit de verbindende structuren bestaat uit de volgende onderdelen: Verbonden met de IJssel en de haven De IJssel was en blijft de levensader van Deventer. Zonder de IJssel had Deventer nooit kunnen uitgroeien tot de stad en gemeente die het nu is. Het beeld van de historische binnenstad aan de IJssel en het Worpplantsoen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en staan nationaal en internationaal goed op het netvlies. De rivier zorgt voor de openheid van het landschap en een unieke samenhang tussen stad en natuur. In en rondom de stad zijn de relicten en sporen van de dynamiek van het rivierenlandschap zichtbaar, met dijken, kolken en rivierduinen. Ook in de toekomst reageren we op nieuwe opgaven, zoals bijvoorbeeld het realiseren van meer ruimte voor de rivier om het rivierwater op een veilige wijze af te voeren of treffen we maatregelen die nodig zijn om droogte en/of wateroverlast op te kunnen vangen, de IJssel bevaarbaar te houden en de binnenhaven voor scheepvaart toegankelijk te houden. Handel over water was en is nog steeds belangrijk voor Deventer. In het Havenkwartier vormt het maritieme karakter een belangrijke inspiratiebron die een uniek woon- en werkgebied heeft opgeleverd.
De hogere delen van het landschap zijn cruciaal geweest voor de eerste vaste bewoners van onze gemeente. Op deze rivierduinen en dekzandruggen bouwden zij huizen en ontstonden de eerste (agrarische) gemeenschappen. Op de dekzandruggen ontstonden de enken, hogere akkers die door mensen met plaggen en mest hun vorm kregen. Het enkenlandschap had van oorsprong een kleinschalig en divers karakter, met boerderijen, erven, akkers, bossen en heidevelden op de hoge delen en moerasbossen en hooi- en graslanden in de natte lage delen. Diverse ontwikkelingen, zoals de ruilverkaveling, ontginningen, egalisering, het rechttrekken van sloten, de uitvinding van kunstmest en schaalvergroting, hebben het landschap een ander karakter gegeven, namelijk grootschaliger en open.
Afbeelding: de onderdelen van de fysieke leefomgeving die onze relatie met de IJssel en de haven zichtbaar en beleefbaar maken.
Een gevarieerd en waardevol (en steeds veranderend) landschap
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Deventer heeft een prachtig buitengebied. Langs de IJssel ligt een van de mooiste rivierenlandschappen van Nederland met het Sallandse ‘wasbord’ van hogere en lagere dekzandgronden en het kleinschalige oude hoevenlandschap, afgewisseld met het grootschaliger en open jonge ontginningslandschap op de vlakkere delen. Ingebed in deze landschappelijke setting liggen de landgoederen en de dorpen. Het landelijk gebied wordt op heel veel verschillende manieren gebruikt. Het is de drager van een groot palet aan cultuurhistorisch erfgoed, via de beken en weteringen belangrijk voor de aan- en afvoer van water en de leefomgeving van bijzondere planten en dieren. Daarnaast is het het productielandschap van de agrariër, een plek waar onze inwoners wonen en tot rust komen en een aantrekkelijk gebied voor recreanten en toeristen. Ondanks de voortdurende veranderingen in het gebruik en ontwikkelingen, zoals ruimte voor de rivier, zijn de karakteristieke verschillen tussen het rivieren-, het oude hoevelandschap en het jonge ontginningslandschap in stand gebleven. De historische elementen die de geschiedenis van het landschap vertellen en de hedendaagse functies bepalen samen het karakter van het landelijk gebied van onze gemeente.
17
Een bijzondere kwaliteit van Deventer is de groenstructuur; gebieden met natuurwaarden in en rondom de stad die de stad en het landschap met elkaar in verbinding brengen en ruimte bieden aan voor Deventer kenmerkende soorten. De laatste decennia is Deventer flink gegroeid. Delen van het oorspronkelijke landschap zijn door de groeiende stad opgenomen in de stedelijke groenstructuur. Hierdoor zijn waardevolle gebieden ontstaan, zoals het Nieuwe Plantsoen, de Rielerenk-Douwelerkolk en het Gooikerspark. Dit zijn groene plekken waar onze inwoners komen om te ontspannen, te bewegen, te spelen en elkaar te ontmoeten. Rondom en langs de stad liggen de uiterwaarden van de IJssel, landgoederen, landerijen, natuurgebieden, de Zandwetering en de Schipbeek, die samen een gevarieerde groen-blauwe omranding van de stad vormen. In deze ‘stadsrandzone’ ontmoeten de stad en het landschap elkaar en is ruimte voor natuur, ontspanning, recreatie en andere functies, die belangrijk zijn voor de leefkwaliteit in Deventer.
Afbeelding: de onderdelen van de fysieke leefomgeving die de relatie tussen stad, dorpen en landschap zichtbaar en beleefbaar maken.
Stedelijke voorzieningen, oude en nieuwe wegen als levenslijnen in de gemeente De oude invalswegen, zoals de Brinkgreverweg, Holterweg, Zwolseweg, Diepenveenseweg en Boxbergerweg vormen samen met nieuwere wegen, zoals de Ceintuurbaan en het Hanzetrace een netwerk van routes die de binnenstad, de verschillende dorpen, wijken en het buitengebied met elkaar verbinden. Het is een netwerk van verbindingen waar de belangrijke plekken en voorzieningen zich van oudsher hebben ontwikkeld. De treinstations, de twee grote winkelcentra Keizerslanden en Colmschate, de wijk- en buurtwinkelcentra, het ziekenhuis, De Scheg, onderwijs (basis, voortgezet, mbo en hbo) en Runshoppingcentre De Snipperling zijn bijvoorbeeld belangrijke plekken om naar toe te gaan via deze routes. Dit grote aanbod en de goede bereikbaarheid van deze en andere voorzieningen zorgen ervoor dat we een aantrekkelijke gemeente zijn, nu en in de toekomst. Het zijn ook belangrijke voorzieningen voor de lokale economie. Ondernemers kunnen zich hier vestigen en dragen daarmee bij aan een aantrekkelijke gemeente.
De belangrijke routes en wegen en de belangrijke voorzieningen in de gemeente vormen samen de levenslijnen van onze gemeente. Ze zorgen ervoor dat inwoners, werknemers, ondernemers en bezoekers hun weg kunnen vinden in de gemeente en in hun dagelijkse (levens)behoefte kunnen voorzien. Wonen, werken, leren, recreëren en ondernemen worden met elkaar verbonden.
2.3.2. GEVARIEERD DEVENTER: STADS, DORPS EN LANDELIJK Inleiding Deventer is een gemeente met vele gezichten. De historische binnenstad, de vooroorlogse schilwijken en naoorlogse uitbreidingen hieromheen, de dorpen en het gevarieerde landschap. Daarmee is Deventer een hele complete gemeente waar veel verschillende inwoners, ondernemers en bezoekers zich thuis en welkom voelen in hun eigen buurt, wijk, dorp, het landschap of de binnenstad en trots zijn op waar ze zich thuis voelen.
Ons DNA Ons DNA vanuit de gevarieerde opbouw van onze gemeente bestaat uit de volgende onderdelen: De binnenstad als schatkamer en huiskamer van Deventer
Afbeelding: de onderdelen van het verbindende raamwerk van routes, verbindingen en
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
voorzieningen en groengebieden, die de stad en de dorpen onderling met elkaar verbinden.
18
Onze binnenstad heeft van oudsher een centrale en belangrijke plek in de stad en de hele gemeente. Door de strategische ligging in het landschap en later als religieus- en handelscentrum. De stad werd onderdeel van het Hanzeverbond, een verbond van steden die onafhankelijk van landsheren handelsovereenkomsten sloten. Daarnaast had Deventer een belangrijke religieuze functie en er werden verschillende gemeenschappen en kloosters gesticht. De stad werd een plek om te wonen en te werken, maar ook een ontmoetingsplek waar handel werd gedreven en kennis en ideeën werden uitgewisseld. De authentieke historische gebouwen, monumentale panden, stegen, straten en pleinen dragen deze historie uit en geven daarmee kwaliteit en sfeer aan de binnenstad. We zijn trots op de kwaliteiten van de binnenstad en willen deze daarom ook voor toekomstige generaties behouden en beschermen. We streven daarbij naar goed evenwicht tussen behoud en ruimte voor ontwikkeling. De binnenstad is een fijne en aantrekkelijke plek voor bewoners en bezoekers om te zijn en om elkaar te ontmoeten. Door de toegenomen vrije tijd en daaraan verbonden economie is de binnenstad de plek geworden voor winkelen, uitgaan, werken, vertier en cultuur. De kwaliteiten van de binnenstad breiden zich ook uit naar de ‘schil’ hieromheen, zoals in de stadscampus en de werkgebieden in ontwikkeling.
Hier ontwikkelen zich nieuwe aantrekkelijke gemengde woon- en werkmilieus op het raakvlak van de historische binnenstad, stationsomgeving, onderwijsinstellingen en de werkgebieden van Deventer.
Vanaf de naoorlogse periode is het ‘Deventer woonlandschap’ ontstaan. Met wijken als Zandweerd-Noord, Borgele, Platvoet, Keizerslanden en de RivierenwijkDeltabuurt. Aan de oostzijde van Deventer liggen de recentere uitbreidingen Colmschate-Noord, Colmschate-Zuid en de Vijfhoek. Steenbrugge is de meest recente toevoeging aan dit woonlandschap. Binnen deze wijken is het groen een onlosmakelijk onderdeel van de ruimtelijke hoofdstructuur, deels voortkomend vanuit het oorspronkelijke landschap en deels planmatig vormgegeven. Dit woonlandschap is door het collectieve (groenblauwe) raamwerk met ‘Stads Deventer’ verbonden en is onderdeel van onze nabije stad, waarin de belangrijke voorzieningen, zoals winkels, stations en groengebieden op fietsafstand goed bereikbaar zijn.
Afbeelding: De centrale positie van de binnenstad in de gemeente, en de ambitie om deze te verruimen in Centrum & Schil, passend bij een groeiende stad.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Wonen in ‘Stads’ Deventer en in het Deventer ‘woonlandschap’
19
De eerste uitbreidingen buiten de binnenstad van de stad waren de buurten in de Voorstad en Buiten den Noordenberg. In de vooroorlogse en later ook in de vroeg naoorlogse buurten is een gemixt mozaïek van stedelijke woonbuurten ontstaan: ‘Stads’ Deventer. Ze bieden een gevarieerde mix aan grondgebonden en karakteristieke woningen, van villa tot arbeiderswoning uit verschillende tijdsperiodes. ‘Stads’ Deventer ontwikkelt zich inmiddels ook in nieuwe gemengde woon- en werkmilieus, zoals het Sluiskwartier en Havenkwartier. Dit zijn transformatiegebieden die van monofunctioneel naar gemengd en levendig verkleuren, ook omdat deze stedelijke buurten op fiets- en loopafstand liggen van voorzieningen, zoals de binnenstad, het intercity- en busstation, scholen en kennisinstituten. Wonen en werken komen hier net als in de eerste vooroorlogse stadsuitbreidingen samen.
Afbeeldingen: links ‘Stads’ Deventer en rechts het Deventer woonlandschap
De eigen identiteit van de dorpen en buurtschappen Deventer heeft een unieke combinatie van karakteristieke en levendige dorpen en buurtschappen vlak bij een historische binnenstad. De dorpen en de stad zijn hecht, maar elk op een andere wijze met elkaar verbonden. Elk dorp heeft een duidelijk eigen en in de loop der tijd gegroeid karakter.
Bathmen is het oudste dorp in de gemeente en ontstaan uit verschillende agrarische buurtschappen, en daarmee echt een dorp dat sterk verbonden is met het buitengebied – los van de stad. Bathmen ontwikkelde zich hierbinnen als centraal gelegen kerkdorp. Binnen vijftig jaar na de Tweede Wereldoorlog groeide Bathmen van een agrarische gemeenschap uit tot een forensendorp, mede door de realisatie van de A1. Diepenveen is een aantrekkelijk groen dorp tussen de IJssel, de stad en de landgoederen met een rijke geschiedenis, die ruim zeshonderd jaar teruggaat. Veel van de oorspronkelijke kwaliteiten zijn nu nog herkenbaar: de kloosterkerk bij het voormalige vrouwenklooster, de landgoederen en de dorpse bebouwing langs de oude verbindingswegen.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Schalkhaar is ontstaan in het begin van de 19e eeuw vanuit de voormalige buurtschap Riele op de hogere zandgronden bij de splitsing van Oerdijk en de Spanjaardsdijk, de oude routes vanuit Deventer naar Lettele en Heeten. Dankzij een donatie van koning Lodewijk Napoleon kon hier in 1810 het eerste roomskatholieke kerkje van Deventer en omgeving na de Reformatie worden gebouwd. De kerk vormde de basis voor de verdere ontwikkeling van het dorp. Het is nu een compleet en gastvrij dorp waar het prettig wonen is, omdat het rust, ruimte en saamhorigheid biedt en tegelijkertijd de voorzieningen van de stad binnen handbereik liggen. Het oude dorp Colmschate maakt inmiddels onderdeel uit van de gelijknamige wijk.
20
Lettele ontwikkelt zich in de 19e eeuw als dorp rondom de kerk. De binding van het dorp met het omliggende landschap is nog steeds sterk. De ontwikkeling van Okkenbroek is sterk verbonden met de ontginning van het heidelandschap, het dorp groeide langs de langgerekte lijnen van de Oerdijk, Okkenbroekerveldweg en Muldersweg. Ook hier vormde de bouw van een kerk (begin 20e eeuw) de basis voor de ontwikkeling van een dorpsgemeenschap. Loo ligt ten oosten van Bathmen en ten noorden van de A1 en de Schipbeek. Hier is een basisschool gevestigd. Verspreid in het landschap liggen de buurtschappen (kleinere woongemeenschappen zonder duidelijke dorpskern), zoals Dortherhoek, Averlo en Frieswijk, soms verbonden met een landgoed en soms voortkomend uit een agrarische gemeenschap.
Afbeelding: De dorpen en buurtschappen in de gemeente
2.3.3.HECHT, BETROKKEN EN ONDERNEMEND Inleiding Voor de Middeleeuwen was de samenleving in de gemeente grotendeels agrarisch. In de Middeleeuwen kwam Deventer tot bijzondere bloei als handelsstad. Deventer sloot zich eind 13e eeuw aan bij het verbond van Hanzesteden. In dit verbond maakten verschillende steden handelsafspraken, onafhankelijk van de landheren. Deventer werd hiermee onderdeel van een groot handelsnetwerk. De 15e eeuw was voor Deventer het economische hoogtepunt: in die tijd werden jaarlijks vijf grote markten gehouden die weken duurden. Rijke burgers lieten buitenplaatsen bouwen in het buitengebied en rond de stad groeiden gemeenschappen uit tot dorpen. Boeren leverden aan zorghuizen in de stad, waar ze zich na een leven lang hard werken konden inkopen.
Als rond 1900 de vesting rond de stad wordt afgebroken kan de stad verder groeien. Het landschap rondom de stad werd steeds intensiever gebruikt. Gronden werden verder ontgonnen voor de landbouw en naaldbos werd gepland voor gebruik in de mijnbouw elders. Deventer kent een uitgebreide industrialisatie. De stad breidde flink uit door industrialisatie en naoorlogse groei. In deze periode kwamen de spoorlijnen en werd het Overijssels kanaal gegraven. De A1 werd aangelegd en de bedrijvigheid groeide door. Vanaf ongeveer 1930 ontwikkelde zich de haven in de voormalige Bergweide ten zuidoosten van de historische binnenstad. Hier ontwikkelde zich in de 20e eeuw een van de grootste aaneengesloten werkgebieden van oost-Nederland. Na de Tweede Wereldoorlog ging de schaalvergroting van de landbouw ook aan Deventer niet voorbij.
Ons DNA Ons DNA vanuit onze hechte, betrokken en ondernemende samenleving bestaat uit de volgende onderdelen:
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Een betrokken samenleving
21
Inwoners van onze gemeente kijken om naar elkaar en hun omgeving. Noaberschap zit in onze genen en deze betrokkenheid is ook in de huidige tijd herkenbaar. Nu is er onder andere WijDeventer: onze hedendaagse wijkaanpak en zijn er de dorpsvisies, die de inwoners zelf opstellen. Naast deze betrokkenheid zijn Deventeraren niet bang om de handen uit de mouwen te steken. Initiatieven ontstaan vaak vanuit de samenleving zelf, zoals de havencommissie die na de oorlog plannen voor een sluis naar de havens in Bergweide maakte, de NV Bergkwartier die het heft in handen nam om de kwaliteiten van de binnenstad te beschermen of een lokale energiecoöperatie die met hulp van andere partijen zelf twee windmolens ontwikkelt voor en door de inwoners van Deventer. Kenmerkend voor de gemeente Deventer is de combinatie van de stad, de dorpen én de buurtschappen. In de ontwikkeling van de gemeente zijn de dorpen en de stad hecht, maar steeds op een andere wijze met elkaar verbonden. Daarbij heeft elk dorp een sterke eigen en historisch gegroeide ruimtelijke identiteit en gemeenschapsgevoel.
Een aantrekkelijke en innovatieve werkgemeente Door de ligging aan de IJssel en handelsroutes over land heeft Deventer zich kunnen ontwikkelen tot een belangrijk economisch knooppunt. Deventer ontwikkelde zich van een Hanzestad met handel, ambachten en boekdrukkunst, tot een middelgrote stad met een veelzijdige maakindustrie, grafische industrie, procestechnologie, kennis- en ICT-bedrijvigheid en met een compleet voorzieningenniveau voor beroepsonderwijs, cultuur en medische zorg. Het ondernemende karakter, creativiteit, veerkracht en het vermogen om kennis en maken met elkaar te verbinden is onderdeel van het economische DNA. Samengebald komt dit tot uiting in ons beeld als authentieke, eigenwijze en vernieuwende Hanzestad. Samen met de kwaliteiten van onze binnenstad, de stationszone, het IJssellandschap, het landelijk gebied en de strategische ligging maakt dat het Deventer van nu tot een aantrekkelijke en inspirerend vestigingsklimaat voor bedrijven, hun werknemers, maar ook voor studenten en onderwijsinstellingen. Van oudsher is Deventer een productieve stad, die zich steeds meer ontwikkelt tot kennis- en innovatieve stad op het gebied van creatieve, digitale en specialistische technische dienstverlening. Deze ontwikkeling zien we ook ruimtelijk terug in de stad. Deventer vervult in de regio een belangrijk werkgelegenheidsfunctie.
Mede door de aanwezigheid van ingenieursbureaus, hoger onderwijs, creatieve industrie en snelgroeiende ICT-bedrijven heeft zich een sterke innovatieve, vernieuwende en ondernemende cultuur ontwikkeld. Tegelijkertijd is met ons bedrijfsleven ook de kennis en kunde aanwezig om innovatie en nieuwe oplossingen in de praktijk te brengen, waardoor Deventer zich ontwikkelt tot een duurzame maak- en open innovatiestad. Deze ontwikkeling zien we ruimtelijk terug in de stad. De maak- en procesindustrie zet stappen op weg naar vernieuwing en verduurzaming en de Kennis-as – gelegen tussen het station en de A1 – ontwikkelt zich tot een aansprekend innovatiemilieu met een sterk innovatief economisch profiel (Corridor Oost). Dit laat zich zien in stadscampus De Kien in Centrum&Schil en op het raakvlak van (binnen)stad en het bedrijventerrein: De Gasfabriek en het Havenkwartier. Slimme ideeën uit Deventer worden daar vertaald naar praktische toepassingen.
Het landelijk gebied is voor een groot deel agrarisch in gebruik. Ook de landbouw ontwikkelt zich mee met de tijd. Na de Tweede Wereldoorlog werd sterk ingezet op schaalvergroting. Nu innoveren de agrarische bedrijven mee met de opgaven voor de huidige periode. Precisielandbouw, extensivering en functieverbreding zijn een aantal van de toepassingen en ontwikkelrichtingen die maken dat de agrarische bedrijven in onze gemeente klaar zijn voor de toekomst. Het ondernemende karakter, creativiteit en veerkracht als onderdeel van het economische DNA zien we in Deventer ook in deze sector terug.
Deventer sinds 1980 lid van het Nieuwe Hanzeverbond. Ondernemers in Deventer werken samen met lokale, regionale en (inter)nationale partners. Deventer is vanuit het landschap, de landgoederenzone en het agrarisch ondernemerschap verbonden met de landstreek Salland. Salland is sinds 1346 een bestuurlijke regio (onder Bisschop Jan van Arkel), waartoe op dat moment ook Zwolle en Kampen behoren. Het huidige gebied is inmiddels beperkt tot Deventer, Raalte en Olst-Wijhe en, afhankelijk van de gebiedsindeling, (deels) Rijssen-Holten en Hellendoorn.
In Hanzestad Deventer wordt van oudsher over grenzen heen gekeken.
Landschappelijk is Salland gevormd in de verschillende ijstijden. Er zijn meerdere deelgebieden te definiëren: het rivierengebied met de oeverwallen en het kommenlandschap; de zandgebieden met de dekzandruggen, - vlaktes, en –laagtes en het weteringenlandschap. Tezamen vormt dit het coulisselandschap. De agrarische sector in Salland heeft zich door de tijd uitgebreid vanaf de –van oudsher- vruchtbare gronden tot de lagergelegen gebieden waar, mede dankzij de aanleg van de weteringen, ook de verbouw van gewassen mogelijk was. Ook de doorontwikkeling van de schaalvergroting en ruilverkaveling heeft impact gehad op het kenmerkende Sallandse coulisselandschap.
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Afbeeldingen: Werken en wonen zijn nauw verbonden in Deventer
22
2.3.4. DEVENTER IN DE REGIO In Hanzestad Deventer wordt van oudsher over grenzen heen gekeken. Deventer heeft nog steeds veel exporterende bedrijven en is door haar internationale oriëntatie ook een gastvrije vestigingsplaats en belangrijk handelsknooppunt in het stedelijk netwerk op de Internationale as van de Randstad/ Noordzeehavens via Twente naar Duitsland en de Baltische staten. Als historische Hanzestad is
Salland is zowel via de autoweg (A1/N35), als over het water (IJssel) en over het spoor goed bereikbaar (met (intercity)stations in Deventer, Olst, Wijhe, Raalte, Heino en Holten). Vanuit economisch oogpunt is Deventer gericht op Salland in met name de agrarische en recreatieve sector. Dit uit zich onder andere in de samenwerking binnen ‘De Kracht van Salland’. We werken in Salland samen binnen het netwerk ‘De kracht van Salland’ met maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners aan het behoud en versterken van het Sallandse platteland voor nu en in de toekomst. Op het gebied van routestructuren (Fiets- en Wandelnetwerk Salland) wordt samengewerkt in ‘Routestructuren Salland’ en op gebied van marketing met ‘Salland Marketing’. Vanuit de opgave voor besparingen in de waterketen, is het samenwerkingsverband RIVUS ontstaan. Dat is een samenwerkingsverband tussen 8 gemeenten in West-Overijssel, WDOD, Provincie Overijssel en Vitens. Het is
inmiddels uitgebreid met klimaatadaptatie en officieel als werkregio binnen de DPRA (Deltaplan Ruimtelijke Adapatie) benoemd, waarmee we verantwoording afleggen over klimaatadaptatie aan het Rijk. Deventer maakt ook deel uit van de regio Stedendriehoek. De formele oprichting vond plaats in 1993, naar aanleiding van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra, waarin Apeldoorn, Zutphen en Deventer werden aangewezen als gezamenlijk stadsgewest. In de huidige vorm maken ook de gemeenten Brummen, Epe, Heerde, Lochem en Voorst deel uit van de Stedendriehoek. De Stedendriehoek wordt gezien als het ‘daily urban system’ (dagelijks stedelijk systeem) voor Deventer. Dit is het netwerk waar het dagelijks leven van wonen, werken en ontspannen met de bijbehorende verplaatsingen zich afspeelt. Zo werkt bijna 70% van de inwoners van de Stedendriehoek in de eigen regio. Vanuit de Stedendriehoek werkt slechts 1,3% van de inwoners in Salland (excl. Deventer).1
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Regio de Stedendriehoek is ook het netwerk waarbinnen we met de 8 gemeenten samenwerken en afspraken maken op het gebied van wonen, economie, mobiliteit, landelijk gebied en ruimtelijke ontwikkeling. De Regio werkt op dit moment samen met de 3 waterschappen in het gebied, de provincies Gelderland en Overijssel en het Rijk aan de verstedelijkingsopgave ‘Verstedelijking in Balans’, waarbij verkend wordt in welke mate de regio na 2040 kan groeien in inwoneraantal, arbeidsplaatsen en voorzieningen in balans met behoud en versterking van brede welvaart2. De uitkomsten van deze verkenning zijn eind 2026 gereed. Daar waar mogelijk, is deze omgevingsvisie afgestemd op de tussenrapportages.
23
2.4. ONTWIKKELINGEN EN OPGAVEN 2.4.1. INLEIDING Met de omgevingsvisie stellen we de ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vast voor de lange termijn. Daarbij zijn de bestaande kwaliteiten en kenmerken (het DNA) het vertrekpunt en moeten we bij het bepalen van de koers zo goed mogelijk anticiperen en reageren op ontwikkelingen en omstandigheden die invloed hebben op de fysieke leefomgeving. Ontwikkelingen zijn deels voorspelbaar en beïnvloedbaar, maar er zijn ook onzekere factoren. Het klimaat verandert, maar we weten nog niet hoe extreem en hoe snel. Wat zijn de demografische ontwikkelingen, welke effecten heeft dat op de arbeidsmarkt en hoe ontwikkelt de zorgvraag zich door verdergaande vergrijzing en leefstijl? Welke gevolgen heeft de ontwikkeling van artificial intelligence (AI)? En hoe gaan we om met de planetaire grenzen: de beperkte beschikbaarheid hulpbronnen en grondstoffen? Daarnaast maken we onderscheid in verschillende type opgaven. Opgaven die te maken hebben met het verduurzamen en het toekomstbestendig maken van onze samenleving, opgaven die te maken hebben met het in stand houden en verbeteren van een gezonde leefomgeving en opgaven die te maken hebben met het stimuleren van gezond gedrag en opgaven die te maken hebben met het functioneren van onze economie en energievoorziening.
In de omgevingsvisie maken we de vertaalslag: Wat betekenen deze ontwikkelingen en onzekerheden voor de fysieke leefomgeving, wat zijn de opgaven en wat staat ons te doen? Bij het werken aan deze opgaven zoeken we daarom ook nadrukkelijk de samenwerking op met de regio Stedendriehoek, Salland/West-Overijssel, waterschappen, provincie en rijk. We maken keuzes: de ruimte is beperkt en niet alle ambities en opgaven zijn overal met elkaar te verenigen.
1
bron: Monitor-Brede-welvaart.pdf
2
Bij brede welvaart als leidend principe voor groei, moet groei bijdragen aan welzijn, leefbaarheid en kansen voor alle inwoners.
2.4.2. FIJN WONEN EN SAMENLEVEN Niet eerder sinds de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog, heeft het thema ‘wonen’ in ons land zó hoog op de agenda gestaan. De vraag naar woningen is groot. Meer mensen dan voorgaande jaren zijn op zoek naar een woning. De urgentie op het toevoegen van woningen is hoog. Ook in Deventer zetten we alle zeilen bij om in korte tijd woningen te bouwen voor de mensen die dat nodig hebben en maken we keuzes die cruciaal zijn voor onszelf, onze stad en dorpen en toekomstige generaties. We streven ernaar een gemeente te zijn waarin onze inwoners fijn wonen en samenleven. Diverse ontwikkelingen leiden ertoe dat dit geen vanzelfsprekendheid is. Zo kent Deventer, net zoals de rest van Nederland, een aanzienlijke woningbouwopgave. Er is de afgelopen 15 jaar simpelweg te weinig gebouwd. In 2010 werd gesteld dat Nederland ‘af’ was en meerdere crises in de afgelopen 20 jaar hebben ertoe geleid dat de woningbouwproductie is afgeschaald. Daarnaast zien we demografische veranderingen die vragen om meer, maar ook andersoortige woningen.
Trends en ontwikkelingen
ONTWERP-OMGEVINGSVISIE GEMEENTE DEVENTER
Demografische veranderingen: bevolkingsgroei, dubbele vergrijzing en minder jongeren
24
De natuurlijke aanwas in de gemeente Deventer is de laatste jaren negatief (het aantal geboorten is lager dan het aantal sterfgevallen). Toch is de bevolking in de gemeente Deventer de afgelopen jaren gegroeid, veroorzaakt door een (binnenlands en buitenlands) migratieoverschot (meer vestigers dan vertrekkers). In de gemeente Deventer hebben we, net als in de rest van Nederland, te maken met een sterke groei van het aantal ouderen. We spreken zelfs van een dubbele vergrijzing. Er zijn niet alleen steeds meer senioren, maar mensen worden ook steeds ouder (aandeel 80-plussers neemt toe). Tegelijkertijd is het aandeel jongeren in de gemeente de laatste jaren gezakt tot 21% en ligt dit inmiddels onder het landelijk gemiddelde. Veranderende huishoudenssamenstelling We zien ook een verandering in de huishoudenssamenstelling. Het gemiddeld aantal personen per huishouden neemt af en we zien een toename van één- en