Bijlage 1 Rapport Inwonersperspectieven Deventers Warmtetransitie
Tekst van het document
54
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Wantrouwen Het gebrek aan mentale ruimte speelt sterker als er ook wantrouwen mee gemoeid is. Immers, dan moet je als burger extra vigilant zijn. Dan moet je zaken uitzoeken en kun je niet zomaar varen op advies van een bedrijf of de opties accepteren die de woningbouwvereniging of gemeente voorlegt.
Dit speelt des te meer op een nieuw terrein, met weinig gebaande paden. Slechte ervaringen, van jezelf of van bekenden, kunnen een bepalende rol spelen in hoe men tegen het warmtevraagstuk aankijkt. Mensen kunnen zich afhankelijk en dus machteloos voelen ten opzichte van commerciële partijen. Een gevoel voor controle is ook belangrijk voor eigenaarschap van de verandering. Is dat gevoel er niet, dan is het moeilijk vertrouwen.
13 Zie ook Mourik e.a. (2016) De Buurttransformator; WRR (2023)
Rechtvaardigheid in klimaatbeleid.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Wantrouwen kan zich richten op bepaalde partijen – een institutioneel wantrouwen bijv. – maar het kan ook zijn dat men er niet op vertrouwt dat de verdeling risico’s en voordelen eerlijk georganiseerd wordt. Het wantrouwen dan we richting sommige (typen van) bedrijven hebben gezien kan daar een voorbeeld van zijn. Zo ook voor een nog op te richten warmtenetaanbieder: kunnen we die wel op hun blauwe ogen vertrouwen met zo’n verdelingsvraagstuk?13 Vandaar ook het beroep op de overheid om duidelijker een leidende rol te pakken en belangen van burgers goed te regelen. Let wel: er is wellicht de verleiding om mensen die zich 'op afstand' houden te diskwalificeren van verder engagement als 'wantrouwig', terwijl weerstand tegen, of afkeer van, participatie ook een kwestie is van vermogen. Weerstand komt uit meerdere bronnen; wantrouwen is er slechts één van. Wanneer het 'systeem' (processen van besluitvorming bij de overheid, of subsidieregelingen) niet aansluit bij 'leefwereld' (taal, klasse, opleiding) dan is dat niet een probleem van mensen (hun kennis, hun gevoelens over bijv. gemeente), maar van het systeem.
55
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Buurtkracht Bij wantrouwen is bouwen op buurtkracht des te belangrijker. Wantrouwigheid zorgt ervoor dat een gemeente niet verder komt dan de usual suspects, hoezeer ze ook mag proberen haar netten breder uit te zetten. Eén van de Warmtepioniers van de gemeente (zie methodologie) vertelde ons het volgende relaas dat dit probleem acuut illustreert: in Bathmen ging hij, samen met vrijwilligers, deur aan deur om mensen in te lichten over plannen en mogelijkheden van schone warmte. Eerder hadden ze een briefje in de bus hadden gedaan om hun bezoek aan te kondigen. Eenmaal aan de deur zagen ze soms dat mensen letterlijk aan het schuilen waren om maar niet open te doen. Dat was onthutsend voor de vrijwilligers. Ze zijn toen gaan nadenken over hoe ze dit beter kunnen aanvliegen en zo een bredere bewonersgroep bereiken.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Uiteindelijk hebben ze besloten om samen te werken met een organisatie van plattelandsjongeren in Bathmen. Het zijn jongeren en wekken misschien minder vrees op. Nog belangrijker: de organisatie heeft een kenmerkend zwart-geel petje dat de leden dragen en worden dus snel herkend – als een van de hunne, in plaats van een of andere officiële instantie als de gemeente.
We zijn meer voorbeelden tegen gekomen van gebruik van de sociale relaties die bestaan in een wijk. In de buurt in Voorstad waar een groot renovatietraject op poten werd gesteld, zorgde een sterke minimale cohesie ervoor dat de buurt snel kon schakelen, door een paar mensen af te vaardigen in het contact met de corporatie en die konden op hun beurt weer gemakkelijk konden afstemmen met de buurt en kleine vuurtjes blussen tijdens het traject. In het ‘Zon’ onderdeel noemden we ook het voorbeeld van de Klusgroep, waarmee de buurt met minimale ondersteuning binnen eigen handelingsvermogen problemen oplost of vermindert.
56
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Buurtkracht Andere voorbeelden kunnen uit de onderzoeksliteratuur geput worden. Voor haar proefschrift14 probeerde Beatriz Pineda Revilla in Amsterdam verschillende manieren uit om mensen op laagdrempelige manier en in de voor hen veilige ruimtes de mogelijkheid te geven om na te denken over de complexe energiematerie. Die veilige ruimte bleek essentieel: dat is de noodzakelijke basis van vertrouwen.
Voorwaarde is ook dat activiteiten laagdrempelig zijn – gepresenteerd en verpakt in termen die relevant zijn voor mensen. Beleidstermen kunnen afschrikken, hebben we al geobserveerd. Dit was ook bevinding van welzijnswerker die wij spraken: zij wilde een groep Syrische vrouwen betrekken en realiseerde zich al snel dat ze geen ingang zou kunnen vinden als ze aankwam met het onderwerp “warmtetransitie”.
14 From efficiency to decency. Cultivating energy needs in urban
15 Waaronder Boekelo e.a. (2021) Sociale structuren in aardgasvrije wijken;
communities. (2020)
De waarde van buurtnetwerken als dergelijke veilige ruimtes wordt ook steeds vaker opgenomen in wijk‘handleidingen’ (zoals van het PAW) en adviesrapporten.15
OFL (2022) “Eindadvies: Nieuwe coalities in aardgasvrij”.
57
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Ontzorging, meedoen en betrokken zijn De vraag of opdracht tot ontzorging kan tot verwarring leiden, omdat er verschillende begrippen van wat het betekent de ronde doen. Je zou het simpelweg kunnen begrijpen als zorgen wegnemen of tenminste beperken, en zeker niet extra creëren. Dat zal een breed gedeeld principe van goed bestuur zijn. De overheid als betrouwbare partner in transitie kan mensen “ontzorgen” door regelmatig en op beloofde tijden communiceren, expliciet iets doen met input van mensen, ook als de input afgewezen wordt, en stabiel beleid uitzetten zodat mensen kunnen plannen.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Soms zullen mensen vragen om ontzorgd te worden in de zin dat het werk hen uit handen genomen wordt. De vrouw die aan had gegeven tevreden te zijn over het renovatieproces van haar corporatiewoning, wilde niet praten en beslissen, maar ‘gewoon’ weten wat er wanneer zou gebeuren. Voor de progressieve beleidsmaker of welzijnswerker kan dat misschien teleurstellend zijn omdat actieve burgerparticipatie en gedeelde verantwoordelijkheid het hoogste doel zijn. Toch is dit een valide positie die te respecteren valt. Zeer kwetsbare mensen zoals de mevrouw hierboven zullen sneller aangeven geen behoefte te hebben aan “meedoen” maar alleen om afdoende geïnformeerd te worden. Ze hebben minder tijd en (mentale) ruimte.
Het wil ook wel eens begrepen worden als mensen zo weinig “lastig vallen” met wat er moet gebeuren. Dit werkt vaak averechts, want het creëert onduidelijkheid, een informatievacuüm en in het ergste geval worden mensen (onaangenaam) verrast door iets wat er al lang aan zat te komen.
58
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Ontzorging, meedoen en betrokken zijn Tegelijkertijd kan het verzoek tot ontzorging een uiting van een gevoel machteloosheid zijn, niet een uiting van onverschilligheid. Zoals we hebben aangegeven kunnen mensen op verschillende wijzen betrokken zijn bij de warmte en energietransitie. Misschien “doen ze mee” alleen in dagelijkse huishoudelijke sfeer. In dat geval is het ‘t wellicht waard om te verkennen of er niet toch een (andere) manier is om toch de stem van die persoon mee te nemen in het besluitvormingsproces. Het principe dat je zorgen vermindert kan voor andere burgers juist betekenen dat ze mee willen denken en beslissen. Dat heeft te maken met controle – voor de een betekent een gevoel van controle over de situatie dat ze weten wat er waar en wanneer gaat gebeuren. Voor de ander betekent het invloed kunnen uitoefenen op wat er gaat gebeuren.
59
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Eigenaarschap Onzekerheid en gevoel van controle zijn erg belangrijk in het welbevinden en tevredenheid van bewoners, des te meer in experimentele fases van een transitie, zoals in Zandweerd, waar actief naar mogelijkheden gezocht wordt. Dit suggereren de uitkomsten van een groot opgezet tevredenheidsonderzoek onder bewoners van proeftuinwijken.16 Dat een gevoel van controle belangrijk was voor acceptatie van, en tevredenheid over, renovaties blijkt ook uit eerder actieonderzoek van ons: toen een woningcorporatie bewoners de mogelijkheid bood om op verschillende tempo’s mee te doen aan renovatie plannen en werkzaamheden naam de meeste zorgen – en wantrouwen – weg. Dat gevoel van controle is daarmee grondvoorwaarde van eigenaarschap.
Een van de meest doorslaggevende vormen van eigenaarschap is mensen letterlijk eigenaar laten maken van de nieuwe warmtevoorziening – coöperatief insteken, samen met gemeente en bedrijf (zoals in Wageningen17). Een bijkomend voordeel is dat deze zet ook een eerdergenoemde bron van wantrouwen weg kan nemen: zorgen over uitbuiting van energiebedrijven, of een oneerlijke verdeling van baten en lasten.
16 https://www.aardgasvrijewijken.nl/nieuws/1994784.aspx
17 PAW – Webinar – aan tafel over de Gemeentereis.
60
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Eigenaarschap Eigenaarschap, zeggenschap en participatie zijn daarom zo nauw met elkaar verbonden. Mensen participeren alleen in besluitvorming als ze daarmee invloed kunnen uitoefenen (zeggenschap hebben). We hebben tekenen gezien (zie: participatiemoeheid) dat mensen het gevoel hebben dat het toch niet uitmaakt wat ze denken of zeggen. Daardoor dus geen eigenaarschap voelen en daardoor dus ook niet geneigd zijn mee te doen. Als een bepaalde politieke agenda de toon zet (zij dat van een landelijke overheid, of van lokale politici), dan wordt het moeilijker voor bewoners er ‘eigenaars’ van te worden. Mensen ervaren vaak wel eigenaarschap over hun alledaagse inzet voor een beter energieverbruik, bij gebrek aan (ervaring van) controle en verantwoordelijkheid over grotere verandering is dat wat er aan ‘participatie’ aan de energie- en warmtetransitie overblijft.
61
10 Samenvatting van het onderzoek In laatste deel vatten we onze bevindingen nog eens samen. We steken het hier formeler in dan in de voorgaande delen en laten ons directer leiden door de onderzoeksvragen van de Rekenkamer.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
De Rekenkamer had de volgende onderzoeksvragen opgesteld.
De hoofdvragen waren:
1.
Wat merken de inwoners van Deventer van het energiebeleid?
2.
In hoeverre zijn de warmtevisie en de maatregelen die daarin worden voorgesteld doeltreffend en doelmatig om alle inwoners mee te krijgen in de energietransitie?
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De deelvragen luidden als volgt:
1.
Hoe worden inwoners van gemeente Deventer geïnformeerd en gestimuleerd om (kleine) maatregelen in hun woning te nemen?
2.
Wordt iedereen in voldoende mate bereikt? Voelen inwoners zich voldoende geïnformeerd en ondersteund? Biedt het beleid/maatregelen voldoende handelingsperspectief?
3. Welke stappen zijn er gezet in woningisolatie door inwoners? Wat motiveert inwoners om stappen te zetten? Wat niet?
4. Tegen welke uitdagingen lopen inwoners aan in het
energie neutraal maken en isoleren van hun woning (o.a. bewustzijn, kennis, financiële middelen)? Waar zitten de onzekerheden in de transitie?
5. Kloppen de aannames voor wat van inwoners kan worden verwacht?
63
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Geïnformeerd en bereikt worden Het merendeel van de bewoners uit ons onderzoek gaf aan niet of nauwelijks op de hoogte te zijn – noch over de plannen van de gemeente met betrekking tot de warmtetransitievisie in het algemeen, noch over de consequenties daarvan voor hen op huishoudniveau. Wanneer ze wel aangaven iets gehoord te hebben, ging het veelal om landelijke en mondiale ontwikkelingen, bijvoorbeeld de stijgende energieprijzen en het prijsplafond. Dit wil overigens niet zeggen dat de gemeente hen helemaal niet heeft ‘geïnformeerd’, maar dat in dat geval de informatie niet is ontvangen of niet is begrepen – oftewel, dat de inwoners niet “bereikt” zijn.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Gehoord van plannen 11 18
19
Ja
Nee
Wel eens
NB: Door niet afdoende de “codering” van de korte gesprekken onder de onderzoekers af te stemmen moeten we deze cijfers als indicatief nemen. Achter “ja”, “nee” en “wel eens” gaat een grote verscheidenheid plaats. Achter “ja” kan iemand schuilgaan die actief het nieuws bijhoudt of iemand die zijn huis renoveert en de subsidieregelingen in het huis-aan-huis krantje opviel; “nee” kan betekenen dat iemand afhoudend zegt: “ik weet hier niet veel van af”, of “de corporatie heeft hier 2 jaar geleden info over gestuurd”. Een “beetje” betekent dat de buren of familieleden het erover hadden, of dat men via corporatiebrief of folder er iets over gelezen heeft, zonder dat men er verder in detail erover kan spreken. Doordat de twee veldonderzoekers dit soort antwoorden verschillende indeelden, is de redacteur voor deze definitieve versie van het rapport de ruwe data nog eens in gegaan om zo goed mogelijk de classificaties gelijk te trekken.
64
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Geïnformeerd en bereikt worden Waar gehoord van de plannen
We kunnen wat betreft geïnformeerdheid dus een licht “wijkeffect” waarnemen. In zoverre mensen van het warmtetransitiebeleid op de hoogte waren, was dat meestal in Zandweerd. Echter, omdat ook die mensen niet heel goed op de hoogte waren, stellen we eigenlijk – tegen onze verwachting in – dat er niet een heel groot verschil is tussen de twee wijken. Dit is de reden dat we de wijken in dit document niet apart hebben behandeld. Wat er in Zandweerd speelde, speelde grotendeels ook in Voorstad en vice versa.
Media
2
Kennis/familie
Benoemde antwoorden
In zoverre mensen wel op de hoogte waren, kwam de informatie tot hen via buren of actieve bewoners uit de wijk (zgn. ambassadeurs). Dat netwerkeffect kan door de gemeente versterkt worden, zoals in Zandweerd waar een collectief zoekproces in gang was gezet. Verder worden folders en wijkkranten het vaakst als informatiebron genoemd.
3
Buren
2
Brief
4
Aantal
Via woningcorporatie
6
Krant/folder
11
Netwerk
15 0
2
4
6
8
10
12
14
16
65
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Ondersteund worden Informatievoorziening is een vorm van ondersteuning – zij het bij het vinden van gepaste hulpmiddelen of door voldoende helderheid te bieden over lopende processen. De behoeften hierin van mensen zijn divers:
1.
Sommigen hechten belang aan toegankelijke en actuele informatie op de website; sommigen aan fysieke bijeenkomsten, terwijl voor anderen officiële brieven weer goed werken. We concluderen dat gebruik van diverse communicatiekanalen de winnende strategie is om mensen geïnformeerd te houden, zodat er altijd een kanaal is dat past bij deze uiteenlopenden behoeften.
2.
Behoefte aan de aard van informatievoorziening verschilt ook: sommige bewoners willen al meegenomen worden vanaf de startfase (overwegingen horen, meebeslissen), terwijl anderen vooral willen weten wat het concreet voor hun huishouden betekent. Het waren vooral huurders die de laatste voorkeur aangaven, vermoedelijk omdat zij afhankelijk zijn van wat woningcorporaties willen en doen. Een deel van de huurders uitte mogelijk daarmee samenhangend ook een de wens tot ontzorging: een goed geregeld, overzichtelijk proces waarvan ze weinig overlast ervaren.
De behoeften van informatievoorziening hangt met andere woorden nauw samen met het gevoel van eigenaarschap dat bewoners over het proces ervaren. Dit brengt ons bij het tweede deel van de bovenstaande onderzoeksvraag: wat stimuleert bewoners om in actie te komen? 66
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Gemotiveerd worden De mate waarin bewoners ervaren dat zij door gemeente of woningcorporatie gestimuleerd worden om bijvoorbeeld (kleine) maatregelen aan de eigen woning te nemen – blijkt erg beperkt. Toch waren meerdere van hen wel al in beweging gekomen. Er is dus sprake van andere motivatiebronnen. Mensen noemden de volgende bronnen van motivatie:
1.
Het financiële voordeel van energiebesparing en waardestijging van de woning bij isolatie. Omgekeerd werkt het ook: hoge kosten wordt aangehaald als reden om met actie te wachten.
2.
Burenrelaties, buurthuizen- en initiatieven en wijknetwerken. Dit loopt van het observeren van goede voorbeelden bij de buren tot de waardering en trots over de ‘eigen’ activiteiten in de wijk. Wijknetwerken genoten het vertrouwen van onze respondenten, in het bijzonder bij veranderprocessen.
3. Klimaatproblematiek en de oorlog in Oekraïne werden ook meermaals benoemd, maar zorgen daaromtrent lijken vooral op een dagelijks niveau door te werken. Dus ze zetten wel aan tot energiebesparende praktijken, maar niet direct tot aanpassing aan de woning (omdat dat grote operaties zijn waar meerdere overwegingen bij spelen).
67
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Gemotiveerd worden Voor de grote stappen is er handelingsperspectief nodig. Institutionele partijen spelen hier een belangrijke rol. Erkenning (en gelijkwaardigheid) is hier de sleutel: in de twee voorbeelden die we hiervan hebben gezien, namelijk toen de gemeente (of woningcorporatie) bewoners(initiatieven) erkende als gesprekspartners en aangaf dat gesprek belangrijk te vinden en iets deed met de uitkomsten, werkte dat uitermate motiverend.
Het is uiteraard belangrijk om onderscheid te maken tussen woningeigenaren en huurders. Woningeigenaren - met financiële mogelijkheden - zijn in staat om zelf stappen te zetten, zoals isolatiemaatregelen uitzoeken of zonnepanelen aanschaffen. Huurders kunnen zelf maar een beperkte aantal zaken aan de woning veranderen, en hebben wellicht niet de financiële ruimte om die ook werkelijk uit te voeren. Ze zijn met andere woorden vooral afhankelijk van de plannen van de woningbouwcorporatie(s). Het gaat dan hierbij vooral om renovatiewerkzaamheden. Dit zorgt er overigens voor dat woningeigenaren vaker aangaven eigenaarschap te voelen over het vraagstuk ‘warmtevoorziening’.18
18 Zie ook Jansma e.a. (2020) Homeowner versus tenant perceptions of the transition towards sustainable
heat.
68
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Geremd worden We werden vaker op voorbeelden van tegendeel gewezen: wanneer bewoners – huurders of eigenaren – in beweging kwamen, maar er geen accommodatie, ondersteuning of erkenning kwam.
1.
Enkele actieve huurders die met ideeën of initiatieven kwamen, kregen te horen dat woningcorporatie daarvoor niet de middelen kon organiseren.
2.
Eigenaren gaven ondertussen aan hun woningen te verduurzamen op eigen kosten omdat zij onvoldoende weten of kunnen vinden over lokale subsidies en voorwaarden, ondanks het feit dat het vooral daarbij gaat om jonge, theoretisch geschoolde mensen uit de middenklasse. Men mist ook een aanspreekpunt om de thematiek toegankelijk te maken.
3. Samenwerking met de overheid verloopt stroef,
hoorden we vaak. De wereld van de gemeente (en gemeentelijke politiek) is niet inzichtelijk en wordt ervaren als log en inflexibel. Zo ervoeren actieve burgers een gebrek aan vertrouwen in de burger en een gebrek aan openheid van het noodzakelijkerwijs onzekere en open proces van een transitie. Bronnen van frustratie: de verwachtingen en doelstellingen van participatie waren niet duidelijk, sommige bewoners raken te laat betrokken, initiatieven en suggesties van bewoners vinden geen plek in de aanpak van de gemeente, stappen worden aangekondigd maar krijgen geen vervolg als de situatie verandert, de informatie op de gemeentelijke website wordt niet geüpdatet. Dit soort ervaringen vergroot de beleving van onzekerheid in transitie. 69
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Erkend worden De vraag is nu wat deze bevindingen betekenen voor de aansluiting van het beleid bij verwachtingen en mogelijkheden van Deventenaren. Beleidsmakers verwachten bij de warmtetransitie (-zoektocht) drie soorten participatie van burgers: meedoen (werk verzetten), meedenken (plannen toetsen, input leveren) en geïnformeerd worden. Bij meedoen denken we dan aan:
1.
Maatregelen in huis zelf organiseren: de ondersteuning die de gemeente aanbiedt aan huiseigenaren bereikte niet onze onderzoekdeelnemers. Bewoners konden de weg naar de subsidies niet vinden door gebrekkige informatievoorziening. Het energieloket werd maar één keer genoemd. Huurders vonden dat ze met eigen initiatief niet bij de corporatie terecht konden.
2.
Thuis bewust met warmte/energie omgaan: alledaagse zuinigheid is ook een vorm van meedoen, één die die niet 1, 2, 3 zichtbaar is voor instanties. Wanneer mensen voorgestelde plannen niet accepteren, wordt dat mede door die onzichtbaarheid ten onrechte als onwilligheid of onverschilligheid waargenomen. We hebben dit echter niet onderzocht.
3. Hulp in de buurt organiseren: het meest zichtbare voorbeeld hiervan is het klussenteam in Zandweerd. Dit initiatief wordt ook in zekere zin door de gemeente ondersteund en buurtinitiatieven kunnen ook voor verschillende potjes bij de gemeente aankloppen. We zien geen beleid dat proactief op het potentieel van buurtnetwerken inspeelt in de zoektocht naar schonere warmte.
70
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Erkend worden Bij meedenken kan het gaan om:
1.
Maatregelen door woningcorporatie accepteren (keuze)
2.
Meebeslissen bij overwegingen van gemeente of corporatie
3.
Weerstand bieden tegen plannen
De ervaringen zijn hier gemengd: er zijn voorbeelden van constructieve uitwisseling en onderhandeling met gemeente of corporatie – wat een zekere mate van spanning en conflict overigens niet uitsluit. Wel ziet het er in Zandweerd naar uit alsof het de usual suspects zijn die meebeslissen en weet de gemeente actief meedenken niet zichtbaar of aantrekkelijk genoeg te maken. In die wijk was er onder de meedenkers overigens ongenoegen over de onvoorspelbaarheid van de gemeente: dat niet tijdig of afdoende gecommuniceerd wordt over waar het proces staat. In Voorstad werd eerst stevig weerstand geboden tegen renovatieplannen, dat serieus genomen werd en waarna er een succesvol nieuw traject op gang kwam. 71
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Erkend worden Bij geïnformeerd worden stellen we voor dat de gemeente de rol van de bewoner vooral passief ziet, maar er is geen harde grens tussen actief en passief. Burgers kunnen in verschillende fases verschillende rollen innemen. Bij informeren kan het dus gaan om:
1.
Op de hoogte zijn wanneer er wat gedaan wordt
2.
Benodigde informatie krijgen over te nemen actie
3.
Terugkoppeling krijgen over geleverde input
Wat betreft het informeren ter ondersteuning van te nemen actie: onze bevindingen doen vermoeden dat de gemeente teveel uitgaat van de assertiviteit en vindingrijkheid van haar bewoners. Mensen weten niet de ondersteuning te vinden die er in principe wel is. Wat betreft het op de hoogte houden van plannen of proces, gaf de meerderheid aan ergens lucht van te hebben gekregen. Sommigen van hen gaven aan dat dat voldoende voor hen is: zodra het echt relevant voor hen wordt, dan verwachten ze daar ook van te horen. Het risico is wel dat als de huidige communicatiekanalen van de gemeente de mensen inderdaad zeer oppervlakkig bereiken, bewoners essentiële stappen missen en voor (vervelende) verassingen komen te staan. 72
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Conclusie Op basis van deze bevindingen zouden we concluderen we dat de bewoners niet genoeg merken van het beleid van de gemeente en dat de warmtevisie en de maatregelen die daaruit voortkomen tot dusver onvoldoende doeltreffend en doelmatig zijn om alle inwoners mee te krijgen in de energietransitie.
Gezien de verkennende aard van het onderzoek is deze conclusie vooral een uitnodiging tot verdere reflectie van gemeenteraad en ambtenaren. Het beleid biedt al de juiste kaders om participatie in al haar vormen effectiever te faciliteren. Bovendien is er enthousiasme in de wijken om dingen aan te pakken en is er gedrevenheid onder de gemeentelijke werkers.
Met aandacht voor de in deze studie genoemde struikelblokken én het handelingsvermogen van bewoners kan er wellicht met grotere zekerheid stappen naar schone warmte worden gezet.
73
11 Uitgebreide beschrijving methodologie Deze bijlage lichten we toe welke keuzes we hebben gemaakt en hoe we de resultaten hebben geanalyseerd.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Onderzoek Alvorens de individuele fases nader toe te lichten, is het belangrijk de reikwijdte van onderzoek te begrijpen. Het betreft een kortlopend onderzoek. In totaal zijn we 8 keer de stad ingetrokken. In die tijd hebben we een kleine 50 mensen weten te spreken, waarvan het grootste deel voor korte gesprekken op straat, aan huis of in buurthuis en een kleiner aantal voor diepte-interviews van 30 tot 60 minuten. We hebben zo veel mogelijk verschillende mensen proberen te spreken: een diversiteit aan ervaring met de energie- en warmtetransitie, leeftijd, gender, woonlocatie, mate van actieve betrokkenheid in de buurt, culturele achtergrond etc. Echter: het is geen (grootschalig) kwantitatief onderzoek en we kunnen dus ook geen uitsluitsel bieden over hoe representatief onze ‘steekproef’ is.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
We hebben wel het voordeel van de vergelijking met andere studies en onze eigen werkervaring in het veld. Daarmee kunnen we patronen in de uitkomsten ontwaren en onderbouwen. Het is tegelijkertijd belangrijk in te zien wat de waarde is van dergelijk (kleinschalig of verkennend) kwalitatief onderzoek: ervaringen, perspectieven en vraagstukken naar de oppervlakte brengen en aanschouwelijk maken zodat professionals met verstand van zaken, waar nodig, gevoeligheid voor kunnen ontwikkelen en op in kunnen spelen.
Kwalitatief onderzoek biedt ruimte om nieuwe en vooral ook onvermoede inzichten op te doen, door mensen in hun eigen woorden te laten spreken (in plaats het aankruisen van antwoorden in een voorgestructureerde enquête, die beter zijn om vermoedens te toetsen). Zo begonnen we onze diepteinterviews vanuit leefwereld van de bewoners, niet vanuit de beleidsdoelen die aan dit onderzoek ten grondslag liggen. Te beginnen bij – de termen van – de ‘systeemwereld’ zou de kloof tussen de twee wellicht reproduceren en het interview ondermijnen.
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
UITGEBREIDE BESCHRIJVING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De interviews begonnen daarom bij buurt- en woonbeleving, gingen daarna in op ervaring met institutionele partijen (op het gebied van renovatie, wijkontwikkeling, energie m.n.) en zoomden daarna pas in op de warmtetransitieopgave. Tijdens het onderzoek hebben we meermaals dankbaar gebruik gemaakt van ontmoetingsplaatsen in de buurt – Bij de Halte in Zandweerd en Het Enkhuis in Voorstad. We hebben daar gesprekken met inwoners kunnen aanknopen, maar ook een beeld kunnen vormen van de sociale cohesie en samenhang van de wijk. We zijn ook obstakels tegengekomen. Uit eerdere ervaring wisten we dat bewoners uit de meest kwetsbare groepen vaak niet zonder meer mee willen doen. Er moet eerst een vertrouwensband worden opgebouwd. Hier liepen wij nu ook tegenaan: niet iedereen reageerde welwillend op ons verzoek voor een kort gesprek. Dit illustreert dezelfde uitdaging waar participatietrajecten mee te maken hebben – en de oplossing die nodig is om die aan te gaan: vertrouwensbanden. In veel gevallen betekent dat: leunen op buurtnetwerken. 75
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
UITGEBREIDE BESCHRIJVING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Hoe hebben we geanalyseerd? Van tevoren hebben we een analysekader opgesteld, waarmee we snel de antwoorden van mensen konden organiseren naar onderzoeksvraag. Na elke dag veldwerk is het team samengekomen om de resultaten te bespreken en verbanden te leggen tussen de uitspraken van mensen. Vanaf het begin hebben we de 4 categorieën wind, zon, anker en klippen als overkoepelende synthese in de analysefase gebruikt. De thema’s van de beschouwing zijn echter langzamerhand ontstaan. Die thema’s hebben we verder met literatuuronderzoek uitgediept. Twee maal hebben we tussenliggende resultaten aan de Rekenkamer gepresenteerd. Zijn leden hebben ons weer nuttige feedback teruggegeven over zaken waar ze graag verdieping in zouden willen zien of juist over wat ze nog misten. We hebben eerder ook de presentatie van de resultaten aan de Warmtepioniers van de gemeente Deventer genoemd: dit was ook goed als een toetssteen van onze eerste duidingen. 76
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
UITGEBREIDE BESCHRIJVING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Kwantitatief overzicht van onze steekproef
Leeftijd 16
14
Sekse respondenten
Soort woning
13
14
Aantal
12 10 5
6
5
4 2
Man, 23, 47%
7
8
0
2
1
1
Vrouw, 26, 53%
Koop, 26, 54%
Huur, 22, 46%
0
0 0 t/m 11 t/m 21 t/m 31 t/m 41 t/m 51 t/m 61 t/m 71 t/m 81 t/m 91 t/m 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 Leeftijdscategorieën (in jaren)
Vrouw
Man
Huur
Koop
77
12 Literatuurlijst
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
Agterbosch, Broers en Verhoeven (2019) Duurzaamheid is geen keuze. Of wel?
Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (2022) “Eindadvies: Nieuwe coalities in aardgasvrij
Beauchampet en Brid Walsh (2021) Energy citizenship in the Netherlands.
Sheehy-Skeffington en Rea (2017) How poverty affects people's decision-making processes.
Boekelo en Kloppenburg (2023) “Energy platforms and the future of energy citizenship”.
Vries, Rietkerk en Kooger (2019) The Hassle Factor as a Psychological Barrier to a Green Home
Breukers ea (2016) Environmental justice and sustainable transformations in Dutch social housing neighbourhoods.
WRR (2023) Rechtvaardigheid in klimaatbeleid.
VERWIJZINGEN
Breuker e.a. (2019) Gedragsverandering en het aardgasvrij maken van wijken Breukers, S., Boekelo, M. & Oberti, B. (2022). Gender, expertise and control in Dutch residential smart grid pilots. Hulst e.a. (2022) Vuistregels voor participatie. Jansma e.a. (2020) Homeowner versus tenant perceptions of the transition towards sustainable heat. Mourik, R.M., Breukers, S.C., Van Summeren, L.F.M., Verbong, G.P.J. (2016). De Buurttransformator: Co-creëren met duurzame energie in buurten met sociale woningenverhuur.
79