Bijlage 1 Rapport Inwonersperspectieven Deventers Warmtetransitie
Tekst van het document
22 december 2023
“Een gezamenlijke zoektocht” Perspectieven van inwoners op Deventers Warmtetransitiebeleid
Inleiding Wat beweegt mensen op weg naar schone warmte?
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
In opdracht van de Rekenkamer van Deventer hebben we onderzocht of het beleid van de gemeente omtrent de warmtetransitie de mensen bereikt en of mensen in staat worden gesteld om een rol op te pakken in die transitieplannen. Om daar binnen korte tijd zo’n goed mogelijk beeld van te krijgen hebben we zoveel mogelijk diversiteit opgezocht: we hebben ons op twee wijken gericht – één waar al veel te doen is geweest rondom een collectieve warmteoplossing (Zandweerd) en een andere waar de gemeente vanuit de Warmtevisie nog geen activiteiten heeft ontplooid (Voorstad). Binnen die wijken hebben we ook weer zo veel mogelijk verschillende mensen proberen te spreken: huurders en eigenaren, jong en oud, veel en weinig ervaring met de warmtetransitie. Ook hebben we met sleutelpersonen in de wijk (vrijwilligers en welzijnswerkers) gesproken. De meeste gesprekken waren kort, met een aantal hebben we een diepte-interview afgenomen. De looptijd van het onderzoek was van juni tot december 2023. In het vervolg kunt u de resultaten lezen. We vatten het alvast op de volgende pagina’s heel kort samen.
Dit rapport is gebaseerd op onderzoek dat uitgevoerd is door DuneWorks. Maisam Haydary, Marten Boekelo en Razia Jaggoe hebben het rapport geschreven. Sylvia Breukers heeft bij de redactie geholpen. Ramya Krishnan heeft de vormgeving verzorgd.
3
Weinig mensen waren (goed) op de hoogte We hebben weinig mensen gesproken die aangaven op de hoogte te zijn van de plannen van de gemeente. In Zandweerd is er wel een netwerk dat zich vormt rondom de plannen, van actieve bewoners en de mensen die zij bereiken, maar ons onderzoek suggereert dat dit een minderheid is. Een aantal mensen wist nog wel van het onderwerp af, maar zonder detail. Het gemeentelijk beleid omvat uiteraard niet de hele warmtetransitie. Als we kijken naar de energie-gerichte renovaties aan het huis überhaupt, dan zien we dat verschillende mensen in eigen huis of via de woningcorporatie hier al bezig mee waren. Soms speelt de gemeente daarbij een (actieve) ondersteunende rol, maar vaak ook niet. Er is ook een grote groep die nog helemaal niet bezig is met meer ingrijpende veranderingen aan het huis. Onze gesprekken suggereren wel dat het onderwerp van energie (en stookenergie in het bijzonder) wel leeft, door de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering en de energiecrisis van de afgelopen winter. Veel mensen zijn dan ook op de schaal van alledaagse besparende praktijken wel betrokken bij dit onderwerp.
Bij de Halte Buurthuis in Zandweerd
4
Wanneer ondersteuning werkt
Waar het in de grond om draait
Uit de ervaringen van al deze verschillende mensen, kunnen we voorzichtige conclusies trekken over wat werkt en niet werkt wanneer de gemeente bewoners bij de warmtetransitie wil betrekken.
De warmtetransitie is een groot en complex onderwerp. Meer dan alleen alledaagse besparingen vergt het veel mentale en emotionele ruimte om mee te willen en kunnen doen. Hoe kwetsbaarder mensen zijn, hoe moeilijker het is om die ruimte vrij te maken. Wantrouwen jegens officiële instanties en bedrijven speelt dan ook vaker een belemmerende rol. Door als een voorspelbare en daardoor betrouwbare partner op te treden, kunnen de gemeente en woningcorporaties echter vertrouwen opbouwen en het handelingsperspectief van bewoners vergroten.
• Buurtrelaties en -initiatieven zijn belangrijke aan- en verknopingspunten. • Erkenning daarvan door officiële instanties kan buurtnetwerken vleugels geven.
• Informatiebehoeften zijn verschillend en daar horen verschillende communicatiekanalen bij: folders, brieven, wijkkrant, website, aanspreekpunt. Hoe diverser, hoe meer mensen bereikt kunnen worden. Let wel: communicatiekanalen lijken te verstoppen door taalgebruik dat niet aansluit bij de belevingswereld van mensen, door te grote complexiteit, door inconsistente communicatie en wanneer aanspreekpunten niet vindbaar zijn.
5
Inhoudsopgave 1.
Aanpak van het onderzoek
7
7.
Anker
39
2.
Opzet van dit rapport
13
8.
Klippen
47
3.
Warmtetransitie- en energiebeleid in Deventer
18
9.
Beschouwing
53
4.
Overzicht van de bevindingen
23
10.
Samenvatting van het onderzoek
62
5.
Wind
26
11.
Verdere toelichting op de methodologie
75
6.
Zon
12.
Literatuurlijst en andere verwijzingen
79
33
6
1 Aanpak van het onderzoek Hoe hebben we de onderzoeksvragen willen beantwoorden?
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
In dit rapport staan inzichten centraal in ‘hoe het huidige beleid (energiebeleid en warmtevisie) wordt ervaren door bewoners in Deventer’. Deze inzichten volgen uit kwalitatief onderzoek, uitgevoerd in de volgende fases: een beknopt bureauonderzoek, korte spontane gesprekken met inwoners, verkennende gesprekken met professionals in de wijk, dieper gravende interviews, en twee focusgroepen in de wijken Voorstad en Zandweerd. Ook was er een toetsmoment met ambtenaren en projectleiders van de gemeente. Onze insteek was de volgende: we wilden ervaringen van bewoners met de warmtetransitie voor het voetlicht brengen en die aanschouwelijk en begrijpelijk maken, zodat beleidsmakers en professionals deze kunnen herkennen, er verdere aandacht aan kunnen besteden en naar beste inzicht in hun werk inpassen.
8
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Met die filosofie hebben we de grootst mogelijke diversiteit opgezocht, zodat de grootst mogelijk waaier aan ervaringen naar boven zouden komen.
1.
We wilden mensen spreken met veel en weinig ervaring met de energie- en warmtetransitie. De zog. koplopers zouden ons kunnen vertellen over hun ervaringen met obstakels en successen over een langer traject. Bewoners met minder ervaring juist over hun perceptie en verwachtingen van het traject dat (mogelijk) voor hen ligt.
2.
We hebben ons ook gericht op demografische diversiteit: qua leeftijd, gender, woonlocatie, mate van actieve betrokkenheid in de buurt, culturele achtergrond, etc.
3.
Ten slotte hebben we ook, in overleg, strategisch gekozen voor twee wijken, die enerzijds wel veel op elkaar lijken qua demografie en huizenbestand, maar sterk verschillen op één cruciaal punt: terwijl in Zandweerd een collectief zoekproces aan de gang is naar een mogelijk warmtenet, is door de gemeente nog niets in Voorstad in gang gezet en zijn de mogelijke gas-vervangende oplossingen ook minder duidelijk.
9
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
We zijn vervolgens in de wijken getrokken, waar we (16) korte gesprekken op straat en (24) vooraf aangekondigde huis-aan-huis gesprekken hebben gevoerd. Ook hebben we regelmatig in twee buurthuizen gesprekken aangeknoopt. Tegelijkertijd hebben we ook 3 verkennende interviews bij professionals en vrijwilligers afgenomen. Daarmee hebben een beeld gekregen van wat er speelt. Vervolgens hebben we (6) langere interviews gehouden met bewoners die we eerder hadden leren kennen. Voor die interviews hadden we een aantal onderwerpen opgesteld – op basis van de onderzoeksvragen en de verkennende gesprekken: over de buurt- en woonbeleving, ervaringen met renovaties, contact met institutionele partijen, en ten slotte ervaringen met en verwachtingen over de warmtetransitie in het bijzonder.
10
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Ook hebben we (2) groepsgesprekken (focusgroepen) willen voeren, om bewoners ervaringen te laten uitwisselen en eerste bevindingen ter discussie aan hen voor te leggen. We waren echter afhankelijk van lokale contactpunten om de mensen bij elkaar te brengen en dat bleek een logistieke hobbel, waardoor we, ondanks oprechte interesse, in beide wijken uiteindelijk niet een voltallige focusgroep hebben kunnen spreken (een duo-interview in Voorstad, en drie in Zandweerd). Wel waren beide gesprekken zinnige toevoegingen aan het onderzoek.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Richting het einde van het onderzoek hebben we onze bevindingen besproken met een groep beleidsambtenaren, projectleiders en gebiedsregisseurs die aan de warmtetransitie werken (ook bekend als “de Warmtepioniers”): welzijnswerkers, projectbegeleiders en beleidsmakers die in Deventer bij de wamtetransitie betrokken zijn. Dit was een levendige en waardevolle uitwisseling van de perspectieven van bewoners en ‘de gemeente’.
Via bureauonderzoek hebben we ten slotte ons onderzoek gestut en geaard in relevante context: beleidsstukken van de gemeente, warmtetransities in andere gemeenten, onderzoeks- en beleidsrapporten over burgerparticipatie en sociaalwetenschappelijke literatuur over wijktransities. Die documenten helpen ons te duiden en contextualiseren wat mensen met ons gedeeld hebben.
11
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
We weten niet of we de volle rijkweidte aan ervaringen en perspectieven hebben kunnen opvangen – waarschijnlijk niet. Ook kan ons verkennende onderzoek geen uitsluitsel bieden over hoe wijdverbreid of specifiek die ervaringen zijn. Toch biedt dit rapport ons inziens een waardevol inzicht in de soort van mogelijkheden die mensen hebben om mee te doen en de moeilijkheden die hun mogelijkheden verkleinen. We hopen daarmee bij te dragen aan het realiseren van een eerlijke, gedragen en krachtige transitie naar schone warmte in Deventer.
Op het einde van dit rapport, in de bijlage over methoden, kunt u meer lezen over de onderzoeksopdracht van de Rekenkamer, de feitelijke diversiteit aan mensen die we hebben kunnen spreken, en hoe we hun uitspraken hebben geanalyseerd.
12
2 Opzet van dit rapport In het eerste deel groeperen we onze bevindingen in schragende en remmende factoren. In het tweede deel reflecteren we op die bevindingen door een aantal steeds terugkerende thema’s te toe te lichten en te duiden. Op het einde vatten we de bevindingen nog eens samen aan de hand van de oorspronkelijke onderzoeksvragen van de Rekenkamer.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Onze bevindingen We hebben de bevindingen opgedeeld in vier eenvoudige groepen, die we “Wind”, “Zon”, “Anker” en “Klippen” hebben genoemd:
1.
Wind staat voor “wind in de zeilen” en bevat voorbeelden van factoren die bewoners hebben geholpen om een rol op te pakken, of dat nu gaat om renovatie van de eigen woning, mee te doen in een gedeeld besluitvormingsproces of zelfs zonder zorgen door een renovatietraject van corporatiewoningen geloodst te worden. Met andere woorden, bij wind gaat het om instrumentele behulpzaamheden.
2.
Zon staat voor “zon aan de hemel” en gaat om zaken die bewoners echt goed hebben gedaan in het stappen zetten naar een schone warmtevoorziening. Dit gaat een stap verder bij wind. Terwijl het bij Wind meer gaat om steuntjes in de rug, gaat het bij Zon om wat er ontstaat dankzij sommige vormen van ondersteuning: dat mensen zich erkend en bevestigd voelen (als initiatiefnemer, als buur, als burger). Met andere woorden, wij markeren ervaringen als “Zon” wanneer de relaties tussen overheid en burger en tussen burgers onderling versterkt worden.
14
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Onze bevindingen Wind en zon zijn dus de positieve ervaringen. De volgende twee thema’s zijn eigenlijk de (negatieve) spiegel van eerste twee.
3.
Anker staat voor het “anker op de bodem” dat burgers ervan weerhoudt om verder te komen. Het zijn factoren die mensen het moeilijker maken om een rol op te pakken, of, wanneer ze wat wel doen, voor frustratie zorgen.
4.
Klippen, ten slotte, zijn de “klippen tegen de kust”: de risico’s die de warmtetransitie zouden kunnen doen stranden. Net zoals bij de “Zon” willen in deze groep een laagje dieper gaan dan de obstakels die bij Anker aan bod kwamen. Bij Klippen vestigen we de aandacht op de langere termijn consequenties van sommige obstakels: wanneer ervaringen daarmee de relaties tussen burger en overheid en tussen burgers onderling, verzwakken of in vraag stellen.
15
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Presentatie van de bevindingen We hebben de factoren en ervaringen binnen elk thema steeds als korte, zelfstandig stukjes geschreven. We voegen daar ons eigen onderzoek samen met inzichten uit eerder verricht onderzoek en lessen van ervaringen in andere gemeenten. Met deze opzet is het niet nodig het rapport van A tot Z te lezen. Lezers kunnen hun nieuwsgierigheid volgen. Voor de schermlezers zijn er altijd linkjes die hen tussen de inhoudsopgave bovenaan elke pagina, het overzicht van de bevindingen en individuele kopjes brengen.
16
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Onze reflecties We sluiten het rapport af met een aantal beschouwingen over de grote thema’s en vraagstukken van transities die ook in onze gesprekken in Deventer terugkwamen. Het gaat daar om de mentale ruimte die mensen hebben om stappen te zetten; het wantrouwen dat weliswaar meestal niet overheersend is, maar wel een meer invloedrijke rol kan spelen in tijden van onzekere verandering; om buurtkracht, oftewel, het feit dat er een groter reserve aan slagvaardigheid en veerkracht in buurten is dan wat een overheid in eerste instantie kan zien; hoe je met vragen om ontzorging dan wel meedoen kunt omgaan; en tot slotte om eigenaarschap van de verandering, en uit welke bronnen dat ontstaat. Na deze beschouwingen volgt tot slot een samenvatting van de bevindingen die nauwer de onderzoeksvragen volgt die door de Rekenkamer waren opgesteld.
17
3 Warmtetransitie- en energiebeleid in Deventer Als referentiekader bieden we een kort overzicht van de typen ondersteuning die de gemeente aan burgers biedt om werk te maken van een schonere warmte- en energievoorziening thuis. Sommige van instrumenten zijn ter sprake gekomen met bewoners, andere niet of nauwelijks.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEEN ENERGIEBELEID IN DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Doelstelling Deventer wil dat in 2030 minimaal 20% van de woningvoorraad aardgasvrij is. Mede daarmee hoopt de gemeente de doelstelling om dan 55% minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. De dialoog, uitvoerbaarheid en betaalbaarheid staan daarbij centraal: samen met inwoners en ondernemers, wijk voor wijk wordt naar de realisering gekeken. 1 Doordat iedereen te maken zal krijgen met de omschakeling naar duurzame energie, is het nodig dat er randvoorwaarden en spelregels worden opgesteld. Hieronder worden een aantal beleidsplannen benoemd, die elk ook – in meer of mindere mate – de communicatie met, en de rol van, de inwoners belichten.
1 https://www.deventer.nl/b-amp-w/bestuursakkoord-dichtbij-betrokken-amp-bevlogen
19
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEEN ENERGIEBELEID IN DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
Energieplan Deventer
Transitievisie Warmte (TvW)
Het Energieplan plan is op 1 juli 2020 door de gemeenteraad vastgesteld. Hierin is ook een hoofdstuk opgenomen over participatie van bewoners en het faciliteren van bewoners(initiatieven) bij de energietransitie. Zo geeft de gemeente bijvoorbeeld aan dat de energietransitie een complexe zoektocht is waarbij het nog niet duidelijk is welke keuzes onderweg gemaakt worden. Tegelijkertijd gaat het iedereen aan en ook verschilt de mate van betrokkenheid, actiebereidheid en kennisniveau. Ook wordt aangegeven dat de gemeente helder en transparant wil zijn, maar zich ook steeds moet blijven afvragen welke informatie voor welke doelgroep van belang is.
In 2021 is een Transitievisie Warmte opgesteld. Daarin wordt onder andere beschreven wanneer in welke wijk of buurt een begin wordt gemaakt met de omschakeling van aardgas naar alternatieve warmte- en energiebronnen. In de TvW staat de richting en manier waarop in Deventer de komende 5 jaar de transitie vorm moet gaan krijgen: alternatieven voor aardgas, plan per wijk, etc.
VERWIJZINGEN
20
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEEN ENERGIEBELEID IN DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Wijkuitvoeringsplan (WUP)
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
Informatiebijeenkomsten en meedenksessies:
Op basis van de Transitievisie warmte zijn er wijkuitvoeringsplannen opgesteld, samen met wijkbewoners en gebouweigenaren om stap voor stap over te schakelen op een alternatieve warmtebron dan aardgas. Voor de wijk Voorstad is er nog geen WUP opgesteld, voor Zandweerd wel. Hier is uitgegaan van 3 types betrokkenheid: meedoen (werk verzetten), meedenken (plannen toetsen, input leveren) en geïnformeerd worden. Er zijn diverse bijeenkomsten gehouden gericht op bewoners.
Informatiebijeenkomsten subsidies (door duurzaamheidsteam Zandweerd, Buurkracht, de gemeente Deventer, Regionaal Energieloket én WOAB):
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
1.
7 oktober 2019 - Grote informatieavond in Van Vlotenhof
2.
29 oktober 2019 - Meedenksessie 1
3.
20 november 2019 – Meedenksessie 2
4.
12 december 2019 - Meedenksessie
5.
Januari 2020 - Meedenksessie
6.
Maart 2020 – Grote informatieavond in Van Vlotenhof
7.
14 september 2020 - online informatieavond over het Slim Warmtenet
8.
11 maart 2021 - online informatieavond over het Slim Warmtenet
1.
31 maart 2023 subsidies en financiering
2.
13 april 2023 zonnepanelen
3.
17 mei 2023 isoleren
21
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEEN ENERGIEBELEID IN DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Ander energiebeleid Naast het specifiek op de warmtetransitie gerichte beleid zijn er ook nog een aantal andere manieren waarop de gemeente burgers ondersteunt bij duurzaamheidsmaatregelen aan het huis. Ze subsidieert renovatieadviezen aan (groepen) huiseigenaren, kleine aanpassingen en grote renovatiemaatregelen voor bewoners met de kleine beurs, helpt landelijke subsidies aan te vragen en biedt ten slotte een Energieloket aan, in samenwerking met energiecoöperatie Deventer Energie. Vanuit Deventer Energie gaan er ook energiecoaches de wijken in die gratis zo’n 1000 bezoeken per jaar afleggen.
22
4 Overzicht van de bevindingen Wat gaf burgers wind in de zeilen; wat hield hen tegen?
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
5. Wind
WIND
11
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
6. Zon
11
‘Samen doen’ nodigt uit om mee te doen
27
In de wijken is er veel ‘kracht en energie’
34
Buren steken elkaar aan
27
Zonnepanelen zijn onderwerp van gesprek bij inwoners
36
Een diverse communicatie-aanpak bereikt een diversiteit aan mensen
28
Renovaties van corporatiewoningen geven huurders vertrouwen
37
Overheid wint vertrouwen door betrouwbare communicatie
38
Erkenning bewonersgroep als waardevolle gesprekspartner
38
Open houding van gemeente tegenover bewonersparticipatie wordt erg gewaardeerd
29
Goede ervaring met renovatieprojecten geeft huurders vertrouwen
30
De klimaatcrisis en de energietransitie creëren hun eigen handelingsperspectief
32
VERWIJZINGEN
24
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
7. Anker De gemeentelijke communicatie bereikt onvoldoende bewoners De gemeentelijke communicatie is niet toegankelijk
WIND
39 40 41
De inwoners krijgen te maken met taaie en lastige materie
42
Inwoners verwachten oplopende kosten
43
Uitgevoerde werkzaamheden door woningbouwcorporatie leiden tot klachten
44
Er bestaat twijfel over het nut en haalbaarheid van de warmtetransitie
45
Inwoners op leeftijd zien het nut van hun inzet niet
46
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
8. Klippen
VERWIJZINGEN
47
Gebrek aan geïnformeerdheid brengt risico’s
48
De houding van instanties wordt als demotiverend ervaren
49
Bewoners weten niet of ze overheid en bedrijfsleven kunnen vertrouwen
50
Participatietrajecten zijn niet populair
52
25
5 Wind In dit onderdeel benoemen we factoren die bewoners ondersteunen bij dingen die gedaan moeten worden. Dat kan zijn: renovatie/aanpassingen aan eigen huis organiseren, maar ook: meedoen aan een collectief besluitvormingstraject. Een ondersteuning is dus een duwtje in de juiste richting, in de vorm van hulpmiddelen, organisatiestructuur, tijd en ruimte, etc.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
‘Samen doen’ nodigt uit om mee te doen
Buren steken elkaar aan
In de wijken is er veel energie aanwezig bij bewoners. De actievere bewoners hebben korte lijntjes met allerlei organisaties en mensen uit de wijk, bijvoorbeeld buurthuizen, speeltuinverenigingen, maar ook contacten bij de gemeente. Door de krachten te bundelen organiseren ze samen activiteiten voor en met de wijk. Wederzijdse hulp en informatieverschaffing spelen hierbij een belangrijke rol. Er wordt aangegeven dat het een gevoel van "verbroedering" met zich meebrengt, waarbij gelijkwaardigheid en een gedeelde visie belangrijk zijn. Bewoners sluiten aan bij diverse activiteiten, waardoor ze in aanraking komen met meerdere thematieken, zo ook energie gerelateerde vraagstukken.
De relatie met de buren motiveert bewoners om stappen te zetten. Men leert van elkaar en mensen zien ook meerwaarde om samen met buren iets te ondernemen – bijvoorbeeld samen zonnepanelen nemen om de kosten te drukken. Ook spreekt het meer aan wanneer buren onderling het er samen over hebben. Zo bleek bijvoorbeeld dat een van de bewoners die wij spraken veel inspiratie en kennis heeft opgedaan bij zijn buurman en daardoor zelfs ook stappen heeft ondernomen aan de eigen woning:
VERWIJZINGEN
“Mijn buurman is erg actief met maatregelen aan zijn huis. Zo heb ik ook van hem gehoord over het verwarmen met het omgekeerde aircosysteem”. (Voorstad)
27
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Een diverse communicatie-aanpak bereikt een diversiteit aan mensen Op de vraag hoe bewoners beter willen en kunnen worden bereikt ontvingen wij een variatie aan voorkeuren. Sommige bewoners lezen graag de lokale krant om op de hoogte te blijven van ontwikkelingen in de buurt. Voor anderen zijn geaddresseerde brieven een betrouwbare en gerichte manier om op de hoogte te blijven van actuele ontwikkelingen in bijvoorbeeld de straat. Mensen die het lastig vinden om het formele en uitvoerige taalgebruik in brieven te begrijpen, of de aandacht erbij te houden in een huishouden met jonge kinderen, geven de voorkeur aan folders met samenvattende informatie. Een folder kan vervolgens verwijzen naar een website voor meer verdiepende informatie. Echter, zowel huurders als eigenaren geven aan dat zij de meeste waarde hechten aan interactieve communicatievormen zoals een bewonersbijeenkomst. Daar kan men zorgen, gedachten en vragen met elkaar en met instanties uitwisselen, en op een later moment met de buren over doorpraten.
Met andere woorden: hoe diverser de communicatiekanalen, -vormen en –stijlen, hoe meer mensen worden bereikt.
Het Enkhuis Buurthuis in Voorstad 28
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Open houding van gemeente tegenover bewonersparticipatie wordt erg gewaardeerd Voor actief betrokken bewoners en bewonersinitiatieven blijkt een doorlopende relatie met ambtenaren en een welwillende (cocreatieve) opstelling van de wethouder die 'participatie' wil vormgeven vanuit de wijk werken erg motiverend. “De huidige wethouder kijkt minder naar de resultaten en meer naar participatie en inzet van bewoners. We willen alles vanuit de gemeenschap vormgeven.” (Zandweerd)
Een terugkerend overlegmoment tussen ambtenaar en bewonersinitiatief wordt ervaren als een blijk van erkenning en gezamenlijkheid bij het optrekken in een complexe opgave. Bovendien groeit het vertrouwen in de relatie tussen gemeente en bewoner verder wanneer er ook buiten afgesproken momenten om de gelegenheid is om vragen te delen met een contactpersoon bij de gemeente.
“De relatie met gemeente is soms niet makkelijk, maar we hebben dit ook naar elkaar uitgesproken, we zien het als gezamenlijke zoektocht – en de gemeente ziet dat wat wij doen werkt.” (Zandweerd)
29
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Goede ervaring met renovatieprojecten geeft huurders vertrouwen Huurders ervaren minder grip op het verduurzamen van hun woningen dan huiseigenaren. Die woningen zijn dan ook bezit van woningcorporaties, die de verantwoordelijkheid hebben om verduurzamingsmaatregelen te organiseren. Zo’n traject kan dan op twee manieren goed uitpakken. Of de corporatie biedt mogelijkheden tot meedenken en inspraak (en doet daar ook iets mee), of ze regelt het hele proces netjes, zodat het tot zo min mogelijk onzekerheid, verstoring en overlast leidt. Meerdere bewoners hebben over positieve ervaringen met een goed geregelde uitvoering gerept. Over de mogelijkheid tot meedenken hebben we eerder kritische opmerkingen gehoord (zie Anker).
Verschillende bewoners gaven aan een eerder renovatieproces positief te waarderen om de volgende redenen. Het was voor hen inzichtelijk welke stappen het proces telde, hoelang deze werkzaamheden achtereenvolgens zouden duren, wat van bewoners werd verwacht (al dan niet thuis zijn) en tussentijdse updates over vertragingen of onverwachte ontwikkelingen. “Ik had wel al die vieze voetstappen hier door het huis staan, maar ik wist hoelang ze zouden blijven en wanneer het dus zin had om dat op te ruimen." (Voorstad)
30
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Goede ervaring met renovatieprojecten geeft huurders vertrouwen Bewoners vinden het fijn wanneer er een duidelijk overzicht is waarin alle plannen en activiteiten zijn opgenomen die relevant zijn voor hen. Dit zorgt ervoor dat ze weten waar ze aan toe zijn en bij wie ze terecht kunnen voor vragen. “Ze kwamen dan effe aan de deur om te zeggen dat ze morgen eerst langs de buurvrouw moesten en pas daarna bij ons.” (Zandweerd)
Dit soort ervaringen bepalen de verwachtingen – en vertrouwen - voor de toekomst: met andere woorden lijkt het te zorgen voor een positievere houding ten aanzien van nieuwe plannen. Dit was heel duidelijk bij een renovatietraject in Voorstad: volgens onze contactpersonen daar waren de bewoners helemaal klaar om van het gas af te gaan.
We waren wat blij met die PV en isolatie, na Oekraïne. Mensen zien: dat levert wat op. We willen nu gasloos – het kan niet snel genoeg gaan. (Voorstad)
31
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De klimaatcrisis en de energietransitie creëren hun eigen handelingsperspectief Bijna alle woningeigenaren die aan dit onderzoek hebben deelgenomen zijn bezig met verduurzamingen van hun woning, of hebben dit al afgerond. Ze noemden vloerisolatie, dakisolatie, zonnepanelen, warmtepompen en koken op inductie. Deze groep benadrukt dat zij gedreven zijn om deze werkzaamheden uit te voeren omdat daar minder hoge woonlasten tegenover staan, omdat zij hun kinderen een duurzamere wereld gunnen, om onafhankelijk van landen als Rusland te worden, en omdat zij daar het vermogen toe hebben.
Prijsdalingen voor elektrificatie van het huis, mede mogelijk gemaakt door (landelijke) subsidies, en prijsstijgingen in de energiesector maken het eenvoudiger om te besluiten tot renovatie over te gaan. Zulke brede ontwikkelingen geven lokaal een duw in de rug van huishoudens. De klimaat- en energiecrisis bereidt ondertussen de geesten voor, ook als ze als zodanig waarschijnlijk niet doorslaggevend zijn voor de meeste mensen. 32
6 Zon We zetten de positieve factoren in dit deel voort, maar in tegenstelling tot de “wind in de zeilen”, waar het ging om ondersteuning bij concreet handelen, gaat het hier, bij de Zon aan de hemel, om relaties. De factoren die we hier noemen verstevigen de relaties tussen burgers onderling en tussen burger en overheid. In het zonnetje wordt de democratie uitgebouwd.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
In de wijken is er veel ‘kracht en energie’ Bewoners geven aan dat zij gemotiveerd worden door wat er in de wijk gebeurt. Er zijn veel mensen met eigen kennis, kunde, kracht en motivatie die een bijdrage leveren aan de leefbaarheid in de wijken. Het idee is: ‘je geeft en je neemt’. Dat is de fundamentele uitdrukking van een bepaalde wederkerigheid (tussen bewoners) die zorgt voor verbinding met en verantwoordelijkheid voor de buurt. Het thema energie wordt dan bijna als een ‘bijkomstigheid’ van dit grotere lokale geheel gezien. Geven en nemen bouwt cohesie.
Eensgezind in Voorstad 34
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
In de wijken is er veel ‘kracht en energie’ In Zandweerd wordt dan in het bijzonder het klussenteam genoemd – de lokale fix brigade die door het Duurzaamheidsteam is opgezet, terwijl initiatieven als de tweewekelijkse ‘Trash dating’ – gezamenlijk opruimen van zwerfafval –inwoners motiveert om op te trekken in lokaal verband. Het duurzaamheidsteam – als de lokale experts – was bij veel mensen die we spraken beter bekend dan gemeentelijke initiatieven. In Voorstad spraken we mensen die zich hadden opgeworpen als gesprekspartners met de woningcorporatie tijdens een renovatietraject. In hun vertelling konden de buren zich het traject eigen maken door actief mee te denken, op strategisch niveau, maar ook heel praktisch met tegenslagen die zich onderweg voordeden. Dat deden ze door goed met elkaar te praten.
Het is niet te onderschatten hoe waardevol dit kan zijn: het succes van het project reflecteert namelijk terug naar de bewoners (meer dan bij een willekeurig succesvol uitgevoerd project waar de gemeente of corporatie de volledige verantwoordelijkheid had gedragen). Door zich te mengen in de uitvoering ontstond eigenaarschap. Door lokale initiatieven die problemen aanpakken kan zelfvertrouwen en zelfs trots ontstaan.
35
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Zonnepanelen zijn onderwerp van gesprek bij inwoners Mensen houden van panelen. Zowel bij huurders als woningeigenaren wordt het nemen van zonnepanelen als interessant gezien. Dit positieve beeld bestaat vooral dankzij de financiële voordelen die eraan gekoppeld zijn: men ziet of verwacht dat de maandelijkse kosten omlaag zullen gaan door levering van elektriciteit door de zonnepanelen. Ook weten we uit onderzoek dat het checken van die levering en kalibreren van de verwachtte levering een “sport” is dat mensen lang blijven spelen.2 Zonnepanelen wakkeren ook het gesprek tussen bewoners aan: diverse bewoners geven aan te kijken naar mogelijkheid om samen met buren PV-panelen te installeren.
2
Boekelo en Kloppenburg (2023) “Energy platforms and the future of energy citizenship”.
Zonnepanelen zijn een vliegwieltechnologie: mensen zijn er blij mee, ze ‘horen bij’ het huis (ze voelen bij de meesten niet als een invasieve technologie zoals een warmtepomp of een batterij dat nog wel kan zijn), ze leveren wat op, en dus delen mensen hun ervaringen en zetten zo nog meer mensen er toe aan.
36
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Renovaties van corporatiewoningen geven huurders vertrouwen Het feit dat de renovaties ten behoeve van de energietransitie de kwaliteit van de woningen en dus het wooncomfort verbeteren wordt erkend en omarmd door inwoners. Naast wooncomfort en lagere stookkosten, gaat het ook over iets diepers. Zo geeft een huurder aan: “De huisbaas heeft inductie en warmtepomp geïnstalleerd. Eindelijk gebeurt er iets. Fijn voor de arme huurder, want over die dingen heb je zelf weinig invloed”. (Zandweerd)
(De meeste) huurders hebben niet het gevoel dat zij veel kunnen doen. Eigenaarschap ligt moeilijk: als de kloof tussen wat men idealiter in de woning zou zien gebeuren en wat er feitelijk gebeurt te groot is, dan kan tot een gevoel van machteloosheid leiden. Als werkzaamheden echter wel plaatsvinden, dan word je ontzorgd. Je kunt vertrouwen dat het systeem werkt waar je afhankelijk van bent. Nieuwbouw, Voorstad
37
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
Overheid wint vertrouwen door betrouwbare communicatie
Erkenning bewonersgroep als waardevolle gesprekspartner
Wat betreft onze gesprekspartners zijn er niet heel veel gevallen waarin de communicatie met de gemeente soepel verliep. Toch was er één voorbeeld van. In een renovatietraject van een buurt in Voorstad trokken gemeente, corporatie en bewoners – na een valse start – effectief samen op. De positieve punten die werden genoemd: uitstekende voorlichting vanuit het energieloket, waarvan een medewerker een presentatie in de buurt kwam geven en het netjes en geduldig allemaal voorrekende en dat er één aanspreekpunt was (voor zowel huurders als kopers in de wijk). Hiermee konden de gemeente en corporatie aan de hoofdvraag van bewoners voldoen: zekerheid bieden.
Het Duurzaamheidsteam (bestaande uit betrokken bewoners in Zandweerd) ervaart dat ze als volwaardige gesprekspartner wordt gezien door de gemeente. De leden kunnen meepraten en meedenken over de plannen en verzorgen het communicatieproces naar andere bewoners toe. Met name dit laatste zorgt voor een gevoel van erkenning bij de leden van het duurzaamheidsteam: ze hebben een actieve rol gekregen (met verantwoordelijkheid) als communicatiepartner. Andere bewoners zien het duurzaamheidsteam vervolgens ook als kennisbaak van informatie over energievraagstukken.
VERWIJZINGEN
“Alleen maar Hosanna wat ik hoor en lees. Er is veel mis met gemeente Deventer, maar niet met het energieverhaal. Hier in de wijk in ieder geval.”
38
7 Anker In dit onderdeel komen factoren aan bod die mensen vertraagden, frustreerden of zelfs buitensloten.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De gemeentelijke communicatie bereikt onvoldoende bewoners De meeste bewoners die wij hebben gesproken wisten weinig of niets van de plannen of ze voelden zich niet betrokken bij de plannen. (Zie de bijlage methodologie voor statistieken.) Het ging om mensen van allerlei achtergronden en sociale posities. De mensen die wel op de hoogte bleken van de plannen waren de typische koplopers in klimaattransities: bijvoorbeeld werkzaam bij een gemeente of deel van een verduurzamingsinitiatief. Opvallend was dat ook huiseigenaren die wel al hun woningen aan het verduurzamen zijn ook weinig over de plannen wisten te vertellen.
Het is overigens mogelijk dat de communicatie de bewoners technisch wel ‘bereikt’ (in de vorm van folders of de lokale krantjes), maar niet wordt opgenomen. Er waren namelijk best wel veel mensen die zeiden dat we er ‘wel eens’ van gehoord hadden, maar er toch niets over konden zeggen. Dat zou dan te maken kunnen hebben met de mentale ruimte die mensen hiervoor hebben. Van veel mensen kregen we in ieder geval terug dat ze op afstand tot het onderwerp stonden, of in ieder geval geen actieve aandacht of interesse ervoor hadden. Het lijkt ook geen breed gedeeld onderwerp van gesprek in de buurt te zijn. (Maar let op: wanneer mensen aangeven wel op de hoogte te zijn, dan loopt die informatie vaak via het sociale netwerk. Het wekt de indruk dat de gemeente weinig gebruikt maakt van de potentie van buurtkracht.)
40
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De gemeentelijke communicatie is niet toegankelijk Een aantal woningeigenaren die wij spraken hebben uit eigen middelen woningisolatie ingekocht. Ze hebben daarbij geen aanspraak op gemeentelijke hulpmiddelen zoals subsidies gemaakt, volgens hen omdat de informatie over welke financiële en praktisch hulpbronnen de gemeente aanbood niet begrijpelijk of anderszins toegankelijk was. Zij konden onvoldoende informatie vinden over de subsidieregelingen in Deventer en bijbehorende voorwaarden. Het gaat hier overigens niet om kwetsbare mensen, maar veelal uit theoretisch geschoolde tweeverdieners met jonge kinderen, waarvan mag worden verwacht dat zij digitaal de weg weten (en bovendien financieel belang hadden bij het vinden van de informatie). "Mijn generatie kan gewoon Googlen, dus het zou mij moeten lukken, maar dat was niet zo". (Voorstad)
Hun verhalen staan niet op zichzelf: meer mensen gaven aan dat informatie lastig te vinden is wanneer ze ernaar zoeken. Zo zou het informatiepunt lange teksten hebben en weinig visueel zijn. Ter illustratie: een bewoner suggereerde als alternatief een portal waarin al die informatie in een beslissingsmodel of flowchart was opgenomen, waardoor je eenvoudiger zou kunnen bepalen wat je mogelijkheden waren. Een paar mensen gaven aan dat ze een aanspreekpunt missen (en kennen de bestaande punten wellicht niet). Een aantal huurders gaf trouwens aan soortgelijke problemen bij de woningbouwcorporatie te ervaren. Vroeger had je nog info avonden met de woningbouw. Nu moet je moet alles online doen en wij zijn niet zo digivaardig. (Zandweerd)
Een andere bewoner benadrukte dat met zulk wegvallen van info-avonden met name het persoonlijk aanspreekpunt werd gemist. 41
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De bewoners krijgen te maken met taaie en lastige materie Er is wel behoefte aan duidelijke informatie. Voor eigenaren is er over het algemeen geen “plug and play” oplossing beschikbaar. Renovaties vereisen soms veel onderzoekwerk. Dat geeft mensen ook een gevoel van afhankelijkheid van partijen die ze niet noodzakelijkerwijs vertrouwen: je moet dus heel veel weten om een onafhankelijk oordeel te kunnen vellen over wat de beste oplossingen zijn. Het gaat echter niet alleen om huiseigenaren en hun specifieke uitdaging om de woning te verduurzamen. Warmte en energie worden ook gezien als een technische kwestie en veel mensen (in het bijzonder vrouwen) hebben dan de neiging tot zelfdiskwalificatie3: “Ik weet hier niet zo veel van af “.
Men moet een drempel over om er aan te gaan staan (zie ook mentale ruimte).
3 Breukers, Boekelo. & Oberti (2022) Gender, expertise and control in Dutch residential smart grid pilots.
Moeilijk te renoveren huis, Zandweerd
42
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Bewoners verwachten oplopende kosten De hoge financiële kosten zijn een belemmering bij het nemen van maatregelen. Deze kwestie speelt zowel bij huurders als huiseigenaren, maar speelt meer bij de laatstgenoemde groep aangezien zij sowieso tegen eigen investeringen aankijken. Zo geeft een inwoner van een jaren '30 woning aan dat het zeker niet aantrekkelijk is om van het aardgas af te gaan, doordat er heel veel stappen moeten worden genomen en de investering dan zo hoog zal zijn dat het niet betaalbaar is.4 Zelfs als in theorie de investering zich terug kan verdienen, noemen sommigen de hoge kosten toch ook als een drempel, bijvoorbeeld voor het aanschaffen van een warmtepomp of omgekeerde airco.
4 Zie ook Beauchampet en Brid Walsh (2021) Energy citizenship in the Netherlands.
Verder hoorden we ook het bredere sentiment dat de huidige inflatie zwaar drukt op de levens van bewoners, en dat heeft consequenties voor grote ingrepen die moeten worden gedaan. Uit een gesprek met drie inwoners met een huurwoning:
“Alles wordt duurder en het is niet meer betaalbaar voor de meeste mensen hier. Kijk maar naar de hoge energieprijzen, de benzineprijzen, boodschappen. En de overheid blijft maar de accijnzen op alles omhooggooien. Dit leeft bij heel veel mensen. Die gaan niet zich dan bezighouden met zaken als energie of warmte. Het initiatief hier – maatregelen, betaalbaarheid – zou niet bij burger maar bij overheid moeten liggen”. (Zandweerd)
43
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Uitgevoerde werkzaamheden door woningbouwcorporatie leiden tot klachten Alhoewel we bij Zon hebben geschreven dat positieve ervaringen met renovatiewerkzaamheden tot vertrouwen in de toekomst van nieuwe werkzaamheden leidt, zijn we ook voorbeelden van het tegendeel tegengekomen. Huurders ervaren minder grip op het verduurzamen van hun woningen. “Ze doen toch wat ze willen, het gaat meestal om geld en dat heb ik niet.” (Voorstad) “Ik ben best mondig maar kan ook alleen maar vragen wanneer ze iets doen aan dat klapperende behang en de tocht in huis als er een bijeenkomst is, en dan nemen ze het in overweging, snap je?” (Zandweerd)
Meerdere inwoners uitten diverse vormen van ontevredenheid omtrent de uitvoering van bouwwerkzaamheden. Zo wordt aangegeven dat men tijdens renovaties van de woningbouwcorporatie overlast ondervindt, in de vorm van geluidshinder of achtergelaten rommel. Ook ontbreekt er aan duidelijke communicatie vanuit bijvoorbeeld de woningcorporatie of aannemers. Diverse huurders waren niet tevreden met het resultaat van de uitgevoerde renovaties aan het huis: zo was er bij een veel tocht in de badkamer ontstaan en een ander trok de werking van het mechanische ventilatiesysteem in twijfel. Alhoewel de mensen die wij hebben gesproken niet expliciet zelf die conclusie trokken, kunnen we veronderstellen dat met zulke ervaringen de bereidheid daalt om nieuwe verbouwingen aan te gaan. Het win-win potentiaal van energiemaatregelen die de woonkwaliteit verbeteren zou dan gemist worden. 44
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Er bestaat twijfel over het nut en haalbaarheid van de warmtetransitie Mensen vinden het moeilijk te bevatten dat we in 2030 van het aardgas af kunnen. Het nut om nu het huis te verduurzamen wordt dan ook niet altijd erkend. Dit speelt met name bij meer uitdagende woningen, doordat verduurzaming lang duurt en hoge kosten met zich meebrengt. Een inwoner geeft aan: “Het is allemaal veel te duur en wat mij betreft hoeven we niet van het aardgas af. Voor nieuwbouw valt er wel wat voor te zeggen maar voor hen die oude eigen woningen hebben, gaat dat veel te veel kosten”. (Zandweerd)
De druk om dingen te moeten – en hoe zinvol dat is – wordt ook in bredere context bevraagd: “Moeten wij hier de offers brengen terwijl vervuilers door mogen gaan?” (Voorstad)
Ook worden er technische beperkingen genoemd die de twijfel over de haalbaarheid versterken. “Ik wilde graag beginnen met vloerisolatie. Hiervoor heb ik informatie opgedaan bij een klusjesman en die zei dat dat het niet mogelijk is omdat er niet genoeg ruimte onder de vloer (kruipruimte) beschikbaar is”. (Zandweerd)
“Ik had een gesprek met cv installateur over of wij aan warmtenet kunnen, hij zei dat warmtepomp en vloerverwarming geen zin heeft zonder een veel betere isolatie.” (Zandweerd)
Vergelijkbare ondervindingen horen we ook op ander gebied. Een drietal bewoners zouden bijvoorbeeld graag een elektrische auto of zonnepanelen willen hebben, maar het blijkt niet haalbaar door de afwezigheid van oplaadpunten, netcapaciteit of geen ruimte op het dak (voor panelen).
45
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Inwoners op leeftijd zien het nut van hun inzet niet Bij inwoners op leeftijd (+/- 80 jaar) heerst het gevoel dat het meedoen aan de transitie en het nemen van maatregelen hen niet meer aangaat. Ze geven aan dat het geen zin meer heeft voor hen om er veel tijd, moeite en geld in te moeten investeren, en vragen zich af waar ze het dan allemaal voor moeten doen. Zo geeft een inwoner aan: “Ik heb geen interesse hierin, ook niet in het beslissingsproces dit is voor de volgende generatie”.
Dit sentiment wordt erkend door een welzijnswerker uit de wijk die vaak bij ouderen langskomt: “Daar zijn ze niet meer zo mee bezig. Ze hebben ook veel andere dingen aan hun hoofd”. (Voorstad)
46
8 Klippen De klippen zijn de risico’s va de transitie. We richten ons hier op de onderliggende dynamieken of bredere implicaties van dingen die niet goed gaan: zaken die de collectieve slagkracht van Deventer – burgers, overheid en bedrijven samen – ondermijnen.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Gebrek aan geïnformeerdheid brengt risico’s We beginnen bij het grootste anker dat we eerder observeerden: beleidsplannen en praktische ondersteuning weten de mensen niet te ‘bereiken’. Daar zijn twee risico’s aan verbonden: ten eerste dat alleen de stemmen van de ‘usual suspects’ en degenen met de sterkste mening over een bepaald onderwerp gehoord worden (met name in de vormende stages van een traject).5 Andere stemmen zouden hier ook waardevol bij kunnen zijn. Het tweede risico is dat mensen niet op de hoogte zijn van maatregelen die wel degelijk genomen worden, processen die wel degelijk in gang gezet worden, en daar op een gegeven moment – voor hen als uit het niets – geconfronteerd worden.
Op dat moment zijn de essentiële keuzes al gemaakt (misschien wel op basis van input van eerdergenoemde usual suspects) en is de uitvoering nabij (waardoor er weinig tijd is om te wennen aan het idee en bijbehorende plannen te maken). Bij ingrijpende veranderen kan dat dan ‘rauw op hun dak’ vallen (en weerstand tot gevolg hebben).6
5 Dit fenomeen is op zichzelf al een usual suspect van participatie.
6 Breuker e.a. (2019) Gedragsverandering en het aardgasvrij maken van wijken;
Breukers e.a. (2016) Environmental justice and sustainable transformations in Dutch social housing neighbourhoods.
48
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
De houding van instanties wordt als demotiverend ervaren Uit de gesprekken komt naar voren dat sommige inwoners de opstelling en houding van verschillende instanties als (zeer) demotiverend – of zelfs wantrouwend – ervaren. Hierbij worden bijvoorbeeld energiemaatschappijen, zorgverzekeraars, maar ook de gemeente genoemd. Dit zijn instanties waarover bij inwoners een gevoel heerst dat ze ‘dingen moeten’: zulke negatieve beelden of ervaringen roepen dan ook weerstand op. Wat betreft de houding van en samenwerking met de gemeente: volgens inwoners bestaat het risico op frictie en wantrouwen wanneer de gemeente niet voldoende, tijdig, transparant en eerlijk communiceert met bewoners en hen ook een passende rol hierin geeft. Zo zocht een huurder die meer dan de “symptoombestrijding” van de corporatie aan zijn woning wil doen naar mogelijkheden: Vanuit de gemeente hebben we ook geen stand van zaken meer gekregen. Daarbij komt ook dat veel informatiestromen nu worden stopgezet, wijkkrantjes zoals Deventer Nieuws, want krantje en bezorgers kosten geld. Dus je moet het zelf opzoeken online. Ik kan nog wel dingen zelf doen, maar er zijn zo veel mensen die dat dan via via moeten horen. (Zandweerd)
De bedachte oplossingen zullen dan niet passen bij de wensen en behoeften van bewoners, waardoor mensen (actieve en mindere actief betrokken inwoners) zich niet serieus genomen voelen en dus afhaken bij de plannen. Verder gaven inwoners aan dat woningcorporaties niet tegemoet komen aan iniatiefrijke bewoners. Er werd aangegeven dat ze zich vaak niet op de tempo van de inwoners bewegen: “Van de woningcorporatie hebben we over zonnepanelen gehoord. Toen hebben we – met verschillende buren – navraag gedaan over de mogelijkheid om op onze daken panelen te krijgen. De woningcorporatie gaf aan dat daar nog geen plannen voor zijn. Daarna hebben we ook niks meer vernomen, en dit is alweer twee jaar geleden. Dus er is een duidelijke plan nodig vanuit hun om echt stappen te kunnen zetten, anders verlies je die welwillende mensen”. (Voorstad)
We reflecteren op dit soort spanningen bij de beschouwing onder kopjes eigenaarschap en wantrouwen. 49
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Bewoners weten niet of ze overheid en bedrijfsleven kunnen vertrouwen Bij verschillende inwoners bestaat er een negatief sentiment over bedrijven zoals uitvoerders of energiebedrijven. Bedrijven zouden niet de keuze willen die het meest financieel voordelig is voor inwoners, maar die het meeste winst oplevert: “Ik ben zelfs benaderd met ‘nepnieuws’ door een eerder energiebedrijf, dat mij een duurder contract probeerde te verkopen. Gelukkig weet ik er iets van en wist ik dat er iets niet klopte. Ze zijn gedreven door monopoliedrift en willen alleen maar zo veel mogelijk winst maken. Er is totaal geen moraliteit”. (Zandweerd)
En woningeigenaar die in een eerder huis zowel de renovaties als de subsidies aan de uitvoerende bedrijven had uitbesteed, vertrouwde nu de partijen niet meer voor isolatiewerkzaamheden aan zijn huidige huis en wilde hij de informatie over subsidie zelf uitzoeken. (Omdat dat hem niet lukte heeft hij de renovatie maar op eigen kosten gedaan.)
Meerdere inwoners geven aan dat ze zich machteloos voelen ten opzichte van energiebedrijven: “Je hebt ze nodig, maar wat klopt er en wat niet”? (Zandweerd)
50
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
Bewoners weten niet of ze overheid en bedrijfsleven kunnen vertrouwen Het wantrouwen vindt zijn neerslag in zogenaamde triggerwoorden: woorden die negatieve associaties opwekken en de boodschap waarin het woord voorkomt verdringen. Genoemde voorbeelden van triggerwoorden zijn: duurzaamheid, gemeente, transitie, klimaat, overheid, energie. Wij hebben dit ook zelf ondervonden: in het begin introduceerden we ons onderzoek bij straatgesprekken nog met de vraag: “heeft u wel eens gehoord van de gemeentelijke plannen rondom de warmtetransitie in Deventer?” Veel mensen wendden in reactie op deze vraag het hoofd af om verder te lopen. Een ouderenadviseur in Voorstad, die als laagdrempelig aanspreekpunt voor kwetsbare bewoners werkzaam is, neemt daarom waar mogelijk niet langer woorden als ‘zorgverzekeraar’ of ‘overheid’ in de mond, om daarna toch over deze onderwerpen uit te wisselen.
WIND
ZON
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Het gebrek aan vertrouwen – of actief wantrouwen – dat spreekt uit zulke ‘triggerwoorden’ vindt vruchtbare bodem in transities: dan is er een nieuw, complex, onzeker speelveld. Het eerdergenoemde gebrek aan plug and play oplossingen vergroot de afhankelijkheid van externe expertise. Die expertise wordt ook nog eens verleend door nieuwe, onbekende actoren: de vraag of die wel te vertrouwen zijn is dan begrijpelijk. Daar speelt ook eens bij dat in dit neoliberale tijdperk publieke dienstverlening door commerciële bedrijven wordt verleend. Het kan het beeld van ‘iemand gaat hieraan verdienen’ in de hand werken. Van dat dit niet eerlijk is en dat de overheid dit proces niet weet te leiden. “Er wordt geprobeerd ook hieruit winst te halen, net als bij de elektrische auto; het kost de mensen alleen maar geld. Er wordt veel gezegd door de politiek en beleidsmakers, maar uiteindelijk weinig echt waargemaakt en bewoners worden te weinig tegemoetgekomen qua woning, werk of hogere inkomsten”. (Zandweerd)
Gezien de brede maatschappelijke context is het gebrek aan vertrouwen dus misschien begrijpelijk, maar gezien de aard van de maatschappelijke opdracht en verandering ook des te belangrijker dat die opgelost kan worden. 51
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
Participatietrajecten hebben geen goede reputatie Inwoners staan niet altijd te popelen om mee te doen aan diverse participatietrajecten. Eén reden daarvoor zouden we participatiemoeheid kunnen noemen.7 Een welzijnswerker die we spraken gaf aan: “Er zijn veel plannen en onderzoeken waaraan inwoners in het verleden hebben meegedaan. Maar ze hebben het gevoel dat het hen niks brengt, ze zien geen resultaat. Hierdoor willen ze niet meer aansluiten of meedoen aan dergelijke trajecten”. (Voorstad)
Een sentiment dat daarbij vaak genoemd wordt is dat ‘er van alles beloofd en gecommuniceerd wordt naar de burger toe’, maar dat als het op uitvoering aankomt er weinig van terecht komt. Met andere woorden, het ontbreekt een aantal mensen aan vertrouwen dat de plannen zullen aansluiten op de resultaten van de inspraak.
7 Zoals het citaat hieronder al aangeeft, keren mensen zich van participatie af als
de verhouding zoek is tussen wat burgers in participatie en wat ze er voor terugkrijgen.
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Soms spreekt daar ook wantrouwen uit: het vermoeden dat ‘achter de schermen’, de ‘plannen wel gewoon worden doorgedrukt’. Zo’n gevoel ontstaan snel als de participatie vanuit beleidsdoelen wordt opgezet, zonder dat de doelen en verwachtingen van de bewoners duidelijk zijn.8 Kijk, ‘eigen plan + participatie’ werkt niet. Je moet het plan opstellen met bewoners. Anders is zo’n ‘voortraject’ een mini playback show: bewoners geven wensen aan, maar het plan kwam van hun eigen ideeën. Dat was gewoon een afvinkoefening. Van ‘je moet het doen’. (Voorstad)
Ook zijn niet alle participatievormen toegankelijk voor alle groepen bewoners. Überhaupt de communicatie al over participatie kan ervoor zorgen dat mensen niet aanhaken: (vooral kwetsbare) mensen begrijpen dan misschien niet wat zij er aan hebben of vragen ze zich af of zij ‘het’ wel ‘kunnen’. Op die manier blijven alleen de usual suspects over.
8 Hulst e.a. (2022) Vuistregels voor participatie.
52
9 Beschouwing In dit laatste deel expliciteren we een aantal thema’s die we in meerdere bevindingen tegenkomen.
Deventer inwonersperspectieven Warmtetransitie
AANPAK VAN HET ONDERZOEK
OPZET VAN DIT RAPPORT
WARMTETRANSITIEBELEID DEVENTER
OVERZICHT VAN DE BEVINDINGEN
WIND
ZON
Mentale ruimte Van een van de beleidsmedewerkers van de gemeente kregen we al mee dat zij en welzijnswerkers vaak merkten dat bewoners niet voldoende ‘mentale ruimte’ hadden om mee te kunnen doen. Mentale ruimte is de capaciteit om cognitief en emotioneel ‘werk’ te verrichten. Ruimte is daar één metafoor voor, maar je kunt het ook mentale rekenkracht noemen.
Elke lezer zal herkennen dat hun vermogen om met bepaalde zaken om te gaan kan wisselen, gedurende een dag, over een week of zelfs tijdens levensfasen. Sommige (huishoudelijke, professionele) zaken worden voortvarend opgepakt, andere zaken lijken maar op de plank te blijven liggen. Voor dingen die we niet goed begrijpen hebben we meer mentale ruimte nodig: een gesprek voeren in een taal die je niet goed kent lijkt je hele brein in beslag te nemen, spreken in je moerstaal merk je niet eens als activiteit. Emoties kunnen ook een taak lichter of zwaarder maken: nieuwsgierigheid maakt iemand enthousiast om iets nieuws op te pakken, angst kan een berg van een mierhoop maken. 10 Agterbosch e.a. (2019) Duurzaamheid is geen keuze. Of wel?; Sheehy-Skeffington
en Rea (2017) How poverty affects people's decision-making processes
ANKER
KLIPPEN
BESCHOUWING
SAMENVATTING VAN HET ONDERZOEK
TOELICHTING METHODOLOGIE
VERWIJZINGEN
Er is veel onderzoek gedaan naar mentale ruimte.10 Stress verkleint de rekenkracht die we hebben (en we maken dan ook vaak slechte beslissingen onder stress). Dat is ook een van de redenen waarom mensen die in armoede leven vaak ook minder mentale ruimte ter beschikking hebben: ze staan vaak onder grotere stress. Opleiding kan ook een rol spelen: beleidsvraagstukken willen nog wel eens in de taal van academisch geschoolden besproken worden, waardoor iemand die praktisch is geschoold grotere mentale ruimte nodig heeft om mee te komen. Toch is een gebrek aan mentale ruimte zeker geen kwestie van klasse. De complexiteit van het modern leven – de vele ballen die de meeste mensen hoog proberen te houden – levert bij velen een cognitief afweermechanisme op die nieuwe beroepen op ons brein waar mogelijk op afstand houden. Mensen drukken dit vaak uit met het woord “gedoe”.11 Vragen of eisen die inbreuk maken op het drukke ritme – de precaire balans – van de alledag. Het is niet an sich te veel gevraagd, maar als er niet een sterke (positieve of negatieve) reden is om ergens te voor gaan zitten, dan verdwijnt het al snel uit het oog. Daarom ook belang van buurtkracht: kan positieve redenen bieden (en een beetje peer pressure) om ergens mee aan de slag te gaan. 11 De Vries (2019) The Hassle Factor as a Psychological Barrier to a Green Home.