2025-996-bijlage-Evaluatierapport Deventer Klimaatraad - januari 2026

Deventer Klimaatraad Onafhankelijke evaluatie van het eerste burgerberaad in de gemeente Deventer Thomas Schäfer Remco van der Stoep januari 2026

1

Inhoud Samenvatting ................................................................................................................................... 4 Het voortraject .......................................................................................................................... 4 Het proces van de Klimaatraad ................................................................................................ 6 Opvolging en impact ................................................................................................................. 7 1.

Inleiding .................................................................................................................................... 9 De evaluatie ................................................................................................................................. 9

2.

Over de evaluatie ................................................................................................................... 11 Startbijeenkomst......................................................................................................................... 11 Documentenstudie ..................................................................................................................... 11 Kwantitatief onderzoek: vragenlijst ............................................................................................ 12 Kwalitatief onderzoek: vraaggesprekken ................................................................................... 12 Reflectiesessie ........................................................................................................................... 14 Analyse en rapportage ............................................................................................................... 14

3.

Voortraject .............................................................................................................................. 14 3.1 Politieke besluitvorming vooraf ............................................................................................ 14 Beschrijving ................................................................................................................................ 14 De raadswerkgroep en het opstellen van het mandaat ......................................................... 15 Communicatie......................................................................................................................... 16 Evaluatie ..................................................................................................................................... 16 Raadswerkgroep .................................................................................................................... 16 Mandaat en doelstelling ......................................................................................................... 17 Onderwerp en vraagstelling ................................................................................................... 17 Reflectie......................................................................................................................................

18 Theorie: vraagstelling, mandaat en doel ................................................................................ 18 Discussie: vraagstelling, mandaat en doel............................................................................. 19 Rolverdeling en capaciteit ...................................................................................................... 21 3.2 Werving en loting ................................................................................................................. 22 Beschrijving ................................................................................................................................ 22 Campagne en uitnodiging ...................................................................................................... 22 Loting en aanmelding ............................................................................................................. 23 Evaluatie ..................................................................................................................................... 23 Campagne en uitnodiging ...................................................................................................... 23 Samenstelling deelnemersgroep............................................................................................

25 Reflectie...................................................................................................................................... 27 Campagne en uitnodiging ...................................................................................................... 27

2

Samenstelling deelnemersgroep............................................................................................ 28 4.

Klimaatraad: proces en beleving ............................................................................................ 30 Beschrijving ................................................................................................................................ 30 Bijeenkomsten ........................................................................................................................ 30 Begeleiding ............................................................................................................................. 34 Informatie ................................................................................................................................ 35 Communicatie......................................................................................................................... 36 Evaluatie ..................................................................................................................................... 36 Procesontwerp........................................................................................................................ 36 Hoe deelnemers de bijeenkomsten hebben ervaren ............................................................. 37 Hoe andere betrokkenen de bijeenkomsten hebben ervaren................................................

41 Communicatie......................................................................................................................... 45 Reflectie...................................................................................................................................... 46 Informatievoorziening ............................................................................................................. 47 Onafhankelijkheid en invloed gemeente ................................................................................ 47 Inclusie.................................................................................................................................... 51 Communicatie......................................................................................................................... 55

5.

Opvolging en impact ............................................................................................................... 57 Beschrijving ................................................................................................................................ 57 Adviezen en opvolging ........................................................................................................... 57 Communicatie......................................................................................................................... 58 Uitvoering adviezen tot nu toe ................................................................................................ 59 Evaluatie ..................................................................................................................................... 59 Adviezen ................................................................................................................................. 60 Opvolging door college en raad ............................................................................................. 60 Impact ..................................................................................................................................... 63 Reflectie......................................................................................................................................

65 Adviezen ................................................................................................................................. 66 Opvolging ............................................................................................................................... 67 Impact ..................................................................................................................................... 68 Baten en kosten...................................................................................................................... 70 Afsluitend ................................................................................................................................ 71

6.

Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................ 72

Bijlage............................................................................................................................................. 75 Samenvatting responses vragenlijst evaluatie Klimaatraad ...................................................... 75

3

Samenvatting De gemeente Deventer houdt in 2024 voor het eerst een burgerberaad, de Deventer Klimaatraad. Naast inbreng van inwoners voor nieuw klimaatbeleid gaat het de gemeente om het opdoen van ervaring met het instrument burgerberaad. Daarom wordt na afloop een evaluatie uitgevoerd. De lessen en bevindingen daaruit staan in dit rapport. Overzicht Klimaatraad In juli 2023 besluit de gemeenteraad van Deventer om een burgerberaad te organiseren en de uitvoering en begeleiding daarvan te beleggen bij bureau EMMA. Daarna wordt bepaald dat het burgerberaad over het onderwerp klimaat zal gaan. Na loting worden ruim 100 inwoners geselecteerd om mee te doen. Zij vormen de Klimaatraad en komen in de eerste helft van 2024 vijf zaterdagen samen om adviezen op te stellen voor gemeentelijk klimaatbeleid. De deelnemers doorlopen een intensief dialoogproces en krijgen allerlei informatie over klimaat en gemeentelijk beleid. Samen werken ze 39 adviezen uit. Bij de laatste bijeenkomst stemmen de deelnemers over de adviezen en nemen ze er 30 aan. Die worden overhandigd aan de burgemeester. Het college van B&W komt eind 2024 met een voorstel over de opvolging van de adviezen. Na behandeling in de gemeenteraad begin 2025 stelt de gemeenteraad 29 adviezen vast. Door de opvolging op te nemen in de Perspectiefnota 2026-2029 zorgt de raad dat de uitvoering ook na de verkiezingen van 2026 doorgaat.

Over de evaluatie De evaluatie is achteraf uitgevoerd door twee onafhankelijke onderzoekers. Zij konden dus geen bijeenkomsten bijwonen. De bevindingen zijn gebaseerd op documenten, gesprekken en bijeenkomsten met betrokkenen, en opinieonderzoek achteraf.

Het voortraject De raad neemt de regie Vanaf 2021 groeit dankzij een initiatief van inwoners en organisaties het enthousiasme voor een burgerberaad in Deventer. Het burgerberaad belandt in het bestuursakkoord van 2022. Ontevreden met de uitwerking van het college, besluit de raad in 2023 om zelf de regie te nemen en een burgerberaad voor te bereiden. Er komt een speciale raadswerkgroep voor. Het is ongebruikelijk dat de raad zelf uitvoerende taken overneemt van het college, maar voor het burgerberaad pakt het goed uit. Het levert een sterk gevoel van verantwoordelijkheid op binnen de gemeenteraad, en eigenaarschap over het proces. Raadsleden bespreken onder begeleiding van bureau EMMA het mandaat en het onderwerp voor het burgerberaad. Ze spreken het volgende mandaat af: de gemeente neemt de adviezen van het beraad over en wijkt alleen af als een advies financieel, juridisch, of praktisch niet haalbaar is. Zowel voor de politiek als voor de deelnemers is het mandaat duidelijk en goed werkbaar.

4

Een brede vraag Als mogelijke onderwerpen worden mobiliteit en klimaat besproken. Raadsleden worden het niet meteen eens, in een stemming kiest de raad voor klimaat. Het burgerberaad gaat Klimaatraad heten en gaat aan de slag met de volgende vraag: ‘Hoe zorgen we dat Deventer klimaatneutraal wordt? Welke maatregelen moeten we nemen en welke uitgangspunten horen daarbij om de lusten en lasten eerlijk te verdelen?’. Het is een breed ingestoken vraag die voortkomt uit een amendement van de raad. In zekere zin is dat een uiting van vertrouwen aan de deelnemers. Het maakt hun opdracht ook moeilijker. De raad legt geen doelstellingen vast voor de Klimaatraad. Daardoor is er geen expliciete en gedeelde verwachting voor wat het beraad moet opleveren. Dat betekent dat in het vervolg houvast ontbreekt wanneer er ingrijpende keuzes moeten worden gemaakt. Het vooraf bepalen van doelen is een aandachtspunt voor een volgend beraad. Bij het bepalen van doelen, vraagstelling en mandaat zou de gemeente ook inwoners en/of maatschappelijke organisaties kunnen betrekken. Tijdens het voortraject maakt de gemeente volop gebruik van de expertise van bureau EMMA op het gebied van burgerberaden. Het bureau heeft hierdoor veel invloed op de meeste keuzes en besluiten die worden genomen. In algemene zin zou het goed zijn om dergelijke keuzes steviger te toetsen.

Dat zal bij een volgend beraad makkelijker zijn voor de gemeente nu zij de ervaring van de Klimaatraad heeft. Werving en uitnodiging De gemeente is verantwoordelijk voor de wervingscampagne, die als doel heeft dat zo veel mogelijk ingelote inwoners zich aanmelden voor het beraad. Ondersteund door een communicatiebureau voert de gemeente campagne met spraakmakende materialen. Er worden allerlei kanalen gebruikt. Activiteiten gericht op specifieke doelgroepen zijn er niet, ook gaat het campagneteam niet ‘naar inwoners toe’. Bewoners van 15 duizend willekeurig geselecteerde huishoudens krijgen een uitnodiging om zich aan te melden. De uitnodigingsbrief van de gemeente had wervender en toegankelijker gekund. Hij ziet eruit als elke andere brief van de gemeente en het taalgebruik is weinig aansprekend. Dat is zonde, want de brief is de enige route voor inwoners om aan het beraad mee te kunnen doen. Diverse deelnemersgroep In totaal melden 599 inwoners zich aan. EMMA doet een gewogen loting om een deelnemersgroep te selecteren van ongeveer 100 mensen die een afspiegeling vormen van de gemeente Deventer. Dat lukt voor de meeste kenmerken, zoals leeftijd, gender en woonsituatie. Er zijn alleen te weinig aanmeldingen van mensen met een praktische opleiding.

De gemeente en EMMA hadden eerder actie kunnen ondernemen om meer aanmeldingen te krijgen van mensen met een praktische opleiding, bijvoorbeeld door gerichte campagneactiviteiten. Tijdens de Klimaatraad is verder te merken dat er relatief veel mensen meedoen die een bestaande interesse hebben in klimaat of duurzaamheid. Hoewel de deelnemers op enkele aspecten dus geen perfecte afspiegeling vormen van Deventer, zit er uiteindelijk een

5

behoorlijk diverse groep inwoners in de zaal. De deelnemers en andere betrokkenen ervaren dat ook zo. Voor een volgend beraad is het belangrijk om meer verschillende doelgroepen aan te spreken met de campagne en de communicatie vooraf. Daarvoor zou de gemeente inwoners kunnen betrekken bij het voorbereiden van materialen, of samenwerken met dorps- en buurtorganisaties. Het aanbieden van een deelnamevergoeding (wat de gemeente bij de Klimaatraad al doet) neemt drempels weg en maakt voor sommigen het verschil.

Het proces van de Klimaatraad De deelnemers komen vijf zaterdagen bij elkaar in de Gasfabriek. Er is een vaste dagvoorzitter namens EMMA en er zijn gespreksbegeleiders die deels door de gemeente Deventer worden geleverd. Een goed verlopen burgerberaad De Klimaatraad werkt stap voor stap toe naar het opstellen van adviezen voor het klimaatbeleid van de gemeente Deventer. De deelnemers maken afspraken met elkaar, bepalen welke thema’s ze belangrijk vinden, gaan aan de slag met inhoudelijke informatie en werken uiteindelijk samen adviezen uit. Ze werken afwisselend in kleinere groepen en allemaal samen. Het proces is ontworpen door EMMA en bestaat uit verschillende werkvormen voor dialoog en deliberatie. Over het geheel verloopt het proces goed. De meeste betrokkenen zijn tevreden met het procesontwerp en bij de uitvoering lukt het goed om het plan van aanpak te volgen. Het projectteam van de gemeente en EMMA hebben een prettige samenwerking. De deelnemers zijn veelal positief over de bijeenkomsten, de begeleiding en de informatie. Relatief weinig deelnemers vallen uit, waardoor de groep op Dag 5 nog uit meer dan 80 deelnemers bestaat. Geen communicatie met de buitenwereld Bij een onderdeel op Dag 1 waar de deelnemers met elkaar werkafspraken maken, wil de groep niet zonder meer instemmen met de voorstellen van de dagvoorzitter. Er volgt een uitgebreide discussie daarover.

Dit versterkt het eigenaarschap dat deelnemers ervaren binnen de Klimaatraad. Voor het proces levert het een complicatie op, omdat er nog geen afspraak gemaakt wordt over het informeren van de buitenwereld. Op Dag 2 gaat de groep alsnog akkoord met een voorstel dat de gemeente algemene informatie over het proces mag publiceren. De gemeente en EMMA maken vanwege de onrust op Dag 1 de keuze om daar heel terughoudend in te zijn. Hierdoor is er tijdens de Klimaatraad nauwelijks communicatie over het beraad richting raad en inwoners en krijgt de buitenwereld niets mee van wat er gebeurt. Voor het beraad zelf heeft dat geen grote consequenties, maar het is een gemiste kans om impact te hebben op de gemeenschap als geheel. Indirect is het een gevolg van het ontbreken van doelen: de gemeente zegt niet expliciet dat ze de rest van de gemeenschap wil betrekken bij de Klimaatraad. Het belang van de buitenwereld die geïnformeerd wil worden, wordt bij het besluit hierover niet vertolkt.

6

Adviezen opstellen levert werkdruk op De groep ontwikkelt zich sterk in het verloop van het beraad. Ondanks de verschillen lukt het de deelnemers goed om respectvol en constructief samen te werken. Vanaf Dag 4 legt de groep zich met veel enthousiasme toe op het formuleren van de adviezen. Wel ervaren sommigen deze fase van het beraad als zwaar. Deelnemers voelen tijdsdruk en prestatiedruk. De nadruk ligt op lezen en schrijven en dat ligt niet alle deelnemers even goed. Wanneer ze in kleine subgroepjes aan de slag zijn, met laptops om de adviezen in te voeren, zijn sommigen meer gericht op het resultaat dan op het groepsproces. Voor een volgend beraad zou de gemeente kunnen overwegen om deelnemers meer ruimte te geven wat betreft de vorm van de adviezen. Die lijken dan wellicht minder op kant-enklaar beleid, maar drukken (beter) de behoeften en ideeën van de deelnemersgroep uit. Op Dag 5 stemmen de deelnemers over 39 adviezen en nemen ze er 30 aan. Die overhandigen ze aan de burgemeester. Invloed van de gemeente De gemeente Deventer heeft bij de Klimaatraad op veel verschillende manieren inhoudelijke inbreng in het proces. Deelnemers krijgen een startdocument dat thema’s aanreikt, ambtenaren zijn deel van de deskundigen die ze op Dag 2 spreken, en op hun conceptadviezen ontvangen ze een ‘ambtelijke reflectie’.

Zo blijft de Klimaatraad steeds dicht bij de gemeente en haar beleid. Het is vrij logisch dat de deelnemers uiteindelijk adviezen opstellen die aansluiten bij bestaand beleid. Deelnemers ervaren enige invloed op het proces van zowel de gemeente als EMMA, al maken ze duidelijk dat ze als deelnemers zelf een grotere invloed hebben, zeker op de besluiten die de Klimaatraad neemt. Voor een volgend beraad zou de gemeente kunnen overwegen om een vertegenwoordiging van de deelnemers te betrekken bij besluiten over het proces. Daarmee wordt ook de onafhankelijke rol van de begeleidende partij beter geborgd. Voor de gemeente heeft het inzetten van eigen ambtenaren als gespreksbegeleiders voordelen wat betreft kosten, ervaring opdoen en het vergroten van enthousiasme binnen het stadhuis. Daartegenover staat dat gespreksbegeleiding in een burgerberaad bijzondere vaardigheden vraagt en dat het moeilijk is om het risico van rolvermenging uit te sluiten. Bij volgende beraden vraagt dit opnieuw aandacht.

Opvolging en impact De 30 aangenomen adviezen van de Klimaatraad gaan in de zomer van 2024 naar college en raad. Het zijn zorgvuldig opgestelde adviezen over een heel aantal beleidsterreinen, van biodiversiteit tot energie tot communicatie en participatie. In de meeste gevallen sluiten de adviezen aan bij bestaand beleid van de gemeente, dat ze bevestigen, verscherpen of aanvullen. Hier en daar zet de Klimaatraad een nieuw accent. De gemeente reageert op de adviezen Na de overhandiging van de adviezen duurt het vijf maanden totdat de reactie van het college in december 2024, volgt. In de tussentijd is er weinig communicatie, waardoor het

7

lijkt alsof er niets gebeurt met de adviezen. De deelnemers van de Klimaatraad krijgen geen rol in de opvolging. Het college stelt voor om ongeveer de helft van de adviezen uit te voeren en om de meeste andere adviezen eerst nader uit te werken. De raad amendeert het voorstel en besluit dat het uitgangspunt is dat adviezen worden uitgevoerd, ook als nog moet worden bepaald hoe. Het resultaat is dat de gemeente op 29 van de 30 adviezen een toezegging doet voor uitvoering. Bij sommige adviezen kiezen college en raad ervoor om enigszins af te wijken van wat de deelnemers hebben geformuleerd. Er is geen mechanisme voorzien dat de deelnemers in staat stelt om daarover met de politiek in gesprek te gaan. In de opvolging wordt grotendeels voorbijgegaan aan de behoefte van deelnemers om betrokken te blijven, terwijl dat zowel inhoudelijk als qua betrokkenheid meerwaarde kan opleveren. Bij een volgend beraad zal het belangrijk zijn om vooraf aandacht te besteden aan het proces voor de opvolging en de bijbehorende rolverdeling. Er zijn allerlei manieren waarop deelnemers constructief kunnen meewerken aan de vervolgstappen. Ook valt er winst te behalen door te zorgen voor een eerdere en grotere betrokkenheid van de raad en beleidsambtenaren. Impact: vooral op direct betrokkenen De Klimaatraad heeft enige impact op het beleid van de gemeente.

De implementatie van klimaatbeleid versnelt en verschillende adviezen worden inmiddels uitgevoerd. De impact op deelnemers is groter: die hebben een positieve ervaring aan het meedoen en voelen zich meer betrokken bij het onderwerp en bij de gemeente. Dat werkt ook andersom en heeft zo ook een positieve impact op direct betrokkenen binnen de gemeente. Het op deze manier constructief samenwerken tussen inwoners en overheid is voor beide zijden een waardevolle ervaring, misschien zelfs een beetje een openbaring. De meeste betrokkenen binnen de gemeente Deventer vinden de Klimaatraad vooral om die reden de investering van ongeveer drie ton waard. Bij een volgend beraad zou er vrij makkelijk een bredere impact kunnen worden gerealiseerd. Ten eerste binnen de gemeentelijke organisatie, door te zorgen dat meer ambtenaren en politici tijdens het hele proces betrokken (kunnen) zijn. Dat bevordert bovendien de opvolging van de adviezen: wie de Klimaatraad van dichtbij heeft meegemaakt, is vaak gemotiveerder om zich in te zetten voor het uitvoeren van de adviezen. In de tweede plaats kan een volgend beraad meer impact hebben op de gemeenschap als geheel, zodat ook inwoners die zelf geen deelnemer zijn, gevoel krijgen bij wat er gebeurt.

Om dat te realiseren is het belangrijk om vanaf het begin de procesopzet en de communicatie in te richten voor een bredere doelgroep dan alleen de (potentiële) deelnemers en uitwisseling mogelijk te maken tussen het beraad en de buitenwereld.

8

1. Inleiding De gemeente Deventer heeft in 2024 voor het eerst een burgerberaad gehouden, de Deventer Klimaatraad. Naast het inhoudelijke doel - inbreng van inwoners voor nieuw klimaatbeleid - ging het ook om het opdoen van ervaring met het instrument burgerberaad. Na afloop van de Klimaatraad heeft de gemeente een evaluatie laten doen om de opbrengsten en lessen ervan te documenteren. Dit rapport is daarvan het resultaat. In juli 2023 besluit de gemeenteraad van Deventer om een burgerberaad te organiseren en de uitvoering en begeleiding daarvan te beleggen bij Bureau EMMA. Daarna wordt bepaald dat het burgerberaad over het onderwerp klimaat zal gaan. Na loting worden ruim 100 inwoners geselecteerd om mee te doen. Zij vormen de Klimaatraad en komen in de eerste helft van 2024 vijf zaterdagen samen om adviezen op te stellen voor gemeentelijk klimaatbeleid. De eerste bijeenkomst is op 9 februari. De deelnemers doorlopen een intensief dialoogproces en krijgen allerlei informatie over klimaat en gemeentelijk beleid. Samen werken ze 39 adviezen uit. Bij de laatste bijeenkomst stemmen de deelnemers over de adviezen en nemen ze er 30 aan. Die worden overhandigd aan de burgemeester. Het college van B&W komt eind 2024 met een voorstel over de opvolging van de adviezen. Na behandeling in de gemeenteraad zegt de gemeente toe om 29 van de adviezen te zullen uitvoeren.

Het commitment wordt vastgelegd in de Perspectiefnota 2026-2029.

De evaluatie De gemeente belegt in de loop van 2025 de evaluatie van de Klimaatraad. Een team van onafhankelijke onderzoekers wordt ingeschakeld om de evaluatie te doen. Het doel van de evaluatie is het in kaart brengen van lessen van de Klimaatraad, zodat de gemeente Deventer goed geïnformeerde besluiten kan nemen over eventuele volgende burgerberaden. De onderzoekers maken gebruik van het Evaluatiekader Lokale Burgerberaden voor de scope en structuur van de evaluatie. In dit rapport bespreken we de bevindingen van het evaluatieonderzoek. Die worden voorafgegaan door een beschrijving van de methodiek die we hebben gehanteerd, in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 3 gaat over het voortraject van het burgerberaad. Daarin bespreken we onder meer de politieke besluitvorming vooraf, de vraagstelling en het mandaat voor de Klimaatraad, en de werving van deelnemers. In hoofdstuk 4 behandelen we de Klimaatraad zelf. We gaan in op de bijeenkomsten van het burgerberaad, de communicatie en aspecten zoals onafhankelijkheid en inclusie.

9

Hoofdstuk 5 gaat over de opvolging en impact van de Klimaatraad. We bespreken de politieke besluitvorming in het natraject en kijken wat het burgerberaad heeft opgeleverd. We willen graag onze dank uitspreken aan de vele betrokkenen die tijd hebben vrijgemaakt om met ons te spreken of om op andere manieren de evaluatie te ondersteunen. We hopen dat u als lezer interessante nieuwe inzichten opdoet over de Deventer Klimaatraad.

Thomas Schäfer1

en

Remco van der Stoep2

1 Thomas Schäfer is specialist in burgerparticipatie en democratische vernieuwing. Naast onderzoek

doet hij ook uitvoering, onder meer als adviseur en gespreksbegeleider namens Team Burgerberaad. Hij heeft eerder burgerberaden geëvalueerd voor de gemeente Maastricht en de provincie Gelderland. 2 Remco van der Stoep is sinds 2008 werkzaam in het veld van dialoog en deliberatie. Hij is in binnen- en buitenland betrokken geweest bij het uitvoeren van burgerberaden, onder meer als projectleider en moderator namens G1000.nu. Voor het VU-project Klimaatonderzoek in Dialoog deed hij de interne evaluatie.

10

2. Over de evaluatie De evaluatie van de Deventer Klimaatraad is uitgevoerd tussen juli en december 2025. Dat is ruim een jaar nadat het burgerberaad is afgerond. We hebben dus geen bijeenkomsten van het beraad kunnen bijwonen. De evaluatie berust daardoor hoofdzakelijk op documenten en vraaggesprekken met betrokkenen. We maken gebruik van het onlangs verschenen Evaluatiekader Lokale Burgerberaden3, gepubliceerd door de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Evaluation Guidelines for Representative Deliberative Processes van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). De OESO onderscheidt de volgende kernelementen om te evalueren: 1. de integriteit van het procesontwerp 2. de deliberatieve ervaring 3. de weg naar realisatie. Het Evaluatiekader van de VNG stelt een variatie hierop voor en maakt de driedeling Input, Throughput, Output. Deze hebben wij voor de structuur van dit rapport aangehouden. We rapporteren daarom achtereenvolgens over het voortraject van de Klimaatraad (input), het beraad zelf (throughput), en opvolging en impact (output). Het evaluatieonderzoek bestond uit vijf onderdelen en was grotendeels kwalitatief van aard (gebaseerd op beschrijvingen, ervaringen en meningen en niet op getallen). De onderdelen waren: 1. Startbijeenkomst 2. Documentenstudie 3. Kwantitatief onderzoek onder deelnemers 4.

Kwalitatief onderzoek door middel van vraaggesprekken 5. Afsluitende reflectiesessie met betrokkenen.

Startbijeenkomst Als aftrap voor het evaluatieonderzoek hielden we in juli 2025 een startbijeenkomst met ambtenaren van de gemeente Deventer. Doel was om de behoeften voor de evaluatie scherp in kaart te brengen en een eerste inventarisatie te maken van inhoudelijke aandachtspunten.

Documentenstudie We hebben voor het onderzoek allerlei documenten bestudeerd, zowel gepubliceerde als interne documenten. De meeste documenten vielen in een van de volgende categorieën: ●

Raadsstukken gemeente Deventer

3 https://vng.nl/publicaties/evaluatiekader-lokale-burgerberaden

11

● ● ●

Verslagen van bijeenkomsten en andere procesdocumenten Wervings- en campagnematerialen Plan van aanpak Deventer Klimaatraad.

Aangezien een deel van de documenten niet publiek beschikbaar zijn, hebben we in het rapport maar weinig verwijzingen opgenomen naar de documenten. De bevindingen uit de documentenstudie hebben we vooral gebruikt als zaken om te toetsen in gesprekken met betrokkenen.

Kwantitatief onderzoek: vragenlijst We hebben een zogenoemd kwantitatief onderzoek uitgevoerd onder deelnemers, door een online vragenlijst op te stellen en alle deelnemers uit te nodigen om hieraan mee te doen. Het uitnodigen gebeurde per e-mail via de gemeente Deventer. De mail en herinnering zijn aan 121 deelnemers gestuurd. De vragenlijst telde 30 inhoudelijke vragen plus enkele vragen over de persoonskenmerken van de deelnemer. Deelnemers kregen vragen over: ● De informatie vooraf en hun redenen om zich aan te melden ● De ervaring van de bijeenkomsten (proces, begeleiding, locatie, enz.) ● De verstrekte inhoudelijke informatie ● De opvolging en impact van de Klimaatraad ● Het algehele gevoel bij de Klimaatraad en of ze zich weer zouden aanmelden. De online enquête is door 47 verschillende deelnemers ingevuld. Voor leeftijd, gender, postcode en thema waar de deelnemer tijdens het beraad het meest aan heeft gewerkt laten de antwoorden een grote diversiteit zien. We stellen op basis hiervan dat de resultaten van de vragenlijst een goede indicatie vormen voor de meningen van alle deelnemers aan de Klimaatraad. In het rapport verwijzen we regelmatig naar de bevindingen uit het kwantitatief onderzoek, zowel in tekst als door het tonen van grafieken.

Kwalitatief onderzoek: vraaggesprekken Het kwalitatief onderzoek4 bestond uit gesprekken met betrokkenen. We voerden een intensief groepsgesprek van 2,5 uur met 15 deelnemers. Daarnaast hebben we individueel gesproken met vertegenwoordigers van: ● Het college van B&W ● Vijf verschillende fracties in de gemeenteraad ● De griffie ● Het projectteam van de gemeente ● De begeleidende organisatie, EMMA ● De ambtelijke organisatie (beleidsambtenaren, gespreksbegeleiders) 4 Kwalitatief onderzoek, in de vorm van semi-gestructureerde interviews, maakt een diepgaand begrip

van menselijk gedrag mogelijk door interpretatie van hun overtuigingen, motivaties en redeneringen (Bryman, 2012; Weiss, 1995).

12

●

Eén deelnemer.

We hebben daarbij semigestructureerde interviews gevoerd, aangevuld met “hoe” en “waarom” vragen voor een dieper begrip van de denkwijze en motivatie van interviewpartners. Waar mogelijk hebben we interviews fysiek gedaan in het stadhuis van Deventer5. Eén interview is op een externe locatie gevoerd en drie interviews zijn online gevoerd. De initiële vragenlijst is opgesteld op basis van een inventarisatie van belangrijke onderwerpen op basis van de opdrachtomschrijving en input uit de startsessie. Verder is de vragenlijst van het VNG evaluatiekader en de OESO-richtlijnen geraadpleegd voor de kwalitatieve, alsook kwantitatieve lijst aan vragen. We hebben met vijf raadsleden gesproken. Het was belangrijk om verschillende geluiden te horen om een zo evenwichtig en representatief mogelijk beeld te kunnen krijgen. Daarom hadden we gesprekken met vertegenwoordigers van oppositie- en coalitiepartijen, waaronder een lid van de raadswerkgroep. De griffier en onze contactpersoon van de gemeente hielpen bij de selectie. We hebben daarnaast met de verantwoordelijk wethouder gesproken en met twee medewerkers van de griffie.

Om alle aspecten van de uitvoering goed te kunnen begrijpen, hebben we met zes betrokken ambtenaren gesproken, waaronder de projectleider, een communicatiemedewerker, een projectmedewerker en drie ambtenaren die met de uitvoering van de adviezen of als gespreksbegeleider betrokken waren. We spraken met een vertegenwoordiger van bureau EMMA die van begin tot eind betrokken is geweest bij de begeleiding van de Klimaatraad, onder meer in de rol van dagvoorzitter. Van elk vraaggesprek hebben we een verslag opgesteld en voorgelegd aan de interviewpartner, die nog verbeteringen en aanvullingen kon aandienen. Het groepsgesprek met deelnemers vond plaats op 8 oktober op het stadhuis van Deventer. Alle deelnemers waren door de gemeente per e-mail uitgenodigd om zich hiervoor aan te melden. Er waren 17 aanmeldingen, uiteindelijk waren 15 deelnemers aanwezig bij het groepsgesprek. Naar onze indruk was de groep qua achtergronden en meningen vrij divers. We hebben de deelnemers in twee groepen opgesplitst zodat iedereen makkelijker kon bijdragen aan de gesprekken. Halverwege hebben we de deelnemers de groepsindeling laten veranderen. In de groepsgesprekken zijn we min of meer chronologisch door het proces gegaan en hebben we relatief weinig specifieke vragen gesteld. De insteek was om zo veel mogelijk te horen wat deelnemers spontaan wilden delen over hun ervaring.

Ter afsluiting zijn we met de hele groep bijeengekomen en hebben ze de voor hen belangrijkste pluspunten en leerpunten benoemd. We hebben de deelnemers aan het einde van de sessie gevraagd om een evaluatieformulier in te vullen. Deelnemers gaven aan heel tevreden te zijn met de opzet van het groepsgesprek en waren unaniem dat ze alles hadden kunnen delen wat ze wilden delen.

5 Inherent aan face-to-face interviews - is de sociale wenselijkheidsbias, waarbij ondervraagden

sociaal wenselijke antwoorden geven in plaats van volledig eerlijke antwoorden als gevolg van de aanwezigheid van een interviewer (Sudman & Bradburn, 1982; Tourangeau & Smith, 1996)

13

Reflectiesessie We hebben de suggestie uit het Evaluatiekader van de VNG gevolgd en begin december een afsluitende reflectiesessie georganiseerd waarvoor we betrokkenen bij het evaluatieonderzoek en alle raadsleden hebben uitgenodigd. De sessie vond plaats op het stadhuis van Deventer. Er waren ongeveer 30 deelnemers. Het was een evenwichtige mix van raadsleden, ambtenaren en deelnemers van de Klimaatraad. De reflectiesessie nam 1,5 uur in beslag. We presenteerden hier onze voorlopige bevindingen en bespraken vervolgens in twee ronden in drie groepen een aantal hoofdpunten. Aanwezigen gaven zelf aan over welke punten ze verder wilden spreken en vormden zelf de groepen. De reflectiesessie leverde nuttige aanvullingen en aanscherpingen op, die we hebben meegenomen in het onderzoek.

Analyse en rapportage We hebben de bevindingen uit de verschillende onderzoeksonderdelen steeds zo goed mogelijk gerangschikt naar fase van het proces en naar thema. Bij tegenstrijdigheden of lacunes hebben we geprobeerd om die met behulp van betrokkenen alsnog te verhelderen. We geven extra aandacht aan bevindingen die uit meerdere verschillende bronnen worden bevestigd en geven in het rapport zo veel mogelijk aan welke bron of bronnen de basis vormen voor onze uitspraken. We hebben vrij uitvoerig gerapporteerd over onze bevindingen, vanuit de gedachte dat er op dit moment nog weinig evaluatiemateriaal is over burgerberaden in Nederland. We hopen op deze manier de gemeente Deventer een rijke verzameling aandachtspunten aan te reiken voor eventuele toekomstige beraden, die ook relevantie hebben voor anderen in het domein van de burgerberaden.

3. Voortraject 3.1 Politieke besluitvorming vooraf Beschrijving Al vanaf 2021 is er in Deventer een initiatiefgroep van inwoners en ondernemers actief die zich sterk maakt voor een burgerberaad over klimaat in de gemeente. De groep voert campagne met het doel om de gemeente te bewegen zo’n beraad te houden. Mede hierdoor staat in 2022 een burgerberaad bij diverse politieke partijen in het verkiezingsprogramma voor de gemeenteraad. Na die verkiezingen wordt het voornemen om een burgerberaad te houden tijdens de raadsperiode 2022-2026 in het nieuwe bestuursakkoord opgenomen. Het burgerberaad komt onder de portefeuille Energietransitie te vallen (en niet onder Participatie) vanwege de inhoudelijke focus op klimaat en energie. De verantwoordelijk wethouder stelt aanvankelijk voor om het burgerberaad te koppelen aan de evaluatie van een plan voor het opwekken van windenergie. Dit stuit op weerstand in de raad, waarop de wethouder concludeert dat er te weinig draagvlak is voor zijn plan. Hoewel de raad geen heil ziet in het voorstel van de wethouder, wil hij wel een burgerberaad. Daarom dient een groep 14

raadsleden van diverse partijen in januari een motie in met de strekking: de gemeente Deventer organiseert een burgerberaad en het onderwerp wordt nader bepaald door de raad. De raad trekt het initiatief voor het voorbereiden van het beraad daarmee naar zich toe.

De raadswerkgroep en het opstellen van het mandaat De raad wordt hiermee opdrachtgever voor het beraad. Er wordt een raadswerkgroep opgericht - een mix van leden van coalitie- en oppositiepartijen - om het plan voor een burgerberaad uit te werken. Deze manier is bijzonder: het gebeurt bijna nooit dat een raadswerkgroep de uitwerking van een project op zich neemt. De hoop is dat deze route de behandeling van het beraad door de raad minder politiek zou maken. De leiding ligt nu bij de raadswerkgroep. De leden ervan praten de rest van de raad bij in actuele sessies. De werkgroep wordt ondersteund door de griffie en een ambtelijk projectleider. Nu de raad de voorbereiding voor het burgerberaad op zich heeft genomen, is er vanuit de initiatiefgroep uit de samenleving minder activiteit. De initiatiefnemers volgen de voorbereidingen in de raad wel op de voet. Tegen de zomer van 2023 rondt de raadswerkgroep het aanbestedingsproces af en wordt bureau EMMA geselecteerd om het beraad vorm te geven en te begeleiden. Als eerste stap gaat het bureau met de raad aan de slag om de randvoorwaarden voor het burgerberaad te bepalen: het mandaat, de kaders en de vraagstelling. Dat gebeurt in eerste instantie in twee bijeenkomsten (raadstafels) met fractiewoordvoerders, die EMMA begeleidt. Over het mandaat is er geen grote verdeeldheid, ook niet tussen coalitie- en oppositiepartijen.

De raad komt uiteindelijk uit op het stellen van voorwaarden over haalbaarheid (financieel, juridisch en praktisch). Als de adviezen van het beraad aan deze voorwaarden voldoen, zal de raad deze overnemen. Het bepalen van het onderwerp en de vraagstelling voor het burgerberaad levert wel discussie op. De begeleiders van EMMA vragen de deelnemende raadsleden: “wat is een onderwerp waar je als raad op vastloopt?”. Er komen drie thema’s op tafel te liggen, namelijk bouwen, mobiliteit en klimaat. Bouwen valt al snel af, maar de fractiewoordvoerders bereiken geen consensus tussen mobiliteit en klimaat. Daarom moet hier in de raadsvergadering van 19 juli 2024 over gestemd worden. De raad stemt daar in meerderheid voor het onderwerp klimaat. Nadat het thema definitief gekozen is formuleert het projectteam van de gemeente samen met EMMA een vraagstelling voor het beraad: “Welke uitgangspunten zijn belangrijk om te komen tot een eerlijke klimaataanpak in de gemeente Deventer?”. De vraag wordt aan de raad voorgelegd. Raadsleden dienen een amendement in, dat aangenomen wordt.

De raad stelt de geamendeerde versie vast als uiteindelijke vraag voor de Klimaatraad: Hoe zorgen we dat Deventer klimaatneutraal wordt? Welke maatregelen moeten we nemen en welke uitgangspunten horen daarbij om de lusten en lasten eerlijk te verdelen? De uitkomsten van de raadstafels en het raadsbesluit over de vraagstelling worden door EMMA opgenomen in het plan van aanpak voor het burgerberaad. Het wordt in samenwerking met het projectteam van de gemeente definitief gemaakt en door de raad

15

vastgesteld. Daarmee staan de kaders voor het burgerberaad vast. Het college zal verantwoordelijk zijn voor de uitvoering. Nu het raadsbesluit over de Klimaatraad is aangenomen en de uitvoering begint, besluit de raadswerkgroep om zich op te heffen, mede op aanraden van EMMA. Vlak voor begin van het burgerberaad neemt de verantwoordelijke wethouder afscheid. Hij wordt op 24 januari 2024 opgevolgd door een partijgenoot, die daarmee de verantwoordelijkheid voor de Klimaatraad overneemt.

Communicatie De raadswerkgroep informeert en betrekt tijdens de voorbereidingen de rest van de raad. De verantwoordelijk wethouder wordt ook op de hoogte gehouden. Nadat het plan van aanpak is vastgesteld door de raad, zorgt de projectleider voor het informeren van ambtenaren. De projectleider spreekt meermaals over het burgerberaad in het actualiteitencollege, een bijeenkomst voor alle medewerkers in het stadhuis om te horen over belangrijke actuele ontwikkelingen. Daarnaast verspreidt het projectteam updates via het intranet van de gemeente, vooral in de periode voorafgaand aan de Klimaatraad.

Evaluatie Hoofdpunten ● De gemeenteraad geeft uiting aan gevoel van verantwoordelijkheid en eigenaarschap door zelf de regie over het voortraject te nemen ● Er wordt een duidelijk mandaat afgesproken ● De raad stelt geen expliciete doelen voor de opbrengsten van de Klimaatraad.

Raadswerkgroep In vraaggesprekken geven twee leden van de raadswerkgroep aan dat ze positieve ervaringen hebben in de samenwerking met EMMA en de ambtelijke ondersteuners. De raadsleden geven aan dat de betrokkenen gezamenlijk de benodigde expertise hebben en voelen zich goed begeleid. De meeste betrokkenen zijn het erover eens dat de gekozen opzet, met een raadswerkgroep die zelf initiatief neemt en uitvoerende verantwoordelijkheid op zich neemt, goed uitpakt. Raadsleden en ambtenaren zouden het bij een volgende gelegenheid weer zo doen, op voorwaarde dat er goede afspraken zijn en voldoende ondersteuning. Ook raadsleden die geen deel uitmaken van de werkgroep zijn er positief over en roemen het werk van de raadswerkgroep in de voorbereidingsfase. Volgens een ambtenaar levert de actieve rol en verantwoordelijkheid van de raad in dit proces toegevoegde waarde op. Wel is het voor alle betrokkenen even wennen aan de nieuwe verhoudingen, daarom is het volgens een ambtenaar belangrijk om goede afspraken te maken over de inzet en het proces - “zoeken hoe je dat zuiver doet”. Enkele betrokkenen denken achteraf dat het goed had kunnen zijn om de raadswerkgroep ook tijdens de 16

uitvoering een rol te geven, in plaats van deze op te heffen. De groep had bijvoorbeeld als verlengstuk van de raad betrokken kunnen blijven als klankbord voor het college en het projectteam en had de gehele raad aangehaakt kunnen houden bij verdere ontwikkelingen.

Mandaat en doelstelling Politieke vertegenwoordigers in Deventer benadrukken de noodzaak om als raad en college vooraf commitment te geven voor het opvolgen van de uitkomsten van een burgerberaad. Ze zijn het erover eens dat het mandaat zoals dat is vastgesteld - adviezen worden overgenomen mits juridisch, financieel en praktisch haalbaar - daar een goede vorm voor is. Binnen de raad wordt waargenomen dat het voor het college een forse stap is om op deze manier commitment te geven aan het beraad. De verantwoordelijke wethouder ervaart het zelf niet zo, en benadrukt het belang van duidelijkheid en het scheppen van verwachtingen vooraf. Terwijl de raad heel nauwkeurig tot een gezamenlijke uitspraak komt over het mandaat voor het beraad, gebeurt dat niet ten aanzien van de doelstelling(en) voor de Klimaatraad. Bij een doelstelling denken we aan: wat wil de raad dat het beraad oplevert? Het plan van aanpak benoemt geen doelstellingen. Verschillende interviewpartners bevestigen dat er over een gezamenlijk doel in het voortraject niet uitvoerig is gesproken. We vragen ambtenaren en politici naar hun persoonlijke doelen en verwachtingen voor het burgerberaad. Ze hebben het daarbij over “ervaring opdoen met het instrument” of “input vergaren op beleid”.

Voor sommigen gaat het in de eerste plaats over “het verwerven van draagvlak” en voor anderen over “het herstellen van vertrouwen tussen inwoners en politiek". Gesprekspartners benoemen ook: “het dichter bij elkaar brengen van mensen”, “het zichtbaar maken wat de gemeente doet”, “vertrouwen in elkaar en de overheid” en “democratische weerbaarheid”. Volgens leden van het projectteam van de gemeente is er tijdens de uitvoering vaak afstemming nodig tussen EMMA en de gemeente als er binnen of buiten het beraad ontwikkelingen zijn. Samen zoeken ze daarbij dan of en hoe er kan worden bijgestuurd.

Onderwerp en vraagstelling Het bepalen van het onderwerp, de vraagstelling en de formulering van de vraag krijgt relatief veel aandacht van de raad. Het grootste deel van de raad is daar blij mee; raadsleden die wij spreken vinden het belangrijk dat de raad - soms vertegenwoordigd door de raadswerkgroep - de tijd neemt om het onderwerp en de vraag voor het beraad nader te bepalen. Toch zijn er ook kanttekeningen. Sommige raadsleden vinden het jammer dat er bij de raadstafels niet overal consensus over kan worden bereikt, ook omdat fractievoorzitters niet (allemaal) deelnemen. Mede hierdoor lukt het, ondanks de professionele begeleiding van EMMA, niet om consensus te bereiken over het onderwerp, waardoor er alsnog een stemming in de raad nodig is. Onder raadsleden wordt verschillend gedacht over het onderwerp en de vraagstelling. Sommigen zijn blij of staan neutraal tegenover de keuze voor klimaat. Anderen zijn minder tevreden. Volgens één raadslid roept die notie van klimaat bij sommige inwoners aversie op,

17

andere raadsleden zijn bezorgd dat klimaat als onderwerp “een hoge drempel” opwerpt omdat het niet iedereen raakt of niet tastbaar genoeg is voor veel inwoners. Eén raadslid geeft aan dat de formulering van de vraag dat verergert, omdat het woord ‘klimaatneutraal’ veel inwoners “niets zegt”. De raadsleden zien een risico dat allerlei inwoners zich niet aangesproken zullen voelen en zich niet aanmelden voor het beraad. Vanuit ambtenaren klinkt er andere kritiek op de vraagstelling. Ze vinden die niet scherp genoeg. Eén interviewpartner vindt de vraag “heel breed, zeker voor een eerste burgerberaad”. In de afsluitende reflectiesessie van de evaluatie benadrukken betrokkenen het belang van een vraagstelling die goed aansluit bij de leefwereld van inwoners. Volgens één deelnemer staat de vraagstelling voor de Klimaatraad “heel ver van de ik”. Deelnemers suggereren dat de gemeente bij een volgend beraad de vraagstelling vooraf toetst bij inwoners, bijvoorbeeld op straat. Als we betrokkenen vragen hoe er bij een volgend beraad gezorgd kan worden voor een goede vraagstelling, zeggen ze aanvullend: ● Begin vanuit een onderwerp waar een besluit op nodig is en bepaal op basis daarvan welk participatiemiddel geschikt is ● Een geschikt onderwerp voor een burgerberaad raakt inwoners (“mensen vinden er iets van”), is enigszins complex en bestrijkt een relatief lange termijn.

Ook is er de suggestie, van een ambtenaar, om net als bij sommige andere burgerberaden de deelnemers naast de vraagstelling financiële kaders mee te geven voor houvast. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door een budget te koppelen aan de kosten voor de uitvoering van de adviezen.

Reflectie Hoofdpunten ● De gemeenteraad neemt zelf de regie in het voortraject. Dit laat zien dat raadsleden zich verantwoordelijk voelen voor een goed beraad en een goede opvolging ● Het was voor de impact van de Klimaatraad, en voor de evaluatie ervan, goed geweest als de raad expliciet doelen had benoemd voor wat het beraad moest opleveren ● Het voortraject biedt ook kansen om de gemeenschap al te betrekken, bijvoorbeeld bij het toetsen of vaststellen van doelen of vraagstelling ● Het mandaat dat door de gemeenteraad was bepaald was duidelijk en functioneel, maar had binnen de gemeentelijke organisatie beter kunnen worden uitgelegd ● De gemeente vertrouwt sterk op de expertise van EMMA, dat daardoor relatief veel invloed heeft op proceskeuzes.

Theorie: vraagstelling, mandaat en doel Een burgerberaad kan een oplossing bieden voor een (politieke) situatie waarbij het de gemeenteraad niet lukt om tot een gedragen aanpak te komen voor een maatschappelijk vraagstuk. Alternatief kan een burgerberaad een initiatief zijn vanuit de samenleving, waarbij burgers en organisaties de behoefte uitspreken om als gemeenschap over een bepaald vraagstuk in gesprek te gaan. Algemeen wordt aanvaard dat het instrument burgerberaad

18

past bij een complex vraagstuk, waarin allerlei dilemma’s en belangen moeten worden afgewogen. Het maakt uit hoe het onderwerp in de vraagstelling en de communicatie wordt gepositioneerd. Dat heeft namelijk invloed op wie zich aanmeldt om mee te praten, en hoe er tijdens het beraad over het onderwerp wordt gesproken. Een van de grote verschillen tussen een burgerberaad en andere participatievormen is dat er vooraf doorgaans een mandaat (of commitment) wordt vastgesteld. Het is in de handreiking burgerberaden van de VNG de eerste randvoorwaarde voor een burgerberaad die wordt genoemd: “Het burgerberaad krijgt van de politiek een duidelijk mandaat mee, waarin wordt vastgelegd wat de politiek gaat doen met de opbrengsten van het burgerberaad”. Terwijl het mandaat een essentiële randvoorwaarde is, wordt in richtlijnen minder vaak expliciet iets vermeld over het vaststellen van doelen. Ook in de praktijk zien we niet altijd duidelijke doelstellingen vooraf. Toch wordt in het evaluatiekader van de VNG de vraag gesteld “Wat was het doel van het burgerberaad?".

Ook andere bronnen over burgerberaden bevatten uitspraken als: “Als lokale overheid begint u met het definiëren van de scope, focus en het hoofddoel van het proces.”6 Soms heeft een overheid als voornaamste doel het inzetten van nieuwe vormen van democratische vernieuwing en het verhogen van betrokkenheid van inwoners bij beleidsvorming en -uitvoering7. Bij een dergelijk hoofddoel staat de wens om een beraad te houden voorop, in tweede instantie wordt dan een geschikt onderwerp gezocht. Andersom komt ook voor. Een onderwerp of een inhoudelijk vraagstuk kan het vertrekpunt zijn om burgers te betrekken. In dit geval wordt het burgerberaad in de eerste plaats gezien als een instrument om een (politieke) impasse op dat onderwerp te doorbreken. Daarbij moet het doel omschreven worden als een duidelijke taak en verband houden met een herkenbaar maatschappelijk probleem.8

Discussie: vraagstelling, mandaat en doel De gemeente Deventer kan trots terugkijken op de voorbereiding van haar eerste burgerberaad. Het bijzondere voortraject, waarin de raad een ongebruikelijke rol innam, heeft binnen de gemeenteraad gezorgd voor een duidelijk en gedeeld gevoel van eigenaarschap en verantwoordelijkheid. Het mandaat dat wordt vastgesteld geeft iedereen houvast en duidelijkheid. Voor de deelnemers geeft het duidelijke mandaat vertrouwen, plus een nuttig kader voor het opstellen van hun adviezen. Bij een volgend beraad zou de gemeente, als dat binnen het onderwerp passend is, een beraad ook een financieel kader kunnen meegeven, bijvoorbeeld een vooraf gereserveerd budget voor het uitvoeren van de adviezen van het beraad. Dit kan deelnemers handvatten geven om waar nodig scherpe(re) keuzes te maken over wat ze willen adviseren. 6 https://www.govocal.com/blog/citizens-assemblies-deliberation 7 Handreiking VNG 8 https://assemblyguide.demnext.org/before-the-assembly

19

De afwezigheid van een expliciete doelstelling voor het beraad maakt het soms moeilijker om keuzes over het proces te maken. Dit uit zich onder meer rond het betrekken van de bredere gemeenschap. Daarover legt de gemeenteraad geen doel of wens vast, wat als gevolg heeft dat het belang ervan tijdens de uitvoering niet expliciet wordt benadrukt. Het projectteam maakt uiteindelijk keuzes ten nadele van het betrekken en informeren van inwoners (zie ook hoofdstuk 4 onder ‘Communicatie’). De impact die de Klimaatraad kan hebben in de gemeenschap wordt zo beperkt. Het is in onze optiek legitiem dat de gemeente bij haar eerste burgerberaad vooral ervaring wil opdoen met het instrument en input vergaren op beleid. Volgens ons zal het helpen om bij toekomstige beraden nevendoelen te stellen voor impact in de gemeenschap, met als ultieme doel het versterken van de democratische weerbaarheid. Burgerberaden hebben de potentie om (ver) voorbij de ingelote deelnemers te reiken, mits daar qua opzet en communicatie op wordt ingezet. In het gunstigste geval is een burgerberaad aanjager van verandering in de samenleving, die inwoners met elkaar in gesprek brengt en het onderling vertrouwen en het vertrouwen in de overheid versterkt.

Als de gemeente op deze manier investeert in een burgerberaad, is het belangrijk om het bereik en betrokkenheid van inwoners te meten om zo te kunnen vaststellen of en hoe het gelukt is om impact te bewerkstelligen. Als Deventer een volgend beraad organiseert, zou er in de voorbereidende fase aandacht moeten zijn voor het vastleggen van doelstellingen. In onze optiek winnen die aan kracht als ze - zoals is gebeurd met het mandaat voor de Klimaatraad - tot stand komen door een zo open en inclusief mogelijke dialoog. Het is te overwegen om dat zelfs met een grote en diverse groep betrokkenen te doen, waaraan naast politieke vertegenwoordigers ook maatschappelijke organisaties en willekeurig gekozen inwoners meedoen. Dit kan meteen toegevoegde waarde opleveren voor de legitimiteit van het beraad en de betrokkenheid van allerlei stakeholders. Ondanks de kanttekeningen die sommige betrokkenen maken, is klimaat uiteindelijk een urgent en maatschappelijk relevant thema dat allerlei vraagstukken opwerpt die inwoners direct raken. Niet voor niets gaan veel beraden in binnen- en buitenland over dit thema. We zien een grote mate van betrokkenheid in de raad bij het vertalen van het thema naar de vraag. Die uit zich onder meer in het aanpassen van de vraagstelling via een amendement, dat de ‘opdracht’ aan het beraad verbreedt en verdiept.

Daarmee spreekt de raad in zekere zin vertrouwen uit in de deelnemers. Afsluitend willen we opmerken dat ook de mogelijkheid bestaat het onderwerp voor een beraad te laten suggereren of zelfs te bepalen door inwoners. Dat gebeurt bijvoorbeeld in Aken, dat een permanent burgerberaad heeft ingesteld. Daarbij is er een commissie die voorstellen van inwoners beoordeelt en ter stemming kan voorleggen aan de bevolking. Zo wordt het onderwerp van een volgend beraad bepaald. In Nederland is iets vergelijkbaars gedaan door de gemeente Heerlen.

20

Rolverdeling en capaciteit Onder vertegenwoordigers van de gemeente Deventer is er veel waardering voor de kundige inbreng van bureau EMMA. Raadsleden en ambtenaren geven aan veel profijt te hebben van de ervaring van de uitvoerende organisatie, die ook in het voortraject een adviserende rol heeft. EMMA adviseert dan onder andere over het mandaat, de loting en het procesontwerp. Naar onze indruk levert dat een situatie op waarin de mensen van EMMA veel invloed hebben op de keuzes die gemaakt worden. Niet omdat zij die opeisen, maar omdat andere betrokkenen veel vertrouwen stellen in de expertise van het bureau. Dat vinden we begrijpelijk. Tegelijkertijd lijkt het ons voor toekomstige beraden van belang om goed na te denken over de rolverdeling in het voortraject. Besluitvorming wordt robuuster wanneer er een weging van verschillende opties aan voorafgaat, met elk een eigen pleitbezorger. Met de Klimaatraad heeft de gemeente Deventer zowel politiek als ambtelijk de eigen expertise verdiept. Wij denken dat de gemeente daardoor bij een volgend beraad in een goede positie is om mee- dan wel tegen te denken met een externe specialist.

Voor een extra niveau van controle en toetsing zou eventueel een onafhankelijk klankbord van inwoners en/of deskundigen kunnen worden opgericht.9 Het projectteam dat de gemeente instelt voor het organiseren van de Klimaatraad bestaat uit drie ambtenaren die elk een eigen rol hebben passend bij hun expertise – procesmanagement, communicatie, en praktische organisatie. Alle betrokkenen zijn tevreden over het functioneren van het projectteam en de interne samenwerking. In de hierna volgende hoofdstukken reflecteren we soms dat het projectteam meer had kunnen doen of beter had kunnen anticiperen. Daarbij geldt steeds dat we ook begrijpen dat er grenzen zijn aan wat een team van drie ambtenaren kan bestrijken, zeker bij het voor het eerst organiseren van een burgerberaad, wat een complexe onderneming is. Waar we aangeven dat de gemeente meer inspanningen zou kunnen verrichten – bijvoorbeeld rond de werving van deelnemers in het eerstvolgende hoofdstuk – denken we dus aan het aanboren van aanvullende capaciteit, niet aan het verder belasten van het drietal ambtenaren van het projectteam.

Voor een volgend beraad zou de gemeente een iets breder projectteam kunnen instellen, waarvan de capaciteit per fase van het proces kan worden bijgesteld.10 Kijkende naar de rolverdeling binnen het projectteam, zou het logisch zijn om een teamlid toe te voegen met verantwoordelijkheid voor inhoudelijke informatie, de afstemming met beleidsambtenaren, en de voorbereiding voor de opvolging. Deze verantwoordelijkheden zijn nu belegd bij de projectleider, die dat moet combineren met diens leidende en coördinerende rol over het proces.

9 Bij lokale beraden in Nederland gebeurt dit (nog) niet. Nationale beraden, waarvoor een ruimer

budget is, richten wel vaak één of meerdere organen in om het proces te bewaken. 10 Momenten waarop er veel capaciteit nodig is, zijn bijvoorbeeld de wervingsperiode, de fase waarin deskundigen worden geworven voor het beraad, en de voorbereiding voor de eerste bijeenkomst.

21

3.2 Werving en loting Beschrijving Voor de Klimaatraad wil de gemeente 100 deelnemers werven die met elkaar een goede afspiegeling vormen van alle inwoners van 16 jaar en ouder. Bureau EMMA doet daarom een loting in twee stappen. Bewoners van 15 duizend willekeurig gekozen adressen krijgen per post een uitnodiging, gericht ‘aan de bewoners van’. Per adres kunnen maximaal vijf bewoners zich aanmelden. Er zijn uiteindelijk 599 aanmeldingen.

Campagne en uitnodiging In de weken voordat de uitnodigingen voor de Klimaatraad werden verstuurd, houdt de gemeente Deventer een informatiecampagne. Het doel is om te zorgen dat veel inwoners van het beraad horen, zodat het gaat leven. Daardoor melden meer van de mensen die een uitnodiging ontvangen zich aan, is de hoop. De informatiecampagne wordt door de gemeente ontwikkeld in samenwerking met een communicatiebureau. Bureau EMMA geeft voorbeelden mee van burgerberaden elders en soms aanvullend advies. De campagne gebruikt een beeld dat moet prikkelen: de woorden ‘Deventer aan zee’ gecombineerd met beelden van een zeestrand op de plaats van de IJsseloever, met daarop een aangespoelde walvis. De begeleidende tekst ‘Wat denk je zelf? Praat mee’ verwijst naar het komende burgerberaad over klimaat. De gemeente zorgt dat de aankondiging op allerlei plaatsen op posters en billboards te zien is. Ook via andere kanalen vestigt de gemeente aandacht op de Klimaatraad: via artikelen in lokale media en met speciaal ontworpen inhoud en beelden voor de sociale media die de gemeente gebruikt voor communicatie met inwoners, onder meer Facebook en Instagram. In november 2023 verstuurt de gemeente de uitnodigingsbrieven. De brief heeft de kenmerken van een officiële communicatie van de gemeente en is ondertekend door de burgemeester.