2023-1127 Preventie- en handhavingsplan Alcoholwet 2023-11-28

Basiscontroles Voordat de controles op de leeftijdsgrens, het voorkomen van dronkenschap en wederverstrekking worden geïntensiveerd, is het zaak de vergunningen actueel te hebben. Onder de basiscontroles vallen de vergunningcontroles van: paracommerciële horecabedrijven (sportverenigingen, jongerencentra, dorpshuizen etc.) met een vergunning zoals bedoeld in artikel 3 van de Alcoholwet, waaraan op grond van de Algemene plaatselijke verordening beperkingen zijn gesteld met het oog op het voorkomen van oneerlijke concurrentie; Horecabedrijven met een vergunning zoals bedoeld in artikel 3 van de Alcoholwet (geen slijterijen). Met een basiscontrole wordt vastgesteld of de vergunning nog op orde is en of de leidinggevende aanwezig is. Basiscontroles worden door de toezichthouders in uniform uitgevoerd. Het streven is om de basiscontroles eind 2024 te hebben afgerond, zodat de gecontroleerde instellingen dan (weer) over een actuele vergunning beschikken. Na afronding hiervan zal worden bepaald in welke frequentie de basiscontroles in de daaropopvolgende jaren zullen worden uitgevoerd. 2. Hotspotscontroles Het is zaak de vergunningen van in ieder geval de hotspots (locaties met permanent en een beperkt risico) actueel te hebben.

Hotspotcontroles zijn bedoeld om met name de naleving te controleren bij alcoholverkooppunten waar in het verleden sprake is geweest van overtredingen of risico’s op openbare ordeverstoringen. Ook locaties waar veel jongeren komen en waar de naleving van de leeftijdsgrenzen voor de verkoop van alcohol aan jongeren een risico is, worden als hotspotlocatie aangemerkt. De hotspots binnen de gemeente Deventer zijn op dit moment goed in beeld en worden besproken in het horeca handhavingsoverleg. In dit overleg worden ook nieuwe signalen ingebracht en wordt besloten welke strategie op signalen volgt. Signalen dat zonder vergunning alcoholhoudende drank wordt geschonken hebben altijd prioriteit en worden zo spoedig mogelijk opgepakt. 3. Naleving leeftijdsgrens De naleving van de leeftijdsgrens ziet enerzijds op de bescherming van de gezondheid en anderzijds op de openbare orde en veiligheid. Alcoholgebruik kan zorgen voor overlast op straat en bij het overgrote deel van de geweldsdelicten en vernielingen in het uitgaansleven is alcohol in het spel. Voor de naleving op de leeftijdsgrens betreft het hierbij de volgende bepalingen: a. Artikel 20, lid 1 Alcoholwet. Oftewel het bedrijfsmatig of anders dan om niet verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt.

Eveneens wordt begrepen het verstrekken van alcoholhoudende drank aan een persoon van 18 jaar of ouder, welke kennelijk bestemd is voor een persoon van wie de leeftijd niet is vastgesteld. b. Artikel 45 Alcoholwet. Het verbod op het aanwezig hebben van alcohol onder de 18 jaar op voor publiek toegankelijke plaatsen. Ad a. In de eerste fase zal de focus hierbij op preventie liggen. Er zal samen met stakeholders een gemeentelijke aanpak worden ontwikkeld om meer bewustwording van de risico’s en gevaren te creëren. In het verlengde daarvan zet de gemeente vanaf 2025 de testkopermethode in. Bij de testkopermethode pag. 19/38

worden jongeren (minderjarig of meerderjarig) die niet onmiskenbaar 18 jaar of ouder zijn, ingezet om te constateren of de leeftijd goed wordt vastgesteld en of er al dan niet aan hen alcohol wordt verkocht of verstrekt. De boa van de gemeente neemt de testkoper(s) mee en laat deze een aankooppoging doen. De boa observeert de aankooppoging en wanneer hij of zij constateert dat de leeftijd niet op de juiste manier wordt vastgesteld, treedt de gemeente handhavend op volgens de sanctiestrategie. Hotspots met een hoog risico worden minimaal twee keer per jaar gecontroleerd. Verkooppunten met een gemiddeld, laag of geen risico zullen minder vaak gecontroleerd worden. De controles worden uitgevoerd op momenten dat er naar verwachting veel jongeren aanwezig zijn. Deze momenten zijn bekend op basis van eerdere controles of naar aanleiding van meldingen of klachten. De controles zullen met name in de weekenden plaatsvinden, tenzij de risicoanalyse anders bepaalt. De controles worden uitgevoerd in burgerkleding. De werkwijze van de gemeente wordt vastgelegd in het protocol testkopers gemeente Deventer, gebaseerd op het landelijke testkoper protocol (Bureau Objectief, 2022). Ad b. Op het verbod op het aanwezig hebben van alcohol onder de 18 jaar op voor publiek toegankelijke plaatsen wordt doorlopend gecontroleerd door politie en toezichthouders.

Zowel politie als toezichthouders hebben de bevoegdheid hier repressief tegen op te treden. Met de politie en toezichthouders zijn hierover afspraken gemaakt. 4. (Voorkomen) dronkenschap Het drinken van grote hoeveelheden alcohol tijdens het uitgaan lijkt erbij te horen. Zowel in de horeca als op evenementen. De aanpak van dronkenschap en doorschenken in het uitgaansleven is een belangrijk onderdeel in de aanpak van problematisch alcoholgebruik. Dronkenschap is immers gerelateerd aan riskant gedrag, zoals het plegen van vernielingen of geweld, het rijden onder invloed en ongewenst seksuele ervaringen. Het betreft hierbij de volgende bepalingen: a. Artikel 20, lid 4 Alcoholwet. Het verbod om personen in kennelijke staat van dronkenschap toe te laten in een horecazaak, op het terras of in een slijterij. b. Artikel 20, lid 5 van de Alcoholwet. Het verbod om in kennelijke staat dienst te doen in een horecazaak, op het terras of in een slijterij. c. Artikel 252 Wetboek van Strafrecht (in samenwerking met de politie). Verbod om personen in kennelijke staat van dronkenschap alcohol te verkopen of toe te dienen. d. Artikel 453 Wetboek van Strafrecht (in samenwerking met de politie). Verbod om zich in kennelijke staat van dronkenschap op de openbare weg te bevinden.

Voor de aanpak van dronkenschap, behalve in de openbare ruimte, en doorschenken bij dronkenschap wordt in de eerste fase ingezet op preventie met stakeholders. Goed schenk- en deurbeleid is hierbij belangrijk. In de tweede fase, vanaf 2025, zullen voor de repressieve aanpak ook mystery guests worden ingezet. Voor de inspecties op (het voorkomen van) dronkenschap wordt actief samengewerkt met de politie. De burgemeester kan op basis van bevindingen van de gemeentelijke boa handhavend optreden op basis van artikel 20 lid 5 en 6 van de Alcoholwet (aanwezigheid toestaan aan dronken personen en dronken dienstdoen in horecalokaliteit). Handhaving met betrekking tot het doorschenken aan dronken personen en dronkenschap in de openbare ruimte is voorbehouden aan de politie. Voor de veiligheid van de boa maakt de gemeente afspraken met de politie over gezamenlijke controles en ondersteuning op afroep bij risicovolle situaties. 5. Wederverstrekking Het betreft hierbij de volgende bepaling: a. Artikel 45a, lid 1 Alcoholwet.

Het verbod voor volwassenen om op publiek toegankelijke plaatsen anders dan bedrijfsmatig alcohol te verstrekken aan een persoon die de leeftijd van 18 jaar nog niet heeft bereikt, ook bekend als wederverstrekking Het verbod op wederverstrekking (het doorgeven van alcohol aan een minderjarige) ligt bij gemeenten en zal daarom door de gemeente gehandhaafd worden, echter is dit lastig te constateren voor zowel toezichthouders als horecaondernemers. Voor deze prioriteit geldt eveneens dat we als gemeente eerst inzetten op preventie met stakeholders. In de tweede fase, vanaf 2025, zal dit uitgebreid worden naar handhaving. 4.3.2

Werkwijze (risicogestuurd) toezicht

De toezichtcapaciteit van de gemeente wordt zo efficiënt mogelijk ingezet. Risicogestuurd toezicht vormt daarbij het uitgangspunt. Op basis van een risicoanalyse wordt voor elk verkooppunt van alcoholhoudende drank een risicoscore bepaald. Deze score is gebaseerd op het type bedrijf, risico’s voor de omgeving, pag. 20/38

meldingen, naleving en gedrag van de ondernemer. Bedrijven met nagenoeg geen risico worden minder vaak gecontroleerd. Bedrijven met een hogere risicoscore worden vaker gecontroleerd.Voor de toezichthouders wordt een prioritering van de locaties en een checklist opgesteld met punten waar zij op moeten letten. Naar aanleiding van de prioritering en de checklist kunnen zij de controles inplannen en hun proces-verbaal van bevindingen opstellen, conform het standaard gemeentelijke model, en deze aanleveren bij de handhavingsjuristen. De handhavingsjuristen maken gebruik van een handhavingsmatrix. De voortgang en uitvoering van de controles wordt maandelijks geëvalueerd. Dit maakt tussentijds bijsturen mogelijk. Daarnaast worden de hotspots in het maandelijkse horecahandhavingsoverleg besproken en worden nieuwe signalen ingebracht, besproken en opgevolgd. Overige aandachtspunten tijdens controles Tijdens alle bovengenoemde controles wordt ook gelet op de naleving van andere relevante bepalingen uit de Alcoholwet. Informeren leidinggevende De leidinggevende of ondernemer wordt altijd geïnformeerd over de bevindingen van de controle, ook als het resultaat positief is. Wanneer de toezichthouder een overtreding heeft geconstateerd, meldt hij dit in beginsel direct aan de aanwezige leidinggevende en/of ondernemer.

Doel hiervan is de overtreding, zo mogelijk, op dat moment te beëindigen en om discussie achteraf over de overtreding te voorkomen. Daarnaast vergroot het gericht en direct aanspreken de kans op toekomstige verbetering van de naleving. Indien het melden van de overtreding op dat moment niet mogelijk is, wordt dit op een later moment gedaan. De ondernemer kan dan ook zijn of haar zienswijze geven. 4.3.3

Toezichtcapaciteit

Voor het uitvoeren van controles is structureel 1388 uur per jaar beschikbaar. Een klein deel hiervan is beschikbaar voor juridische ondersteuning. Omdat binnen de gemeente Deventer nog weinig ervaring met het uitvoeren van Alcoholwetcontroles is, is het op dit moment niet duidelijk hoeveel uur nodig is om de gestelde prioriteiten te behalen. Vastgesteld is dat de basis- en hotspotcontroles de eerste prioriteit hebben en dat de beschikbare capaciteit daar in eerste instantie voor zal worden ingezet. Door de reguliere toezicht- en handhavingscapaciteit en verschillende taakvelden te combineren, kan de capaciteit efficiënt worden ingezet en kan ook permanent aandacht worden besteed aan de overige handhavingsprioriteiten. Ten aanzien van (het voorkomen van) dronkenschap wordt door de politie in samenwerking met boa’s doorlopend gecontroleerd.

4.3.4

Sanctiestrategie

Voor de opbouw van de sanctiestrategie is zowel het gezondheidsperspectief als het openbare orde en veiligheidsperspectief van de Alcoholwet leidend. Op basis hiervan zijn de bepalingen uit de Alcoholwet ingedeeld in drie risico-categorieën: Categorie A

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn van minder ernstige aard. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om administratieve vereisten.

Categorie B

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn ernstige overtredingen, maar er is geen sprake van een acute (gevaar)situatie.

Categorie C

Overtredingen van bepalingen in deze categorie zijn ernstige overtredingen, die direct van invloed zijn op de gezondheid (van jongeren) en/of openbare orde.

Bij iedere categorie hoort een bepaald sanctiestappenplan. Dat wil zeggen dat elke categorie een eigen sanctieopbouw (1e, 2e, 3e overtreding) heeft, waarbij de overtredingen van bepalingen in een hogere categorie zwaarder bestraft worden. Kortom, op overtredingen die direct van invloed zijn op de gezondheid of de openbare orde (zoals de leeftijdsgrens en dronkenschap) wordt zwaarder ingezet dan administratieve overtredingen. Het sanctiestappenplan en de categorisering per artikel is opgenomen in de Handhavingen Gedoogstrategie openbare orde en veiligheid, die op 20 november 2018 is vastgesteld. Tevens wordt verwezen naar de handhavingsmatrix Alcoholwet waar de opvolging bij overtreding van de Alcoholwet per artikel nader is uitgewerkt. Na het opleggen van een sanctie volgt op korte termijn een herinspectie.

pag. 21/38

4.4

Verbinding preventie en handhaving

Om het effect van afzonderlijke handhavings- of preventieve interventies te versterken worden deze zoveel mogelijk in samenhang ingezet. Daarnaast kiest de gemeente voor het inzetten van op wetenschappelijke inzichten gebaseerde integrale aanpakken. Zie onderstaande tabel voor (de combinatie van) maatregelen en integrale aanpakken die de gemeente inzet om de doelstellingen van dit plan te behalen. 4.4.1

Maatregelenmatrix

De tabel schetst een overzicht van de maatregelen die de gemeente de komende vier jaar per beleidspijler en per setting inzet. In bijlage 5 is een uitgebreid overzicht opgenomen van de acties per doelstelling.

Educatie

Toezicht en Handhaving

Regelgeving

Integrale aanpak

Horeca

 Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels  Training barpersoneel  Nalevingscommunicatie

 Goed schenk- en deurbeleid  Toezicht leeftijdsgrens (met testkopers)  Toezicht doorschenken/ aanwezigheid dronken personen en personeel  Handhavingsstappenplan  Nalevingsonderzoek

 Leeftijdsgrens  Verbod op aanwezigheid dronken personen en doorschenken

 Aanpak dronkenschap en doorschenken met horecaondernemers

Evenementen

 Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels  Training barpersoneel  Nalevingscommunicatie

 Toezicht leeftijdsgrens (met testkopers)  Toezicht doorschenken/ aanwezigheid dronken personen  Handhavingsstappenplan

 Leeftijdsgrens  Verbod op doorschenken  Aanvullende eisen t.a.v. ontheffing Alcoholwet bij evenementen

 Aanpak dronkenschap en doorschenken  Alcoholbeleid op evenementen – leidraad gemeenten

Thuis/ouders

 Voorlichting aan ouders over alcoholen uitgaansopvoeding: regels stellen en handhaven  Communicatie over risico’s van alcohol, opvoedvaardigheden, Alcoholwet en alcoholregels

 Ouderlijk toezicht op regels NIX18

 Ouderlijke regels over NIX18

 Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

Sport en andere paracommerciële verstrekkers

 Training barvrijwilligers  Nalevingscommunicatie  Communicatie over Alcoholwet en alcoholregels

 Toezicht leeftijdsgrens (met testkopers)  Toezicht doorschenken  Toezicht schenktijden onderzoeken  Handhavingsstappenplan  Nalevingsonderzoek

 Leeftijdsgrens  Verbod op aanwezigheid dronken personen doorschenken  Onderzoek effectiever handhaven op schenktijden  Schenken van sterke drank beperken

 Dronkenschap en doorschenken  Alcoholbeleid in sportkantines  Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

Scholen

 Scholen informeren over belang van alcoholvrij schoolbeleid – oa schoolreisjes, eindexamen etc  Overleg scholen over alcohol-voorlichting aan ouders  Communicatie over alcoholvrije schoolomgeving

 Alcoholvrije schoolomgeving en -activiteiten

 Helder op School  Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

pag. 22/38

Openbare ruimte/Algemeen

Overkoepelend

Educatie

Toezicht en Handhaving

Regelgeving

 Communicatieplan  Campagne  Ik Pas  Nix18

 Toezicht bezit alcohol onder de 18 jaar  Toezicht openbaar dronkenschap  Toezicht wederverstrekking  Koppeling met Wetboek van Strafrecht  Doorverwijzing en samenwerking met Halt

 Verbod aanwezig hebben alcohol onder de 18 jaar  Verbod openbaar dronkenschap  Verbod wederverstrekking

Integrale aanpak

 Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)

pag. 23/38

5.

Samenwerking, uitvoering en evaluatie

Bij het tot stand komen van dit plan zijn verschillende gemeentelijke afdelingen betrokken evenals externe samenwerkingspartners. Hieronder een beschrijving van de organisatiestructuur en de belangrijkste samenwerkingspartners.

5.1

Samenwerking en uitvoering

Effectief alcoholbeleid is gebaat bij het gelijktijdig inzetten van activiteiten op verschillende beleidspijlers. Goede samenwerking is daarbij een belangrijke voorwaarde. Het preventie- en handhavingsplan is, zoals eerder toegelicht, dan ook opgesteld na gesprekken met verschillende partijen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Uitvoeringsplan Om de voornemens uit dit plan te concretiseren, maakt de gemeente met haar samenwerkingspartners jaarlijks een uitvoeringsplan, zoveel mogelijk voorzien van meetbare doelstellingen en een planning. Communicatie Het kernteam Alcoholmatiging zoekt jaarlijks de samenwerking op met de afdeling communicatie van de gemeente. Dit voor advies over nalevings- en publiekscommunicatie en om jaarlijks gezamenlijk, aansluitend op het uitvoeringsplan een communicatieplan ter ondersteuning van de plannen op te stellen. De afdeling communicatie draagt bij aan de uitvoering daarvan Coördinatie De gemeente heeft een coördinerende en deels uitvoerende rol. Bij de uitvoering betrekt de gemeente het kernteam Alcoholmatiging en andere partijen (stakeholders): sportorganisaties, onderwijs, verstrekkers.

Gezondheidsbeleid (Sociale Pijler) draagt samen met de team vergunningverlening, toezicht en handhaving (Fysieke Pijler) zorg voor het initiëren van de uitvoeringsplannen, de samenhang met de uitvoeringsplannen van het gezondheidsbeleid en zorgt dat de uitvoeringsplannen worden vastgesteld door het college. Overlegstructuur In de opstartfase is er wekelijks tot tweewekelijks overleg voor wat betreft de uitvoering en monitoring van de controles. Daarnaast en in het verlengde daarvan zijn er overlegstructuren opgezet om van planvorming tot uitvoering, monitoring en evaluatie te komen. Zie hiervoor onderstaande tabel: Organisatiestructuur Preventie- en handhavingsplan

Coördinatie

Leden

Taken

Vergaderfrequentie

Beleidsadviseur gezondheid en beleidsadviseur veiligheid/beleid

• College van B&W betrekken bij de planvorming en de handhavingsstrategie en informeren over de voortgang en eventuele knelpunten • Verantwoordelijk opstellen preventie- en handhavingsplan (een keer per 4 jaar) • Initiëren van uitvoeringsplannen • Voortgang coördineren en monitoren • Bewaken van de samenhang met de uitvoeringsplannen van het gezondheidsbeleid • Zorgen dat de uitvoeringsplannen worden vastgesteld door het college • Initiëren van evaluaties

In onderlinge afstemming

pag. 24/38

Organisatiestructuur Preventie- en handhavingsplan

Kernteam Alcoholmatiging

Leden

Taken

Vergaderfrequentie

Vaste leden: Beleidsadviseur gezondheid, beleidsadviseur veiligheid, beleidsadviseur jeugd en onderwijs, handhavingsjurist, medewerker team ondernemen en vergunningen, toezichthouders Alcoholwet, coördinator toezichthouders, GGD, Politie, Tactus en Raster.

• Uitvoeringsplannen maken en uitvoeren • Bespreken van en zo nodig aansluiten op nieuwe ontwikkelingen • Evalueren en resultaten duiden • Bijdragen aan jaarlijkse risicoanalyse • Bijdragen aan opstellen en evalueren van uitvoeringsplan

3-4 keer per jaar

Flexibele agendaleden: Communicatieadviseur gemeente en iriszorg

Horeca handhavingsoverleg (bestaand overleg)

Coördinator toezicht en handhaving, handhavingsjurist, beleidsadviseur OOV, toezichthouders Alcoholwet, team ondernemen en vergunningen, juridisch medewerker, politie

• Alcoholplan vast agendapunt overleg • Uitvoering geven aan alcoholplan • Bespreken en prioriteren hotspots • Bespreken voortgang (basis)controles • Bijsturen

Maandelijks

Afstemmingsoverleg toezicht en handhaving

Handhavingsjurist, coördinator toezicht en handhaving, toezichthouders Alcoholwet, team ondernemen en vergunningen

• Sturing en coördinatie op controles: bespreken voortgang controles en controles uitzetten • Tussentijds evalueren en bijsturen • Knelpunten in kaart brengen • Kennisoverdracht

Wekelijks tot tweewekelijks

Stakeholder overleg

Beleidsadviseur gezondheid en preventie, GGD IJsselland, Raster (jeugd- en jongerenwerk), Tactus, KHN, iriszorg, Voor Elkaar Teams, onderwijs (bo/vo/mbo/hbo, 1 per type onderwijs), Deventer Doet, sportverenigingen (vanuit Sportbedrijf), buurtvoorzieningen, ouders, jongeren, JOGG-regisseur, projectleider gezonde schoolaanpak, vertegenwoordiger ouderen

• Signaleren en adviseren • Ontwikkelingen bespreken en zo nodig aansluiten op nieuwe ontwikkelingen • Samenwerking bevorderen • Vertaling van beleid naar uitvoeringspraktijk

1-2 keer per jaar

pag. 25/38

5.2

Evaluatie

Kritisch evalueren is een belangrijk onderdeel van dit plan. Om de kwaliteit van onze aanpak hoog te houden en waar nodig tijdig bij te stellen, gebruikt de gemeente de volgende evaluatiecyclus:  Elk jaar wordt in overleg met de samenwerkingspartners het uitvoeringsplan geëvalueerd en wordt op basis van deze inzichten een uitvoeringsplan voor het daaropvolgende jaar geschreven. Waar nodig wordt de risicoanalyse herijkt.  De raad van de gemeente Deventer wordt elk najaar, vanaf 2024 tot en met 2026, geïnformeerd over de voortgang van de uitvoering van het plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord. Dat plan vormt het uitvoeringsplan van ons lokaal gezondheidsbeleid. De voortgang van de uitvoering van voorliggend plan vormt hier een onderdeel van.  Elke twee jaar komen daarbij de nalevingscijfers uit nalevingsonderzoek leeftijdsgrens en doorschenken.  Elke vier jaar (einde looptijd van dit plan) vindt een uitgebreide evaluatie plaats op basis van beschikbaar onderzoek en input van samenwerkingspartners. Hierbij worden de realisatie van activiteiten, effecten van beleid en achterliggende verklaringen op een rij gezet. Op basis hiervan kan vastgesteld worden in hoeverre het beleid de gewenste uitkomsten heeft opgeleverd en op welke punten het beleid bijgesteld dient te worden.

pag. 26/38

Literatuur en bronnen Expertisecentrum Alcohol (2020). Dossier Alcohol en jongeren. Utrecht: Trimbos-instituut. Geraadpleegd van expertisecentrumalcohol.nl, 26 november 2020. Babor, T., Caetano, R., Casswell, S., Edwards, G. & Giesbrecht, N. (2010). Alcohol: no ordinary commodity: Research and public policy. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. Bureau Objectief (2017). Nalevingsonderzoek doorschenken gemeente Rotterdam 2017. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2018). Nalevingsonderzoek doorschenken gemeente Utrecht 2018. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2020). Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop aan minderjarigen in 2020. Nijmegen: Bureau Objectief. Bureau Objectief (2022). Handreiking Toezicht Alcoholwet. Geraadpleegd van http://www.handreikingalcoholwet.nl/, februari 2022. Burton, R., Henn, C., Lavoie, D., O'Connor, R., Perkins, C., Sweeney, K., Greaves F., Ferguson B., Beynon C., Belloni A., Musto V, Marsden J. & Sheron, N. (2017). A rapid evidence review of the effectiveness and cost-effectiveness of alcohol control policies: an English perspective. The Lancet, 389(10078), 1558-1580. Dorsselaer, S. van, Beurs, D. de & Monshouwer, K. (2020). Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2019. Utrecht: Trimbos-instituut. Dorsselaer, S. van, Tuithof M & Monshouwer, K. (2016).

Factsheet Peilstationsonderzoek. Ouders 2015. Ouders over het gebruik van tabak, alcohol, cannabis en internet door jongeren. Utrecht: Trimbos-instituut. Engels, R., Kleinjan, M. & Otten, R. (2013) De rol van ouders bij alcoholgebruik van adolescenten: Stand van zaken. Nijmegen: Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen Gezondheidsraad (2015). Richtlijnen goede voeding 2015. ’s-Gravenhage: Gezondheidsraad 24, 1–95. Holder, H. D. (1998). International research monographs in the addictions. Alcohol and the community: A systems approach to prevention. New York, NY, US: Cambridge University Press. Nationaal Preventieakkoord (2018). Nationaal Preventieakkoord. Naar een gezonder Nederland. ’sGravenhage: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Paternotte, M. & Prooij, F. (2019). Doelgroeponderzoek Plattelandsjongeren. Kwalitatief onderzoek naar alcoholgebruik onder plattelandsjongeren. Amsterdam: Mare. Meier , P. et al. (2008). The independent review of the effects of alcohol pricing and promotion. Summary of Evidence to Accompany Report on Phase 1: Systematic Reviews. United Kingdom: School of Health and Related Research, University of Sheffield, UK Monshouwer, K. Miltenburg, C. van, Beek, R. van, Hollander, W. den, Schouten, F. Goor, M. van, ., & Laar M.W. van (2021). Het grote uitgaansonderzoek 2020.

Uitgaanspatronen, middelengebruik gezondheid en intentie tot stoppen of minderen onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen. Utrecht: Trimbos-instituut. Nijkamp. L., Smeets, L., Greeff, J. de, Scholten, K. & Voorham, L. (2020). Dronkenschap en doorschenken. De impact en aanpak van dronkenschap en doorschenken in het uitgaansleven. Factsheet. Utrecht: Trimbos-instituut. Onrust, S., Otten, R., Lammers, J. & Smit, F. (2016). School-based programmes to reduce and prevent substance use in different age groups: What works for whom? Systematic review and meta-regression analysis. Clinical Psychology Review, 44, 45-59. Reynolds, R.I. (2003). Building confidence in our communities. London: London Drug Policy Forum. Rombouts, M., Dorsselaer, S. van, Scheffers, T., Tuithof, M., Kleinjan, M. & Monshouwer, K. (2020a). Jeugd en riskant gedrag 2019. Kerngegevens uit het Peilstationsonderzoek Scholieren. Utrecht: Trimbospag. 27/38

instituut. Rombouts, M., Visser, D., Onrust, S., Tuithof, M., Scheffers-Van Schayck, T., Simon, J., & Monshouwer, K. (2020b). Preventie en gebruik van tabak, alcohol, cannabis en andere middelen onder jongeren met een licht verstandelijke beperking in het cluster 3-onderwijs. Kerngegevens uit het EXPLOREonderzoek 2019. Utrecht: Trimbos-instituut. Smeets, L., Monshouwer, K. & Greeff, J de. (2019). De IJslandse aanpak van middelengebruik onder jongeren Een verkenning van de wetenschappelijke literatuur. Utrecht: Trimbos-instituut Smit. K., Monshouwer. K., Leeuwen, L. van, & Voogt, C. (2020) – Zien drinken doet drinken. De invloed van de zichtbaarheid van alcohol in de sociale omgeving op kennis, opvattingen en gebruik van alcohol door jongeren. Literatuuroverzicht. Utrecht: Trimbos-instituut. Nationale Drug Monitor, editie 2022. Alcohol 11.2.2 Demografische kenmerken algemene bevolking Nationale Drug Monitor. https://www.nationaledrugmonitor.nl/alcohol-demografische-kenmerkenalgemene-bevolking/. Geraadpleegd op: 15 februari 2022. Trimbos-instituut, Utrecht & WODC, Den Haag Van der Vorst, H., Engels, R.C.M.E., Meeus, W., & Dekovic, M. (2006). Parental attachment, parental control, and early development of alcohol use: A Longitudinal Study. Psychology of Addictive Behaviors , Vol. 20, No. 2, 107–116

Wagenaar, A.C., Toomey, T.L. & Erickson, D.J. (2005). Complying with the minimum drinking age: effects of enforcement and training interventions. Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 29, 2, 255-262

pag. 28/38

Bijlage 1:

Nadere uitwerking probleemanalyse

Alcoholgebruik door jongeren in Nederland Ook binge drinken en dronkenschap zijn sinds 2015 niet verder afgenomen (Rombouts e.a., 2020). Van de scholieren die in de maand voorafgaand aan het onderzoek dronken, heeft bijna drie op de vier bij één gelegenheid vijf of meer glazen alcohol gedronken. Het binge drinken in de afgelopen maand neemt sterk toe tussen de 13 en 14 jaar: van 4,6% bij de 13-jarigen naar 18% onder de 14-jarigen). Onder de 16jarigen drinkt één op de vijf (19%) 5-10 glazen alcohol in het weekend. Jongens en scholieren van het vmbo-b en vmbo-t drinken vaker dan hun leeftijdgenoten (Rombouts e.a, 2020a). Binnen het speciaal onderwijs is het alcoholgebruik onder leerlingen van cluster 4 scholen (gedrags- of ontwikkelingsstoornissen en psychiatrische problemen) vergelijkbaar met VMBO-b; in cluster 3 (LVB) ligt het alcoholgebruik lager dan in het reguliere onderwijs (Rombouts e.a, 2020b). Sommige groepen jongeren (en jongvolwassenen) zijn extra kwetsbaar en lopen daardoor een groter risico op problematisch alcoholgebruik. Het gaat bijvoorbeeld om kinderen van ouders met een verslaving of psychische problematiek en kinderen met een licht verstandelijke beperking (Expertisecentrum Alcohol, 2020).

Alcoholgebruik onder (jong)volwassenen in Nederland  Gekeken naar de totale volwassen bevolking valt op dat schadelijk gebruik van alcohol het meest voorkomt in de leeftijdsgroep 20-29 jaar (NDM, 2022, peiljaar 2020).  De meerderheid van de mbo- en hbo-studenten drinkt en ruim 70 procent doet dat regelmatig (van Dorsselaer e.a., 2020). Van degenen die drinken, drinkt 19 procent gemiddeld meer dan 10 glazen alcohol op een weekenddag. De 17-jarigen op het mbo drinken meer dan hun leeftijdgenoten op het hbo of voortgezet onderwijs.  Jongvolwassenen die regelmatig uitgaan drinken op een uitgaansavond ruim 12 glazen, terwijl zij op andere dagen dat zij alcohol drinken zo’n drie glazen consumeren (bijna drie glazen) (Monshouwer e.a, 2021).  Een kwalitatief onderzoek onder plattelandsjongeren geeft inzicht in hun kennis, houding en gedrag met betrekking tot alcohol (Paternotte & Prooij, 2019). Hoewel de jongeren overmatig lijken te drinken, zien zij dit zelf niet als een probleem. Zij hebben een positieve houding ten opzichte van alcohol mede omdat drinken in hun omgeving als normaal wordt gezien. Hun kennis over de schadelijkheid van alcohol is beperkt.

Bijlage 2:

Alcohol en opvoeding

Regio IJsselland Bijna een kwart van de ouders uit de regio IJsselland (23%) verbiedt volgens de jongeren het drinken van alcohol. Ruim een kwart van de ouders vindt het alcohol drinken goed of zegt er niets van en een derde raadt het af of zegt dat zij minder moeten drinken. Ouders van jongeren die nog geen alcohol hebben gedronken, zijn afwijzender ten aanzien van het alcohol drinken dan ouders van jongeren die ooit alcohol hebben gedronken. Bij jongeren die niet gedronken hebben, verbiedt 40% het en bij ouders van jongere die ooit alcohol gedronken hebben 8%. Bijna de helft van de ouders van jongeren die ooit alcohol hebben gedronken, vindt het goed of zegt er niets van. In de groep die nooit gedronken heeft, is dat 6%. Deze verschillen zijn zowel in de klassen twee en vier te zien. Ouders van vmbo-leerlingen verbieden minder vaak het drinken van alcohol dan ouders van leerlingen op havo/vwo. Ook ouders van jongeren die niet bij beide ouders wonen, verbieden minder vaak alcoholgebruik dan ouders van jongeren die wel bij beide ouders wonen. Ouders van jongeren in klas vier zijn minder afwijzend ten aanzien van alcohol drinken dan in klas twee. Ruim de helft van de jongeren die ooit alcohol heeft gedronken, drinkt alcohol thuis (alleen of met anderen), ruim een kwart drinkt bij vrienden thuis.

14% drinkt in een keet/hok/schuur en 15% drinkt bij het uitgaan in een café en/of discotheek of restaurant. Vier op de vijf jongeren heeft een afspraak met ouders over alcohol drinken. Meestal is dat een afspraak om tot een bepaalde leeftijd niet te drinken (36%). Bij drie kwart is dat de leeftijd van 18 jaar of ouder en bij 14% gaat het om de leeftijd van 16 jaar of jonger. Ruim een vijfde van de jongeren heeft een afspraak over de hoeveelheid die gedronken mag worden.

pag. 29/38

Alcohol en zwangerschap in Nederland Alcohol in de 4 weken vóór de zwangerschap De Monitor Middelengebruik en Zwangerschap laat zien dat 43% van de moeders alcohol heeft gedronken in de 4 weken vóór de zwangerschap. Áls vrouwen dronken, dronken zij over het algemeen op een dag: minder dan één glas (19%), één glas (26%), twee glazen (31%), drie glazen (15%) of vier of meer glazen (9%). Alcoholgebruik in de 4 weken vóór de zwangerschap kwam het vaakst voor bij vrouwen van 30 tot 34 jaar (51%).

Figuur 1: alcoholgebruik in de 4 weken vóór de zwangerschap naar leeftijd (bron: Monitor Middelengebruik en Zwangerschap (2021) van het Trimbos-instituut

Voor het grootste deel van de vrouwen (90%) was de zwangerschap een bewuste keuze. Voor veel vrouwen is de zwangerschapswens een reden om te minderen of stoppen met drinken. Van de vrouwen die ooit alcohol hebben gedronken, is een kwart (26%) vóór de zwangerschap helemaal gestopt en 24% is minder gaan drinken vanwege de zwangerschapswens. Minderen of stoppen met drinken vóór de zwangerschap

Figuur 2: onder vrouwen die ooit alcohol hebben gedronken: minderen of stoppen met drinken vóór de zwangerschap (bron Monitor Middelengebruik en Zwangerschap (2021) van het Trimbos-instituut)

Drinken tijdens de zwangerschap De meeste vrouwen weten in de eerste weken van de zwangerschap nog niet dat ze zwanger zijn. Daardoor kan het gebeuren dat ze toch bier, wijn of andere alcoholische dranken drinken. In de onderzoeken is daarom onderscheid gemaakt tussen vrouwen die nog niet wisten dat zij zwanger waren en vrouwen die zich hier wel bewust van waren. Uit de Monitor Middelengebruik en Zwangerschap (2021) blijkt dat 24,4% van alle vrouwen alcohol heeft gedronken toen zij nog niet wisten dat zij zwanger waren. Een klein gedeelte (2,6%) geeft aan alcohol pag. 30/38

gedronken te hebben toen zij wel wisten dat ze zwanger waren [1]. In de meeste gevallen ging dit niet om een glas of meer, maar om een paar slokjes (76%). Alcohol en borstvoeding Uit de Monitor Middelengebruik en Zwangerschap 2021 blijkt dat 77% van de Nederlandse moeders borstvoeding heeft gegeven. Van de vrouwen die borstvoeding gaven, rapporteerde 19% dat ze gedurende die periode alcohol hadden gedronken. Bij 97% van hen was dit meestal één glas per keer en bij twee derde (67%) van hen zat er drie uur of meer tussen het drinken van alcohol en het geven van borstvoeding. De hoeveelheid alcohol die via de borstvoeding bij de baby terechtkomt verschilt afhankelijk van de tijd die er zit tussen het drinken van alcohol en het geven van borstvoeding. Direct na het drinken van het glas bier of wijn komt er meer alcohol bij de baby dan een paar uur later. Een standaardglas alcohol wordt door een zwangere vrouw in 2 á 3 uur afgebroken. Dus als de moeder minder dan die 2 á 3 uur vóór de volgende voeding (of vóór kolven) drinkt, zal er alcohol via de borstvoeding bij de baby terechtkomen. Trend Ten opzichte van 2016 en 2018 is het alcoholgebruik van vrouwen vóór en tijdens (toen de zwangerschap bekend was) de zwangerschap in 2021 grotendeels stabiel gebleven (zie figuur 3).

Figuur 3: alcoholgebruik vóór en tijdens de zwangerschap in 2016, 2018 eb 2021 (bron: de Monitor Middelengebruik en Zwangerschap (2021) van het Trimbos-instituut

pag. 31/38

Bijlage 3:

Overzicht cijfers

Ouders en opvoeding (% 2018 en 2021)

Volwassenen 18+ (% 2016 en 2020)

18-65 jaar (% 2016 en 2020)

65+ (% 2016 en 2020)

Bron: gezondheidsmonitor GGD IJsselland en kindermonitor (IJssellandscan)

pag. 32/38

Bijlage 4:

Naleving leeftijdsgrens door verkooppunten

Naleving leeftijdsgrens door verkooppunten in % 2018

2020

Supermarkten

68,9

58,1

Slijterijen

73,3

66,3

Avondwinkels

34,7

41,0

Cafetaria’s

20,7

29,8

Horecagelegenheden

17,5

29,0

Sportkantines

20,2

23,9

Thuisbezorgkanalen

9,5

12,4

Webshops

2,2

8,8

pag. 33/38

Bijlage 5:

Overzicht acties per doelstelling

pag. 34/38

pag. 35/38

pag. 36/38

pag. 37/38

pag. 38/38