2023-05-17 Op weg naar een Visie Deventer 2040

Op weg naar een Visie Deventer 2040: de bouwstenen Eindrapport fase 1 Voor raad 17 mei 2023

Inhoud 1 Inleiding ................................................................................................................................................ 3 2 Doel van een Visie 2040 ...................................................................................................................... 3 3 Kaders .................................................................................................................................................. 4 3.1 Identiteit van Deventer................................................................................................................... 4 3.2 Kaders uit het Plan van Aanpak .................................................................................................... 5 3.3 Toekomstvisie Deventer 2030 ....................................................................................................... 5 3.4 Bestaande lange termijnvisies en tijdloze waarden ...................................................................... 6 3.4.1 Bestaande lange termijnvisies ................................................................................................ 6 3.4.2 Tijdloze waarden .....................................................................................................................

7 3.5 Wonen en Voorzieningen .............................................................................................................. 8 4 Uitgevoerde werkzaamheden .............................................................................................................. 9 4.1 Landelijke, Europese en mondiale trends ..................................................................................... 9 4.2 Vragenlijsten .................................................................................................................................. 9 4.2.1 Toelichting............................................................................................................................... 9 4.2.2 Grote zorgen ......................................................................................................................... 10 4.2.3 Grote projecten/(beleid)opgaven .......................................................................................... 12 4.3 Visie Maastricht ........................................................................................................................... 15 5 Voorstel voor aanpak om te komen tot een visie Deventer 2040 ......................................................

16 Bijlage 1 Vragenlijst ............................................................................................................................... 17 Bijlage 2 Samenvatting van de identiteit van Deventer ........................................................................ 18 Bijlage 3 Samenvatting Toekomstvisie 2030 ........................................................................................ 20 Bijlage 4 Wonen en Voorzieningen ....................................................................................................... 21 Bijlage 5 Ontwikkelingen op mondiaal en Europees niveau ................................................................. 24 Bijlage 6 Ontwikkelingen op nationaal niveau....................................................................................... 25 Bijlage 7 Samenvatting Rapport Trendbureau Overijssel ..................................................................... 28 Bijlage 8 Samenvatting Trendrapport Gemeente Deventer 2022 ......................................................... 33 Bijlage 9 Visie Maastricht=Deventer 2040 ............................................................................................ 38 B9.1 Waar willen we naartoe? ...........................................................................................................

38 B9.1.1 De inclusieve stad Deventer ............................................................................................... 38 B9.1.2 De woonstad Deventer ....................................................................................................... 39 B9.1.3 De kennisstad Deventer ..................................................................................................... 41 B9.1.4 De ontmoetingsstad Deventer ............................................................................................ 41 B9.1.5 De groene stad Deventer ................................................................................................... 42 B9.1.6 De netwerkstad Deventer ................................................................................................... 43 B9.2 De rol van de gemeentelijke overheid....................................................................................... 43 Bijlage 10 Voorportaal investeringen (in begroting 2022) ..................................................................... 45

1 Inleiding Het college van B&W heeft de handschoen opgepakt om een visie Deventer 2040 op te stellen. Dit is een proces in twee fasen: • Fase 1: Voor de gemeenteraadsverkiezingen is informatie verzameld, waarmee alles is ‘klaargezet’ voor het nieuwe college en de nieuwe raad. In deze fase worden nog geen beleidsuitspraken gedaan. • Fase 2: Pas na de vorming van een nieuw college wordt een start gemaakt met het opstellen van de visie Deventer 2040. Op 12 januari 2022 is het Plan van Aanpak Deventer 2040 besproken in de raad. Op 26 januari is het Plan van Aanpak vastgesteld. https://deventer.raadsinformatie.nl/vergadering/939425#ai_6519874 In dit rapport worden de resultaten van de uitgevoerde analyses weergegeven. Het doel van dit rapport is dat het keuzes beschrijft die gemaakt moeten worden voordat wordt begonnen met fase 2: het opstellen van een Visie Deventer 2040. Elke paragraaf wordt daarom afgesloten met een vraag waarvan het antwoord richting geeft aan het proces om te komen tot een Visie Deventer 2040. Met dit rapport wordt fase 1 afgerond.

2 Doel van een Visie 2040 Het ideaalbeeld van een lange termijnvisie is dat het richting geeft aan beslissingen die college en raad op de korte termijn nemen. In de praktijk is dat niet zo eenvoudig. Zowel de praktische, bestuurlijke en politieke realiteit verandert snel, waardoor een visie op de toekomst automatisch ook verandert. Ook kunnen korte termijn belangen (in een politieke omgeving) zwaarder wegen dan die op de lange termijn. Die kanttekening neemt niet weg dat het zinvol lijkt om een doorkijk naar 2040 te maken. Er zijn meerdere doelen die we met de Visie Deventer 2040 willen bereiken: • Het is een kader wat behulpzaam is bij het maken van beleidskeuzes op de korte en middellange termijn. Dit kan gaan over specifieke onderwerpen of over het maken van financiële afwegingen voor de begroting of de voorjaarsnota; • Het geeft richting voor doelen en investeringen die verder in de toekomst liggen dan de komende vier jaar. Op basis van de visie kunnen op korte termijn stappen worden gezet die het realiseren van het doel op een veel langere termijn mogelijk maken; • De visie vormt een gedeeld verhaal waarmee we als Deventer aan onze inwoners en aan partijen waarmee wij samenwerken kunnen laten zien wat ons leidt in ons beleid; • Een visie hoeft niet per se baanbrekend en innovatief te zijn.

Ook het opschrijven van tijdloze en daarmee soms triviale waarden heeft meerwaarde; • De visie vormt een solide basis onder het behartigen van onze financiële en inhoudelijke belangen in de samenwerking met de regio, de provincie, het rijk en Europa. • Het proces om te komen tot een toekomstvisie heeft op zich als meerwaarde dat in gezamenlijkheid wordt nagedacht over de toekomst van Deventer. Dat leidt tot verbinding en saamhorigheid.

Vragen: • Zijn het de juiste doelen? • Is het overzicht van doelen volledig? • Heeft het opstellen van een Visie Deventer 2040 zin? Antwoord: het opstellen van een Visie 2040 heeft zin.

3 Kaders Het opstellen van een visie 2040 begint niet bij nul. Zo is er de afgelopen 25 jaar al veel nagedacht over de identiteit en de toekomst van Deventer. Dat is vastgelegd in verschillende beleidsdocumenten en kan gezien worden als kader voor de Visie 2040. Dit wordt in paragraaf 3.1 nader toegelicht. In het door de gemeenteraad vastgestelde Plan van Aanpak al bepaalde kaders voor de op te stellen visie vastgelegd. Die worden samengevat in paragraaf 3.2. Door de gemeenteraad is ook gevraagd om de in 2009 opgestelde Toekomstvisie 2030 mee te nemen. Hier wordt in paragraaf 3.3 nader op ingegaan. Daarnaast zijn er natuurlijk heel veel sectorale lange termijnbeleidsvisies, zoals bijvoorbeeld het energieplan of het sportkader ‘Samen sporten maakt sterk’. Al die visies bevatten vaak een doorkijk tot 2030 of 2035. In paragraaf 3.4.1 is hiervan een overzicht gegeven. De verschillende visies zijn doorgaans gestoeld op ambities of waarden die als tijdloos beschouwd kunnen worden. Het zijn uitgangspunten waar niemand het mee oneens is. In het proces naar de visie 2040 kan het behulpzaam zijn om deze te onderkennen. Dan kan het debat gaan over punten waar wel verschil van mening over is. Voorbeelden van tijdloze waarden zijn opgenomen in paragraaf 3.4.2. Tenslotte is er het traject Wonen en Voorzieningen, waarin belangrijke elementen voor de Visie 2040 worden vormgegeven.

In paragraaf 3.5 wordt hier een samenvatting van gegeven.

3.1 Identiteit van Deventer Er is afgelopen jaren is in meerdere beleidsdocumenten ingegaan op de identiteit van Deventer. Dat betreft onder meer: • Het Nieuw Deventerisme uit 1999; • De toekomstvisie 2030 uit 2009; • De Omgevingsvisie: het DNA van Deventer • Het meerjaren marketingplan van …in Deventer; • Het bestuursakkoord 2018-2022 In bijlage 2 worden daar stukken uit geciteerd. Vraag: is het zinvol om opnieuw de identiteit van Deventer vast te stellen?

Antwoord: Dit gaan we niet opnieuw doen. Wel voegen we de resultaten van een verdiepend onderzoek naar de Deventer identiteit door …in Deventer toe aan de Visie 2040.

3.2 Kaders uit het Plan van Aanpak In het vastgestelde Plan van Aanpak zijn de volgende kaders opgenomen. Deze • De menselijke kant staat centraal in de visie Deventer 2040 • De visie Deventer 2040 moet aanvullend zijn op ‘Wonen en Voorzieningen’. • De visie Deventer 2040 moet ook aanvullend zijn op bestaande lange termijnvisies. • De visie Deventer 2040 is ook een zakelijke ruimtelijk-economische visie. • De visie Deventer 2040 is geworteld in de realiteit. Er wordt deze keer niet gedroomd over een mooie toekomst. • Trends en bewegingen worden gebruikt als input voor de visie. • De toekomst wordt zoveel mogelijk concreet gemaakt door het benoemen van specifieke projecten. • Van alles wat wordt opgenomen in de visie moet duidelijk zijn welke stap de dag na vaststelling wordt gezet, ook ligt het eindresultaat nog decennia van ons vandaan. • De visie moet handvatten bieden om keuzes voor de korte termijn (1 tot 4 jaar) te maken. Vraag: vormen deze punten nog steeds de leidraad voor het opstellen van de Visie 2040? Antwoord: ja

3.3 Toekomstvisie Deventer 2030 In 2009 is een Toekomstvisie 2030 unaniem door de raad vastgesteld. Die visie is tot stand gekomen in een zeer uitgebreid proces met alle mogelijke betrokkenen. De scenario’s die daarin zijn beschreven hebben sindsdien weinig aan actualiteit ingeboet. In bijlage 3 is een samenvatting gegeven. Het is leerzaam om de vraag te stellen wat er met deze toekomstvisie is gedaan. In dat licht kunnen de onderwerpen in die visie in vier categorieën worden onderverdeeld: Wensen waarmee sindsdien weinig is gedaan, zoals: - IJsselfront autovrij - Een derde brug over de IJssel. Dit staat nu wel in collegeprogramma - Het boek blijft icoon - Meer evenementen in verbinding met onze wortels - Na 2030 geen uitbreiding meer Wensen die moeilijk realiseerbaar bleken, zoals: - Slow food met Sallandse inslag - Meer mogelijk met minder regels - Opleidingsniveau graadje hoger - Werken in kringlopen Tijdloze waarden zonder nadere invulling en actie, zoals: - Ruimte voor nieuwe initiatieven - Op school en werk zijn verschillen tussen mensen vervaagd

-

Dienstverlening is naadloos en tijdloos Sluitend vangnet voor alle inwoners Van Overheid naar Tussenheid Zorg op maat dankzij nieuwe technieken

En tenslotte, voornemens die (deels) wel actief zijn gerealiseerd, al dan niet dankzij de Toekomstvisie 2030, zoals: - Binnenstad is magneet voor bezoekers, door versterking van de marketing via …in Deventer - Onweerstaanbare mix van functies, door toelaten meer horeca - Auto’s zoveel mogelijk geweerd uit stadsbeeld, door autovrij maken Grote Kerkhof - Meer creatieve broedplaatsen, bijvoorbeeld in de Gasfabriek - Voorsprong door slimme toepassingen - Een veiligheidsnetwerk van mensen, in plaats van repressie - Deventer Denk&Doe-stad, bijvoorbeeld in de Kien - Stimuleren startende ondernemers, via het Ondernemershuis - Samenwerken in netwerken is troef van Deventer, bijvoorbeeld in het DEP Vragen: Wat doen we met de Toekomstvisie 2030? Gebruiken we de visie ter lering, vermaak en inspiratie of bouwen we erop verder? Antwoord: we gebruiken de Toekomstvisie 2030 ter inspiratie en lering, maar gaan niet voortborduren op inhoud die geen betekenis heeft.

3.4 Bestaande lange termijnvisies en tijdloze waarden 3.4.1 Bestaande lange termijnvisies Dit is een niet volledige lijst van visies met een langere horizon dan 4 jaar: • Goede voorziening in de buurt 2022 – 2030 • Samen sporten maakt sterk 2022 – 2030 • Energieplan 2030 • Bomenbeleidsplan 2021-2030 • Laadbeleid 2021-2030 • Ambitie Beroepshaven 2030 • Fietsbeleid 2020-2030 • Regionaal Programma Werklocaties Cleantech Regio 2019-2030 • Beleidskader Goede voorziening in de buurt 2022 – 2030 • Cultureel Perspectief 2020-2030 in het Uitvoeringsprogramma • Warmtetransitievisie 2030 • Deventer Klimaatadaptatieprogramma 2050 • Verduurzaming Gemeentelijk Vastgoed 2050 • Beleidskader Van Wieg naar Werk 2019-2022 • Beleidskader Participatiewet Inzet op maat 2020 en verder • Omgevingsvisie In al deze visies staan waarden, ambities en doelen die ook van toepassing zijn voor een visie 2040.

Vraag: is het zinvol om het overzicht van bestaande visies compleet te maken en een integraal beeld te schetsen van alle verschillende waarden, ambities en doelen die in die visies zijn opgenomen? Antwoord: ja, we maken een overzicht van alle bestaande lange termijn visies en de waarde, ambities en doelen die daarin zijn opgenomen.

3.4.2 Tijdloze waarden In bovenstaande visies zijn waarden en ambities opgenomen die als tijdloos en politiek onafhankelijk beschouwd kunnen worden. Het zijn uitgangspunten die altijd geldig zijn en waar niemand het mee oneens is. Het kan zinvol zijn om deze in de visie 2040 expliciet te benoemen. Hieronder worden een aantal voorbeelden genoemd. De gemeente Deventer wil dat jongeren veilig en gezond opgroeien, hun talenten ontwikkelen en naar vermogen bijdragen aan de maatschappij. Dit willen we bereiken in een samenspel met hun ouders, hun omgeving en instellingen in de gemeente. We versterken daarin de aanwezige structuur en het zelfoplossend vermogen van mensen en hun netwerk Uit: Van Wieg naar Werk Wij geloven dat de kern van opgroeien ligt in het gezin, jongeren en hun ouders, en dat hun omgeving – familie, vrienden en buren – daarin kunnen ondersteunen. Die vertrouwde omgeving biedt de basis voor de jongere om zich op een goede wijze te ontwikkelen. Om ook zorgeloos op te kunnen groeien is een veilige sociale omgeving nodig waarin naast ouders, familie, vrienden en buren ook school, verenigingen, buurtcentra en cultuuraanbieders een belangrijke rol spelen. In elke wijk of dorp zijn daarom deze voorzieningen beschikbaar. Uit: Van Wieg naar Werk De gemeente Deventer gelooft dat iedereen een meerwaarde heeft, in de vorm van arbeid of op een andere manier.

We willen dan ook dat iedereen naar vermogen een bijdrage levert aan de arbeidsmarkt of samenleving. De uitdaging daarbij is om een match te maken tussen de mogelijkheden en wensen van de klanten in het uitkeringsbestand en de vraag van ondernemers naar goede arbeidskrachten. Hiervoor moeten ondersteunings- en opleidingsmogelijkheden optimaal worden ingezet. Uit: Beleidskader Inzet op maat 2020 en verder Goede buurtvoorzieningen zijn van essentieel belang voor een gemeente, haar inwoners en de buurten/wijken waarin zij leven. Goede buurtvoorzieningen voorzien in een behoefte van inwoners en zorgen daarmee voor een versterking van de sociale samenhang Uit: Goede Buurtvoorzieningen 2022-2030 Het noaberschap de inclusiviteit meegeven die we willen: iedereen telt mee, iedereen doet mee Uit: Omgevingsvisie Bij het werken aan de opgaven gaan we uit van drie hoofdambities: • We verzilveren het bestaande; • We verbinden slim; • We handelen toekomstbestendig. Uit: Omgevingsvisie Vragen: zijn de bovengenoemde voorbeelden inderdaad tijdloos en voor iedereen geldig? Heeft het zin om dit soort waarden en ambities expliciet op te nemen als basis onder de Visie 2040?

Antwoord: ja, we nemen tijdloze waarden op als basis voor de Visie 2040.

3.5 Wonen en Voorzieningen In november 2018 heeft de raad de motie ‘Toekomstige uitbreiding woningaanbod Deventer’ aangenomen. Vervolgens leidde dit tot een Plan van Aanpak Toekomst woningaanbod Deventer in april 2019.Op basis van gesprekken met maatschappelijke en economische partners in de stad zijn in januari 2021 5 groeistrategieën ter consultatie voorgelegd aan de gemeenteraad. De gemeenteraad heeft gevraagd voor groeistrategie 4 ‘arbeidsmarkt versterken…. én verjongen’ de bijbehorende routekaart uit te werken. Dit gebeurt vanuit de 4 sporen ‘wonen en ruimte’, ‘voorzieningen’, ‘arbeidsmarkt’ en ‘verjongen’. Strategie 4 gaat uit van het realiseren van de autonome opgave overeenkomstig de doelen van de Woonvisie én een extra ambitie met het doel de arbeidsmarkt te versterken en te verjongen.

De doelen vanuit het bestaande woonbeleid én de extra ambitie vanuit Wonen en Voorzieningen bestaan uit: • Voldoende woningen: zorgen voor voldoende woningen voor de diverse huishoudens en inkomensgroepen; • Leefbaarheid in wijken: in stand houden en versterken leefbaarheid in bestaande wijken; • Duurzame en gezonde leefomgeving: vormgeven van een duurzame en gezonde leefomgeving met groen en ruimte voor ontmoeting; • Arbeidsmarkt: versterken van de arbeidsmarkt door het bieden van woningen voor de benodigde arbeidskrachten; • Verjongen: aan de stad binden van jong-talent door het versterken van de positie van jongeren op de woningmarkt. In bijlage 4 zijn de verschillende ‘routes’ binnen het proces Wonen en Voorzieningen samengevat. Het proces Wonen en Voorzieningen gaat veel informatie en inzicht leveren voor de Visie 2040. Er zal ook een wisselwerking plaatsvinden. De Visie 2040 zal op bepaalde punten ook richting geven voor Wonen en Voorzieningen. Beide trajecten worden continu op elkaar afgestemd. Noot d.d. 21-2-2023: De naam Wonen en Voorzieningen is vervangen door Wonen, Werken en Verjongen. Deze onderwerpen worden vooralsnog beschouwd als bouwstenen voor Deventer 2040.

4 Uitgevoerde werkzaamheden 4.1 Landelijke, Europese en mondiale trends In het Plan van Aanpak is een overzicht opgenomen verwachte landelijke, Europese en mondiale ontwikkelingen. Dit overzicht is tot stand gekomen op basis een beperkte literatuurstudie. In bijlage 5 en bijlage 6 zijn respectievelijk de nationale en internationale trends samengevat. Door het Trendbureau Overijssel is in 2019 een trendstudie uitgevoerd. De resultaten daarvan zijn samengevat in bijlage 7. Door Kennis en Verkenning van de gemeente Deventer in 2022 een update gemaakt van de trendrapportage 2018. De samenvatting daarvan is opgenomen in bijlage 8. Vraag: is het zinvol om een overkoepelend rapport te maken waarin trends en bewegingen voor de komende 20 jaar worden beschreven? Antwoord: ja, dat is zinvol. Een gedeeld beeld of gedeelde beelden over de toekomst zijn behulpzaam bij het voeren van een maatschappelijk of politiek debat over een gemeentelijk toekomstbeleid.

4.2 Vragenlijsten 4.2.1 Toelichting In bijlage 1 is een vragenlijst opgenomen die is gebruikt om bij bestuur, gemeenteraad en ambtenaren op te halen wat in hun ogen de belangrijkste ontwikkelingen en wensen zijn waarop een Visie 2040 zich moet richten. In de vragenlijsten zijn twee tijdperioden onderscheiden: - Afgelopen en komende 4 jaar; - De periode van 4 tot 20 jaar na nu. Wat uit de antwoorden naar voren kwam was dat er niet veel onderscheid wordt gemaakt tussen 4 jaar en 20 jaar vooruitkijken. Het is blijkt moeilijk te zijn om langer dan 5 à 10 jaar vooruit te kijken. Veel opgaven worden zowel op korte als lange termijn belangrijk gevonden. Veel van de genoemde opgaven hebben daarom al een plekje gekregen in de actuele gemeentebegroting, met een horizon van vier jaar. In de samenvatting van resultaten wordt daarom geen onderscheid gemaakt tussen 4 en 20 jaar. Alleen bij punten waarvan het duidelijk is dat ze pas na 5 à 10 jaar kans maken op realisatie, wordt dat expliciet vermeld. De opbrengst van deze enquête is onderverdeeld in de volgende categorieën: - Grote zorgen - Grote projecten/opgaven

4.2.2 Grote zorgen Klimaatverandering

Weinig mensen betwijfelen dat het klimaat verandert. Over de gevolgen daarvan en de noodzaak om passende maatregelen te treffen is veel meer discussie. Onverwachte rampen

De corona en de oorlog in Oekraïne hebben laten zien dat onverwachte gebeurtenissen ons allemaal kunnen raken. Met name corona heeft laten zien dat onze goed georganiseerde maatschappij niet perfect op alle onverwachte gebeurtenissen is voorbereid. Bij veel mensen heeft dat geleid tot een afname van het veiligheidsgevoel. Een volgende ramp ligt op de loer en kan iedereen treffen. De kans op een ‘perfect storm’ is reëel: verschillende onvoorspelbare, onvoorstelbare gebeurtenissen vallen samen. Moeten wij ons daar als gemeente op voorbereiden? En zo ja, waarop precies en hoe? Deskundigen stellen dat het robuust maken van de samenleving tegen alle mogelijke veranderingen niet zal werken; dat gaat een verlammend effect op het functioneren van de samenleving hebben. Toch lijkt het verstandig om te blijven zoeken naar anti-fragiliteit: het treffen maatregelen waarmee de samenleving minder kwetsbaar maken tegen grote gebeurtenissen. Een voorbeeld daarvan is bijvoorbeeld het omgaan met onze eigen overheidsbureaucratie, die veel positieve kanten heeft, maar tegelijkertijd snel handelen in crisissituaties in de weg staat. Een ander voorbeeld is de plotselinge angst dat Rusland kernwapens in zal zetten om de oorlog te beslechten. Is het verstandig om als gemeente daarop te anticiperen met het bouwen van schuilkelders en aanleggen van voorraden van essentiële producten.

Samengevat verminderen wij de kwetsbaarheid niet door meer robuustheid, maar door flexibiliteit. Ineenstorting financieel systeem

De vrees voor een nieuwe financiële crisis is de afgelopen jaren gegroeid, omdat we de grenzen van het huidige kapitalistische systeem hebben bereikt. Wat is nog de waarde van geld? In 2008 hebben we kunnen proeven van de gevolgen kunnen zijn van een financiële crisis. In de financiële sector gingen er 60.000 banen verloren. De woningbouw stokte, bouwbedrijven gingen failliet. Tussen 2008 en 2016 hebben 230.000 bouwvakkers de bouw verlaten. Nederlandse gezinnen geven door alle onzekerheid weinig uit. De een na de andere winkel(keten) sloot de deuren. Pensioenfondsen zagen hun dekkingsgraad achteruit hollen en moesten korten op de pensioenen. De huizenmarkt zakte compleet in, huizenprijzen daalden in rap tempo. In 2009 stonden 1,1 miljoen huishoudens 'onder water': de verkoopwaarde van de woning is lager dan de hypotheekschuld, verkopen levert tienduizenden euro's schuld op. Ondanks alles was de crisis van 2008 niet te vergelijken met de grote depressie van de jaren'30. Toen was de sociale en economische ellende vele malen groter was. Wie in 2008 zijn baan behield of zijn huis niet hoeft te verkopen, hobbelde veelal zonder al te veel schade door de crisis. De vraag is wat de gevolgen zijn van een volgende financiële crisis. En nog belangrijker: kunnen we ons als (gemeentelijke) overheid hiertegen wapenen?

Vergroting van de kloof tussen arm en rijk

De kloof tussen arm en rijk is de afgelopen decennia gegroeid, daar is geen misverstand over. Dat manifesteert zich op verschillende schaalniveaus. Mondiaal gezien is het vermogen van ‘s werelds grootste vermogensbeheerder, het Amerikaanse Blackrock, is sinds 2005 gestegen van $ 450 miljard tot $ 10.000 miljard eind 2021. Ook veel Nederlandse bedrijven en met name pensioenfondsen, zoals het ABP met een vermogen van € 550 miljard, laten hun vermogen beheren door Blackrock. Ter vergelijking: de totale inkomsten van de Rijksoverheid zijn naar verwachting in 2022 € 334,1 miljard. En de totale uitgaven € 353 miljard. De tien rijkste mensen van de wereld, zoals Jeff Bezos en Elon Musk, bezitten samen een vermogen van ongeveer $ 1.500 miljard. Lokaal is een vergelijkbare ontwikkeling gaande. Daarin speelt met name de vastgoedmarkt een grote rol. Voor mensen met geld is het investeren in vastgoed zeer rendabel. Door deze investeringen stijgen de huizenprijzen nog sneller. Het kopen van een huis is daarom voor steeds meer mensen financieel onbereikbaar. Deze mensen moeten dus huren, wat netto veel duurder is dan kopen. Daarnaast hebben de enorme financiële injecties van de overheid om de gevolgen van de coronapandemie op te vangen geleid tot een sterke stijging van de inflatie. De armoedegrens verschuift daardoor. Steeds meer mensen hebben moeite om financieel rond te komen.

Dit gaat hoe dan ook gevolgen hebben voor de gemeente. Polarisatie en afkalving van de maatschappelijke orde

De toenemende ontevredenheid van inwoners en de daaruit voortvloeiende polarisatie tussen bevolkingsgroepen onderling en tussen de overheid en bevolkingsgroepen worden veelvuldig genoemd als zorg. De verharding van discussies over meningsverschillen wordt gezien als bedreiging van de maatschappelijke orde en aantasting van het gezag van de overheid. Dat leidt vervolgens tot vergroting van gevoelens van onveiligheid. Er zijn drie vragen: - Klopt dit? - Zo ja, wat is daarvan de oorzaak? - Wat kunnen we er als gemeente aan doen? Toenemende complexiteit van de maatschappij

Digitalisering, burgerparticipatie, individualisering, mondigheid, ontevredenheid, polarisatie. Het zijn allemaal ontwikkelingen die ervoor zorgen dat bij mensen het gevoel ontstaat dat de wereld steeds ingewikkelder wordt. Dat kan ertoe leiden dat mensen zich op zichzelf terugtrekken. Dat kan ertoe leiden dat mensen bewust of onbewust dingen doen of niet doen waardoor ze zelf schade oplopen. Ook de overheid heeft te kampen met deze toenemende complexiteit. De toeslagenaffaire en het oplossen van de gevolgen ervan is daar een voorbeeld van. Dat geldt ook voor de stikstofproblematiek, de aanpak PFAS, de warmtetransitie. In alle gevallen lijkt er bij het opstellen van het rijksbeleid geen rekening is gehouden met de implementatie en consequenties op lokaal niveau. Hoewel de Omgevingswet met de beste bedoelingen is bedacht en gemaakt, is het zeer aannemelijk dat ruimtelijke besluitvorming, zowel voor inwoners als overheid, niet eenvoudiger wordt.

Al decennialang wordt op alle overheidsniveaus gestreefd naar vermindering van regeldruk. Dat is niet gelukt. Er zijn alleen maar regels bijgekomen en de regels zijn ingewikkelder geworden. Het is hoe dan ook heel lastig om zich als gemeente te verhouden tot toenemende complexiteit. Toenemende stromen migranten

De toestroom van migranten als gevolg van oorlogen is van alle tijden. Keer op keer blijkt het een puzzel te zijn hoe we daar als maatschappij mee omgaan. De oorlog in Oekraïne laat zien dat we als land wel in staat zijn om veel mensen onderdak te bieden, maar dat het wel een grote opgave is om dat goed te regelen. Oorlog is niet de enige reden waarom migranten naar Nederland komen. Ook hongersnood, klimaatverandering, politieke onderdrukking en economisch opportunisme kunnen in de toekomst leiden tot een grotere toestroom van migranten. Gaan wij hier in de gemeente actief op anticiperen? Dat kan bijvoorbeeld door het actief creëren van opvanglocaties. Vraag: nemen wij de ‘grote zorgen’ mee in de visie 2040? En gaan we in kaart brengen wat we zouden kunnen doen om daarop te anticiperen? Antwoord: ja, we gaan dat wel onderzoeken.

4.2.3 Grote projecten/(beleid)opgaven In de vragenlijsten is gevraagd naar concrete opgaven en projecten. De vraag stond los van allerlei randvoorwaarden, zoals beschikbaarheid van geld en capaciteit en de relatie met vastgesteld beleid. Er is onderscheid gemaakt tussen (beleids)opgaven en projecten. In de onderstaande tabellen is de opbrengt voor opgaven en projecten op de lange termijn samengevat. Bij de (beleids)opgaven is aangegeven bij welk bestaand beleid het aanhaakt. In de derde kolom is aangegeven of het oppakken van de opgave zal leiden tot extra actie. Projecten zijn concreter dan opgaven. Daar is in de tweede kolom beschreven wat we nu kunnen doen om de kans realisatie van het project groter te maken. In bijlage 10 is weergegeven welke projecten zijn opgenomen in de ‘voorportaallijst’ in de begroting 2022. Die bevat al een aantal projecten die hieronder worden genoemd. Beide tabellen zijn niet-limitatief en slechts zeer oppervlakkig beschreven. De tabellen dienen daarom vooral ter illustratie en inspiratie. Wat gebeurt er als je aan de hand van concrete opgaven en projecten gaat nadenken over de toekomst. (Beleids)opgaven Opgave Klimaatadaptatie en vergroening. Energietransitie: warmte en opwek Woningbouwopgave: 11.000 woningen toevoegen

Waar is nu op aangehaakt Klimaatadaptatieplan Energieplan Wonen en Voorzieningen

Extra actie nodig? Nee Nee Nee

Voorzieningenniveau dat meebeweegt met groeiambitie, zowel kwalitatief als kwantitatief. Jonge mensen naar Deventer halen omdat de autonome demografie leidt tot vergrijzing. Ruimte voor economie Rafelranden beschikbaar houden voor cultuur en creatief ondernemerschap. Betere bereikbaarheid in relatie tot groei. Daaronder ook Derde IJsselburg en autoluw maken Welle. Investeringsniveau in openbare ruimte op gewenste niveau behouden. Kapitaalvernietiging door achterstallig onderhoud voorkomen. Versterken verbinding tussen de cultuursector en de maatschappij, gezamenlijk programmeren. Verschuivende patronen in werk en economie. Vooral door digitalisering. Welke bedrijfstakken dalen, welke komen op? Wat betekent dat voor beroepsbevolking? Verhouding thuiswerken/forensen? In Deventer wordt iedereen die voor een dubbeltje is geboren, gewoon wel een kwartje! Behoud en herstel natuur en landschap i.r.t. landbouwtransitie. Boeren verlossen van hun enorme last (emotioneel, financieel). Toenemende druk op zorg (steeds meer mensen afhankelijk van zorg door vergrijzing). Het bieden van de ‘juiste’ zorg aan de ‘juiste’ mensen op het ‘juiste’ moment. Ook op de lange termijn. Sociaal domein betaalbaar houden Groei met behoud van Deventer karakter. Hoe zorgen dat Deventer onderscheidend blijft tov andere stedelijke gemeenten in het land.

Wonen en Voorzieningen

Nee

Wonen en Voorzieningen

Nee

Werklocaties, Wonen en Voorzieningen Wonen en Voorzieningen

Nee

Herijking hoofdwegenstructuur

Ja

De basis is geregeld in het MJOP, wat gebaseerd is op bestaande financiële kader.

Ja

Cultuurvisie

Ja

Arbeidsmarkt, Human Capital Agenda

Nee

Van Wieg naar Werk.

?

Nog geen integrale aanpak/visie landelijk gebied

Ja

Nog geen integrale aanpak. Wel verschillende beleidstrajecten zoals preventieplan.

Ja

Voorzieningen, Preventie. Is extra beleid nodig voor de langere termijn? Nog geen integrale aanpak. Raakvlak met Citymarketing, Arbeidsmarkt en Wonen&Voorzieningen

?

Ja

Ja

Werken aan een inclusieve samenleving. Segretatie tegengaan.

Doorontwikkeling wijkgericht werken. Meer integraal. Meer participatie. Meer maatwerk. Behoud democratische waarden. Bijvoorbeeld burgerberaad. Vergroten welbevinden. Gelukkige inwoners; het is goed toeven in Deventer. Bruto Deventer Geluk Arbeidsmigranten een volwaardiger plek geven in Deventer Data Gedreven Werken (basis op orde)

'Deventer Divers' (2018), 'Deventer samen in vrijheid en gelijkwaardigheid’ (2020), Deventer Inclusie Deal (2021), Deventer Diversiteitsprijs, Deventer zonder Drempels, Wijkinitiatieven Verdere integratie van bestaande sporen is nodig.

Nee

Wel intenties. Weinig uitvoering.

Ja

Veel bestaand beleid. Maar nergens expliciet.

Ja

Oplevering van de aanpak/visie is voorzien voor het einde van 2022.

Nee

Bestaand IT-beleid

Ja

Projecten Project Creëren “stadspark”. Groot stadspark in de stad (a la Valencia, Madrid, Vancouver) waarin stad, cultuur, vertier, recreatie, sport, rivier, natuur meer met elkaar verbonden zijn. Verdere doorontwikkeling gezondheidspark Brinkgreven (coronaziekenhuis?) Afronden ‘bericht aan de stad De wateropgave voor een stad aan een flessenhals. Ruimte voor de Rivier 2050 Project Hoofdwegenstructuur. Met daarin ook aandacht voor derde IJsselbrug en autoluw maken van de Welle. Ontwikkeling Kennis- en Innovatie-as van A1 tot De Kien.

Ja

Wat kunnen we doen? Uitwerken

Uitwerken, project van maken, partners zoeken Uitwerken. Projecten van maken. Uitwerken. Project van maken. Samen met Rijkswaterstaat. In samenhang met derde brug. (Regionaal) project van maken. Samen met provincie en rijk. Expliciet maken van gewenste soort bedrijvigheid, slim aansluiten bij wensen van ondernemers

Vraag: Is het nuttig om een vergelijkbaar overzicht, eventueel aangevuld, op te nemen in de Visie 2040?

Antwoord: Ja, het is om meerdere redenen nuttig om een gemeentelijk portfolio op te bouwen van projecten die op korte of lange termijn uitgevoerd kunnen gaan worden en deze op te nemen in de Visie 2040?

4.3 Visie Maastricht Aan de vragenlijst was een recent vastgestelde Visie2040 van een andere Nederlandse stad, namelijk Maastricht, toegevoegd. Daarin was alleen de naam Maastricht vervangen door Deventer en was een aantal geografische aanduidingen vervangen, zoals Limburgse heuvels door Sallandse Heuvelrug en Maas door IJssel. Deze visie is toegevoegd in bijlage 9. In de vragenlijst is gevraagd naar een oordeel over die visie. Zoals misschien te verwachten viel, liepen de oordelen uiteen van: nietszeggend en dus waardeloos tot mooi plan met relevante punten. ‘Vreselijk stuk, wat heb je eraan’, ‘Het lijkt wel een regeerakkoord, je kunt er elke gemeente inplakken’, ‘Best wel een goede visie’, ‘Mooie leesbare visie’, ‘Dit is straks de visie van Deventer.’ In ieder geval was er de behoefte om een dergelijke visie meer specifiek te maken voor Deventer. Tijdens een presentatie tijdens het actualiteitencollege werd juist de vraag gesteld hoe belangrijk het is om juist het onderscheidende van Deventer in de Visie 2040 te benadrukken. Waar willen wij anders zijn dan anderen? Vraag: Is het belangrijk om anders te zijn dan anderen? Heeft zin om te benadrukken dat we uniek zijn?

Antwoord: Ja en nee. In de verschillende trajecten over onze identiteit is daar veel over nagedacht. De opbrengsten daarvan vormen ook de basis voor de Visie Deventer 2040. Het heeft echter geen zin om daarnaast nog extra energie te besteden aan het benadrukken dat we uniek zijn. Dat zijn we namelijk niet. Om wel echt uniek te worden, dienen rigoureuze keuzes te worden gemaakt, op welk vlak dan ook. Dat wordt geen onderdeel van het opstellen van de Visie 2040.

5 Voorstel voor aanpak om te komen tot een visie Deventer 2040 De volgende werkzaamheden zijn uitgevoerd: • Er zijn individuele interviews gehouden met college- en raadsleden over trends, bewegingen, zorgen en verwachtingen. • De interviews zijn, aangevuld met landelijke en internationale studies, samengevat in een toekomstbeeld dat dient als onderlegger voor de visie 2040. • Bovenlokale trends en bewegingen zijn indicatief vertaald naar lokale opgaven; • Bestaande beschrijvingen van de ‘identiteit van Deventer’ zijn samengevat. • Er is een overzicht gemaakt van waardevolle, beloftevolle projecten tot 2040. • Er is een overzicht gemaakt van (beleid)opgaven voor de lange termijn. Daarbij is aangeven of er extra inzet vereist in aanvulling op bestaande visies of lopen trajecten. • Er is een voorbeeld gegeven van een bestaande visie 2040. Dit alles vormt de basis om te komen tot een Visie Deventer 2040. Doel, vorm, werkwijze en reikwijdte van deze visie dient nader te worden bepaald, door college en raad. De eerste stap is dus om te komen tot een Uitvoeringsplan. De vragen die in dit stuk zijn opgenomen vormen daarvoor de leidraad. Het Uitvoeringsplan is begin 2023 vastgesteld door het college. Daarna worden raadsleden uitgenodigd om deel te nemen aan één of meerdere werksessies. De opbrengsten daarvan worden verwerkt in het Uitvoeringsplan. Dan start de uitvoering.

Bijlage 1 Vragenlijst Naam: Blok 1: 4 jaar achteruit- en vooruitkijken Grote opgave/kans Welke obstakels zie je?

Wat moet er gebeuren om obstakels weg te nemen of te omzeilen?

Blok 2: 4 tot 20 jaar vooruitkijken, opgaven en ontwikkelingen Grote opgave Waarom is dit een opgave? Wat is er nodig voor realisatie en wat Welke maatschappelijke moeten/kunnen we op korte termijn ontwikkeling maakt dat dit doen? een opgave wordt?

Blok 3: 4 tot 20 jaar vooruitkijken, kansen en dromen Grote droom/kans Waarom is dit een droom of Wat is er nodig voor realisatie en wat kans? Wat levert het moeten/kunnen we op korte termijn Deventer op? doen?

Uw oordeel over de bijgevoegde Visie 2040 Wat vindt u van de bijgevoegde visie2040?

Van welke Nederlandse stad is dit de recent vastgestelde Visie2040?

Bijlage 2 Samenvatting van de identiteit van Deventer Er is afgelopen jaren is in meerdere beleidsdocumenten ingegaan op de identiteit van Deventer. In dit hoofdstuk worden daar stukken uit geciteerd. Het is de vraag of het zinvol is om iets vergelijkbaars opnieuw te doen. In de Toekomstvisie 2030 uit 2009 stond: Centraal in de toekomstvisie Deventer 2030 staan onze kernkwaliteiten. Zij maken van Deventer: • Ligging aan de IJssel; • Groene Platteland; • Stad met Historie; • Ondernemerschap & Vakmanschap • Culturele Vrijstad • Mensen in Verbinding Geworteld in onze historie, vormen deze begrippen de fundering van onze toekomstvisie. Zij zijn de kracht van Deventer. Daar kunnen we onze toekomst op bouwen. In hoofdstuk 2 van de Omgevingsvisie wordt ingegaan op het DNA van Deventer. Dat begint als volgt: Zeg Deventer en je denkt aan de IJssel en het pontje. Het prachtige zicht op de stad bij de Wilhelminabrug en de A1. Het hart van de stad waar je lekker kunt dwalen door de historische straatjes met authentieke bebouwing. De verrassende winkels, de terrassen op de Brink als huiskamer van de stad. De culturele dragers: voorzieningen als musea en landelijk bekende evenementen als Dickens, Deventer op Stelten en de boekenmarkt. Deventer staat ook voor uitstekende opleidingsmogelijkheden, kennisinstellingen en innovatieve bedrijven.

Met als onderdeel van de Cleantech Regio vele ontwikkelingen op weg naar een duurzame samenleving. Tegelijk is Deventer landschappelijk aantrekkelijk. Natuurlijk dankzij de IJssel, maar ook vanwege het coulisselandschap, de landgoederen en de lanenstructuur in het buitengebied. Met mooie dorpen, actieve bewoners en ondernemers die het platteland vitaal houden. Het maakt Deventer tot een ‘kleine grote stad’. Historie wordt hier met de toekomst verbonden. Er is ruimte om te experimenteren en te groeien: op bijzondere erfgoedlocaties ontpoppen zich inspirerende initiatieven en vrijdenkers maken op eigen wijze hun dromen waar. Deventer is een broedplaats van innovatie op het gebied van chemie, biotechnologie en duurzame circulaire economie. De ICT-oplossingen die talenten hier ontwikkelen worden wereldwijd toegepast. Want slimme ideeën uit Deventer krijgen praktische toepassingen. Deventer heeft van oudsher een sterke maakindustrie en ook die vernieuwt zich. In het meerjarenplan van …in Deventer staat de volgende kernboodschap: Deventer. Een plek waar je trots op bent. Of je hier nu woont, studeert, werkt of op bezoek bent. Je kunt uren struinen door de authentieke kleine straatjes met verrassende winkeltjes. Op de Brink geniet je van een drankje en groet je bekenden. Tijdens de evenementen leeft en bruist de stad nog meer dan anders.

Vanuit het mooie, historische hart fiets je binnen 5 minuten langs de IJssel naar de rustige groene omgeving. En vanuit de dorpen ben je zo in de stad waar je studeert, werkt, en geniet van een verrassende voorstelling een van de vele podia of juicht voor Go Ahead Eagles aan de Vetkampstraat. In Deventer wordt historie met toekomst verbonden. Op bijzondere erfgoedlocaties ontpoppen inspirerende initiatieven en deze krijgen de ruimte om te experimenteren en te groeien. Vrijdenkers maken op eigen wijze hun dromen waar. Deventer is een broedplaats van innovatie op het gebied van chemie, biotechnologie, duurzame circulaire economie en zorg. En de ICToplossingen die talenten hier ontwikkelen worden wereldwijd toegepast. Want slimme ideeën uit Deventer worden door vertaald naar praktische toepassingen. Deventenaren staan erom bekend dat ze graag de handen uit de mouwen steken. Boeken, koek, bedden, CV-ketels en drukwerk, het wordt

in Deventer gemaakt en vanuit hier verhandeld. De nationale en internationale verbindingen zijn sterk door de centrale ligging tussen de Randstad en Duitsland, aan de A1, de IJssel en het spoor. In Hanzestad Deventer wordt van oudsher al over grenzen heen gekeken. Zaken worden gedaan op basis van vertrouwen, samenwerking en durf om te vernieuwen. Nieuwe mensen worden snel opgenomen in de sociale en economische netwerken. Dat zorgt voor een vitale economie en een sociale samenleving. Een inspirerende plek om te leren, werken, wonen en beleven. Dat vind je …in Deventer Tenslotte staat in het Bestuursakkoord 2018-2022 het volgende: Al 1250 jaar is Deventer een authentiek en eigenwijs regionaal centrum voor handel en ondernemerschap, waar het simpelweg fijn wonen is. Dat zijn kwaliteiten die vragen om onderhoud, inzet en ambitie. Er liggen dan ook nieuwe uitdagingen voor de komende jaren, die wij als gemeentebestuur van raad en college met daadkracht willen oppakken in een gemeente die de 100.000 inwoners zal gaan overstijgen. Deventer staat er goed voor en heeft goud in handen. We hebben moeilijke economische jaren overbrugd en hard gewerkt om voorzieningen overeind te houden. Dat is in belangrijke mate gelukt, waarbij we ook financieel gezond en solide zijn geworden.

Daardoor hebben we de komende jaren mogelijkheden om voorzieningen voor onze inwoners en onze economische positie te versterken. Alleen een sterk Deventer kan écht sociaal en duurzaam zijn en zich blijvend ontwikkelen. We hebben het voorrecht om in één van de oudste en mooiste steden van Nederland te wonen. Een stad die mede zo mooi kan zijn door de onmisbare combinatie met de omliggende dorpen en ommelanden, die Deventer een lommerrijk, groen aanzien geven. Als coalitie en college focussen wij ons op de volgende terreinen: • Deventer werkt • Duurzaam Deventer • Oog voor elkaar • Levendig Deventer • Samenwerken en samen leven Op deze terreinen liggen grote uitdagingen en kansen. We werken aan het versterken van kwaliteit en zekerheden voor mensen. Er zullen in de periode tussen nu en 2040 nieuwe bestuursakkoorden worden geschreven. De inhoud daarvan zal steeds weer worden afgestemd op de maatschappelijk en politieke actualiteit. De onderliggende Deventer identiteit en de ambitie om in de volle breedte van het gemeentelijk werkveld voortgang te boeken zullen echter niet veranderen. Het voorstel is om in het kader van Deventer 2040 niet opnieuw tijd en energie te steken in het onderzoeken van de identiteit van Deventer, maar gebruik te maken van eerder gemaakte documenten.

Bijlage 3 Samenvatting Toekomstvisie 2030 De Toekomstvisie 2030 die in 2009 is opgesteld heeft geresulteerd in een aantal wensbeelden, gekoppeld aan zes thema’s. Dit kan als volgt worden samengevat: Ligging aan de IJssel: • Bypass achter De Hoven • IJsselfront autovrij • Een derde brug over de IJssel Groene Platteland: • Stad en platteland zijn wederzijds afhankelijk, bijvoorbeeld door streeklandbouw • Werken in kringlopen • Slow food met Sallandse inslag • Ruimte voor nieuwe initiatieven • Voorzieningenniveau in dorpen handhaven Stad met Historie: • Binnenstad is magneet voor bezoekers • Onweerstaanbare mix van functies • Leefbare wijken door wijkgerichte aanpak • Na 2030 geen uitbreiding meer • Auto’s zoveel mogelijk geweerd uit stadsbeeld Culturele Vrijstad: • Crossovers tussen vakgebieden • Het boek blijft icoon • Meer evenementen in verbinding met onze wortels • Uitblinken in kleinschalige, maar fijne producties • Meer creatieve broedplaatsen • Meer mogelijk met minder regels Ondernemerschap & Vakmanschap: • Ondernemerschap 2.0 • Deventer Denk&Doe-stad • Opleidingsniveau graadje hoger • Stimuleren startende ondernemers • Voorsprong door slimme toepassingen • Zorg op maat dankzij nieuwe technieken Mensen in Verbinding • Samenwerken in netwerken is troef van Deventer • Op school en werk zijn verschillen tussen mensen vervaagd • Een veiligheidsnetwerk van mensen, in plaats

van repressie • Goede gezondheid door preventie via sport • Dienstverlening is naadloos en tijdloos • Sluitend vangnet voor alle inwoners • Van Overheid naar Tussenheid

Bijlage 4 Wonen en Voorzieningen 1 Algemeen In november 2018 heeft de raad de motie ‘Toekomstige uitbreiding woningaanbod Deventer’ aangenomen. Vervolgens leidde dit tot een Plan van Aanpak Toekomst woningaanbod Deventer in april 2019.Op basis van gesprekken met maatschappelijke en economische partners in de stad zijn in januari 2021 5 groeistrategieën ter consultatie voorgelegd aan de gemeenteraad. De gemeenteraad heeft gevraagd voor groeistrategie 4 ‘arbeidsmarkt versterken…. én verjongen’ de bijbehorende routekaart uit te werken. Dit gebeurt vanuit de 4 sporen ‘wonen en ruimte’, ‘voorzieningen’, ‘arbeidsmarkt’ en ‘verjongen’. Strategie 4 gaat uit van het realiseren van de autonome opgave overeenkomstig de doelen van de Woonvisie én een extra ambitie met het doel de arbeidsmarkt te versterken en te verjongen.

De doelen vanuit het bestaande woonbeleid én de extra ambitie vanuit Wonen en Voorzieningen bestaan uit: • Voldoende woningen: zorgen voor voldoende woningen voor de diverse huishoudens en inkomensgroepen; • Leefbaarheid in wijken: in stand houden en versterken leefbaarheid in bestaande wijken; • Duurzame en gezonde leefomgeving: vormgeven van een duurzame en gezonde leefomgeving met groen en ruimte voor ontmoeting; • Arbeidsmarkt: versterken van de arbeidsmarkt door het bieden van woningen voor de benodigde arbeidskrachten; • Verjongen: aan de stad binden van jong-talent door het versterken van de positie van jongeren op de woningmarkt. Een groot deel van de uitvoering van het bestaande woonbeleid staat al in het teken van de totale woningbouw en wonen-opgave, zoals de woningbouwprogrammering voor nieuwbouwlocaties, de uitvoering van de prestatieafspraken met de corporaties over oa beschikbaarheid en betaalbaarheid en de samenwerking met andere overheden. Vanuit Wonen en Voorzieningen wordt aan de autonome opgave een extra woningbouwambitie met specifieke aandacht voor verjonging en versterking van de arbeidsmarkt toegevoegd. Binnen de uitvoering van het reguliere woonbeleid betekent dit dat er extra accent wordt gelegd op deze ambities.

2 Route Wonen Strategie 4 gaat uit van een kwantitatief woningbouwprogramma tot 2035 van 7000 woningen voor de autonome opgave en 4000 woningen voor de extra ambities. Op basis van de opgaven en ambities wordt een woningmarktonderzoek uitgevoerd en het kwalitatief woningbouwprogramma voor de stad herijkt. Daarbij kijken we naar de behoefteontwikkeling op basis van de bevolkingsprognose, de behoefteontwikkeling vanuit de extra ambitie en de relatie met de bestaande voorraad in de wijken. We werken uit: • Huishoudensontwikkeling; • Behoefte naar prijsklassen en woningtypes; • Behoefte naar woonvoorkeuren, type woonmilieus; Vanuit de extra woningbouwambitie kijken we in het bijzonder naar de behoefte vanuit jongeren en de gewenste versterking van de arbeidsmarkt. Vanuit de autonome ontwikkeling kijken we samen met de corporaties in het bijzonder naar de behoefte aan sociale huur en de behoefte vanuit de doelgroep middeninkomens. Specifieke aandacht vraag de behoefte vanuit ‘wonen en zorg’. Deze wordt uitgewerkt in het kader van de Woonzorgvisie. Op basis van de resultaten van de

Woonzorgvisie zal het woningbouwprogramma nader worden verfijnd en integraal onderdeel worden van het woningbouwprogramma. 3 Route Wonen en Ruimte In deze route wordt bepaald waar er zal worden gebouwd. Daarbij na een verkenning worden ingezoomd op de verschillende locaties. Locaties worden verdeeld in: Type 1: kansrijke locaties, dit zijn locaties waar op de gebruikelijke manier invulling gegeven kan worden aan de woningbouw opgave. Deze locaties kunnen als regulier project opgepakt worden met zijn eigen besluitvormingsprocessen zoals we dat kennen. Type 2: dit zijn locaties met randvoorwaarden, die mogelijk gerealiseerd kunnen worden vóór 2035. Deze locaties vergen nader onderzoek naar deze randvoorwaarden en consequenties. Dienen er functies verplaatst worden, infrastructuur aangelegd of belemmeringen verwijderd worden? In deze fase dient hier per locatie een beeld van gevormd te worden, zonder uitputtend te zijn. Het zijn nog geen ‘projecten’. Type 3: dit zijn locaties als type 2, maar met een horizon die verder dan 2035 wordt geacht. Toch is het zinvol om deze mee te nemen in de overwegingen. Mogelijk zijn er opties om deze locaties te versnellen, indien gewenst, of zijn deze locaties geschikt, maar dan na 2035 en dan is het wellicht wenselijk er nu reeds aandacht aan te geven.

Daarnaast is het van belang om in deze 2e fase de ‘Deventer stedelijkheid’, zoals die in de omgevingsvisie is beschreven en per locatie wordt toegepast, met elkaar te verkennen. Aan de hand van voorbeelden, referenties, massastudies en bestaande locaties zullen we met elkaar het gesprek aangaan dat zal leiden tot het definiëren van een gewenste vorm van stedelijkheid aansluitend op de bestaande kwaliteiten van de stad 4 Route Voorzieningen De routekaart voor voorzieningen bevat aanbevelingen van gesprekspartners om de stad op deze groei te kunnen inrichten. Het is in die zin een andere routekaart dan voor bijvoorbeeld wonen waarin we planbare, concrete stappen zetten die moeten leiden tot extra woningen. Over sommige aanbevelingen moet nog een gemeentelijke afweging worden gemaakt of besluiten worden genomen. Concrete acties die we wel vanuit de routekaart oppakken, zijn: • We houden in onze zoektocht naar woningbouwlocaties rekening met (het behoud van) de kwaliteit van het groen en de openbare ruimte in de stad en in wijken/ dorpen. • We verkennen of we in de stad ruimte voor vermaak en vertier voor jongeren kunnen maken, waarbij festivals en (kleinschalige) evenementen mogelijk worden gemaakt. • We zetten extra in op het trekken van jongeren en nemen dit op in de routekaart Verjongen.

5 Route Arbeidsmarkt Met de versterking van de arbeidsmarkt willen we bereiken dat: • In Deventer iedereen meedoet, elk talent telt en draagt naar vermogen bij aan de arbeidsmarkt • Er een zo goed mogelijke match is tussen vraag en aanbod • Dreigende de tekorten door de vervangingsvraag op de arbeidsmarkt én de groei van de economie in Deventer worden voorkomen • Deventer een aantrekkelijke plek is om te wonen, werken en ondernemen. • De werkgelegenheid in Deventer de komende jaren groeit met ca 1% per jaar.

Een Deventer Human Capital agenda geeft koers en richting en maakt dat we een heldere propositie hebben richting onze regionale samenwerkingspartners en bovenlokale fondsen. Uit een onderzoek door bureau Louter blijkt op welke dragende clusters met groeipotentie we in kunnen zetten. Dit zijn de creatieve diensten (ICT, technisch advies, R&D), metaalproducten en machines, kunststoffen en chemie, de zorgsector, voedingsindustrie en potentieel de logistieke sector. 6 Route Verjongen De doelgroep van verjongen zijn mensen tussen de 16 en 35. Het gaat dus niet alleen om scholieren of studenten maar ook om startende huishoudens. Zij dragen bij aan de leefbaarheid van de stad en voor een sterke economie en goed functionerende arbeidsmarkt zijn deze jongeren hard nodig. We willen onze eigen scholieren en studenten graag binden aan de stad, een brain drain voorkomen en ook studenten van buiten naar Deventer trekken om te wonen en te werken. Startende huishoudens kunnen sterk bijdragen aan het versterken van bestaande wijken en vergroting van de differentiatie van het woningaanbod daar. Daarnaast zijn jongeren belangrijk voor het verenigingsleven, de levendigheid in de binnenstad en zijn het toekomstig kader voor tal van instellingen en organisaties die Deventer maken en regionaal op de kaart zetten.

7 Routes dorpen Naast de bovenstaande routes worden voor Bathmen, Diepenveen, Schalkhaar, Okkenbroek, Lettele en Loo aparte routekaarten gemaakt.

Bijlage 5 Ontwikkelingen op mondiaal en Europees niveau In een recente grote Europese studie (gepubliceerd door EU) wordt het volgende onderscheid gemaakt: - Bewegingen die niet meer te stoppen zijn; - Ontwikkelingen met een onzeker verloop; - Mogelijke veranderingen waarover besluiten moeten worden genomen. Bewegingen • Klimaatverandering: stijging van de temperatuur, droogte en wateroverlast zullen leiden tot economische en ecologische schade; • Demografische uitdagingen: In Europa vormt het opvangen van doorgaande vergrijzing een opgave, in Afrika vormt de enorme toename van jonge bevolking een uitdaging; • Verstedelijking: in 2030 woont meer dan 2/3 van de bevolking in kleine of middelgrote steden. Als dit niet goed wordt georganiseerd leidt dat tot toename van vervuiling, criminaliteit en geweld; • Economische groei: China zal de grootse economie zijn, Europa de derde. De Europese koopkracht per hoofd is echter vier keer zo groot als in China; • Energiegebruik: zal 1,7% per jaar stijgen, vooral in groeiende economieën, wat leidt tot meer emissies; • Verbinding: het aantal internetaansluitingen vervijfvoudigt, het aantal reizen verdubbelt. Dit versterkt alles wat de mensen doen, zowel in negatieve als positieve zin; • Geopolitiek: de aansturing van de wereld verloopt niet meer via eenduidige lijnen, maar wordt bepaald binnen een netwerk van beïnvloedingsknooppunten.

Ontwikkelingen met onzeker verloop • Internationale handel zal verder toenemen; • Schaarste aan water en voedsel in combinatie met slecht bestuur kan leiden tot oorlog; • Conflicten in Europa zullen hybride en vooral technologisch zijn; • Terrorisme blijft een probleem zolang werving en ideologische motivatie blijft bestaan; • Technologische ontwikkelingen gaan door en gaan concurreren met menselijke intelligentie; • Migratie naar Europa zal in golfbewegingen toe- en afnemen; • Populistische politieke partijen blijven bestaan zolang de betreffende onderwerpen niet worden geadresseerd. Mogelijke veranderingen waarover besluiten moeten worden genomen • Als we de temperatuurstijging niet kunnen stoppen leidt dat op termijn tot sterfte of massamigratie; • Als we het proces van ouder worden kunnen verbeteren, kunnen we het effect van lagere geboortecijfers opvangen; • Als we in Europa niet sturen op technologische ontwikkelingen, zullen China en de VS het zonder ons doen; • Als Europa een invloedrijke rol wil blijven spelen in de netwerkwereld, zal anders gedacht moeten worden over defensie, diplomatie en zichzelf; • Oorlogen zullen er altijd zijn en we moeten ons daarop instellen; • Er moeten maatregelen getroffen worden om het politieke systeem te laten overleven; • Inkomensverschillen en sociale uitsluiting moeten verminderd worden om toename van maatschappelijke onrust en

populistische politiek te voorkomen.

Bijlage 6 Ontwikkelingen op nationaal niveau Ontwikkelingen op globaal en Europees niveau vertalen zich uiteraard in meer tastbare, mogelijke ontwikkelingen op nationaal niveau. Deze worden onderverdeeld in vijf categorieën: - Sociaal cultureel - Demografie en arbeidsmarkt - Geopolitiek en bestuur - Ecologie en klimaat - Financieel Sociaal cultureel • De steeds dynamischere omgeving waarin wij leven en werken zorgt ervoor dat rustpunten onder druk komen te staan. De dynamiek brengt mogelijkheden, maar ook onzekerheid, complexiteit en hectiek. De gemiddelde werkdruk in Nederland neemt toe, ook onder jongeren. • Internet, de smartphone, arbeidsmigratie en reizen zijn de aanjager van een snel toenemende beweeglijkheid van vrijwel alles. Mensen worden individualistischer en vervreemden van elkaar en van de stad waar ze wonen. • Mensen krijgen meer middelen om hun leven en leefomgeving in te vullen of naar hun hand te zetten en dat betekent dat niet-cognitieve vaardigheden zoals plannen, zelfdiscipline en samenwerken steeds belangrijker worden. • Steeds meer leven en organiseren mensen zich in vluchtige verbanden en (virtuele) netwerken. Een gevolg van het minder gezamenlijk optrekken is dat mensen lastige keuzes zelf moeten maken. Meer eigen regie voor mensen betekent ook dat de kwaliteit van leven steeds meer van henzelf afhangt.

Een deel kan deze verantwoordelijkheid aan, een ander deel niet. • Moderne media gebruiken algoritmes om mensen online door te leiden naar informatie of mensen met een gelijke mindset of gelijke belangen. Mensen krijgen op die manier weinig informatie en argumenten over andere standpunten. Dit soort informatiebubbels zetten westerse waarden zoals tolerantie en diversiteit onder druk en vergroten verschillen tussen mensen. • Door internationalisering komen nationale waarden onder druk te staan. Buitenlandse investeerders, grote multinationale bedrijven of de EU streven naar invloed op onderdelen van het sociale stelsel (Nederland eist dat de Italiaanse pensioenleeftijd wordt verhoogd) • Opkomend nationalisme en populisme gaan gepaard met anti-immigranten sentimenten en xenofobie. Dit leidt tot maatschappelijke spanningen die het gevoel van veiligheid ondermijnen en nadelige effecten hebben op de economie. • Ontwikkelingen zoals flexibilisering van de arbeidsmarkt en de opkomst van de kluseconomie, de deeleconomie en de platformeconomie leiden mogelijk tot slechte arbeidsomstandigheden en minder sociale zekerheid voor bepaalde groepen in de samenleving • Doorgaande toename zorgvraag en als gevolg daarvan oplopende kosten.

Demografie en arbeidsmarkt • De wereldbevolking groeit en steden worden groter en complexer en kwetsbaarder voor ingrijpende veranderingen, zoals klimaatverandering of een economische crisis. • Wereldwijd wordt de welvaart steeds breder. Vermogen worden meer geconcentreerd. In 2018 bezaten de 1% rijkste mensen ter wereld de helft van het mondiaal vermogen. Ook in Nederland is scheefheid in vermogens de oorzaak van ongelijke kansen in de maatschappij. • Nederland heeft een gunstige concurrentiepositie mede dankzij de relatief hoogopgeleide beroepsbevolking en hoge mate van digitalisering (veel mensen op internet aangesloten en

• • • •

•

hoge kwaliteit digitale infrastructuur). Goede opleidingen vormen een belangrijke succesfactor voor onze economie. Nederland vergrijst en heeft mede daardoor een krimpende beroepsbevolking. Voor de lange termijn verwacht men in Nederland een tekort aan arbeidskrachten in de IT- en zorgsector en in technische beroepen. De vergrijzende bevolking zet druk op ons sociale stelsel en kan leiden tot spanningen tussen bevolkingsgroepen. Door een betere gezondheid kunnen ouderen langer, gezonder en zelfstandiger leven en langer actief zijn op de arbeidsmarkt of als vrijwilliger. Flexibilisering van arbeid geeft mensen meer regie over werktijden en maakt het makkelijker om meerdere taken te combineren (bijvoorbeeld zorg, werk en opleiding). Een nadeel is dat het vervagen van grenzen tussen werk en privé en de onzekerheid over het behoud van werk de kans op stress vergroot. In Nederland is sprake van baanpolarisatie: groei aan de bovenkant én aan de onderkant van de arbeidsmarkt en een krimpend middensegment. Dat leidt vanwege ons fiscale systeem niet direct tot grote inkomensverschillen. Wel worden vermogensverschillen groter. Dit kan leiden tot maatschappelijke ongelijkheid, segregatie en onvrede onder de mensen die slechter af zijn dan anderen.