De staat van de culturele sector in Den Helder door Bureau Lahaut DEF 2023.pdf
Tekst van het document
Met het laatste worden amateurkunstbeoefening in ongeorganiseerde verband bedoeld (tijdelijke, op projectbasis gestoelde amateurgroepen). In het cultuurbeleid zou er voor hen meer aandacht moeten zijn. Zij zouden bijvoorbeeld geholpen zijn als het proces voor het aanvragen van evenementenvergunningen vereenvoudigd wordt.27 Ook de ondersteuning van verenigingen op het gebied van fondsenwerving en het opstellen van een vrijwilligersbeleid worden als voorbeelden genoemd. Hoe de stichtingen en verenigingen er zelf over denken staat verderop in dit rapport beschreven. De instellingen steken hand in eigen boezem, want ook zij zouden de culturele verenigingen en het informele circuit meer actief moeten ondersteunen. Denk bijvoorbeeld aan organisatorische of facilitaire ondersteuning bij muziekfestivals. Toegegeven: het één en ander is wel al geëxpliceerd in het huidige cultuurbeleid, maar in de praktijk komt er nog te weinig van terecht. Enerzijds heeft dit te maken met tijdgebrek, anderzijds ervaren culturele verengingen een drempel om contact te zoeken met de subsidiepartners.28
De rol van de gemeente De rol van de gemeente stopt niet bij het opstellen van een cultuurbeleid en het verlenen en verantwoorden van cultuursubsidies. In ideale gevallen fungeert de gemeente ook als 25
Om jongeren toch te bereiken verlagen sommige subsidiepartners hun ticketprijzen, trekken jongere medewerkers aan en zijn ze aanwezig op sociale media zoals TikTok. 26 Een aantal geïnterviewden vinden daarnaast dat dat evenementen bij dezelfde wethouder cultuur zou moeten horen. 27 De instellingen hebben daar zelf overigens ook behoefte aan. 28 Het in contact brengen van verenigingen met subsidiepartners is een taak van de cultuurmakelaar. Echter, volgens een aantal geïnterviewden is de huidige cultuurmakelaar niet zichtbaar genoeg omdat deze functie is ondergebracht bij citymarketing. De cultuurmakelaar is daardoor meer met coördinatie van evenementen en met marketing bezig.
22
De staat van de culturele sector in Den Helder
informatiebron en verbinder. Gemeenten dragen bij aan het versterken van de culturele en maatschappelijke betekenis van de cultuursector, en investeren mee in de economische positie ervan.29 Het contact met de gemeente Over het algemeen ervaren de subsidiepartners het contact met betrokken ambtenaren en wethouders als prettig en goed. Het kost sommigen echter wel wat moeite om uit te zoeken bij wie ze moeten zijn voor informatie of samenwerking. De verwachting is dit nog meer geldt voor de culturele verenigingen. Samenbouwen aan cultuurbeleid Een aantal subsidiepartners geeft aan behoefte te hebben aan samenwerking met de gemeente om een toekomstvisie/cultuurbeleid verder uit te bouwen. Dit werkt volgens hen beter dan eenrichtingsverkeer vanuit de gemeente. Een geïnterviewde is bijvoorbeeld erg te spreken over de rondetafelgesprekken die tijdens de formaties hebben plaatsgevonden, een methode dat ook ingezet mag worden voor het opstellen van het nieuwe cultuurbeleid. Ook zouden Heldenaren meer betrokken moeten worden bij de besluitvorming rondom de culturele infrastructuur. Nadat het beleid geformuleerd is – zo oppert een geïnterviewde – zou de gemeente de subsidiepartners moeten betrekken bij de implementatie ervan. Het formeren van een strategische werkgroep met ambtenaren en vertegenwoordigers van de instellingen vormt hiervoor een uitkomst.
Verbinder Naast het maken van een gezamenlijk cultuurbeleid vinden sommige subsidiepartners dat de gemeente ook samenwerkingsverbanden moet initiëren en coördineren. De gemeente zou bijvoorbeeld een overkoepelende rol kunnen spelen bij grootschalige samenwerkende projecten of samenwerking tussen culturele organisaties kunnen coördineren. Anderen vinden deze rol niet bij de gemeente passen: de bestaande lijntjes zijn kort en samenwerking gebeurt volgens hen al op een goede manier. Kennisdeling Instellingen hebben behoefte aan meer kennis over de samenstelling, het gedrag en de wensen van het (potentiële) cultuurpubliek in Den Helder. De gemeente zou bijvoorbeeld een doelgroepenmodel kunnen ontwikkelen, bestaande uit verschillende type doelgroepen voor het culturele aanbod. Ook zou de gemeente relevante onderzoeksrapporten en statistieken over cultuur en aanverwante domeinen actief moeten delen met de subsidiepartners. Vrijwilligers Vrijwilligers zijn erg belangrijk voor de subsidiepartners. Zonder vrijwilligers zouden sommigen hun deuren moeten sluiten. Gezien de ambities van sommigen – zoals uitbreiding van activiteiten en verdere professionalisering – worden vrijwilligers alleen maar belangrijker. Sommige subsidiepartners hebben een tekort aan vrijwilligers.
Vooral de kleine culturele instellingen kampen Zie ook publicatie van adviesbureau Berenschot: Corona, cultuur en gemeenten. Informatiegids over gemeentelijke coronasteun aan de lokale culturele infrastructuur. (2021) 29
23
De staat van de culturele sector in Den Helder
met een tekort aan vrijwilligers. Dit heeft grote gevolgen: er gaat kennis gaat verloren waardoor restauratieprojecten in gevaar komen, archieven worden niet meer bijgehouden, monumenten kunnen niet open voor publiek en rondleidingen kunnen niet plaatsvinden. Het werven van vrijwilligers is lastig voor de instellingen, vooral jongeren en vrijwilligers tussen de 30 en 40 jaar oud zijn lastig te porren. Een aantal instellingen heeft behoefte aan hulp van de gemeente bij het werven van vrijwilligers, bijvoorbeeld door middel van een wervingsplan, adviseur of vrijwilligersbank. In sommige gevallen moet het niet alleen bij advies blijven, maar ook in praktische zin: “Als iemand in praktische zin het samen met de organisatie gaat uitvoeren, al is het maar helpen met het beginnen met opzetten voor een paar maanden, dat zou nuttiger zijn dan alleen een dagje advies geven.” Bij een aantal erfgoedlocaties gaat het wel goed. Dit komt doordat er goed voor de vrijwilligers gezorgd wordt, onder andere met sociale activiteiten zoals barbecues en andere type bijeenkomsten. Regionaal samenwerken Gemeenten in Noord-Holland Noord hebben gezamenlijk een regionaal cultuurprofiel opgesteld.
Het document Zee aan ruimte, land vol cultuur (2021) is de basis voor samenwerking en kennisdeling op het gebied van kunst, cultuur en erfgoed binnen de regio met de zeventien gemeenten en de provincie Noord-Holland. De subsidiepartners zijn te spreken over de inhoud van cultuurregio Noord-Holland Noord omdat het Den Helder op de kaart zet. “Goed dat er ook een ander gebied van Noord-Holland op de kaart wordt gezet in plaats van alleen Amsterdam en omstreken.” Aan de ene kant is het enthousiasme groot voor het regionale cultuurprofiel. Aan de andere kant heeft men er al een tijdje niets meer over gehoord en is vooral benieuwd naar de uitwerking, hoe het in de praktijk toegepast gaat worden. Landelijke promotie Volgens de subsidiepartners timmert Den Helder – met de ingezette stadsvernieuwing van de afgelopen jaren – stevig aan de weg. De subsidiepartners vinden dat het imago van Den Helder de laatste jaren is verbeterd: “Als je Den Helder vergelijkt met tien jaar terug, is er nu veel op een positieve manier veranderd; de winkelstraat is bijvoorbeeld een stuk aantrekkelijker en nieuwe woningbouwprojecten zijn van formaat.” De gemeente is met de stadsvernieuwing en de aandacht voor cultuur en erfgoed op de goede weg. Toch is er nog werk aan de winkel.
De gemeente zou haar cultuuraanbod en unieke erfgoed vaker lokaal en nationaal moeten promoten, want: “Den Helder beschikt over uniek erfgoed en kunstwerken van bekende lokale kunstenaars. Dit zorgt voor identiteit en herkenning bij zowel de bewoners als bij de toeristen.”
24
De staat van de culturele sector in Den Helder
De uitgebreide culturele infrastructuur en het erfgoed waarover Den Helder beschikt bieden genoeg aanknopingspunten om een verhaal te vertellen. Deze promotie wordt momenteel te veel aan citymarketing overgelaten, terwijl de veronderstelling is dat daar de capaciteit te beperkt is.
Resterend In deze paragraaf komen een aantal onderwerpen langs die niet goed pasten in de beschrijving van het nieuwe cultuurbeleid of de rol van de gemeente Den Helder. Ze zijn wel relevant om te beschrijven omdat ze een belangrijk onderdeel vormen van het huidige cultuurbeleid of omdat de subsidiepartners zich er grote zorgen over maken. Krappe arbeidsmarkt Sommige respondenten merken dat het een krappe arbeidsmarkt is, dit levert uitdagingen op. Zo gaven sommigen aan dat ze niet dagelijks open konden. Ook kunnen grote evenementen niet altijd plaatsvinden. Cultuureducatie Velen zien het belang in van cultuureducatie op scholen. Triade speelt hierin een belangrijke rol, hoewel sommige subsidiepartners dat liever anders zien. Zij willen zich graag inhoudelijk bemoeien met de lespakketten. Anderen zouden graag een educatiemedewerker in dienst willen nemen, ook omdat de gemeente van hen een educatieprogramma voor scholen verlangt. Er zijn speciale lespakketten ontwikkeld voor het primair onderwijs. Na die lespakketten kunnen scholen het museum nog een keer bezoeken als extra verdieping in de stof. Deze lespakketten worden echter steeds sporadischer afgenomen. Het vermoeden bestaat dat er te weinig aandacht wordt besteed aan de Helderse geschiedenis op scholen, waardoor klassen eerder naar bekende musea buiten Den Helder gaan.
Locatieproblemen Momenteel is er een locatieprobleem gaande. Er zijn hier maar drie à vier locaties met ruimte voor 500 of meer bezoekers. Daarnaast zijn sommige locaties te duur of in verbouwing. Het buiten of in sporthallen organiseren van evenementen is geen goed alternatief, want dat is niet altijd toegestaan. Daardoor kunnen culturele evenementen niet doorgaan.
25
De staat van de culturele sector in Den Helder
Resultaten enquête culturele stichtingen Introductie stichtingen De enquête is uitgezet onder zes culturele stichtingen in Den Helder: het Marinemuseum, Kunsthal 45, Kunstuitleen Den Helder, Cinema Zevenskoop, De Helderse Vallei en de Hortus Overzee. Vijf van deze stichtingen hebben de enquête volledig ingevuld. De resultaten van de enquête zijn geanonimiseerd. Alle stichtingen bestaan minstens vijf jaar. Twee van hen zijn jonger – met een leeftijd van minder dan twintig jaar – en een stichting bestaat al langer dan vijftig jaar (zie figuur 3). Het primaire doel van deze stichtingen is het ontvangen van publiek, voor educatie over en tentoonstellingen van beeldende kunst, film, andere vormen van cultuur en geschiedenis en natuur. Naast hun kerntaak bieden de stichtingen een variëteit aan extra culturele activiteiten aan: lessen, cursussen, workshops, feesten, evenementen, lezingen en presentaties (zie figuur 4). De meeste van deze activiteiten worden een paar keer per jaar aangeboden. Daarnaast organiseren twee stichtingen maandelijks exposities, heeft een stichting een buurthuisfunctie en verzorgt een andere stichting dagbesteding voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Hoe lang bestaat uw stichting? (n: 5) 20% 40% 40%
5-20 jaar
21-50 jaar
Langer dan 50 jaar
Figuur 3 80% van de stichtingen bestaat tussen de 5 en 50 jaar.
26
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe vaak verzorgt uw stichting deze extra culturele activiteiten? (n: 5) Lezingen, presentaties
20%
40%
Lessen, cursussen, masterclasses, workshops
60%
Exposities
40%
Feesten, evenementen
20%
20%
20%
20%
40%
67%
Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b.
20%
20% 33%
60%
20%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Maandelijks
Een paar keer per jaar
Een keer per jaar
Nooit / n.v.t.
Figuur 4 De meeste extra culturele activiteiten worden een paar keer per jaar aangeboden.
Stichtingen draaien grotendeels op vrijwilligers Twee van de vijf culturele stichtingen hebben werknemers in loondienst – in totaal acht fte. Dit aantal fte is gelijk gebleven sinds voor de coronapandemie; de stichtingen zijn dus niet genoodzaakt geweest om vanwege de coronamaatregelen werknemers te ontslaan. De stichtingen werken niet met ingehuurde medewerkers (zzp’ers en freelancers), maar wel met vrijwilligers. Gemiddeld genomen werkt iedere stichting met ongeveer 28 vrijwilligers. Tussen de stichtingen bestaan grote verschillen in het aantal vrijwilligers waarmee wordt gewerkt. De stichting met de meeste vrijwilligers heeft er 80. Er is ook een stichting die met maar één vrijwilliger werkt. In totaal zijn dit ruim 140 vrijwilligers die de vijf Helderse stichtingen ondersteunen. Toch is dit aantal vrijwilligers niet voor iedereen genoeg: drie stichtingen geven aan dat het huidige aantal vrijwilligers bij de stichting onvoldoende is. Dit tekort aan vrijwilligers gaat voornamelijk ten koste van het algemene onderhoud, communicatie en pr en marketing. Deze tekorten gaan gepaard met de moeite die stichtingen hebben om vrijwilligers aan zich te binden. Twee stichtingen geven aan dit moeilijk te vinden en slechts een van de vijf vindt het gemakkelijk (zie figuur 5). Een respondent omschrijft waarom dit zo lastig is: “Het valt niet mee om vrijwilligers te krijgen en te behouden.
Mensen met bijvoorbeeld een afstand tot de arbeidsmarkt vertrekken ook weer als ze (gelukkig) een baan vinden.” Ook wanneer het wel lukt om vrijwilligers aan te trekken, blijft het lastig om ze bij de stichting betrokken te houden, beschrijft een ander: “Wij krijgen over het algemeen voldoende aanmeldingen, het is meer een probleem om al deze mensen ook 'begeleiding' te geven, met andere woorden aandacht om hen het gevoel te geven dat ze gezien, gehoord en gewaardeerd worden.”
27
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe gemakkelijk of moeilijk is het voor uw stichting om vrijwilligers aan zich te binden? (n:5) 20% 40% 40%
moeilijk
niet gemakkelijk, maar ook niet moeilijk
gemakkelijk
Figuur 5 Veel stichtingen ervaren moeite om vrijwilligers aan zich te binden.
Men vindt het vooral moeilijk om jongere vrijwilligers aan zich te binden. Het merendeel van de vrijwilligers is ouder dan 65 jaar. Vrijwilligers die jonger zijn dan 35 jaar zijn er relatief weinig en zelfs geen enkele stichting heeft vrijwilligers van onder de twintig (zie figuur 6). Een respondent geeft aan dit jammer te vinden: “Een groot deel van onze vrijwilligers is 60+ en jammer genoeg is het binden van jonge vrijwilligers van onder de 45 jaar vrij moeilijk.”
Hoe is de verhouding tussen de leeftijden van de vrijwilligers binnen uw stichting? (n: 5) 65 t/m 80 jaar 50 t/m 64 jaar 35 t/m 49 jaar 12 t/m 19 jaar Ouder dan 80 jaar 20 t/m 34 jaar
60% 60%
40% 40%
20%
60% 100%
20%
80%
20%
40% 0%
10%
20%
Geen vrijwilligers
60% 30%
40%
50%
Weinig vrijwilligers
60%
70%
80%
90%
100%
Veel vrijwilligers
Figuur 6 Veel vrijwilligers zijn al wat ouder.
Opvallend genoeg is het aantal vrijwilligers bij geen van de stichtingen veranderd sinds voor de coronapandemie. Dit is anders dan bij de verenigingen en grote subsidiepartners; bij een deel van hen zijn de vrijwilligersaantallen gedaald.
28
De staat van de culturele sector in Den Helder
Samenwerking gebeurt veel, maar kan beter Alle stichtingen werken op de een of andere manier samen met andere partijen, zoals scholen, overheden en culturele instellingen (zie figuur 7). Zo werken ze alle vijf samen met scholen, onder andere door het aanbieden van educatie30. Op deze manier werken de stichtingen aan het aantrekken van nieuw publiek. Vier van de vijf stichtingen werken samen met culturele instellingen, bijvoorbeeld voor het gebruik van faciliteiten, voor professionalisering en coproducties. Ook hiermee probeert men nieuw publiek aan te trekken. Met overheden wordt voornamelijk samengewerkt voor het verkrijgen van financiering.
Met welke partijen werkt uw stichting samen? (n:5) Scholen
100%
Culturele instellingen
80%
Bedrijven en middenstand
60%
Gemeente, provincie of Rijk
60%
Zorg- en welzijnsorganisaties
40%
Professionele kunstenaar(s)
40%
Partijen van een andere kunstdiscipline
40%
Partijen binnen de eigen kunstdiscipline
40%
Fondsen
20%
Buurt- en wijkorganisaties
20%
Mijn vereniging werkt niet samen met andere… Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Koepels of bonden Kerken, synagogen, moskeeën 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Figuur 7 Alle stichtingen werken op de een of andere manier samen met andere partijen, zoals scholen, overheden en culturele instellingen.
Over de samenwerking binnen Den Helder in het algemeen zijn alle respondenten tevreden. Dit wordt door een van de respondenten als volgt omschreven: “In Den Helder is men genegen elkaar te helpen.” De samenwerking met de grote culturele instellingen in Den Helder is wel vatbaar voor verbeteringen. Drie van de vijf respondenten zijn hierover neutraal tot ontevreden (zie figuur 8). Hierover wordt gezegd: “Het is lastig om gezamenlijk dingen van de grond te krijgen.”
Hoewel alle vijf stichtingen hebben aangegeven samen te werken met scholen, zeggen maar drie stichtingen te doen aan cultuureducatie voor kinderen op scholen. Op welke manier de andere twee stichtingen samenwerken met scholen, blijkt niet uit de enquête, maar deze samenwerking bestaat mogelijk uit pandverhuur (van het schoolgebouw) of cultuureducatie voor volwassenen. 30
29
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe tevreden bent u over de samenwerking met de grote culturele instellingen in Den Helder? (n: 5) 20%
0%
10%
40%
20%
30%
40%
Ontevreden
40%
50%
60%
Neutraal
70%
80%
90%
100%
Tevreden
Figuur 8 Het is niet altijd eenvoudig om met de grote culturele instellingen (de subsidiepartners) samen te werken.
Publiek bestaat voornamelijk uit ouderen en is gedaald sinds corona Het bezoekend publiek van de stichtingen is wat betreft leeftijd vergelijkbaar met hun vrijwilligersbestand. Zo zijn 65-plussers oververtegenwoordigd en ontvangen de stichtingen relatief weinig bezoekers/ publiek van onder de 35 (zie figuur 9). Deze verhouding tussen jong en oud blijft stabiel; er is dus geen sprake van verdere vergrijzing (zie figuur 10).
Hoeveel bezoekers / publiek heeft uw stichting in de volgende leeftijdscategorieën? (n:5) 65 t/m 80 jaar 50 t/m 64 jaar 35 t/m 49 jaar 20 t/m 34 jaar 11 jaar of jonger Ouder dan 80 jaar 12 t/m 19 jaar
100% 100% 100% 60% 60%
40% 40% 80% 80%
0%
10%
20%
30%
40%
Weinig of geen publiek
20% 20% 50%
60%
70%
80%
90%
100%
Veel publiek
Figuur 9 Jongeren (35 jaar of jonger) zijn wat minder snel geneigd om de culturele stichting te bezoeken.
Hoe ontwikkeld het publieksbestand zich wat betreft leeftijd? (n: 5) 20% 80%
De verhouding tussen jong en oud is stabiel
Er is sprake van verjonging van het publiek Figuur 10 De verhouding tussen jong en oud publiek is stabiel.
30
De staat van de culturele sector in Den Helder
Waar de coronapandemie weinig invloed heeft gehad op het vrijwilligersbestand, is dit wel een probleem bij de publieksaantallen. Bij vier van de vijf stichtingen is het publieksaantal gedaald sinds het begin van de pandemie (zie figuur 11). Dit is van directe invloed op het voortbestaan van de stichting: vier respondenten geven aan dat het huidige publieksaantal onvoldoende is (zie figuur 12). Het – voornamelijk uit ouderen bestaande – publiek komt sinds de pandemie niet meer opdagen en exposities zijn uitgesteld of geannuleerd, wat een bedreiging vormt voor het standhouden van de stichtingen. Vaak zijn er wel meerdere zaken die hierbij een rol spelen, zoals problemen bij verbouwing of te weinig eigen inkomsten.
Hoe zijn de publieksaantallen van uw stichting veranderd sinds het begin van de coronapandemie? (n: 5) 20% 80%
Het publieksaantal is gedaald
Het publieksaantal is gestegen
Figuur 11 Stichtingen kampen met teruglopende bezoekersaantallen.
Is het huidige publieksaantal voldoende om uw stichting in de (nabije) toekomst in stand te houden? (n: 5) 20% 80%
Ja
Nee
Figuur 12 Er moet meer publiek aangetrokken worden anders komt het voortbestaan van de stichting in gevaar.
Stichtingen zijn financieel gezond ondanks daling inkomsten tijdens corona De meest genoemde inkomstenbronnen van de stichtingen zijn publieksinkomsten, bijvoorbeeld uit ticketverkoop of abonnementen, opbrengsten uit verhuur en donateurs/ vrienden (zie figuur 13).
31
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe verkijgt uw stichting inkomsten? (n: 5) Opbrengsten uit verhuur Donateurs/vrienden Publieksinkomsten (ticketverkoop,… Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Horeca Fondsen Acties (zoals lotenverkoop) Sponsoring Meerjarige overheidssubsidie Incidentele overheidssubsidie 0%
60% 60% 60% 40% 40% 20% 20% 20% 20% 10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Figuur 13 Publieksinkomsten (eigen inkomsten) belangrijk voor stichtingen.
De coronapandemie heeft de eigen inkomsten van de stichtingen sterk beïnvloed. Driekwart van de respondenten geeft aan dat de stichting haar culturele activiteiten zoals het verzorgen van lezingen, het organiseren van exposities, het geven van lessen en cursussen sinds het begin van de pandemie minder vaak of zelfs helemaal niet meer heeft georganiseerd. Ook de organisatie van feesten en evenementen is afgenomen. De eigen inkomsten zijn daardoor voor iedereen gedaald of zelfs volledig gestopt tijdens de pandemie. Ook opbrengsten uit verhuur zijn voor het merendeel van de stichtingen gedaald of gestopt. De stichtingen die normaal gesproken inkomsten halen uit horeca hebben ook te maken gehad met inkomstendalingen uit deze bron. Om culturele instellingen de coronacrisis door te helpen, boden het Rijk en de gemeentes in Nederland financiële steun aan. Drie van de Helderse stichtingen hebben gebruik gemaakt van de gemeentelijke coronasteun; twee van hen hebben daarnaast steun van het Rijk ontvangen. Over het algemeen is men gemixt van mening; de een is zeer tevreden, de ander is neutraal (zie figuur 14). De respondenten hebben hierover het volgende te zeggen: “Vanuit het Rijk was de steun heel erg fijn.
Vanuit de gemeente was de steun teleurstellend.” “Ons voortbestaan voor de korte termijn (komend jaar) is hiermee zeker gesteld.” “Bijna 2 jaar zonder horeca inkomsten, dit leidde tot een groot inkomstenverlies omdat dit toch een grote bron van inkomsten is. Het geld dat we van de gemeente als steun ontvingen was welkom maar voor ons een druppel op een gloeiende plaat.”
32
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe tevreden bent u over de coronasteun vanuit het Rijk, de provincie en de gemeente? (n: 5)
20%
0%
10%
60%
20% Ontevreden
30%
40%
50%
20%
60%
70%
Niet tevreden, maar ook niet ontevreden
80%
90%
100%
Zeer tevreden
Figuur 14 Meningen verdeeld over coronasteun.
Hoewel de invloed van de coronacrisis op financiën groot is geweest, beoordelen de respondenten de financiële positie van hun stichting redelijk gezond tot gezond. Financiën wordt dan ook maar door één respondent genoemd als een van de belangrijkste knelpunten van de stichting (zie figuur 15). Voor de meeste stichtingen zijn publieksaantallen, zichtbaarheid en publieksbereik de grootste knelpunten. Dat de publieksaantallen onvoldoende zijn voor veel stichtingen, zagen we ook al eerder in figuur (16).
Waar liggen voor uw stichting de belangrijkste knelpunten? (n: 5) Publieksaantallen Zichtbaarheid en publieksbereik Locatie(s) Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Samenwerking met andere partijen Financiën Geen knelpunten / zorgen Repertoire, instrumenten, materialen, apparatuur Vrijwilligers / bestuur Wet- en regelgeving
20% 20% 20%
40%
60%
80%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Figuur 15 Er moet meer bezoek komen.
Naast eigen gegenereerde inkomsten, ontvangt een drietal stichtingen ook inkomsten via vrienden. Momenteel heeft ieder van de drie stichtingen gemiddeld 130 vrienden, variërend van 35 tot 200. Sinds het begin van de coronapandemie is het aantal vrienden van twee stichtingen gedaald; bij de derde stichting is het aantal vrienden juist gestegen. Behalve vrienden werken stichtingen in Nederland ook vaak met donateurs. De vijf ondervraagde stichtingen in Den Helder hebben echter geen van allen donateurs.
De toekomst is onzeker Wat men nodig heeft om te herstellen van de coronapandemie, verschilt per stichting. Zo geeft één respondent aan financiële steun nodig te hebben en een ander zegt ondersteuning nodig te hebben bij het verduurzamen van het pand. Ook gaan de stichtingen verschillend om met de dreiging van 33
De staat van de culturele sector in Den Helder
mogelijk nieuwe coronagolven. Waar de één een nieuw plan heeft ontwikkeld voor nieuwe golven, zegt de ander daar geen rekening mee te houden. Met het oog op de toekomst zijn de respondenten onzeker (zie figuur 16). Hoewel niemand verwacht binnen een jaar de deuren definitief te moeten sluiten, verwacht men ook niet over een jaar meer publiek te hebben dan voor de coronapandemie. De mogelijkheid bestaat dat de stichtingen te kampen krijgen met financiële problemen. Er zijn ook zorgen over het publieksbereik: 60% vindt het mogelijk tot waarschijnlijk dat het publiek behoorlijk gaat krimpen door vergrijzing. Ook acht men de kans klein dat ze over een jaar over voldoende vrijwilligers zullen beschikken.
Hoe waarschijnlijk acht u deze toekomstverwachtigingen? (n: 5) 100%
Over een jaar bestaan we niet meer
60%
Over een jaar hebben we meer publiek dan vóór de coronapandemie
Over een jaar hebben we genoeg vrijwilligers Door de coronapandemie blijven we digitale middelen inzetten om…
20%
Mogelijk
40% 60%
40%
20% 20%
40%
20%
100%
De komende jaren zullen we kampen met financiële problemen
(Zeer) onwaarschijnlijk
40%
40%
Door vergrijzing zal ons publiek behoorlijk krimpen
(Zeer) waarschijnlijk)
N.v.t.
Figuur 16 Vergrijzing van het publiek en de vrijwilligers is een probleem.
Stichtingen werken aan vernieuwing en digitalisering; weinig inzet op diversiteit en inclusie De stichtingen zijn bezig met vernieuwing, digitalisering en het aantrekken van jonger publiek. Zo zetten alle stichtingen inmiddels sociale media in om publiek te bereiken en is het bij 60% mogelijk om online tickets te kopen of zich aan te melden voor bijvoorbeeld een nieuwsbrief. Volgens geen van de respondenten heeft corona tot vernieuwingen geleid. Toch zegt men – onafhankelijk van corona – bezig te zijn met vernieuwing van het aanbod. Zo geeft een respondent aan meer samen te werken met partners en noemen twee anderen dat ze nieuwe activiteiten hebben ontwikkeld. Ook werkt men actief aan het aantrekken van een jonger publiek, voornamelijk door middel van samenwerking met scholen en inzet van sociale media en internetplatforms (zie figuur 17). Daarnaast werkt men aan het verjongen van het personeelsbestand, werkt men samen met nieuwe partners en biedt men nieuw en aangepast artistiek aanbod aan.
34
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe probeert u aantrekkelijk te zijn voor een jonger publiek? (n:5) Inzet van digitale en sociale media en… Samenwerken met nieuwe partners Bestaande artistieke aanbod aanpassen /…
40%
60% 60% 60%
80% 80%
Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Inzet van gedrukte media 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Figuur 17 De stichtingen proberen jonger publiek aan te trekken.
Hoewel diversiteit en inclusie in de landelijke culturele sector momenteel hoog op de agenda staan, zijn de Helderse stichtingen daar beperkt mee bezig. De meeste stichtingen richten zich op het includeren van slechts één of twee doelgroepen. Hierbij gaat het voornamelijk om mensen met een laag inkomen en opleidingsniveau. Met deze doelgroepen wordt rekening gehouden door bijvoorbeeld de contributie laag te houden. Drie andere doelgroepen – mensen met een psychische beperking, mensen met een migratieachtergrond en senioren – worden ieder eenmaal door een stichting genoemd. Men geeft aan rekening te houden met deze doelgroepen door bijvoorbeeld activiteiten voor de gekozen doelgroep te organiseren of een veilige werkomgeving te bieden. Eén respondent geeft aan helemaal niet extra in te zetten op inclusie van bepaalde doelgroepen. Respondenten zijn ook niet van plan om in de toekomst verder in te zetten op de inclusie van bepaalde doelgroepen.
35
De staat van de culturele sector in Den Helder
Resultaten enquête culturele verenigingen Introductie verenigingen De enquête is uitgezet onder in totaal 40 Helderse verenigingen, waarvan er 19 de enquête hebben ingevuld. Het gaat hier om koren en andere muziekverenigingen, maar ook om historische, culturele, musical- en kunstverenigingen (zie figuur 18). Het betreft een mix van oudere en jongere verenigingen (zie figuur 19), waarbij een derde al langer dan vijftig jaar bestaat.
Wat voor type vereniging bent u? (n: 19) Koor
37%
Muziekvereniging
21%
Historische vereniging
16%
Culturele vereniging
16%
Musicalvereniging
5%
Kunstvereniging
5%
Toneelvereniging 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
Figuur 18 Veel koren en muziekverenigingen hebben de enquête ingevuld.
Hoe lang bestaat uw vereniging? (n: 19)
26%
32%
42%
5-20 jaar
21-50 jaar
Langer dan 50 jaar
Figuur 19 Maar liefst een derde van de verenigingen bestaat langer dan 50 jaar!
36
50%
De staat van de culturele sector in Den Helder
Verenigingen kampen met vrijwilligerstekort De verenigingen draaien – veel meer nog dan de culturele stichtingen – voornamelijk op de kracht van onbetaalde medewerken. Geen van de verenigingen heeft werknemers in loondienst. Zeven verenigingen huren samen in totaal tien freelancers zoals dirigenten en choreografen in (zie figuur 20). Bij de verenigingen zijn samen in totaal negentig vrijwilligers werkzaam. De verschillen tussen de verenigingen zijn groot: één vereniging heeft een groot vrijwilligersbestand, bestaande uit zestig vrijwilligers – de anderen hebben er gezamenlijk in totaal dertig31. Net als bij de stichtingen zijn ouderen in het vrijwilligersbestand oververtegenwoordigd en jongeren ondervertegenwoordigd (zie figuur 21).
Werkt uw vereniging met ingehuurde medewerkers? (n: 18)
39% 61%
Ja
Nee
Figuur 20 Merendeel (60%) van de verenigingen huren geen medewerkers in.
Hoeveel vrijwilligers heeft u per leeftijdscategorie? (n: 19) 65 t/m 80 jaar 50 t/m 64 jaar 35 t/m 49 jaar Ouder dan 80 jaar 20 t/m 34 jaar 12 t/m 19 jaar
25%
38%
13%
38% 75%
13%
63%
38% 75%
25% 88% 88%
0%
10%
20%
Geen vrijwilligers
30%
40%
13% 13% 50%
Weinig vrijwilligers
60%
70%
80%
90%
100%
Veel vrijwilligers
Figuur 21 Er zijn maar weinig jonge mensen vrijwilliger bij culturele verenigingen.
31
Het betreft hier geen leden die af en toe (verplichte) vrijwilligerstaken uitvoeren, maar vrijwilligers die als zodanig zijn aangesloten bij de vereniging. Overigens zijn de leden bij 38% van de verenigingen verplicht om af en toe vrijwilligerstaken uit te voeren.
37
De staat van de culturele sector in Den Helder
Ruim de helft van de verenigingen geeft aan het (zeer) lastig te vinden om vrijwilligers aan zich te binden (zie figuur 22). 32 Vooral jongere vrijwilligers zijn lastig om te vinden: “Jonge mensen (tot 50 jaar) laten zich moeilijk binden aan een vereniging.”
Hoe gemakkelijk of moeilijk is het voor uw stichting om vrijwilligers aan zich te binden (n: 8) 26% 51% 25%
(zeer) moeilijk
niet moeilijk, maar ook niet gemakkelijk
(zeer) gemakkelijk
Figuur 22 Voor de helft van de verenigingen is het (zeer) moeilijk om vrijwilligers aan zich te binden.
Vijf verenigingen geven aan momenteel over onvoldoende vrijwilligers te beschikken. Dit heeft voor deze verenigingen grote gevolgen (zie figuur 23): ze hebben moeite om een bestuur te vormen of het gaat ten koste van de educatieve activiteiten en van de communicatie, pr en marketing van de vereniging.33 Eén vereniging geeft aan door het vrijwilligerstekort niet genoeg bemensing te hebben op locatie tijdens openingsuren. Een andere vereniging omschrijft hoe lastig het tekort aan vrijwilligers op te lossen is: “Het is moeilijk om vrijwilligers te werven mede omdat wij onvoldoende bezetting hebben om dit adequaat op te pakken en ook geen onvoldoende gelden hebben om hier actief op te kunnen werven via bijv. externe promotie.” Het vrijwilligerstekort kan zelfs het einde van de vereniging betekenen: “Wij hebben geen voorzitter en zijn daardoor gedwongen om te stoppen (…).”
32
Deze trend is al langer gaande: mensen zijn minder snel geneigd om zich voor langere tijd te binden aan één organisatie voor vrijwilligerswerk. 33 Om een divers cultuuraanbod in Nederland in stand te kunnen houden zijn voor culturele organisaties financiële giften van huishoudens maar vooral de inzet van vrijwilligers van toenemend belang. (Burger meer betrokken bij cultuur, Lahaut 2015)
38
De staat van de culturele sector in Den Helder
Welke problemen levert het tekort aan vrijwilligers op? (n: 5) Het is lastig om een bestuur te vormen
60%
Het gaat ten koste van de communicatie / PR /…
40%
Het gaat ten koste van de educatieve activiteiten
40%
Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b.
20%
Het gaat ten koste van facilitaire zaken (onderhoud)
20%
Vooralsnog levert het tekort aan vrijwilligers ons…
20%
Het gaat ten koste van de (financiële) administratie
0%
20%
40%
60%
80%
Figuur 23 Het is voor een culturele vereniging lastig om bestuursleden te vinden.
Vergrijzing en krimp ledenbestanden 17 van de 19 deelnemende verenigingen hebben leden: samen in totaal zo’n 1.400. Dit komt neer op gemiddeld tachtig leden per vereniging. Ook hier zijn de verschillen tussen de verenigingen aanzienlijk: de grootste vereniging heeft 780 leden. De leeftijd van de leden is relatief oud; het merendeel van de leden is 65-plusser (zie figuur 24). Onder jongeren zijn er maar weinig leden – slechts twaalf procent van de vereniging heeft leden die jonger zijn dan 35. Hierin lijkt nog geen verandering te komen. Ruim tachtig procent van de verenigingen geeft aan dat er sprake is van vergrijzing van het ledenbestand.
Hoeveel leden heeft uw vereniging per leeftijdscategorie? (n: 17) 65 t/m 80 jaar 50 t/m 64 jaar Ouder dan 80 jaar 35 t/m 49 jaar 20 t/m 34 jaar 12 t/m 19 jaar 11 jaar of jonger
6%
18% 35%
0%
10%
20%
76%
76% 53%
30%
Geen leden
53% 88% 94% 94%
40%
50%
Weinig leden
60%
24%
12% 12% 6% 6% 6% 6%
35%
70%
80%
Veel leden
Figuur 24 Er zijn relatief weinig leden uit jonge leeftijdscategorieën.
39
90%
100%
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe ontwikkelt het ledenbestand zich? (n: 17) 6% 12% 82%
Er is sprake van vergrijzing van het ledenbestand De verhouding tussen jong en oud is stabiel Er is sprake van verjonging van het ledenbestand
Figuur 25 Er is sprake van vergrijzing van het ledenbestand.
De verenigingen hebben de effecten van de coronapandemie op het ledenbestand gevoeld. Ruim de helft van de verenigingen heeft haar ledenbestand zien dalen sinds het begin van de pandemie (zie figuur 26) en blij slechts twaalf procent is het aantal leden gestegen. Hoe is het aantal leden van uw vereniging veranderd sinds het begin van de coronapandemie? (n: 17) 12% 35%
Het aantal leden is gedaald
53%
Het aantal leden is gelijk gebleven
Het aantal leden is gestegen Figuur 26 Het aantal leden loopt terug.
De dalende ledenaantallen leveren mogelijke problemen op voor het voortbestaan van de verenigingen: bijna de helft geeft aan dat het huidige aantal leden onvoldoende is om de vereniging in de (nabije) toekomst in stand te houden (zie figuur 27).
40
De staat van de culturele sector in Den Helder
Is het huidige aantal leden voldoende om uw vereniging in de (nabije) toekomst in stand te houden? (n: 17)
47%
53%
Ja
Nee
Figuur 27 Voor bijna de helft (47%) van de verenigingen is het aantal leden niet voldoende om de vereniging in stand te houden.
Naast de coronapandemie speelt mogelijk ook de contributieverhoging een rol bij de krimpende ledenbestanden. Een aantal verenigingen geven aan dat zij genoodzaakt zijn de ledencontributie te verhogen vanwege de stijgende kosten (energie, vaste lasten et cetera). Leden zullen hierdoor wellicht afhaken: zij hebben ook te maken met stijgende lasten in het huishouden en kunnen daardoor de contributie mogelijk niet meer betalen. Omdat de verenigingen juist meer leden nodig hebben om staande te blijven, kunnen zij in een neerwaartse spiraal terecht komen. Een van de verenigingen geeft aan een groot tekort aan leden te hebben: “(…) als vereniging zal het bijna onmogelijk zijn om de club overeind te houden als we ons leden aantal niet kunnen verdriedubbelen.”
Effect corona op activiteiten en publiek merkbaar Vier op de vijf verenigingen komen wekelijks samen om te oefenen, repeteren of gezamenlijk hun creatieve activiteiten uit te voeren. Daarnaast organiseren de meeste verenigingen ook voorstellingen voor publiek, zoals optredens en exposities. Dit doen zij over het algemeen een paar keer per jaar. Het effect van de coronacrisis is ook hier merkbaar geweest: verenigingen moesten de deuren sluiten voor publiek. Sinds de laatste maatregelen zijn opgeheven, stijgen de publieksaantallen over het algemeen weer. Voor het grootste deel van de verenigingen is het publieksbezoek echter nog niet op het niveau van voor de coronacrisis (zie figuur 28).
41
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe heeft het publieksbezoek zich ontwikkeld sinds de coronamaatregelen zijn opgeheven? (n: 17) 41%
Niet van toepassing Het publieksbezoek stijgt, maar is nog niet op het niveau van voor corona Het publieksbezoek is inmiddels weer op het niveau van voor corona
29% 18% 12%
Het publieksbezoek blijft (zeer) laag
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Figuur 28 40% heeft aan dat het publiek sterk achterblijft.
Daarnaast doet 20% aan cultuureducatie voor kinderen en slechts enkele verenigingen zijn van plan om hier in de toekomst aan te beginnen.
Verenigingen zijn tevreden over onderlinge samenwerking Driekwart van de verenigingen werkt samen met externe partijen, zoals culturele instellingen, andere verenigingen of zorg- en welzijnsorganisaties (zie figuur 29). Ruim de helft van hen werkt samen met culturele instellingen. Deze samenwerking bestaat uit het gebruikmaken van faciliteiten, gezamenlijke marketing en communicatie, aanbod van educatie en heeft onder andere als doel om nieuw publiek aan te trekken. Ook de samenwerking met andere verenigingen binnen de eigen kunstdiscipline wordt gedaan om nieuw publiek aan te trekken, bijvoorbeeld door middel van coproductie en het gebruik van faciliteiten. Daarnaast werken verenigingen samen met zorgen welzijnsorganisaties en kerken om muzikale bijdragen te leveren, bijvoorbeeld op feestdagen en vieringen, maar ook om bewoners en cliënten van zorginstellingen ontspanning te bieden.
Met welke partijen werkt uw vereniging samen? (n: 17) Culturele instellingen Verenigingen binnen de eigen kunstdiscipline Zorg- en welzijnsorganisaties Mijn vereniging werkt niet samen met andere partijen Koepels of bonden Bedrijven en middenstand Buurt- en wijkorganisaties Scholen Verenigingen van een andere kunstdiscipline Kerken, synagogen, moskeeën Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Gemeente, provincie of Rijk Fondsen
53% 41% 29% 24% 24% 18% 18% 18% 18% 18% 12% 12% 6%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Figuur 29 Driekwart van de verenigingen werkt samen met externe partijen.
Het merendeel van de verenigingen (82%) is (zeer) tevreden over de samenwerking binnen Den Helder in het algemeen. Ook over de samenwerking met grote culturele instellingen is driekwart van de verenigingen (zeer) tevreden. Toch zijn er verbeteringen mogelijk. Ruimtegebruik, financiën en communicatie zijn hierbij voor verschillende verenigingen een knelpunt: 42
De staat van de culturele sector in Den Helder
“Het vinden van een betaalbare repetitieruimte is niet eenvoudig.” “Communicatie kan soms beter. Er is vaak geen duidelijkheid waar activiteiten georganiseerd worden en/of waar we ons voor kunnen aanmelden. Waar we financieel ondersteuning kunnen vinden etc.” “Het werken met non commerciële partijen gaat erg goed, commerciële partijen gaat lastiger omdat er altijd een verwachting is dat er iets tegen over moet staan in de vorm van bijvoorbeeld pr.” De verenigingen maken gebruik van een grote variëteit aan locaties. Kerken, synagogen en moskeeën worden hiervoor het meest gebruikt. Daarnaast maakt ook een groot deel van de verenigingen gebruik van een eigen verenigingsgebouw en van verzorgingshuizen.
Van welke locaties maakt uw vereniging gebruik? (n: 17) Kerkgebouw, synagoge, moskee Verenigingsgebouw Verzorgingshuis, zorgcentrum Buiten, in de openbare ruimte Buurthuis, wijkgebouw, dorpshuis Schoolgebouw Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Triade KopGroep Bibliotheken Niet van toepassing De Kampanje Café, horeca Kunsthal 45
47% 41% 41% 24% 24% 18% 12% 12% 12% 6% 6% 6% 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Figuur 30 De verenigingen maken gebruik van een grote variëteit aan locaties.
Inkomstendalingen leiden tot financiële moeilijkheden Voor het voortbestaan van een vereniging is het belangrijk om inkomsten te genereren. De overgrote meerderheid (82%) van de verenigingen doet dit door contributie te vragen aan de leden (zie figuur 31). Daarnaast behaalt de helft van de verenigingen omzet uit voorstellingen. De inkomsten uit deze beide bronnen zijn behoorlijk gedaald of zelfs volledig gestopt tijdens de coronacrisis (zie figuur 32).
Hoe verkrijgt uw vereniging inkomsten? (n: 17) Contributie Omzet uit optredens, voorstellingen of exposities 53% Donateurs/vrienden 53% Acties (zoals lotenverkoop) 35% Sponsoring 29% Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. 18% Fondsen 12% Opbrengsten uit verhuur 6% Incidentele overheidssubsidie 6% Meerjarige overheidssubsidie 6%
82%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100%
Figuur 31 Contributies zijn een belangrijke inkomstenbron voor verenigingen.
43
De staat van de culturele sector in Den Helder
Welke gevolgen heeft de coronapandemie gehad voor de inkomsten van uw vereniging? (n: 17) Omzet uit optredens, voorstellingen of exposities Sponsoring Contributie Acties (zoals lotenverkoop) Donateurs/vrienden
86% 50% 17% 17%
25% 50% 50%
43%
14% 25% 8% 25% 17% 17% 57%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Inkomsten volledig gestopt
Inkomsten gedaald
Inkomsten gelijk gebleven
Inkomsten gestegen
Figuur 32 Eigen inkomsten sterk gedaald dankzij de coronapandemie.
De derde inkomstenbron waarvan een groot deel van de verenigingen (in totaal zeven) gebruikmaakt is vrienden en donateurs. In totaal hebben de verenigingen samen 870 donateurs, gemiddeld 124 per vereniging. Daarnaast is er één vereniging die ook (een groot aantal) vrienden heeft. Ook deze inkomstenbron is voor de verenigingen grotendeels gedaald sinds het begin van de coronapandemie. Dat dit een groot gemis is, maakt een vereniging duidelijk: “Het aantal donateurs is in de corona periode met meer dan 75% gedaald omdat we in deze periode geen activiteiten konden aanbieden. Het gros van de donateurs is niet meer teruggekomen. Hierdoor zijn wij op zoek naar andere mogelijkheden om te overleven.” Opvallend genoeg is bij een tweetal verenigingen het aantal donateurs juist gestegen.
Hoe is het aantal donateurs veranderd sinds het begin van de coronapandemie? (n: 9) 22% 22% 56%
Het aantal donateurs is gelijk gebleven
Het aantal donateurs is gedaald
Het aantal donateurs is gestegen Figuur 33 Minder donateurs dan voorheen.
Behalve contributie, publieksomzet en donateurs haalt een deel van de verenigingen ook inkomsten uit andere bronnen, zoals acties (zoals lotenverkoop) en sponsoring (zie nogmaals figuur 32). Deze inkomstens zijn voor tweederde gedaald of volledig gestopt, hoewel het bij sommige verenigingen ook is gestegen. Mogelijk hebben verenigingen eenmalige corona-acties georganiseerd.
44
De staat van de culturele sector in Den Helder
Om de coronacrisis door te komen, konden culturele instellingen financiële steun ontvangen vanuit het Rijk en de gemeentes. Van de culturele verenigingen in Den Helder heeft ongeveer de helft steun ontvangen (zie figuur 34). De meeste van hen ontvingen deze steun van de gemeente, maar sommige ontvingen (ook) steun van het Rijk of andere organisaties als fondsen. Over het algemeen is redelijk tevreden over deze steun. Een minderheid (18%) is ontevreden (zie figuur 35). Hoe men de coronacrisis is doorgekomen, verschilt per vereniging. Zo geven sommige verenigingen aan dat ze tijdens de pandemie ook weinig kosten hadden en hierdoor niet in de financiële problemen zijn gekomen. Bij andere verenigingen is dat anders: veel kosten liepen door, terwijl er geen inkomsten binnenkwamen, omdat er geen activiteiten georganiseerd konden worden. Ook zijn er leden definitief afgehaakt. “De bijdrage van de gemeente werd eenmalig uitgekeerd. Dit verliep heel soepel. Echter ook voor het 2e jaar had enige vorm van coronasteun vanuit de gemeente wenselijk geweest om de lasten voor de leden reëel te houden, aangezien al onze activiteiten stillagen.”
Heeft uw vereniging tijdens de coronapandemie steun ontvangen? (n: 17) Nee
47%
Ja, van de gemeente
41%
Ja, van andere organisaties (bv. fondsen) Ja, van het Rijk
18% 6%
Ja, van de provincie 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Figuur 34 Van de culturele verenigingen in Den Helder heeft ongeveer de helft steun ontvangen.
Hoe tevreden bent u over de coronasteun in het algemeen? (n: 17)
18%
0%
47%
10%
20%
30%
Zeer ontevreden
40%
35%
50%
60%
70%
Niet tevreden, maar ook niet ontevreden
80%
90%
100%
Tevreden
Figuur 35 Over het algemeen is men (zeer) tevreden over deze steun.
Momenteel omschrijft de helft van de verenigingen haar financiële positie als ‘redelijk’. Maar liefst een derde van de verenigingen geeft aan dat de huidige financiële positie minder gezond tot zorgwekkend is (zie figuur 36). 45
De staat van de culturele sector in Den Helder
Hoe zou u de financiële positie van uw vereniging beoordelen? (n: 17)
12%
0%
18%
10%
20%
47%
30%
40%
Zorgwekkend
50%
24%
60%
Minder gezond
70%
Redelijk
80%
90%
100%
Gezond
Figuur 36 Maar liefst een derde van de verenigingen geeft aan dat de huidige financiële positie minder gezond tot zorgwekkend is.
Ledenaantallen grootste knelpunt Vooralsnog is het grootste knelpunt voor driekwart van de verenigingen de leden (zie figuur 37). De dalende ledenaantallen als gevolg van de coronacrisis en de vergrijzing van het ledenbestand leveren grote problemen op, zoals hierboven besproken. Ook vrijwilligers/ bestuur en de financiën zijn voor een aanzienlijk deel (resp. 41% en 35%) van de verenigingen grote knelpunten. Net als de leden zijn veel vrijwilligers ouder en zijn de vrijwilligersaantallen gedaald. De teruggelopen ledenaantallen, maar ook de moeite die verenigingen hebben om fondsen aan te spreken de stijgende rekeningen leiden tot financiële problemen.
Waar liggen voor uw vereniging de belangrijkste knelpunten? (n: 33) Leden Vrijwilligers / bestuur Financiën Zichtbaarheid en publieksbereik Repertoire, instrumenten, materialen, apparatuur Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Geen knelpunten / zorgen Artistieke begeleiding Locatie(s) Samenwerking met andere partijen Wet- en regelgeving
41% 35% 24% 24% 18% 12% 12% 12% 6% 6% 0%
76%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%
Figuur 37 Het aantal leden en vrijwilligers bezorgden de verenigingen de meeste kopzorgen.
Toekomstverwachtingen weinig positief Dat verenigingen het lastig hebben met de nasleep van corona, blijkt uit bovenstaande hoofdstukken. Wat zij nodig hebben bij het herstellen na de pandemie, is te zien in figuur 38. De meeste verenigingen geven aan ondersteuning nodig te hebben bij inkomstenwerving of bij het verkrijgen van alternatieve financieringsbronnen. De onzekere financiële positie van sommige verenigingen schijnt hierin door. Ook op het gebied van communicatie en samenwerking met andere partijen kunnen verenigingen ondersteuning gebruiken. Verder geven verschillende verenigingen aan hulp nodig te hebben bij het werven en behouden van nieuwe leden. 46
De staat van de culturele sector in Den Helder
Wat heeft uw vereniging nodig voor herstel na de coronapandemie? (n: 17) Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. Ondersteuning bij het verkrijgen van alternatieve… Ondersteuning bij inkomstenwerving Ondersteuning bij de samenwerking met andere partijen Ondersteuning op het gebied van communicatie Geen ondersteuning vanuit de gemeente vereist Ondersteuning bij het behouden en aantrekken van… Ondersteuning bij het ontwikkelen van marketingstrategieën
41% 33% 33% 29% 29% 24% 18% 12%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Figuur 38 De meeste verenigingen geven aan ondersteuning nodig te hebben bij inkomstenwerving of bij het verkrijgen van alternatieve financieringsbronnen.
Als een nieuwe coronagolf zicht aandient, nemen verenigingen voornamelijk dezelfde maatregelen als ze hebben gedaan tijdens voorgaande golven (zie figuur 39). Vier op de tien verenigingen zegt de deuren (tijdelijk) te sluiten bij een nieuwe coronagolf. Een vereniging wil nog weinig financieel risico nemen: “Wij gaan geen evenementen meer organiseren met een hoog financieel risico en een lange termijnplanning. Het is voor ons momenteel niet in te schatten of wij weer publiek kunnen aantrekken. Ook zijn we ons bewust geworden dat projecten zo de prullenbak in kunnen zodra er weer een opleving van een virus optreedt. We houden het dus voorlopig klein en overzichtelijk.” De verenigingen zien de toekomst weinig positief in. Ruim de helft verwacht dat het publiek en ledenbestand behoorlijk zullen krimpen door vergrijzing en een kwart acht het waarschijnlijk de komende jaren te blijven kampen met financiële problemen. Nog eens een kwart denkt dat ze over een jaar niet meer bestaan.
Hoe waarschijnlijk acht u onderstaande toekomstverwachtingen? (n: 17) 53%
Over een jaar bestaan we niet meer Over een jaar hebben we meer leden dan voor de… 7%
20% 60%
47% 24% 17% De komende jaren zullen we kampen met financiële… 18% 12% Door vergrijzing zal ons publiek en ledenbestand… 12% 6% 24%
20% 27%
Over een jaar hebben we genoeg vrijwilligers
Door de coronapandemie blijven we digitale middelen…
12% 41%
26% 13% 27%
47% 30% 58%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Weet niet / n.v.t.
(Zeer) onwaarschijnlijk
Mogelijk
(Zeer) waarschijnlijk
Figuur 39 De verenigingen zien de toekomst weinig positief in.
47
De staat van de culturele sector in Den Helder
Digitalisering en inclusie worden weinig toegepast Veel (culturele) instellingen hebben tijdens de coronacrisis digitale middelen ingezet om publiek te bereiken en behouden en zijn dit na de pandemie blijven doen. Toch heeft de pandemie de Helderse verenigingen geen kansen geboden – niet op het gebied van digitalisering en ook niet op een andere manier. Een respondent omschrijft: “Voor onze muziekvereniging heeft digitalisering totaal geen toegevoegde waarde. Hooguit een tijdelijk ondervanging voor het onderling contact als we in een lockdown zitten. Sterker nog: door de wetgeving rond auteursrechten is het heel lastig om jezelf te kunnen laten horen op digitale/sociale media.” Toch gebruiken verenigingen wel digitale middelen; het gaat dan voornamelijk om sociale media, een eigen website en voor aanmeldingen. Dit doen zij vooral met het oog op het aantrekken van toekomstig – jonger – publiek. Niet alle verenigingen doen dit; een derde is niet bezig met het aantrekken van jonger publiek (zie figuur 40). Ook zijn de verenigingen weinig bezig met diversiteit en inclusie. Maar liefst 80% geeft aan zich niet extra in te zetten voor inclusie van specifieke doelgroepen en ook niet van plan te zijn om dit in de toekomst te gaan doen. Een respondent geeft aan: “Iedereen is welkom, maar ze moeten wel komen.”
Hoe probeert u aantrekkelijk te zijn voor een jonger publiek? (n: 17) Inzet van digitale en sociale media en… Daar is mijn vereniging niet mee bezig 35% Overig, voer uw eigen antwoord in a.u.b. 24% Samenwerking met scholen 18% Verjongen van het personeelsbestand 12% Ontwikkelen van een nieuwe visie 12% Samenwerken met nieuwe partners 12% Bestaande artistieke aanbod aanpassen /… 12% Inzet van gedrukte media 6% Nieuw artistiek aanbod bieden 0%
10%
20%
53%
30%
40%
50%
60%
Figuur 40 Sociale media belangrijk voor het aantrekken van jonger publiek.
48
70%
De staat van de culturele sector in Den Helder
Bijlage 1: verstuurde uitnodiging
verzendgegevens
behandeld door
datum
team Omgeving mw. E. Cremer
: 12-07-2022
telefoon +31 6 13244941
onderwerp Start onderzoek naar het culturele veld
Beste subsidiepartner, De gemeente Den Helder heeft een veelzijdig en bloeiend cultureel veld, dat zich kenmerkt door diversiteit en eigenheid. De afgelopen jaren heeft het culturele veld in Den Helder, zoals in heel Nederland, enorme klappen opgelopen door de coronacrisis. Onze cultuursector moest zich razendsnel aanpassen en kwaliteiten zoals veerkrachtigheid, creativiteit en aanpassingsvermogen waren daarbij essentieel. We zijn trots als we zien hoe onze culturele organisaties en verenigingen zich door deze periode heen hebben geslagen. In de afgelopen twee jaar hebben zij zich steeds opnieuw aangepast, en hebben zij op creatieve manieren geprobeerd hun bezoekers te betrekken en hun vrijwilligers aan zich te blijven binden. Hoewel de meeste corona-maatregelen (op dit moment) niet langer van toepassing zijn, is de cultuursector nog lang niet volledig hersteld. Landelijk onderzoek wijst uit dat bezoekersaantallen lager blijven dan voor de coronatijd. Ook vrijwilligers zijn essentieel voor culturele organisaties, en 49
De staat van de culturele sector in Den Helder
deze (vaak oudere) mensen vinden hun weg niet altijd terug. In andere woorden: de sector verdient nu ook aandacht, zorg en ondersteuning om zich te kunnen herstellen. Onderzoek naar het culturele veld Om deze reden heeft het College van Burgemeester en Wethouders recent besloten een onderzoek te starten naar het brede culturele veld in de gemeente Den Helder. Hierbij wordt specifiek aandacht besteed aan het herstel van de Helderse cultuursector na corona. De grotere culturele instellingen worden hierbij bevraagd, en ook alle amateurverenigingen op het gebied van kunst en cultuur. Het eerste doel van dit onderzoek is inzicht krijgen in hoeverre het culturele veld in de gemeente Den Helder herstelt van de coronapandemie. We zijn benieuwd hoe het ervoor staat met de culturele instellingen, hoe zij de toekomst zien, en wat er nodig zou kunnen zijn voor verder herstel. Het tweede doel van dit onderzoek richt zich op de vernieuwing van het beleid voor cultuur, erfgoed en toerisme. De verwachting is dat dit nieuwe beleid in de tweede helft van 2023 wordt vastgesteld. De ideeën en gedachten van onze subsidiepartners over de toekomst en ambities op het gebied van cultuur zijn voor ons belangrijke input voor dit nieuwe beleid. Onderzoeksbureau De gemeente heeft een gespecialiseerd onderzoeksbureau ingehuurd om dit onderzoek uit te voeren.
Het gaat om Bureau Lahaut, gevestigd in Amsterdam. Bureau Lahaut is gespecialiseerd in het doen van zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek op het gebied van cultuur. Zij hebben ervaring met het doen van onderzoek voor bedrijven en overheden. Interview We willen u graag uitnodigen om deel te nemen aan dit onderzoek, en uw ervaringen en input met ons te delen. Dit zal zijn in de vorm van een semi-gestructureerd interview dat ongeveer 1-1,5 uur zal duren. Vanaf half augustus neemt Bureau Lahaut contact met u op om dit interview in te plannen. Vragen? Als u over dit onderzoek nog vragen heeft, dan horen wij dat graag. U kunt contact opnemen met Judith Koning of Esther Cremer via e.cremer@denhelder.nl of +31 6 13244941. We verwachten het onderzoek eind 2022 af te ronden. U ontvangt tegen die tijd een terugkoppeling van de resultaten, waar we u nog nader over zullen informeren. Hartelijke groet, Namens het College van Burgemeester en Wethouders, Heleen Keur Wethouder Cultuur 50
De staat van de culturele sector in Den Helder
Tot stand gebracht door Bureau Lahaut, 2023 Informatie & Disclaimer Wijzigingen voorbehouden. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Bureau Lahaut heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van een accountantscontrole of due diligence. Bureau Lahaut is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en data. 51