De staat van de culturele sector in Den Helder door Bureau Lahaut DEF 2023.pdf
Tekst van het document
ABSTRACT Hoewel de subsidiepartners corona financieel hebben doorstaan, maakt de culturele sector zich grote zorgen over het gedaalde publieksbereik, de gestegen kosten en de staat van de culturele verenigingen in Den Helder.
DE STAAT VAN DE CULTURELE SECTOR IN DEN HELDER Een ‘mixed method’ onderzoek naar het herstel van de culturele sector na corona
Bureau Lahaut Onderzoek in opdracht van de gemeente Den Helder
De staat van de culturele sector in Den Helder
Colofon © Bureau Lahaut Herengracht 62 1015 BP Amsterdam Januari 2023 Dimitri Lahaut Laura de Weger E: info@bureau-lahaut.nl W: www.bureau-lahaut.nl
Foto op voorblad: Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers in Den Helder Foto door Dimitri Lahaut
1
De staat van de culturele sector in Den Helder
MANAGEMENT SUMMARY ............................................................................................................... 4 SAMENVATTING DIEPTE-INTERVIEWS SUBSIDIEPARTNERS ............................................................................................... 4 SAMENVATTING ENQUÊTE CULTURELE STICHTINGEN ..................................................................................................... 7 SAMENVATTING ENQUÊTE CULTURELE VERENIGINGEN ................................................................................................... 8 BESCHRIJVING VAN HET ONDERZOEK ............................................................................................. 9 AANLEIDING VAN HET ONDERZOEK ............................................................................................................................. 9 Een kwetsbare culturele sector .................................................................................................................................. 9 Onderzoeksvraag 1a ................................................................................................................................................. 10 Onderzoeksvraag 1b .................................................................................................................................................
10 Onderzoeksvraag 2 ................................................................................................................................................... 10
ONDERZOEKSMETHODE ......................................................................................................................................... 10 Onderzoekspopulatie ............................................................................................................................................... 11 Documentenanalyse................................................................................................................................................. 11 Diepte-interviews ..................................................................................................................................................... 11 Online enquête ......................................................................................................................................................... 11 Afbakening ................................................................................................................................................................ 12 Beperking onderzoek ............................................................................................................................................... 12
DIEPTE-INTERVIEWS MET SUBSIDIEPARTNERS .............................................................................. 14 DEEL 1: HET HERSTEL NA CORONA........................................................................................................................... 14 Aanpassingsvermogen ............................................................................................................................................. 14 Flexibiliteit ................................................................................................................................................................ 14 Reflectie en samenwerking ...................................................................................................................................... 15
Culturele betrokkenheid .................................................................................................................................... 15 Bezoek ...................................................................................................................................................................... 15 Ondersteuning van cultuur ...................................................................................................................................... 16
Financiële situatie .............................................................................................................................................. 16 Eigen inkomsten ....................................................................................................................................................... 16 Eigen reserves ........................................................................................................................................................... 16 Fondsenwerving ....................................................................................................................................................... 17 Coronasteunfonds .................................................................................................................................................... 17 Energielasten ............................................................................................................................................................ 17
Culturele ecosysteem ......................................................................................................................................... 18 Verslechterende positie van makers en zzp’ers ....................................................................................................... 18 Talenten .................................................................................................................................................................... 18
DEEL 2: HET GEMEENTELIJKE CULTUURBELEID .......................................................................................................... 19 De waardes van cultuur ..................................................................................................................................... 19 Sociale waarde ......................................................................................................................................................... 19 Economische waarde ............................................................................................................................................... 20
Beleidskader cultuur .......................................................................................................................................... 20 Uitwerking van de plannen ...................................................................................................................................... 20 Prestatieafspraken ................................................................................................................................................... 20
Aandachtpunten voor het nieuwe beleid .......................................................................................................... 21 Toegankelijkheid ...................................................................................................................................................... 21 Jongeren ................................................................................................................................................................... 22 Integrale benadering ................................................................................................................................................ 22 Het ondersteunen van het informele circuit ............................................................................................................ 22
De rol van de gemeente ..................................................................................................................................... 22 Het contact met de gemeente .................................................................................................................................. 23
2
De staat van de culturele sector in Den Helder
Samenbouwen aan cultuurbeleid ............................................................................................................................ 23 Verbinder .................................................................................................................................................................. 23 Kennisdeling ............................................................................................................................................................. 23 Vrijwilligers ............................................................................................................................................................... 23 Regionaal samenwerken .......................................................................................................................................... 24 Landelijke promotie ................................................................................................................................................. 24
RESTEREND ......................................................................................................................................................... 25 Krappe arbeidsmarkt ............................................................................................................................................... 25 Cultuureducatie ........................................................................................................................................................ 25 Locatieproblemen .................................................................................................................................................... 25
RESULTATEN ENQUÊTE CULTURELE STICHTINGEN ......................................................................... 26 INTRODUCTIE STICHTINGEN .................................................................................................................................... 26 STICHTINGEN DRAAIEN GROTENDEELS OP VRIJWILLIGERS ............................................................................................ 27 SAMENWERKING GEBEURT VEEL, MAAR KAN BETER ...................................................................................................... 29 PUBLIEK BESTAAT VOORNAMELIJK UIT OUDEREN EN IS GEDAALD SINDS CORONA .............................................................. 30 STICHTINGEN ZIJN FINANCIEEL GEZOND ONDANKS DALING INKOMSTEN TIJDENS CORONA.................................................. 31 DE TOEKOMST IS ONZEKER ..................................................................................................................................... 33 STICHTINGEN WERKEN AAN VERNIEUWING EN DIGITALISERING; WEINIG INZET OP DIVERSITEIT EN INCLUSIE ........................... 34 RESULTATEN ENQUÊTE CULTURELE VERENIGINGEN ...................................................................... 36 INTRODUCTIE VERENIGINGEN ..................................................................................................................................
36 VERENIGINGEN KAMPEN MET VRIJWILLIGERSTEKORT ................................................................................................... 37 VERGRIJZING EN KRIMP LEDENBESTANDEN ................................................................................................................ 39 EFFECT CORONA OP ACTIVITEITEN EN PUBLIEK MERKBAAR............................................................................................ 41 VERENIGINGEN ZIJN TEVREDEN OVER ONDERLINGE SAMENWERKING .............................................................................. 42 INKOMSTENDALINGEN LEIDEN TOT FINANCIËLE MOEILIJKHEDEN .................................................................................... 43 LEDENAANTALLEN GROOTSTE KNELPUNT .................................................................................................................. 46 TOEKOMSTVERWACHTINGEN WEINIG POSITIEF ........................................................................................................... 46 DIGITALISERING EN INCLUSIE WORDEN WEINIG TOEGEPAST .......................................................................................... 47 BIJLAGE 1: VERSTUURDE UITNODIGING ........................................................................................ 49
3
De staat van de culturele sector in Den Helder
Management summary Om te onderzoeken hoe de culturele sector in Den Helder herstelt van de coronacrisis is dit onderzoek uitgevoerd onder de culturele instellingen, stichtingen en verenigingen in Den Helder. Hiervoor zijn de grote culturele instellingen (hierna: de subsidiepartners) geïnterviewd. De interviews zijn ook gebruikt om input op te halen voor het nog te ontwikkelen nieuwe cultuurbeleid. De culturele stichtingen en de culturele verenigingen zijn via een enquête bevraagd over hun herstel van de coronacrisis.
Samenvatting onderzoeksresultaten subsidiepartners KopGroep bibliotheek, Citymarketing Den Helder, Fort Kijkduin, museum De Nollen, amateurkunstencentrum Triade, Stichting Museumhaven, Stichting Reddingmuseum Dorus Rijkers en schouwburg de Kampanje zijn de subsidiepartners van de gemeente Den Helder. De diepte-interviews zijn uitgewerkt in twee delen. Het eerste deel gaat over hoe de subsidiepartners van de coronacrisis herstellen en met welke na-ijleffecten ze te maken hebben. Het tweede deel is een beschrijving van de input van de subsidiepartners voor het nieuwe cultuurbeleid. Doorstaan corona De subsidiepartners geven aan dat zij de coronaperiode financieel hebben doorstaan. Ze beschikten over voldoende eigen reserves en er was voldoende financiële steun om inkomstendalingen te kunnen opvangen. Inmiddels bekommeren de subsidiepartners zich wel over de sterk gestegen energielasten. Om de Heldenaren tijdens de coronacrisis bij cultuur betrokken te houden zijn nieuwe culturele activiteiten ontwikkeld. Het gebruik van digitale middelen heeft nieuwe doelgroepen bereikt die anders niet met het culturele aanbod in aanraking komen. Veel van deze online activiteiten zijn weer gestopt. De reden voor het stoppen is dat er geen verdienmodel achter zit en de veronderstelling dat bezoekers liever fysiek de instelling bezoeken omdat dat een betere ervaring oplevert.
Na-ijleffecten corona Het is zorgelijk dat de bezoekersaantallen nog niet op het niveau zijn van voor corona. Dit heeft diverse redenen, variërend van angst bij het publiek om alsnog corona te krijgen tot en met minder culturele aanbod van voorstellingen en tentoonstellingen. Inmiddels heeft de coronacrisis plaatsgemaakt voor de inflatie- en de energiecrisis. Doordat het potentiële publiek de hand op de knip houdt, staan de eigen inkomsten van instellingen onder druk. Ook zijn de kosten voor energie buitensporig gestegen en haast onbetaalbaar geworden. Culturele ecosysteem Er zijn zorgen over de kwetsbare positie van makers en zzp’ers binnen de gemeente Den Helder. Tijdens corona was het niet altijd mogelijk om makerschap ten uitvoer te brengen. Het gevolg is dat talenten zijn achtergebleven in hun ontwikkeling en is de stap naar de aansluiting op de formele infrastructuur groter geworden. Bij bezuinigingen zijn zzp’ers vaak als eerste de dupe. Als makers, 4
De staat van de culturele sector in Den Helder
zzp’ers en talenten wegvallen, dan heeft dat grote gevolgen voor het culturele ecosysteem van Den Helder. De waarde van cultuur Een kwalitatief en gevarieerd cultuuraanbod is om verschillende redenen van waarde voor de gemeente Den Helder. Naast de inhoudelijk-artistieke waarde is een hoogstaand cultureel aanbod belangrijk voor het imago van Den Helder. Een positief imago trekt (buitenlandse én binnenlandse) toeristen en bedrijven aan. Daarnaast zorgt het voor sociale cohesie en werkgelegenheid. Gezien deze verschillende typen ‘opbrengsten’ van cultuur moet het cultuurbeleid meer verbonden worden met de andere beleidsterreinen. Het nieuwe cultuurbeleid In de visie Cultuur kleurt het leven! (2016) staan de beleidsdoelen van het gemeentelijk cultuurbeleid benoemd. Er wordt gewerkt met vier speerpunten: 1. 2. 3. 4.
kinderen enthousiasmeren voor cultuur; culturele deelname van de samenleving; Den Helder als cultureel hart van de regio; artistiek onderscheidend vermogen bij cultureel ondernemerschap.
Er is nog steeds draagvlak voor deze vier speerpunten. Het nieuwe cultuurbeleid moet wel concreter worden uitgewerkt met ‘handvatten’ om aan de speerpunten te werken. Ook moet er meer gestuurd worden op ‘impact (de maatschappelijke effecten)’. De subsidiepartners willen meer betrokken worden bij de ontwikkeling van het beleid en ze vinden dat ook de Heldenaren mogen meedenken. Stimuleren cultureel aanbod voor jongere doelgroepen Voor jongere doelgroepen is er in Den Helder te weinig aansprekend cultureel aanbod. Hierdoor nemen deze doelgroepen weinig deel aan culturele activiteiten. In het nieuwe cultuurbeleid moet er dan ook meer aandacht zijn voor de cultuurdeelname onder mensen van 35 jaar of jonger.1 Door meer werk te maken van diversiteit binnen de culturele sector worden ook andere doelgroepen aangesproken – zoals jongeren – die normaal niet zo snel aan cultuur doen. Ondersteuning culturele verenigingen De subsidiepartners maken zich – terecht – zorgen over de culturele verenigingen. In het cultuurbeleid moet er voor hen meer aandacht zijn, op het gebied van financiële en organisatorische ondersteuning. Vrijwilligers Vrijwilligers zijn erg belangrijk voor de culturele sector in Den Helder. Zonder vrijwilligers zouden sommigen hun deuren moeten sluiten. Een aantal subsidiepartners heeft een tekort aan
1
Zie ook Hoofdlijnenbrief cultuur 2022: Herstel, vernieuwing en groei (OCW, mei 2022)
5
De staat van de culturele sector in Den Helder
vrijwilligers. Er is behoefte aan hulp van de gemeente bij het werven van vrijwilligers, bijvoorbeeld door middel van een wervingsplan, adviseur of vrijwilligersbank.2 Verbinder De gemeente dient de rol als verbinder op zich te nemen. De gemeente zou bijvoorbeeld een overkoepelende rol kunnen spelen bij grootschalige samenwerkende projecten of samenwerking tussen culturele organisaties kunnen coördineren. De cultuurmakelaar zou hiervoor de aangewezen persoon zijn. Daarnaast zou relevante (beleids)informatie en marketingdata vaker met de culturele sector gedeeld moeten worden.
2
In de Kop van Noord-Holland bestaat er een vrijwilligersbank. Noordkopvoorelkaar is een digitaal platform voor vrijwilligerswerk waar alle vraag en aanbod op het gebied van vrijwilligerswerk en vrijwillige inzet bij elkaar wordt gebracht.
6
De staat van de culturele sector in Den Helder
Samenvatting onderzoeksresultaten stichtingen De enquête is uitgezet onder zes culturele stichtingen in Den Helder: het Marinemuseum, Kunsthal 45, Kunstuitleen Den Helder, Cinema Zevenskoop, De Helderse Vallei en de Hortus Overzee. Vijf van deze stichtingen hebben de enquête volledig ingevuld. Daling bezoekersaantallen Ondanks de financiële klappen die ze hebben gehad in coronatijd, beschrijven de stichtingen zichzelf over het algemeen als financieel gezond. Het grootste knelpunt zijn dan ook niet de financiën, maar de publieksaantallen. Het publiek van de stichtingen bestaat veelal uit 65-plussers en is in de afgelopen jaren, toen de stichtingen de deuren hebben moeten sluiten tijdens coronalockdowns, flink gedaald. Deze bezoekersaantallen zijn nog niet op het niveau van voor de coronapandemie. Er moet meer publiek aangetrokken worden, anders komt het voortbestaan van de stichting in gevaar. De stichtingen proberen jonger publiek aan te trekken, bijvoorbeeld door middel van nieuwe en aangepaste activiteiten, promotie via sociale media en internetplatforms. Door te werken aan diversiteit en inclusie – aangemoedigd door de gemeente – zullen stichtingen in staat zijn ook andere doelgroepen –zoals jongeren – aan te spreken. Tekort aan vrijwilligers De Helderse stichtingen draaien grotendeels op vrijwilligers en zijn daar ook afhankelijk van.
Momenteel heeft het merendeel van de stichtingen niet genoeg vrijwilligers, wat (grotendeels) ten koste gaat van onderhoud, communicatie en marketing. Ook is het vrijwilligersbestand aan het vergrijzen. De gemeente zou de stichtingen kunnen ondersteunen met het werven van nieuwe (jonge) vrijwilligers.3 Samenwerking niet altijd gemakkelijk Samenwerken met externe partijen als scholen en culturele organisaties is belangrijk voor de stichtingen en wordt dan ook veel gedaan. Men wil elkaar graag helpen, maar er zijn verbeteringen mogelijk: een goede intentie is niet genoeg om een goede samenwerking daadwerkelijk van de grond te krijgen. Dit geldt met name voor de samenwerking met de grote subsidiepartners. De gemeente kan samenwerkingsverbanden meer stimuleren door een coördinerende en faciliterende rol op zich te nemen. In het nieuwe cultuurbeleid moet meer aandacht zijn voor de samenwerking tussen de subsidiepartners en de stichtingen.
In het coalitieakkoord 2022-2026 van Den Helder wordt aandacht besteed aan het belang van vrijwilligers. ‘De gemeente neemt stimulerende maatregelen om vrijwilligers te ondersteunen, door opleidingen en een centraal steunpunt vrijwilligers.’ (pagina 17) 3
7
De staat van de culturele sector in Den Helder
Samenvatting onderzoeksresultaten verenigingen Type verenigingen De enquête is uitgezet onder in totaal 40 Helderse verenigingen, waarvan er 19 de enquête hebben ingevuld. Het gaat hier om koren en andere muziekverenigingen, maar ook om historische, culturele, musical- en kunstverenigingen. Grote problemen Het merendeel van de Helderse culturele verenigingen heeft moeite om genoeg bestuursleden, vrijwilligers, leden en publiek aan te trekken en te behouden. Daarnaast vergrijst zowel het ledenbestand als ook het vrijwilligersbestand. Omdat de verenigingen bijna volledig draaien op vrijwillige krachten en erg afhankelijk zijn van inkomsten uit ledencontributie en ticketverkoop, kan dit tot grote problemen leiden. Een aantal verenigingen heeft dan ook aanzienlijke financiële moeilijkheden; sommigen achten het zelfs waarschijnlijk dat zij voorgoed moeten stoppen. Toch is er enige nuancering van toepassing. Niet alle verenigingen hebben te maken met hoge kosten; sommigen hebben tijdens corona weinig verlies geleden. Sommige verenigingen hebben zelfs te maken met stijging van ledenaantallen en inkomsten. De verschillen tussen de verenigingen zijn dus groot. Dat neemt niet weg dat er werk moet worden gemaakt om culturele verenigingen en het informele culturele circuit in stand te houden. De subsidiepartners moeten verenigingen en het informele circuit ondersteunen en faciliteren.
Zij kunnen helpen met het aantrekken van nieuwe leden en vrijwilligers, of bijvoorbeeld locaties beschikbaar te stellen. Een aantal subsidiepartners erkennen dat zij de verenigingen en het informele circuit meer moeten ondersteunen. Steunmaatregelen Dat verenigingen het lastig hebben met de nasleep van corona, komt sterk uit de analyse naar voren. De meeste verenigingen geven aan – mede door een gebrek aan actieve bestuursleden – ondersteuning nodig te hebben bij inkomstenwerving of bij het verkrijgen van alternatieve financieringsbronnen. De onzekere financiële positie van sommige verenigingen schijnt hierin door. Ook op het gebied van communicatie en samenwerking met andere partijen kunnen verenigingen ondersteuning gebruiken. Verder geven verschillende verenigingen aan hulp nodig te hebben bij het werven en behouden van nieuwe leden. Maar ook het versimpelen van vergunningaanvragen is een voorbeeld waarbij verenigingen direct zijn geholpen.
8
De staat van de culturele sector in Den Helder
Beschrijving van het onderzoek In dit hoofdstuk bespreken wij de onderdelen van het onderzoek. Als eerste beschrijven wij de aanleiding van het onderzoek. In de aanleiding staan wij kort stil bij een aantal kwetsbaarheden van de culturele sector. Vervolgens gaan wij in op de onderzoeksdoelstellingen, de onderzoeksopzet en -populatie. Als laatste bespreken wij de beperkingen van het onderzoek.
Aanleiding van het onderzoek Een kwetsbare culturele sector De culturele sector is een kwetsbare sector. Kwetsbaar omdat er grote financiële afhankelijkheid bestaat, de (eigen) inkomsten onder druk staan en omdat de flexibilisering van de arbeidsmarkt is doorgeschoten. Deze drie kwetsbaarheden worden hieronder kort uitgelegd. Grote financiële afhankelijkheid. Culturele instellingen zijn voor de inkomsten sterk afhankelijk van overheden. Ongeveer 60% van de inkomsten van culturele instellingen zoals musea, theater en bibliotheken is afkomstig van overheidssubsidies. De overige 40% van de inkomsten wordt verkregen met ticketverkoop, contributies, horeca, donaties, fondsen et cetera (dit zijn de eigen inkomsten). De bezoekersaantallen en daarmee ook de eigen inkomsten staan onder druk door een grillig publiek. Het publiek heeft in de vrije tijd tal van keuzes, er is zelfs sprake van een verdichte vrijetijdsmarkt. Dit betekent dat er tal van (commerciële) vrijetijdsaanbieders zijn waaruit bezoekers kunnen kiezen. Denk bijvoorbeeld aan de opkomst van populaire streamingdiensten waar culturele instellingen mee moeten concurreren. De flexibilisering van de arbeidsmarkt is doorgeschoten; veel kunstenaars, docenten, dirigenten, theatertechnici, acteurs, auteurs et cetera zijn werkzaam als zzp’er.4 Veel van deze zzp’ers hebben een laag persoonlijk inkomen en hebben moeite rond te komen.
Bovendien zitten veel zzp’ers zonder basale sociale zekerheid omdat ze niet reserveren voor hun pensioen en geen arbeidsongeschiktheidsverzekering hebben. Uit een verkenning van de Raad voor Cultuur en de SER blijkt dat de verklaring voor de stijging van het aantal zzp’ers moet worden gezocht bij de instellingen die het zich financieel niet (meer) kunnen permitteren om vaste dienstverbanden aan te gaan en daarom zzp’ers inschakelen. Op die manier besparen zij kosten en verschaffen zij zich de flexibiliteit waartoe zij zich – met name onder druk van financiële beperkingen – genoodzaakt voelen.5
CBS schat dat 42% van de werkenden in de kunstensector (musea, beeldende kunst, podiumkunsten etc.) zzp is. 5 Zie onder andere de verkenning van de Raad voor Cultuur en de Sociaal Economische Raad Passie gewaardeerd (2016). 4
9
De staat van de culturele sector in Den Helder
Onderzoeksvraag 1a Uit onderzoek van het kenniscentrum van cultuur en beleid, de Boekmanstichting, blijkt dat de eigen inkomsten van culturele instellingen – door de sterk gedaalde bezoekersaantallen – met 85% zijn gekrompen ten opzichte van 2019. Omdat culturele instellingen coronasteun hebben ontvangen is de totale omzet veel minder sterk gedaald dan de eigen inkomsten (25% versus 85%). Dat komt zowel door de stabiliserende werking van de meerjarige subsidies als door de ontvangen coronasteun.6 Ondanks de steun, is voor de culturele sector de impact van de coronacrisis zowel financieel als inhoudelijk groot geweest. De eerste onderzoeksvraag luidt dan ook: Hoe herstellen de subsidiepartners, de culturele stichtingen en de culturele verenigingen van Den Helder van de coronacrisis? Onderzoeksvraag 1b Ook de gemeente Den Helder heeft de lokale cultuursector tijdens corona ondersteund. Uit een eerste ambtelijke verkenning blijkt dat er geen aanvullende financiële noodhulp nodig is om de culturele sector in Den Helder overeind te houden.7 Wel zijn er zorgen over amateurgenootschappen, kleinere groepen, makers en andere zzp’ers omdat zij geen gebruik (kunnen) maken van de financiële noodhulp.
De tweede onderzoeksvraag is bedoeld om duidelijkheid te krijgen over de noodzaak en richting van aanvullende steunmaatregelen die passen binnen de Algemene subsidieverordening en waardoor culturele organisaties weer kunnen opbloeien. De tweede onderzoeksvraag: Aan welke steunmaatregelen is er in de culturele sector van Den Helder behoefte? Onderzoeksvraag 2 Het huidige cultuurbeleid van Den Helder dateert uit 2016 en is volgens de gemeente aan vernieuwing toe. Met het onderzoek wordt – naast het herstel van corona – in kaart gebracht wat de subsidiepartners belangrijk vinden in de vernieuwing van het cultuurbeleid en de prestatieafspraken. De laatste onderzoeksvraag luidt: Wat is volgens de subsidiepartners belangrijk voor het nieuwe cultuurbeleid en prestatieafspraken?
Onderzoeksmethode Onafhankelijk onderzoeksbureau Bureau Lahaut heeft het onderzoek uitgevoerd. Het onderzoek heeft een mixed method ontwerp. Mixed method houdt in dat kwalitatief en kwantitatief onderzoek worden gecombineerd. Als eerste is er een documentenanalyse uitgevoerd. Op basis van de documentenanalyse hebben er diepte-interviews met de subsidiepartners plaatsgevonden. De culturele stichtingen en verenigingen zijn bevraagd door middel van een enquête. Uit het onderzoek blijkt ook de culturele organisaties ongelijk zijn getroffen. De culturele organisaties die het meest afhankelijk zijn van publieksinkomsten, worden bovenmatig hard geraakt. Zo zagen de poppodia en de vrije producenten zo’n 95% van hun eigen inkomsten verdwijnen. Zie rapport van de Boekmanstichting: Ongelijk getroffen, ongelijk gesteund (2021). 7 Memo van team Omgeving aan de wethouder van Cultuur over de ontvangen financiën, verstrekte steun en stand van zaken van de culturele partners in Den Helder. (5-11-2021) 6
10
De staat van de culturele sector in Den Helder
Onderzoekspopulatie Wij onderscheiden drie doelgroepen: 1. 2. 3.
de culturele instellingen (de meerjarige subsidiepartners)8; de culturele stichtingen (de middelgrote culturele organisaties); de culturele verenigingen
De onderzoeksgroepen zijn apart van elkaar bevraagd en geanalyseerd. Hieronder een schematische weergave van de drie onderzoeksgroepen met de daarbij behorende onderzoeksmethode en responspercentage. Doelpopulatie
Onderzoeksmethode Doelgroepgrootte
Culturele instellingen Diepte-interviews Culturele stichtingen Online enquête Culturele verenigingen Online enquête
8 instellingen 6 stichtingen 40 verenigingen
Respons 100% (n: 8) 80% (n: 5) 48% (n: 19)
De respons van de culturele verenigingen viel in eerste instantie tegen. Door verschillende herinneringen te versturen heeft uiteindelijk ongeveer de helft van alle verenigingen de enquête ingevuld. Documentenanalyse Voor de documentenanalyse hebben wij diverse documenten van de gemeente Den Helder ontvangen. Het gaat om beleidstukken, visies, memo’s en verslagen van bestuurlijke overleggen. Daarnaast hebben wij relevante onderzoeken en literatuur gelezen. Diepte-interviews subsidiepartners Op basis van gesprekken die wij hebben gevoerd met de gemeente Den Helder en de documentenanalyse hebben wij voor de diepte-interviews een semigestructureerde vragenlijst ontworpen. De vragenlijst bood ons de mogelijkheid om gestructureerd te interviewen en waar nodig door te vragen. De diepte-interviews vonden plaats in augustus en september 2022 op het bezoekadres van de culturele instelling. De meeste interviews werden afgenomen met de directeur van de instelling en/of andere leden van het managementteam. De gesprekken duurden gemiddeld 1,5 uur. Vervolgens zijn op basis van de audio-opnames gespreksverslagen geschreven. De gespreksverslagen zijn met software voor kwalitatieve gegevensanalyse geanalyseerd.9 Wij hebben ervoor gekozen om in de beschrijving van de onderzoeksresultaten geen gesprekspartners met naam te vermelden en te citeren.
Online enquête stichtingen en verenigingen Voor de culturele stichtingen en verenigingen is een enquête ontwikkeld. Het invullen van de online enquête duurde ongeveer 20 minuten. In het rapport zijn de onderzoeksresultaten geanonimiseerd. De enquête van de culturele stichtingen wijkt op enkele punten af van de enquête voor culturele 8 9
Lokale Omroep Stichting (LOS) Den Helder is voor het onderzoek niet bevraagd. Wij hebben gebruikt gemaakt van softwarepakket ATLAS.ti voor de analyse van de kwalitatieve gegevens.
11
De staat van de culturele sector in Den Helder
verenigingen. Zo wordt bij stichtingen niet gevraagd naar het aantal betrokken leden maar naar het aantal bezoekers. Bij de ontwikkeling van de enquête is soms gebruikgemaakt van bestaande vragen en zijn vragen ontwikkeld geïnspireerd door andere onderzoeken of beleidsstukken. Het overzicht van de (inspiratie) bronnen is, evenals de enquête zelf, in bijlagen opgenomen. Afbakening culturele sector De culturele sector is een breed begrip. Er worden veel verschillende activiteiten onder de culturele sector geschaard. De definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek deelt de culturele sector in drie sub sectoren: ‘kunsten en cultureel erfgoed’, ‘media- en entertainmentindustrie’ en ‘creatieve zakelijke dienstverlening’. Dit onderzoek heeft hoofdzakelijk betrekking op de sub sector kunsten en cultureel erfgoed (musea, beeldende kunst, podiumkunsten, muziekeducatie et cetera). De keten van de sub sector kunsten en cultureel erfgoed bestaat ruwweg uit de volgende drie schakels: ‘de makers’ (dit zijn de kunstenaars, auteurs, regisseurs, choreografen, dirigenten, docenten et cetera), ‘culturele organisaties’ waar het artistieke product wordt getoond of de culturele uiting plaatsvindt en ‘het cultuurpubliek’. Het onderzoek spitst zich toe op de tweede schakel: culturele organisaties, omdat zij een directe subsidierelatie hebben met de gemeente.
Beperking onderzoek Een van de onderzoeksmethodes is een online enquête. Nadeel van een enquête is dat er niet doorgevraagd kan worden. Wij hebben geprobeerd dit op te lossen door regelmatig open antwoordcategorieën aan de enquête toe te voegen. Het is mogelijk dat sommige enquêtevragen door de respondent anders worden geïnterpreteerd dan door de onderzoeker bedoeld. Uit de evaluatievragen blijkt echter wel dat driekwart van de verenigingen de enquêtevragen duidelijk vonden, bij de stichtingen ligt dat percentage op 40% (zie figuur 1 en figuur 2). Ten aanzien van de enquête onder de stichtingen: er waren weinig responderen (vijf in totaal). Daar dient rekening mee gehouden te worden bij het interpreteren van de resultaten en het gebruiken van percentages.
Enquête-evaluatievragen stichtingen De onderwerpen van de enquête vond ik interessant
20%
60%
20%
Ik vond het plezierig om de enquêtevragen in te vullen
60%
40%
De enquêtevragen waren duidelijk
60%
40%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
(Helemaal) oneens
Neutraal
(Helemaal) eens
Figuur 1 De ondervraagde culturele stichtingen zijn redelijk positief over de enquête.
12
De staat van de culturele sector in Den Helder
Enquête-evaluatievragen verenigingen (n: 19) De onderwerpen van de enquête vond ik interessant
7%
Ik vond het plezierig om de enquêtevragen in te vullen
13%
De enquêtevragen waren duidelijk
19%
67%
27%
47%
7%
41%
74%
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
(Helemaal) oneens
Neutraal
(Helemaal) eens
Figuur 2 De ondervraagde culturele verenigingen vonden de enquêtevragen duidelijk.
13
De staat van de culturele sector in Den Helder
Diepte-interviews met subsidiepartners In augustus en september van 2022 hebben er diepte-interviews plaatsgevonden met acht grote culturele instellingen (hierna: subsidiepartners) van de gemeente Den Helder.10 De volgende subsidiepartners zijn geïnterviewd: KopGroep bibliotheek, Citymarketing Den Helder, Fort Kijkduin, museum De Nollen, amateurkunstencentrum Triade, Stichting Museumhaven, Stichting Reddingmuseum Dorus Rijkers en schouwburg de Kampanje. De diepte-interviews zijn uitgewerkt in twee delen. Het eerste deel gaat over hoe de subsidiepartners van de coronacrisis herstellen en met welke na-ijleffecten ze te maken hebben. Het tweede deel is een beschrijving van de input van de subsidiepartners voor het nieuwe cultuurbeleid van de gemeente.
Deel 1: Het herstel na corona De maatregelen van het Nederlandse kabinet tegen de verspreiding van het coronavirus hebben grote gevolgen gehad voor de culturele sector. Er waren periodes dat de deuren helemaal dicht moesten en er waren periodes dat er beperkende maatregelen golden ten aanzien van het maximumaantal bezoekers. Eerst wordt beschreven hoe het de subsidiepartners is vergaan tijdens de coronacrisis. Daarna wordt dieper ingegaan op de gevolgen van corona voor de culturele betrokkenheid, de financiële situatie en het culturele ecosysteem. Aanpassingsvermogen Voor de subsidiepartners was de coronaperiode met de langdurige sluitingen en beperkende maatregelen een “intensieve tijd die van ons de nodige aanpassingsvermogen vereiste”. Subsidiepartners geven aan dat pas na verloop van tijd de nadruk kwam te liggen op culturele activiteiten die wél konden plaatsvinden in plaats van wat er allemaal niet meer kon. Deze omschakeling leidde tot andersoortige culturele activiteiten, die zowel offline als online plaatsvonden. Zo werden er diverse voorstellingen in de buitenlucht georganiseerd en kon het publiek musea virtueel bezoeken of online muzieklessen volgen. Ondanks dat er met deze activiteiten minder publiek werd bereikt dan voor corona, kijken de subsidiepartners er tevreden op terug.
Het doel van de instellingen was om voor het publiek zichtbaar te blijven en de culturele betrokkenheid in stand te houden; daar zijn ze volgens de subsidiepartners zelf redelijk in geslaagd. Flexibiliteit De subsidiepartners hebben de afgelopen periode geleerd hoe zij hun organisatie flexibel moeten inrichten om snel te kunnen op- en afschalen. De verwachting is dat die flexibiliteit in schakelen zeker van pas zal komen bij eventuele volgende crisissen. Daarnaast geven subsidiepartners aan dat de coronacrisis de inzet van digitale middelen voor publieksbereik heeft versneld. Zo is de bibliotheek overgestapt naar online lezingen, een activiteit die na corona deels nog steeds online plaatsvindt. Andere subsidiepartners geven aan meer tijd en geld te investeren in sociale media om onder de aandacht van doelgroepen te blijven. Ook cultuureducatie werd online aangeboden.
10
Voor de diepte-interviews is een semi-gestructureerd vragenlijst ontwikkeld.
14
De staat van de culturele sector in Den Helder
Online cultuureducatie werkte beter dan verwacht, ondanks de beperkingen voor sociale interactie tussen docent en cursisten. Met het aanbieden van online culturele activiteiten worden ook andere doelgroepen, die normaliter minder vaak cultuur bezoeken, bereikt. Denk aan jongeren, ouderen en mensen met lage inkomens of een beperking. Ondanks deze nieuwe mogelijkheden voor publieksbereik, geven subsidiepartners aan dat veel van de online-initiatieven inmiddels ook weer gestopt zijn. De reden voor het stoppen is dat er geen verdienmodel achter zit en de veronderstelling dat bezoekers liever fysiek de instelling bezoeken omdat dat een betere ervaring oplevert. Reflectie en samenwerking Volgens sommige subsidiepartners was er door de gedwongen sluitingen meer tijd om te reflecteren op het bestaand cultureel aanbod. Er was ook meer tijd om nieuwe tentoonstellingen te ontwikkelen. Meer tijd voor reflectie en ontwikkeling is ten goede gekomen van de artistieke kwaliteit van de projecten. Anderen geven aan dat de coronacrisis meer samenwerking tussen de subsidiepartners heeft opgeleverd. Niet iedereen is het daarmee eens en vinden dat samenwerkingen juist zijn verwaterd. Het opnieuw opstarten van die samenwerkingen kost hun veel tijd en energie.
Culturele betrokkenheid Culturele betrokkenheid heeft meerdere verschijningsvormen. Hier zijn twee vormen van culturele betrokkenheid beschreven: bezoek aan cultuur en ondersteuning van cultuur. Bezoek Tijdens corona is duidelijk geworden dat veel Heldenaren cultuur erg hebben gemist. Het verbaast de subsidiepartners dan ook dat – nu de coronamaatregelen zijn opgegeven – de bezoekersaantallen zeker nog niet op het niveau zijn van voor corona.11 Mogelijke oorzaken volgens de subsidiepartnerts zijn: 1. Door corona is er een minder groot aanbod aan voorstellingen en tentoonstellingen. 2. Corona is niet helemaal verdwenen. Bij sommige doelgroepen – vooral zestigplussers – blijft de angst aanwezig om corona te krijgen. 3. Het uitzonderlijke mooie weer in de zomer. Het was een recordjaar wat betreft het aantal zonuren. Dit gaat ten koste van het uithuizige cultuurbezoek. 4. In verband met de inflatiecrisis houden potentiële bezoekers de hand op de knip. Ze zijn selectiever geworden in welke culturele instellingen ze bezoeken. 5. Online aanbod spreekt aan. Keerzijde van digitalisering/ online aanbod is dat het – vooral onder jongeren – het fysieke bezoek of les kannibaliseert.
De instellingen ontvangen niet alleen minder bezoek, maar er worden door externe partijen ook minder vaak evenementen en feesten georganiseerd.12 Ook worden er minder schoolreisjes en kinderpartijtjes geboekt dan voor corona. Bovendien komen leden die tijdens corona hun Zie ook NRC-artikel: Bezoek cultuursector nog (lang) niet op het niveau van voor corona (7-4-2022). Een ander effect van corona is dat veel evenementen verplaats zijn van het najaar naar de zomer. Hierdoor ontstaan andere pieken en in combinatie met het personeelstekort leidt dit capaciteitsproblemen. 11 12
15
De staat van de culturele sector in Den Helder
lidmaatschap hebben opgezegd niet allemaal meer terug. Het afnemen van deze culturele betrokkenheid is – zoals we zullen zien – van invloed op het verdienvermogen van culturele instellingen. Ondersteuning van cultuur Zonder vrijwilligers kunnen (vooral kleine) culturele instellingen niet bestaan. Voor veel subsidiepartners is het dan ook zorgelijk dat een deel van de vrijwilligers na corona niet meer is teruggekeerd. Het gaat vooral om vrijwilligers die zeventig of ouder zijn. Aangezien de vrijwilligers in Den Helder vergrijzen, is de impact groot. Een mogelijke reden voor het afhaken is dat vrijwilligers tijdens corona andere hobby’s – met kleinere kans op besmetting – hebben gevonden. Na corona hebben ze deze hobby’s behouden en zijn ze niet meer teruggekeerd als vrijwilliger. Een aantal subsidiepartners beseffen dat zij tijdens de coronacrisis vrijwilligers meer aandacht hadden moeten geven zodat ze betrokken waren gebleven bij de culturele instelling. Dit is een belangrijk leermoment voor eventuele toekomstige crisissen.
Financiële situatie Culturele instellingen hebben verschillende geldstromen: subsidies, fondsen, mecenaat, sponsoring en eigen inkomsten. De afgelopen jaren heeft de culturele sector geïnvesteerd in het genereren van meer ‘eigen inkomsten’ om financieel weerbaarder te worden. Eigen inkomsten zijn inkomsten die instellingen zelf genereren met de verkoop van toegangsbewijzen, museumwinkels, cursussen, verhuur van locaties, evenementen, horeca, et cetera. Welke impact de corona heeft gehad op deze eigen inkomsten en de financiële situatie komt nu aan bod. Eigen inkomsten Door de coronacrisis – met alle lockdowns en de beperkende maatregelen – zijn de eigen inkomsten van de subsidiepartners aanmerkelijk gedaald. Omdat de vaste kosten zoals huisvestiging en personeelskosten doorliepen, zijn instellingen meer afhankelijk geworden van subsidies en financiële steunmaatregelen van overheden. Deze toegenomen afhankelijkheid gaat ten koste van de financiële weerbaarheid van instellingen. Eigen reserves Ondanks dat hun financiële weerbaarheid achteruit is gegaan, geven bijna alle subsidiepartners aan dat zij de coronaperiode financieel gezond hebben doorstaan. De meeste instellingen beschikten over voldoende eigen reserves en financiële steun om inkomstendalingen op te kunnen vangen.
13 Bovendien namen variabele kosten zoals marketing en communicatie af omdat er minder culturele activiteiten georganiseerd werden. Hiermee werden verliezen van eigen inkomsten voor een deel gecompenseerd.
Uit een ambtelijke verkenning van de gemeente Den Helder in 2021 bleek ook al dat de meeste instellingen de coronacrisis financieel goed hebben doorstaan. Dit blijkt ook uit de verslagen van de bestuurlijke overleggen die met de instellingen hebben plaatsgevonden. 13
16
De staat van de culturele sector in Den Helder
Fondsenwerving Fondsenwerving blijft voor de subsidiepartners in Den Helder lastig. Door het ontbreken van expertise en ervaring kost het schrijven van fondsaanvragen hen veel tijd: “Voor fondsenwerving zijn er goede ideeën maar een probleem is tijd. Daarom moeten er prioriteiten worden gesteld: als er meer tijd komt te zitten in fondsenwerving gaat er weer minder tijd naar cultuureducatie of collectie.” In 2020 en 2021 zijn de subsidiepartners op instigatie van de gemeente geadviseerd in fondsenwerving en cultureel ondernemerschap.14 Over dit adviestraject bestaan gemengde gevoelens. De gedachte is goed want de instellingen moeten financieel weerbaarder worden. Het is echter lastig – zeker voor de kleinere culturele organisaties die met veel vrijwilligers werken – om het niveau te halen dat voor een succesvolle fondsenwerving is gewenst. Er is meer begeleiding nodig: “Als iemand in praktische zin fondsenwerving samen met de culturele organisatie gaat uitvoeren, al is het maar met het helpen opzetten voor een paar maanden, dat zou nuttiger zijn dan alleen advies krijgen.” Coronasteunfonds De gemeente Den Helder heeft – net als andere gemeenten in Nederland – van het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) middelen ontvangen om de financiële schade die culturele organisaties lopen als gevolg van de coronamaatregelen te verkleinen.
De verwachting bij de subsidiepartners is dat de Helderse culturele sector hier niet zelf actief aanspraak op gaat maken. De angst leeft dan ook dat niet alle coronasteun van OCW bij de culturele organisaties terecht komt.15 Een aantal subsidiepartners denkt dat een deel van deze middelen niet geoormerkt zijn, waardoor de gemeente ze ook voor andere doeleinden zal gebruiken. De subsidiepartners doen een oproep aan de gemeente Den Helder om de ontvangen gelden door te laten vloeien naar de lokale cultuursector. Vooral de cultuurmakers en de zzp’ers zouden financieel geholpen moeten worden, menen zij. Het zou in elk geval een goede zaak zijn als de gemeente inzicht verschaft in de besteding van die extra gelden. Energielasten Toen de diepte-interviews in augustus en september van dit jaar plaatvonden maakte de coronacrisis plaats voor de inflatie- en energiecrisis. De subsidiepartners maken zich zorgen over de
‘Cultureel ondernemerschap is een belangrijk ankerpunt in het cultuurbeleid van Den Helder, en komt daarom terug in de (meerjarige) subsidierelaties. Onder cultureel ondernemerschap wordt verstaan het vermogen om artistiek onderscheidend te zijn, maatschappelijk draagvlak te creëren en aandacht voor het verdienmodel.’ (Bron: raadsinformatiebrief over de afronding van het adviestraject fondsenwerving cultuur) 15 Zo is er een regeling van 440 miljoen euro die via gemeenten naar lokale instellingen moet gaan, maar in veel gevallen nog niet is uitgekeerd. Om die reden verzoekt de Taskforce culturele en creatieve sector de staatssecretaris van OCW om in overleg te treden met de VNG en erop aan te dringen dat de meer dan € 400 miljoen aan coronasteun voor cultuur, die via gemeenten naar lokale instellingen had moeten gaan, ook daadwerkelijk naar de culturele sector gaat (zie voor brief). 14
17
De staat van de culturele sector in Den Helder
sterk gestegen energiekosten.16 Tijdens de interviews werd al gesproken over verdubbelingen en verdriedubbelingen van de energierekening. Een subsidiepartners illustreert dit sprekend met het voorbeeld dat de binnenkomende entreegelden even hoog zijn als de energierekening, waardoor er geen eigen inkomsten overblijven voor andere lasten.
Culturele ecosysteem Subsidiepartners functioneren binnen een cultureel ecosysteem.17 Makers en andere werkenden binnen de culturele sector vormen een belangrijke schakel. Hetzelfde geldt voor talentontwikkeling. Verslechterende positie van makers en zzp’ers De subsidiepartners in Den Helder hebben de coronacrisis financieel doorstaan. Gelukkig hebben er geen gedwongen ontslagen plaatsgevonden. Wel maken een aantal subsidiepartners zich zorgen over de kwetsbare positie van makers en zzp’ers binnen de gemeente. Zij vormen vaak de flexibele schil van culturele instellingen. Van zzp’ers en makers was al bekend dat zij een laag persoonlijk inkomen en moeite hebben om rond te komen. Door de coronacrisis zijn zij veel inkomsten misgelopen. De subsidiepartners vertellen dat een aantal theatertechnici zijn vertrokken en dat cultuureducatiemedewerkers – die vaak noodgedwongen als zzp’er werken – hun spaargelden tijdens corona hebben zien verdampen. Talenten De coronaperiode heeft volgens de subsidiepartners talenten afgeremd, omdat het niet altijd mogelijk was makerschap ten uitvoer te brengen. Hierdoor hebben talenten minder ervaring opgedaan of zijn minder bijeengekomen voor (onderlinge) ontwikkeltrajecten. De gevolgen zijn dat zij achterblijven in hun ontwikkeling en dat de stap naar de aansluiting op de formele infrastructuur groter is geworden.
Minder mogelijkheden om op te treden of te oefenen heeft er ook toe geleid dat culturele verenigingen en stichtingen minder gemotiveerd zijn geraakt. Volgens de subsidiepartners denken sommigen erover na om ermee op te houden, wat uiteindelijk ook ten koste gaat van de talentontwikkeling. Hoe de culturele verenigingen en stichtingen er zelf over denken staat verderop in dit rapport beschreven.
In een brief (dd. 18 oktober 2022) doet de Taskforce culturele en creatieve sector een dringend beroep op het kabinet om, naast het MKB en huishoudens, ook vitale maatschappelijke en culturele sectoren adequaat en onvervaard toegang tot ondersteuning te geven. 17 Het gaat om het benaderen van cultuur als een complex geheel van onderling verbonden netwerken die zich uitstrekken in het publieke, commerciële en amateurkunstensector en die vraag en aanbod meebepalen. Carrières, ideeën, geld, producten en content van culturele makers beperken zich niet tot een van de drie sectoren (publiek, commercieel, amateur) maar bewegen zich kriskras door elkaar. Cultuur heeft dan ook een netwerkkarakter en dit karakter maakt een holistische benadering van cultuur waardevol. 16
18
De staat van de culturele sector in Den Helder
Deel 2: Het gemeentelijke cultuurbeleid Dit deel gaat over de ideeën en gedachten van subsidiepartners over de toekomst en ambities op het gebied van cultuur. Het vormt belangrijke input voor het nieuwe gemeentelijke cultuurbeleid. Eerst wordt beschreven hoe de subsidiepartners de rol van de culturele sector beschouwen, ook in relatie tot de sociaaleconomische en maatschappelijke context. Daarna is er aandacht voor de rol van de gemeente in het bereiken van cultuurdoelstellingen. Tot slot beschrijven wij wat volgens de subsidiepartners belangrijke onderwerpen zijn voor het nieuwe cultuurbeleid.
De waardes van cultuur De laatste jaren staat de waarde van cultuur weer in de belangstelling in het Nederlandse debat over het cultuurbeleid. Vanuit het perspectief van het publiek is vooral de intrinsieke waarde van kunst en cultuur van belang. Enerzijds doet kunst en cultuur een appel op de emoties van de toeschouwer: hij wordt erdoor geamuseerd, ontroerd, in verwarring gebracht of geschokt. Anderzijds kan kunst en cultuur een cognitieve waarde hebben: een kunstwerk biedt nieuwe inzichten, leert je de wereld vanuit een andere blik aanschouwen of opent nieuwe denkpistes. Een geïnterviewde omschrijft het gemis van cultuur tijdens corona als volgt: “De afgelopen twee jaar hebben we allemaal gemerkt hoe belangrijk cultuur is, en hoe leeg het leven is zonder cultuur.” Naast deze intrinsieke (artistiek-inhoudelijke) waarde van cultuur is er volgens de subsidiepartners ook sprake van afgeleide waardes.18 Cultuur heeft ook een sociale en economische waarde. In deze zienswijze wordt cultuur niet gezien als doel maar als middel om iets te bereiken. Sociale waarde Cultuur maakt onderdeel uit van het sociale domein. Heldenaren gaan bijvoorbeeld om allerlei redenen naar de bibliotheek. Niet alleen voor het lenen van boeken maar ook om te studeren, te werken, cursussen te volgen en hulp te zoeken.
Lokale bibliotheken lenen niet alleen boeken uit, maar ontwikkelen zich tot knooppunten van kennis, contact en cultuur in de samenleving. 19 Een ander voorbeeld is erfgoed. Een geïnterviewde zei er het volgende over: “Erfgoed vertelt verhalen over de boeiende geschiedenis van Den Helder. Door deze verhalen worden Heldenaren trots op hun woongemeente. Erfgoed zorgt voor identiteit en creëert daarmee sociale cohesie. Door erfgoed te onderhouden en te promoten wordt Willemsoord voor zowel toeristen als inwoners aantrekkelijker gemaakt.”
Zie ook een essay van prof. H. Mommaas (2013) De Waarde van Cultuur. Naar een Nieuw Cultureel Zelfbewustzijn in Brabant. Tilburg, Telos 19 In opdracht van de VNG wordt er momenteel een nulmeting uitgevoerd naar de Informatiepunten Digitale Overheid (IDO). De IDO's bevinden zich in meer dan 500 bibliotheeklocaties in Nederland en zijn er voor iedereen die informatie en hulp zoekt bij het omgaan met de (digitale) overheid. 18
19
De staat van de culturele sector in Den Helder
Economische waarde Naast de intrinsieke waarde wordt door de subsidiepartners ook de economische waarde van cultuur benoemd. Een aantrekkelijk en gevarieerd cultuuraanbod heeft economische waarde omdat het volgens verschillende subsidiepartners een positief effect heeft op het imago van Den Helder. Een kwalitatief hoogstaand cultureel aanbod trekt daarnaast toeristen en bedrijven aan. Ook zorgt de culturele sector voor lokale werkgelegenheid.20 Een enkeling merkt op dat de economische en sociale waarde van cultuur belangrijk zijn, maar het mag in het culturele debat niet de boventoon gaan voeren. Cultuur moet geen bijproduct van andere beleidsterreinen worden, daarvoor is de intrinsieke waarde te belangrijk.21
Beleidskader cultuur In de visie Cultuur kleurt het leven! (2016) staan de beleidsdoelen van het gemeentelijk cultuurbeleid benoemd. Daarbij is ook aandacht voor de gewenste maatschappelijke effecten. Er wordt gewerkt met vier speerpunten: 1. 2. 3. 4.
kinderen enthousiasmeren voor cultuur; culturele deelname van de samenleving; Den Helder als cultureel hart van de regio; artistiek onderscheidend vermogen bij cultureel ondernemerschap.
Uitwerking van de plannen In principe staan de subsidiepartners nog steeds achter de speerpunten van het beleidskader. Het is echter wel de hoogste tijd voor een geüpdatete versie. De huidige dateert uit 2016 en is niet meer van deze tijd. Bij de subsidiepartners bestaat de behoefte aan een meer concrete uitwerking van de vier speerpunten. Er is behoefte aan concrete ‘handvatten’ om aan bestaande (of mogelijke nieuwe) speerpunten te werken. Bijvoorbeeld: het eerste speerpunt gaat over kinderen. Vallen hier ook jongeren onder? Met wat voor een soort aanbod moet welke jongerencategorie worden aangesproken, en wat is hierbij de precieze rol van de culturele instellingen? De subsidiepartners geven aan dat ze graag meer jongeren willen betrekken bij cultuur, maar missen duidelijke richtlijnen van de gemeente Den Helder.22 Prestatieafspraken Het overgrote deel van het cultuursubsidiebudget van de gemeente Den Helder wordt als reguliere cultuursubsidie verstrekt. Bij de verstrekking ervan worden prestatieafspraken gemaakt. De culturele instellingen leggen daarover verantwoording af, de gemeente controleert dit en stelt vervolgens de subsidie vast. De gemeente werkt hiervoor met Beleidsgestuurde Contracten Financiering (BFC), waarin de prestatieafspraken zijn vastgelegd. Een aantal subsidiepartners 20
Onder andere voor groepen mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Zie ook de verkenning Cultuur herwaarderen (2015) van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) 22 Eén geïnterviewde vindt dat er al voldoende vertrouwen is vanuit de gemeente. Zo is het huidige cultuurbeleid niet voor niets minder concreet: dit geeft instellingen bewegingsruimte om naar eigen inzicht te handelen. 21
20
De staat van de culturele sector in Den Helder
vinden dat de BFC’s te veel nadruk leggen op kwantitatieve prestatie-indicatoren zoals jaarlijkse bezoekersaantallen of aantal voorstellingen. De BFC’s worden daardoor als te ‘dwingend’ ervaren. Er zou meer gestuurd moeten worden op impact, oftewel het behalen van bepaalde cultuurdoelstellingen. Anderen vinden de BFC’s prettig werken omdat de afspraken en criteria in overleg met de gemeente worden ontwikkeld. Het is volgens hen een goede combinatie van kwantitatieve én kwalitatieve afspraken.23 Enkele subsidiepartners voelen zich door de gemeente overvraagd. Er is bijvoorbeeld geen geld voor een educatiemedewerker, maar er wordt wel verwacht dat zij een educatieprogramma voor scholen hebben: “Een organisatie dat vooral draait om vrijwilligers, daar kun je als gemeente niet te veel van vragen.” Enigszins paradoxaal aan de hierboven beschreven behoefte aan concretisering en handvatten, geven anderen aan van de gemeente meer vertrouwen te willen om subsidiegelden te besteden naar eigen inzicht. Als voorbeeld gaf een subsidiepartner: “Als er bijvoorbeeld geld is om het informele circuit te ondersteunen, dan mag dat bij de culturele instellingen zelf worden neergelegd.”
Aandachtpunten voor het nieuwe beleid De toegankelijkheid, het ondersteunen van culturele verenigingen en een integrale benadering zijn volgens de subsidiepartners belangrijke aandachtspunten voor het nieuwe cultuurbeleid. Deze aandachtspunten beschrijven wij hieronder. Toegankelijkheid “Cultuur is er om verbondenheid met alle inwoners met de gemeente te creëren”, aldus een geïnterviewde. Echter, de subsidiepartners vertellen dat veel van de huidige cultuurbezoekers komen van buiten de gemeente. Voor onder andere de legitimering van cultuursubsidies is het volgens de subsidiepartners noodzakelijk dat er in het cultuurbeleid meer aandacht komt voor publieksbereik onder alle Heldenaren.24 De instellingen proberen te werken aan meer publieksbereik onder Heldenaren door meer tijdelijke tentoonstellingen te organiseren of een jaarkaart te introduceren. Dit moet herhaalbezoek onder Heldenaren stimuleren. Daarnaast is de intentie om meer evenementen te organiseren en is men bezig met verbouwingen om weer fysiek aantrekkelijk te zijn. Subsidiepartners geven aan dat Den Helder een rijke (culturele) geschiedenis heeft, maar dat de gemiddelde Heldenaar daar niet van doordrongen is: “Heldenaren zijn wel trots, maar de binding met de geschiedenis moet sterker.”
Zie ook de publicatie van Claartje Bunnik et al. Niet tellen maar wegen: over de zin en onzin van prestatieafspraken in de culturele sector (2011). 24 Door meer werk te maken van diversiteit binnen de culturele sector worden ook andere doelgroepen aangesproken die normaal niet zo snel aan cultuur doen. 23
21
De staat van de culturele sector in Den Helder
Jongeren Volgens de subsidiepartners vindt er niet alleen onvoldoende bezoek plaats onder Heldenaren, maar is het cultuurpubliek ook aan het vergrijzen. Iedereen is het erover eens: er is op cultuurgebied in Den Helder te weinig te doen voor inwoners onder de 35 jaar. Dit moet veranderen. In het nieuwe cultuurbeleid moet dan ook aandacht zijn voor het stimuleren van culturele deelname van jonge doelgroepen.25 Integrale benadering Cultuur is veel meer dan alleen het bezoeken van instellingen, zoals ook blijkt uit de hierboven beschreven sociale en economische waarde van cultuur. Sommige subsidiepartners menen dan ook dat het gemeentelijk cultuurbeleid integraal onderdeel moet uitmaken van andere beleidsterreinen zoals ruimtelijke ordening, het sociale domein en economie. Hiervoor werd door een geïnterviewde verwezen naar de stadsontwikkeling die nu gaande is, en waar cultuur een belangrijk aspect vormt. Ook cultuur en erfgoed hebben veel met elkaar gemeen. Het is dan ook een goede zaak dat in het huidige college cultuur, erfgoed en toerisme bij één wethouder is ondergebracht.26 Het ondersteunen van culturele verenigingen en het informele circuit Een aantal subsidiepartners maakt zich zorgen over de staat van culturele verenigingen en het ‘informele culturele circuit’.