Bijlagen.pdf

UITVOERINGSPROGRAMMA 2021-2026 BIJ DE AGENDA VOOR HET WADDENGEBIED 2050 Koersen naar een veilig, vitaal en veerkrachtig Waddengebied in 2050

d.d. 22 november 2021

CONCEPT 1.0

Disclaimer In december 2020 heeft het Bestuurlijk Overleg Waddengebied (BO Waddengebied) de Agenda voor het Waddengebied 2050 vastgesteld, na advies van het Omgevingsberaad Waddengebied In het voorliggende Uitvoeringsprogramma hebben de partijen in het Waddengebied nu gezamenlijk een vertaling gemaakt van de Agenda en het separate Doelendocument in initiatieven voor de periode 2021-2026. Het Uitvoeringsprogramma is opgesteld door het Regieteam Uitvoeringsprogramma. Hierin werken de Waddenprovincies, het Rijk, de vastewalgemeenten, de eilandgemeenten, de waterschappen, de Coalitie Wadden Natuurlijk, de Waddenvereniging, de samenwerkende havens, de visserijorganisaties, de landbouworganisaties, Rijkswaterstaat, het Omgevingsberaad en de Beheerautoriteit Waddenzee samen aan een toekomstbestendige koers voor het Waddengebied. Dit concept 1.0 van het Uitvoeringsprogramma (UP) is de eerste volledige 100% versie. Op 29 november 2021 wordt deze versie voorgelegd aan het Omgevingsberaad ter advisering aan het Bestuurlijk Overleg Wadden op 8 december 2021. De inzet is dat het BO Waddengebied eind 2021 het voorlopig Uitvoeringsprogramma 1.0 kan vaststellen. Daarmee gaan de partijen verder in gesprek met de achterbannen. In de zomer van 2022 wordt het eerste Uitvoeringsprogramma definitief vastgesteld.

Inhoudsopgave

1

Inleiding .................................................................................................................................................. 3 1.1.

Agenda voor het Waddengebied 2050 ..................................................................................................... 3

1.2.

Uitvoeringsprogramma als stap naar uitvoering ...................................................................................... 3

1.3.

Aan de basis: ruimtelijke vertrekpunten en leidende principes ................................................................. 3

1.4. De reikwijdte en scope van het Uitvoeringsprogramma ............................................................................ 5 1.5. Het Uitvoeringsprogramma in de Waddengovernance ............................................................................. 5 1.6. Verbinden met andere initiatieven ............................................................................................................ 5 1.7. Separaat Doelendocument ........................................................................................................................ 6 1.8. Leeswijzer................................................................................................................................................... 6 2

Deelprogramma’s en veranderdoelen ..................................................................................................... 7 2.1.

Via (hoofd)doelen en deelprogramma’s naar UP-initiatieven .................................................................. 7

2.2. Natuur van Wereldklasse ........................................................................................................................... 7 2.3. Landschap en cultureel erfgoed ................................................................................................................. 7 2.4. Bereikbaarheid ........................................................................................................................................... 7 2.5. Klimaatverandering ................................................................................................................................... 7 2.6. Energietransitie .......................................................................................................................................... 8 2.7.

Leefbaar Waddengebied ........................................................................................................................... 8

2.8.

Recreatie en Toerisme ............................................................................................................................... 8

2.9.

Havens ...................................................................................................................................................... 8

2.10. Landbouw ................................................................................................................................................. 8 2.11. Visserij ....................................................................................................................................................... 9 2.12. Overige activiteiten ................................................................................................................................... 9 3

Programma-initiatieven in 2021-2026 ....................................................................................................10 3.1.

Natuur van Wereldklasse ........................................................................................................................ 10

3.2.

Landschap en cultureel erfgoed .............................................................................................................. 11

3.3.

Bereikbaarheid ........................................................................................................................................ 12

3.4.

Klimaatverandering ................................................................................................................................ 12

3.5.

Energietransitie ....................................................................................................................................... 13

3.6. Leefbaar Waddengebied .......................................................................................................................... 14 3.7. Recreatie en toerisme .............................................................................................................................. 15 3.8. Havens ..................................................................................................................................................... 16 3.9. Landbouw ................................................................................................................................................ 17 3.10. Visserij...................................................................................................................................................... 17 3.11. Overige activiteiten.................................................................................................................................. 18 4.

De UP-initiatieven uitgewerkt.................................................................................................................20

1

5

Kennis als basis .......................................................................................................................................46 5.1. Kennis in de agenda ................................................................................................................................. 46 5.2. Kennisregisseur ......................................................................................................................................... 46 5.3. Uitwerking Kennisagenda ......................................................................................................................... 46 5.5 Hier gaan we mee aan de slag .................................................................................................................. 47

6

Monitoring en voortgang ........................................................................................................................48 6.1. Drie niveaus van monitoring .................................................................................................................... 48 6.2.

Monitoring doelen .................................................................................................................................. 48

6.3. Monitoring voortgang initiatieven........................................................................................................... 48 6.4. Monitoring leidende principes voor handelen ......................................................................................... 49 6.5. Impactanalyse .......................................................................................................................................... 49 6.6. Initiatieven ............................................................................................................................................... 50 7

De organisatie ........................................................................................................................................51 7.1. Sturing op basis van coördinatie ............................................................................................................... 51 7.2. Klein flexibel programmabureau ............................................................................................................. 51 7.3. Het Regieteam ......................................................................................................................................... 51 7.4. Accounthouders ....................................................................................................................................... 52 7.5. Aansluiten bij de governance van het Waddengebied............................................................................. 52 7.6. Opdrachtgeverschap ................................................................................................................................ 52

8

Communicatie ........................................................................................................................................53 8.1. Communicatie door programma en partijen ........................................................................................... 53 8.2. Communicatieaanpak .............................................................................................................................. 53 8.3. Initiatieven ............................................................................................................................................... 54

9

Financiering ............................................................................................................................................55 9.1. De UP-initiatieven .................................................................................................................................... 55 9.2. Programmabureau .................................................................................................................................. 55 9.3. Regieteamleden en accounthouders........................................................................................................ 55 9.4. Programmakosten ................................................................................................................................... 55 9.5. Bronnen voor investeringen in het Waddengebied .................................................................................. 55

10

Planning .............................................................................................................................................57

11

Tot slot ...............................................................................................................................................58 Samenvattend: de UP-initiatieven 2021-2026................................................................................................... 59 Verklarende woordenlijst .................................................................................................................................. 62

2

1 Inleiding 1.1. Agenda voor het Waddengebied 2050 In 2009 is de Waddenzee aangewezen als Werelderfgoed. Daarmee veranderde de kijk op de Waddenzee. De benoeming gaf gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de instandhouding van de Waddenzee en bood tegelijk inspiratie om de kwaliteiten van het Waddengebied veilig, vitaal en veerkrachtig te benutten. De afgelopen jaren is hard gewerkt om vanuit die verantwoordelijkheid en inspiratie een gezamenlijke koers vast te stellen in de Agenda voor het Waddengebied 2050 (december 2020). Deze agenda bundelt bestaande ambities, doelen en strategieën van Rijk en regio, bevat ook aanscherpingen en benoemt de belangrijkste opgaven en dilemma’s. De Agenda vormt het vertrekpunt voor beleid en beheer van het Waddengebied en voor de gesprekken over de realisatie en financiering. Het Rijk, de Waddenprovincies, vastewal- en eilandgemeenten, waterschappen, natuurorganisaties, visserij, havens, recreatiesector en landbouw hebben de Agenda voor het Waddengebied 2050 (kortweg Agenda) opgesteld. De landbouworganisaties, de gemeente Noardeast-Fryslân en de Waddenvereniging hebben de Agenda uiteindelijk niet ondertekend.

1.3. Aan de basis: ruimtelijke vertrekpunten en leidende principes Bij de uitvoering van de Agenda gelden de ruimtelijke vertrekpunten en leidende principes uit de Agenda. De leidende principes geven richting aan het handelen en de samenwerking in het Waddengebied (“zo doen we dat hier”). De ruimtelijke vertrekpunten bieden een handreiking om toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen goed in te passen in het Waddengebied.

Ruimtelijke vertrekpunten 

Zet in op één samenhangend internationaal Waddengebied met het landschap als drager.



Respecteer de natuurlijk dynamiek van de Waddenzee en geef ruimte om die dynamiek teversterken waar dat kan.

 

Koester de unieke kwaliteiten van de eilanden. Respecteer open ruimte, rust en duisternis van de Waddenzee. Cluster grote economische opgaven enenergieopgaven.



Zet in op versterking van de verschillende (ruimtelijke) identiteiten in het Waddengebied.



Benader de kusten van het Waddengebied als robuustezones en als onderdeel van één samenhangende kuststrook.

1.2. Uitvoeringsprogramma als stap naar uitvoering



Neem bij ontwikkelingen de bestaande kwaliteiten als vertrekpunt.

Met het Uitvoeringsprogramma (UP) werken de gezamenlijke partijen in het Waddengebied aan de uitvoering van de Agenda. Het Uitvoeringsprogramma is in 2021 opgesteld door het Regieteam Uitvoeringsprogramma. Het geeft de uitwerking van de Agenda voor de periode 2021-2026. De insteek is meteen aan de slag te gaan met haalbare, behapbare acties en verder in gesprek te gaan over de zaken die lastiger lijken. Ook de landbouworganisaties en de Waddenvereniging hebben aan het UP meegewerkt.

3

Leidende principes voor handelen 1. Ruimte voor bewoners: we betrekken inwoners vroegtijdig bij ontwikkelingen in het gebied. We geven inwoners ruimte voor eigen initiatieven enondersteunen die waar mogelijk en nodig. 2. Natuurlijke ontwikkeling Waddenzee: bij ingrepen of handelingen gaan we uit van een duurzame bescherming en zo natuurlijk mogelijke ontwikkelingvan de Waddenzee. 3. Ecologie en economie versterken elkaar: we investeren in robuuste en veerkrachtige natuur. In eerste instantie voor de natuur zelf, maar ook om ruimte te houden voor economische ontwikkeling. Economie en ecologie versterken elkaar en dragen samen bij aan een vitaal en veerkrachtig Waddengebied. Nieuwsgierigheid en begrip voor elkaars belangen vormen onze drijvende kracht om tot oplossingen te komen. 4. Regionaal en internationaal verbonden: bij het zoeken naar oplossingen en kansen letten we altijd op de samenhang binnen het Waddengebied, de samenhang met de Noordzee en het IJsselmeer, binnen de trilaterale Waddenzee en op internationaal niveau. 5. Oplossingen zijn altijd integraal: we benaderen opgaven in het gebied integraal. Opgaven en programma’s voor waterveiligheid, energie, klimaat,leefbaarheid, landbouw, beleving van het Werelderfgoed en natuurherstel en -ontwikkeling koppelen we aan elkaar en pakken we aan met integrale gebiedsontwikkeling. 6.

Werelderfgoed als verantwoordelijkheid en inspiratiebron: we zijn samen verantwoordelijk voorde instandhouding van het Werelderfgoed en we benutten de Werelderfgoedstatus en de kwaliteitenvan het gebied als inspiratiebron voor maatschappelijk ondernemen. We blijven het Werelderfgoed goed beschermen met de bestaandeinstrumenten: de status leidt niet tot extra regelgeving. 7. Rekening houden met specifieke omstandigheden: bij beleidsvoorbereiding door het Rijk en de Waddenprovincies wordt rekening gehouden met despecifieke situatie van de Waddeneilanden en vastewalgemeenten. 8. Adaptief werken in een dynamische omgeving: we volgen een adaptieve werkwijze: we kiezen een aanpak die we kunnen aanpassen als omstandigheden veranderen. Adaptief werken vraagt om intensief samenwerken: vroegtijdig met elkaar in gesprek gaan over vergunningsaanvragen en activiteiten, samen oplossingen zoeken, ruimte geven voor pilots en experimenten, monitoren, samen evalueren en samen het beleid durven aanpassen. 9. We zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het behoud van de kernwaarden van het Waddengebied: daarbinnen heeft iedere partij een eigen verantwoordelijkheid. We zorgen ervoor dat beleid en beheer van de afzonderlijke partijen samen eenduidig en consistent zijn en met betrokkenheid van de omgeving tot stand komen.

4

1.4. De reikwijdte en scope van het Uitvoeringsprogramma Het Uitvoeringsprogramma richt zich - overeenkomstig de Agenda - op het Waddengebied: de Waddenzee, inclusief de Eems-Dollard, de Waddeneilanden, de Noordzeekustzone boven de eilanden en de vaste wal langs de Waddenzeekust van de provincies Noord-Holland, Fryslân en Groningen. Afhankelijk van de opgave strekt de beleidsmatige invloedssfeer van het Uitvoeringsprogramma zich meer of minder ver uit. De Agenda geeft twee gemeenschappelijke hoofddoelen voor het Waddengebied: - De hoofddoelstelling voor de Waddenzee is ‘duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het unieke open landschap’. - Het hoofddoel voor het Waddengebied is dat het in 2050 veilig, vitaal en veerkrachtig is. Veilig doordat we tijdig anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering en zeespiegelstijging. Vitaal doordat wonen, werken, onderwijs en zorg mogelijk blijven, op de eilanden en langs de kust, en doordat economische sectoren excelleren in de context van het Werelderfgoed Waddenzee. Veerkrachtig doordat robuuste natuur en het landschap van wereldklasse de effecten van klimaatverandering, duurzaam gebruik en nieuwe ontwikkelingen kunnen opvangen. Het Uitvoeringsprogramma is de logische vervolgstap in de samenwerking tussen alle Waddenpartijen en beslaat de volle breedte van de Agenda.

Dit eerste Uitvoeringsprogramma betreft de planperiode 2021-2026. Het borduurt voort op de hoofddoelen en de strategieën van de Agenda. Het is een levend document dat we periodiek tegen het licht houden en waar nodig bijsturen. De partijen werken zo stapsgewijs toe naar de doelen voor de langere termijn, inspelend op nieuwe ontwikkelingen. Het Uitvoeringsprogramma geeft de initiatieven voor elf thema’s die aansluiten bij de Agenda (zie hoofdstuk 2, 3 en 4). Ook bundelt het Uitvoeringsprogramma initiatieven voor monitoring, onderzoek, financiën en communicatie.

1.5. Het Uitvoeringsprogramma in de Waddengovernance Met dit Uitvoeringsprogramma houden de organisaties die actief zijn in de Waddenzee en het Waddengebied hun eigen formele verantwoordelijkheid voor het beheer en het uitvoeren van initiatieven. De nadruk van het Uitvoeringsprogramma ligt op bundeling van krachten, afstemming en een gezamenlijke koers. Het Regieteam vervult daarbij een coördinerende en initiërende rol.

De organisaties en instanties die betrokken zijn bij het Uitvoeringsprogramma, binden zichzelf. Ook verbinden ze het Uitvoeringsprogramma waar dat handig is met andere vormen van sturing in de Waddenzee of in het Waddengebied. Na vaststelling van het Uitvoeringsprogramma door het Bestuurlijk Overleg Waddengebied (BO Waddengebied), bespreken de betrokken partijen periodiek de voortgang van de uitvoering. Partijen kunnen elkaar aanspreken op de overeengekomen koers. Voor het Uitvoeringsprogramma vindt geen aparte inspraakprocedure plaats, omdat in het programma veelal bestaande initiatieven staan die soms al lopen en deels een eigen inspraakprocedures kennen. Wel vinden informatiebijeenkomsten over het UP plaats voor de achterbannen van de betrokken partijen. Alle partijen spannen zich in om draagvlak te creëren onder de betrokkenen bij de Agenda en bij de bewoners, ondernemers en bezoekers in het gebied.

1.6. Verbinden met andere initiatieven Het Uitvoeringsprogramma leidt niet tot ‘dubbele’ acties. Bij de uitwerking van de doelen en initiatieven is verbinding gelegd met lopende programma’s en initiatieven in het Waddengebied. Wat al via andere initiatieven de goede kant op gaat, moet vooral doorgaan. De Agenda en het Uitvoeringsprogramma zijn bedoeld om krachten te bundelen, bijvoorbeeld met deze bestaande programma’s en initiatieven (niet volledig): Programmatische aanpak Grote Wateren (PAGW) Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW) Kennisprogramma Zeespiegelstijging Klimaatakkoord Nationaal Programma Regionale Energie strategieën Programma Infrastructuur Duurzame Industrie Programma Energie Hoofdstructuur Ontwerp Programma Noordzee Investeringskader Waddengebied (IKW) Klimaatakkoord Nationale programma Regionale Energie strategieën Deltaprogramma Pact van Marrum Integraal beheerplan Waddenzee Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw, Noordelijke kleischil Initiatieven van de Waddenacademie Provinciale programma’s en gebiedsprocessen

5

Bij het opstellen van het Uitvoeringsprogramma is bekeken of - gezien de doelen en strategieën van de Agenda en de verdere concretisering van de doelen - aanvullende initiatieven nodig zijn om de doelen van de Agenda te bereiken.

1.7. Separaat Doelendocument Als voorbereiding op dit Uitvoeringsprogramma zijn de hoofddoelen en strategieën van de Agenda verder geconcretiseerd in zgn. ‘veranderdoelen’ en SMARTdoelen voor de periode 2021-2026. Over een belangrijk deel van deze concretere doelen hebben de partijen overeenstemming bereikt. Over een deel gaan de partijen verder met elkaar in gesprek.

1.8. Leeswijzer In hoofdstuk 2 staat hoe de initiatieven uit dit Uitvoeringsprogramma tot stand zijn gekomen. Ook geeft dit hoofdstuk de veranderdoelen voor elf deelprogramma’s die aansluiten aan bij de thematische opgaven uit de Agenda. Hoofdstuk 3 geeft per deelprogramma een overzicht van de initiatieven en de onderwerpen waarover de partijen in deze programmaperiode verder in gesprek gaan. Hoofdstuk 4 geeft een nadere toelichting op de initiatieven: wie is verantwoordelijk, wat is de gewenste voortgang en planning en welke inzet van partijen is

Deze concrete uitwerking van de doelen staat in een separaat Doelendocument. Het Uitvoeringsprogramma zelf bevat de initiatieven die nodig zijn om deze doelen te realiseren en benoemt ook de onderwerpen waar partijen de komende tijd verder met elkaar het gesprek over voeren. In het Doelendocument zijn ook zogenaamde Disclaimer Doelendocument september 2021 doelenbomen opgenomen die in één oogopslag de veranderdoelen, de SMART-doelen Desamenhang omzetting tussen van de de doelen in concrete maatregelen en en de initiatieven uit het Uitvoeringsprogramma zichtbaar acties voor alle individuele partijen en de consequenties maken.zijn op dit moment nog niet volledig in beeld. daarvan

nodig om de initiatieven uit te voeren? In hoofdstuk 5 tot en met 7 staan overkoepelende onderwerpen centraal: kennisontwikkeling, monitoring en evaluatie en communicatie. De hoofdstukken 8 en 9 gaan in op de organisatie en de financiering van het Uitvoeringsprogramma 2021-2026. Hoofdstuk 10 geeft (in een later stadium) de planning van de initiatieven. Hoofdstuk 11 tenslotte vat samen, engaat over het borgen van de Agenda en het Uitvoeringsprogramma. Ook is in dit hoofdstuk een lijst met gebruikte afkortingen te vinden.

Het Doelendocument beschrijft de ambitie die de partijen wensen te bereiken, maar nog niet de manier waarop. Dat komt nog. We benadrukken daarom dat de betrokken partijen op dit moment niet aanspreekbaar zijn op hun - eventueel ook financiële - inzet om de doelen daadwerkelijk te bereiken.

6

2 Deelprogramma’s en veranderdoelen 2.1. Via (hoofd)doelen en deelprogramma’s naar UP-initiatieven In de Agenda staan de hoofddoelen en de strategieën voor de Waddenzee en Waddengebied. Het Doelendocument geeft een uitwerking van deze hoofddoelen en strategieën in zogenaamde ‘veranderdoelen’ voor de periode tot 2026. Daarbij is een indeling gemaakt in elf deelprogramma’s die samenhangen met de thema’s uit de Agenda. Het schema aan het eind van dit hoofdstuk laat zien hoe de doelenconcretisering tot stand is gekomen. Hieronder staan de veranderdoelen per deelprogramma. Het separate Doelendocument geeft een uitgebreidere beschrijving van deze doelen.

2.3. Landschap en cultureel erfgoed De inzet van het deelprogramma Landschap en cultureel erfgoed is de kernkwaliteiten van het Waddenlandschap te behouden en verstevigen. Daarbij werken we vanuit vier veranderdoelen: 1. Het landschap in het Waddengebied gerichter behouden en versterken. 2. De zichtbaarheid en robuustheid van historische verbindingen, landschappelijke kwaliteiten en cultureel erfgoed gerichter vergroten. 3. Waarden als openheid, duisternis, stilte en rust effectiever beschermen. 4. De maritieme archeologie beter beschermen en het maritiem erfgoed benutten.

2.4. Bereikbaarheid 2.2. Natuur van Wereldklasse Het deelprogramma Natuur van Wereldklasse richt zich op het realiseren van een rijke Waddenzee waarin het voedselweb en de belangrijke functies van de Waddenzee voor de flyway en swimway zich kunnen herstellen. Ook biobouwers en vis- en vogelpopulaties kunnen zich herstellen. Daarbij werken we vanuit zes veranderdoelen: 1. De natuurlijke dynamiek vergroten. 2. De omstandigheden voor biobouwers en andere onderwaterhabitats verbeteren. 3. De ecologische samenhang in het Waddengebied verbeteren. 4. Slimmer omgaan met sediment en de impact van andere menselijke ingrepen in het systeem verminderen. 5. De kennis over het Waddenecosysteem vergroten. 6. De internationale samenhang versterken.

Het deelprogramma Bereikbaarheid richt zich op het duurzaam bereikbaar houden en maken van Waddengebied. Daarbij werken we vanuit vier veranderdoelen: 1. Bereikbaarheid garanderen. 2. Mobiliteit verduurzamen. 3. Vaargeulonderhoud optimaliseren. 4. Nieuwe mobiliteitsoplossingen voor de lange termijn ontwikkelen: emissieloos, impactarm en adaptief.

2.5. Klimaatverandering Het deelprogramma Klimaat is gericht op het verminderen van de effecten van klimaatverandering op het Waddengebied. Daarbij werken we vanuit vijf veranderdoelen: 1. De effecten van klimaatverandering op het Waddengebied beter in beeld brengen. 2. De klimaatadaptieve kustzone integraal versterken. 3. Zoetwater langs de kust en op de eilanden beter vasthouden. 4. De natuur (en andere functies) robuuster maken voor klimaatverandering. 5. Het zandvolume in de kust op orde houden en laten meegroeien met de zeespiegelstijging.

7

2.6. Energietransitie Het deelprogramma Energietransitie richt zich op het goed begeleiden van de energietransitie in het Waddengebied. Daarbij werken we vanuit twee veranderdoelen: 1. De energietransitie (en de kansen die deze transitie biedt) zo vormgeven dat de impact op de natuurkwaliteit en de ruimtelijke kwaliteit neutraal of positief is. 2. De ontwikkeling en toepassing van innovatieve energieoplossingen stimuleren, gericht op energieneutraliteit en zelfvoorzienendheid van de Waddeneilanden en andere delen van het Waddengebied (incl. bijbehorende energieinfrastructuur).

2.7. Leefbaar Waddengebied Het vraagstuk van leefbaarheid is op de Waddeneilanden anders dan in de kustzone. Initiatieven die (mede) gericht zijn op het versterken van de leefbaarheid langs de vastewal kust zijn vooral gericht op Recreatie en toerisme, en staan beschreven bij dit deelprogramma (2.8). Voor de Waddeneilanden sluiten de doelen voor leefbaarheid aan bij het programma Brede Welvaart Eilanden. In dit programma hebben de vijf Waddeneilanden hun krachten gebundeld. (zie paragraaf 4.13)

2.8. Recreatie en Toerisme Het deelprogramma Recreatie en Toerisme is gebiedsgericht ingestoken, omdat de situatie en doelgroepen voor recreatie en toerisme per gebied sterk verschillen. Daarbij werken we - verdeeld over de vier deelgebieden - vanuit 12 veranderdoelen: Waddenkust 1. Meer recreatieve toeristische voorzieningen langs de Waddenkust bieden, passend bij de lokale doelen en ruimtelijke principes. 2. De kustzone integraler benaderen. 3. De recreatieve verbindingen langs en naar de kust verbeteren. 4. Beleving van de havens en havenplaatsen verbeteren.

Waddeneilanden 1. Een duurzamere balans op de eilanden creëren tussen ontwikkeling van recreatie en toerisme en de effecten op leefbaarheid, landschap, natuur, cultuur, drinkwater- en energievoorziening. 2. Het recreatieaanbod op de Waddeneilanden versterken met als uitgangspunt kwaliteit voor kwantiteit. 3. Inzetten op verduurzaming van het recreatieve aanbod en het vervoer. 4. Een bredere economische basis op de eilanden realiseren, aanvullend op recreatie en toerisme. Waddenzee 1. Vaarrecreatie op de Waddenzee en het tegengaan van verstoring beter met elkaar in balans brengen. Waddenkust, Waddenzee en Waddeneilanden 1. Bewustwording van de natuurwaarden van het Werelderfgoed vergroten. 2. Natuurbeleving duurzamer en verantwoorder maken met beter gastheerschap. 3. De ervaring van bezoekers van het Waddengebied beter laten aansluiten bij de verwachtingen.

2.9. Havens Het deelprogramma Havens richt zich op het verder ontwikkelen van de Waddenhavens als duurzame economische dragers van het gebied. Daarbij werken we vanuit vijf veranderdoelen: 1. Transitie naar duurzamere havens realiseren, met het Werelderfgoed als inspiratie. 2. Transitie naar specialisatie versnellen. 3. Economische toegevoegde waarde vergroten door betere logistieke verbindingen, meer werkgelegenheid en verduurzaming van het transport. 4. Ruimte voor transitie bieden. 5. Het vestigingsklimaat versterken.

2.10. Landbouw Het deelprogramma Landbouw richt zich op een excellerende landbouwsector in het Waddengebied die tegelijkertijd optimaal anticipeert op de natuur- en landschapsdoelen. Daarbij werken we vanuit zeven veranderdoelen:

8

1. De excellente (export)positie van de

2. 3. 4. 5. 6. 7.

landbouw als producent van hoogwaardig voedsel versterken. Klimaatbestendige landbouw versterken. De landbouw verder verduurzamen. De landbouw verbreden met agrarisch natuurbeheer. Aanvullende verdienmodellen voor een toekomstbestendige landbouw zoeken. De band tussen landbouw en burgers versterken. De bijdrage vanuit de landbouw aan de energietransitie en biobased economie vergroten.

2.11. Visserij

2.12. Overige activiteiten Het deelprogramma Overige activiteiten richt zich op de overige thema’s die in het Waddengebied spelen. Daarbij werken vanuit vijf veranderdoelen: 1. De negatieve impact van defensieactiviteiten op het Waddengebied verminderen. 2. De negatieve impact van diepe delfstoffenwinning in het Waddengebied verminderen. 3. De negatieve impact van calamiteiten op het Waddengebied verminderen. 4. De negatieve impact van grondstoffenwinning in de Waddenzee verminderen. 5. De negatieve impact van luchtvaartactiviteiten op het Waddengebied verminderen.

Het deelprogramma Visserij richt zich op het versterken van de positie van de beroepsmatige visserij in het Waddengebied, anticiperend op de natuurdoelen in het Werelderfgoed. Daarbij werken we vanuit drie veranderdoelen: 1. De toekomst van de visserij in het Waddengebied zeker stellen 2. Beter samenwerken met natuurorganisaties en natuurbeheerders 3. Meebewegen met de natuur, de seizoenen en de oogstmogelijkheden in de Waddenzee.

9

3 Programma-initiatieven in 2021-2026 Dit hoofdstuk geeft per deelprogramma een overzicht van de UP-initiatieven voor de programmaperiode 2021-2026. De basis hiervoor hebben de partijen in het Agendadocument van februari 2021 gelegd. Bij de uitwerking van de ‘veranderdoelen’ in het Doelendocument zijn echter meer initiatieven ontstaan en zijn initiatieven nader toegespitst. De initiatieven waar de partijen zeker mee aan de slag gaan, staan in de blauwe kaders (UP1, UP2 etc.). Daaronder staan andere initiatieven binnen en buiten dit Uitvoeringsprogramma die ook aan het betreffende deelprogramma bijdragen. Tot slot volgt een overzicht van de initiatieven waarover de partijen verder met elkaar in gesprek gaan. Een uitgebreidere uitwerking van de initiatieven staat in hoofdstuk 4. Daar staat ook aangegeven hoe de initiatieven van een deelprogramma bijdragen aan veranderdoelen van andere deelprogramma’s.

3.1. Natuur van Wereldklasse De hoofddoelstelling voor de Waddenzee is ‘een duurzame bescherming en ontwikkeling van de Waddenzee als natuurgebied en het behoud van het unieke open landschap’. De inzet is daarmee een rijke Waddenzee waarbij het voedselweb en de belangrijke functie van de Waddenzee binnen de flyway en swimway zich kunnen herstellen. Dan zullen ook biobouwers, vis- en vogelpopulaties zich herstellen en wordt de aantrekkingskracht van het gebied voor duurzaam gebruik en recreatie nog verder versterkt. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda werken we in dit deelprogramma Natuur van Wereldklasse vanuit zes veranderdoelen: 1. De natuurlijke dynamiek vergroten. 2. De omstandigheden voor biobouwers en andere onderwaterhabitats verbeteren. 3. De ecologische samenhang in het Waddengebied verbeteren. 4. Slimmer omgaan met sediment en de impact van andere menselijke ingrepen in het systeem verminderen. 5. De kennis over het Waddenecosysteem vergroten. 6. De internationale samenhang versterken.

Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven: UP1. Handelen vanuit ecologische principes De partijen geven verder uitwerking aan het principe dat Economie en Ecologie elkaar versterken, passend binnen de hoofddoelstelling voor de Waddenzee en de ecologische principes van de Agenda. De partijen gaan bij nieuwe initiatieven in een zo vroeg mogelijke fase met elkaar in gesprek - liefst dicht bij de vertaling van ideeën in initiatieven en liefst ver voordat formele procedures beginnen - over de manier waarop de hoofddoelstelling het beste invulling kan krijgen, om de balans tussen ecologie en economie optimaal te faciliteren.

UP2. Natuurbeheer, -herstel en -ontwikkeling In programma’s als PRW, KRW, PAGW, Natura 2000 en het IKW/Waddenfonds werken partijen gezamenlijk aan actief natuurherstel. De aandacht richt zich de komen periode specifiek op versterking van: onderwaternatuur; bovenwaternatuur. De Beheerautoriteit Waddenzee werkt met beheerders aan een gezamenlijk Integraal Beheerplan (IBP) Waddenzee met als doel bij te dragen aan de verbetering van de natuurkwaliteit door samenhang tussen het natuur-, vis- en waterbeheer te bevorderen en de samenwerkingtussen beheerders te verbeteren.

UP3. Programma ED2050, 2e tranche 2021-2026 In het Programma Eems-Dollard 2050 (ED2050) werken overheden, natuur- en milieuorganisaties en bedrijven aan herstel van het Eems-estuarium. Ze werken aan het verminderen van de vertroebeling door slib te onttrekken en nuttig toe te passen en de sedimentatie binnen- en buitendijks te versterken. Langs de randen van het estuarium vindt natuurherstel plaats in combinatie met slibinvang, recreatie en waterveiligheid.

10

Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Organisatie kennishouding en opstellen Kennisagenda (UP22), met onder meer kennisontwikkeling over cumulatieve effecten van handelen. - Onderzoek naar ecologische effecten van klimaatverandering (UP8). - Integrale aanpak kustzone (UP9). - Ontwikkeling zoetwaterstrategie (UP18). Deze zijn beschreven bij de andere deelprogramma’s.

verbindingen, landschappelijke kwaliteiten en cultureel erfgoed gerichter vergroten. 3. Waarden als openheid, duisternis, stilte en rust effectiever beschermen. 4. De maritieme archeologie beter beschermen en het maritiem erfgoed benutten. Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven: UP4. Inrichting Waddenatelier In dit atelier verkennen partijen samen met ontwerpend onderzoek hoe ontwikkelingen in het Waddengebied zijn in te passen: hoe kan een plan de ruimtelijke kwaliteit van het Waddengebied versterken, passend bij de bestaande kwaliteiten van de Basiskaart Landschap en Erfgoed en de ruimtelijk vertrekpunten?

Andere relevante initiatieven en programma’s buiten dit Uitvoerings- programma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - Investeringskader Waddengebied en Waddenfonds. - Programma naar een Rijke Waddenzee. - Programmatische Aanpak Grote Wateren. - Integraal Beheerplan Waddenzee. - Trilaterale samenwerking voor de Waddenzee. En hier zetten we het gesprek over voort - Tegengaan van en omgaan met verzilting van landbouwgrond in relatie tot binnendijkse (natuur)initiatieven. - Omgaan met het terugdringen van bodemberoering en het herstel van onderwaternatuur en biobouwers. - Omgaan met sluiting van gebieden voor herstel van onderwaternatuur en het streven naar een duurzame toekomstbestendige visserij.

3.2. Landschap en cultureel erfgoed

UP5. Uitwerking kernwaarden Waddengebied Rust, ruimte en stilte zijn belangrijke landschappelijke kernwaarden van de Waddenzee binnen het Waddenbied. In reactie op de motie-Dik-Faber en De Groot (TK 2020/21, 35-570 XII, nr. 82) werken de partijen de kernwaarden uit in criteria en afwegingskaders. In aanvulling op de kernwaarden doen ze dit ook voor duisternis (of donkerte). Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer:

-

Mogelijkheid energietransitie Waddengebied (UP11). Organisatie kennishouding en opstellen Kennisagenda (UP22), met onder meer kennisontwikkeling over

Het Waddengebied heeft een bijzonder landschap en een rijke, bewogen historie. Nergens anders in Nederland zijn rust, ruimte en nachtelijke duisternis zo goed beleefbaar als in het Waddengebied. Behoud en ontwikkeling van de unieke waarden van het landschap is dan ook een hoofddoelstelling voor het Waddengebied. Daarnaast heeft het Waddengebied krachtige lokale identiteiten, die zichtbaar zijn in de gebruiken, bebouwing, cultuurlandschappen en archeologie. Dit cultureel erfgoed geeft de toekomst een verleden. In het verlengde van de strategieën van de Agenda werken we in het deelprogramma Landschap en cultureel erfgoed vanuit vier veranderdoelen. 1. Het landschap in het Waddengebied gerichter behouden en versterken. 2. De zichtbaarheid en robuustheid van historische

cumulatieve effecten van handelen. Andere relevante initiatieven buiten dit Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig):

-

Investeringskader Waddengebied en Waddenfonds. Omgevingsagenda Noord.

En hier zetten we het gesprek over voort - De wens om de kenmerkende openheid van het Waddengebied te waarborgen en de noodzaak om de energietransitie te accommoderen, met input van het Waddenatelier en de uitwerking van de kernwaarden. - De wens om kernwaarden als rust, stilte en donkerte te behouden en het waarborgen van een vitaal landelijk gebied en bijbehorende activiteiten.

11

3.3. Bereikbaarheid Goede en betrouwbare bereikbaarheid in het Waddengebied is een basisvoorziening voor bewoners en bezoekers, op de eilanden en langs de kust. Het is een voorwaarde voor een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en voor recreatie en toerisme. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda werken we in het deelprogramma Bereikbaarheid vanuit vier veranderdoelen: 1. Bereikbaarheid garanderen. 2. Mobiliteit verduurzamen. 3. Vaargeulonderhoud optimaliseren. 4. Nieuwe mobiliteitsoplossingen voor de lange termijn ontwikkelen: emissieloos, impactarm en adaptief. Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven: UP6. Duurzame mobiliteit Waddengebied Vanaf 2022 wordt met betrokken partijen bekeken of en op welke wijze uitvoering gegeven kan worden aan de eind 2021 te verschijnen Transitieschets Duurzame Mobiliteit Waddengebied. Te denken valt aan: - Mobiliteitsplannen voor vervoer naar de haven, naar/van de eilanden en op de eilanden met aandacht voor o.a. (het scheiden van) vervoersstromen, de aard van het vervoer, voor- en na-vervoer. - (Bijdragen aan) technologische ontwikkelingen voor (veer)boten, zoals emissieloze, ondiepe, impactarme en innovatieve vlootconcepten.

UP7. Vervolgonderzoek bereikbaarheid Ameland 2030 Najaar 2021 start het vervolgonderzoek bereikbaarheid Ameland 2030. Het vervolgonderzoek heeft als doel te komen tot een duurzame en betrouwbare oplossingsrichting voor de vaarverbinding tussen Holwerd en Ameland dat inspeelt of stuurt op toekomstige modaliteiten en rekening houdt met een dynamisch morfologisch en ecologisch systeem en de diverse belangen. Het streven is het onderzoek in 2023 af te ronden. Daarna vindt besluitvorming plaats over de implementatie van de uitkomsten in de planperiode.

Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit

deelprogramma zijn onder meer: Green shipping (UP17). Andere initiatieven buiten dit Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - Concessieverlening vaarverbindingen 2029. - Concessieverlening ov-vervoer op de eilanden en de vaste wal 2026. - Convenant ‘Zero emissie Mobiliteit Waddeneilanden’. - Project vergroting aandacht reders voor duurzame vervoersmiddelen. - Vervoersvisie Ameland en andere eilanden. - Diverse projecten in het kader van Investeringskader Waddengebied en Waddenfonds.

-

En hier zetten we het gesprek over voort - Omgaan met het terugdringen van bodemberoering en het herstel van onderwaternatuur en biobouwers. - Mogelijkheden voor slimmer baggeren en het verspreiden van sediment met minder impact op natuur of een bijdrage aan natuurherstel. - Bevorderen van duurzame mobiliteit in het Waddengebied.

3.4. Klimaatverandering Klimaatverandering en zeespiegelstijging hebben gevolgen voor het Waddengebied en zijn bewoners, op korte, middellange en lange termijn. Zo zullen er effecten zijn op de dynamiek van droogvallende wadplaten in de Waddenzee, het open landschap, het ecosysteem en de landbouw. Klimaatverandering leidt ook tot een grotere kans op wateroverlast door veranderende neerslagpatronen, overstromingsrisico’s vanuit zee en de boezem, versterkte zoutindringing, langere perioden van droogte en temperatuurstijging. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda werken we in dit deelprogramma vanuit vijf veranderdoelen: 1. De effecten van klimaatverandering op het Waddengebied beter in beeld brengen. 2. De klimaatadaptieve kustzone integraal versterken. 3. Zoetwater langs de kust en op de eilanden beter vasthouden. 4. De natuur (en andere functies) robuuster maken voor klimaatverandering. 5. Het zandvolume in de kust op orde houden en laten meegroeien met de zeespiegelstijging. Het tegengaan van klimaatverandering (mitigatie) is onderdeel van de deelprogramma’s Energietransitie, Landbouw en Overige activiteiten.

12

Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven:

UP8. Onderzoek ecologische effecten klimaatverandering De ministeries van LNV, IenW en EZK, de provincies Noord-Holland, Fryslân en Groningen (via het Waddenfonds) en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) investeren meteen speciaal onderzoeksprogramma de komende vijfjaar vier miljoen euro in kennisontwikkeling voor het Waddengebied, met de focus op de effecten van klimaatverandering op het Waddengebied.

UP9. Integrale aanpak kustzone Binnen het HWBP werken waterschappen aan het versterken van de Waddenzeedijken om de waterveiligheid van het Waddengebied te waarborgen. Met Rijkswaterstaat, de provincies en andere partijen zoeken de waterschappen actief naarmogelijkheden om andere opgaven langs de kust meete nemen in een integrale gebiedsontwikkeling.

UP10. Ontwikkeling Kop van Noord-Holland Voor het gebied rond het Amstelmeer in de Kop van Noord-Holland zijn verschillende denkrichtingen in beeld voor de toekomstige ontwikkeling (Scenariostudie Amstelmeer Waterrijk). In deze programmaperiode vindt aan de hand van deze denkrichtingen de dialoog met de partijen in het gebied plaats, om te komen tot een gezamenlijk (uitvoerings)perspectief.

Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Ontwikkeling zoetwaterstrategie voor de landbouw (UP18). Andere relevante initiatieven buiten het Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn: - Deltaplan Zoetwater. - diverse MIRT-trajecten voor dijkversterking in het Waddengebied. - Regionale klimaatadaptatiestrategieën (RAS), waaronder de Friese Klimaatatlas. - Deltaplan Ruimtelijke adaptatie.

En hier zetten we het gesprek over voort - Wenselijkheid voor het ontwikkelen van langetermijnscenario’s voor de effecten van klimaatverandering op de natuur, morfologie, buitendijkse gebieden en het gebruik van het Waddengebied. - Mogelijkheid om de Waddenzee mee ruimte te geven voor het opvangen van de effecten van klimaatverandering.

3.5.

Energietransitie

De energietransitie staat nationaal en internationaal vol op de agenda. Het kabinet wil in 2030 de uitstoot van CO2 met minimaal 49 procent hebben verminderd. In 2021 hebben de regio’s de eerste versies van de RES’en (RES1.0) en bijhorende zoekgebieden vastgesteld, als bod voor de productie van duurzame energie. De regio’s werken nu aan de verdere besluitvorming. De grote uitdaging voor het Waddengebied is om de energietransitie vorm te geven in een kwetsbaar gebied. Hoe verhouden de ambities van de regio om “zelfvoorzienend” te zijn en ”koploper in de energietransitie” zich tot de natuurwaarden en de doelen voor een open landschap? Het deelprogramma Energietransitie richt zich op het goed begeleiden van de energietransitie in het Waddengebied. Daarbij werken we vanuit twee veranderdoelen: 1. De energietransitie (en de kansen die deze transitie biedt) zo vormgeven dat de impact op de natuurkwaliteit en de ruimtelijke kwaliteit neutraal of positief is. 2. De ontwikkeling en toepassing van innovatieve energieoplossingen stimuleren, gericht op energieneutraliteit en zelfvoorzienendheid van de Waddeneilanden en andere delen van het Waddengebied (incl. een goede energie-infrastructuur). Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven:

13

3.6. Leefbaar Waddengebied UP11. Mogelijkheid energietransitie Waddengebied Het instrument ‘Mogelijkheden energietransitie Waddengebied’ moet een beeld geven van de manier waarop de energietransitie vorm kan krijgen in het Waddengebied met een neutrale of positieve impact op de hoofddoelstelling voor de Waddenzee en de kansen die de energietransitie biedt. Eindresultaat in 2022 is een instrument (inclusief kaartbeelden en afwegingskader) dat ondersteuning en inspiratie biedt bij beleidskeuzes. Onderdeel hiervan is een verdieping en verbreding van de clustervensterbenadering. Het instrument vormt input voor de relevante landelijke, regionale en lokale planprocessen. De partijen passen het toe voor de 2.0-versies van de Regionale Energiestrategieën voor de regio’s Noord-Holland Noord, Fryslân en Groningen, het NWP (en Programma Noordzee), de Verkenningen aanlanding op zee (VAWOZ) en de Transitievisies Warmte van de eiland- en kustgemeenten. Andere relevante initiatieven in het Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Inrichting Waddenatelier (UP4). - Uitwerking kernwaarden Waddengebied(UP5). - Programma Brede Welvaart Waddeneilanden (UP12). Andere relevante initiatieven buiten het Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - RES2.0 Noord-Holland Noord, Groningen en Fryslân.

- Verkenning aanlanding windenergie op zee (VAWOZ). - Transitievisies warme eiland- en kustgemeenten. En hier zetten we het gesprek over voort - De wens om de kenmerkende openheid van het Waddengebied te behouden en de noodzaak om de energietransitie te accommoderen, met de uitwerking van de kernwaarden als input. - De tracékeuze voor de aanlanding van windenergie die is opgewekt op de Noordzee. - De uitwerking van voorwaarden voor de opschaling van experimenten met nieuwe vormen van energieopwekking in het Waddengebied. Dit mede in relatie tot de ambitie van de Waddeneilanden om zelfvoorzienend te zijn op het gebied van energie.

De leefbaarheid van het Waddengebied staat onder druk, onder meer door ontgroening en vergrijzing, zorgen over de bereikbaarheid van voorzieningen en een disbalans op de arbeidsmarkt. De ligging aan zee en de daarmee samenhangende beperkingen voor de bereikbaarheid en soms eenzijdige economie versterken de leefbaarheidsproblematiek. Tegelijk biedt de ligging aan het Werelderfgoed Waddenzee kansen voor het versterken van recreatie en toerisme en daarmee voor het versterken van de leefbaarheid van het gebied. Hier gaan we mee aan de slag Het vraagstuk van leefbaarheid op de Waddeneilanden is anders dan in de kustzone. Daarmee verschillen ook de oplossingsrichtingen. In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven:

UP12. Programma Brede Welvaart Waddeneilanden Het Programma Brede Welvaart Waddeneilanden heeft als doel het perspectief voor leefbaarheid op de Waddeneilanden te vergroten. De eilanden hebben daarvoor een eigen programma uitgewerkt met 15 actielijnen, verdeeld over 5 programmalijnen: 1. Goed wonen en leven 2. Toekomstbestendig ondernemen en ontwikkelen 3. Optimaal Bereikbaar & Verbonden 4. Duurzame Energie 5. Circulaire Economie De initiatieven voor de leefbaarheid langs de vastewalkust staan bij het deelprogramma Recreatie en toerisme. Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdrage aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Duurzame mobiliteit Waddengebied (UP6). - Mogelijkheid energietransitie Waddengebied (UP11). - Programma versterking Recreatie en toerisme Waddenkust (UP13). Andere initiatieven buiten dit Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - Investeringskader Waddengebied (IKW). En hier zetten we het gesprek over voort - Het versterken van de samenwerking tussen eilandgemeenten onderling en met de vaste wal gemeenten.

14

3.7. Recreatie en toerisme Recreatie en toerisme zijn de belangrijkste economische sectoren op de Waddeneilanden. Recreatie en toerisme dragen ook belangrijk bij aan het draagvlak voor de bescherming van het gebied. Langs de Waddenkust is het aandeel van recreatie in de totale werkgelegenheid nog steeds bescheiden, hoewel er wel sprake is van groei. De kustgemeenten willen recreatie en toerisme (beleving van het Waddengebied) stimuleren ten behoeve van de leefbaarheid en behoud van voorzieningen. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda werkt het deelprogramma Recreatie en toerisme - verdeeld over vier deelgebieden vanuit twaalf veranderdoelen: Waddenkust 1. Meer recreatieve toeristische voorzieningen langs de Waddenkust bieden, passend bij de lokale doelen en ruimtelijke principes. 2. De kustzone integraler benaderen. 3. De recreatieve verbindingen langs en naar de kust verbeteren. 4. Beleving van de havens en havenplaatsen verbeteren. Waddeneilanden 5. Een duurzamere balans op de eilanden creëren tussen ontwikkeling van recreatie en toerisme en de effecten op leefbaarheid, landschap, natuur, cultuur, drinkwater- en energievoorziening. 6. Het recreatieaanbod op de Waddeneilanden versterken met als uitgangspunt kwaliteit voor kwantiteit. 7. Inzetten op verduurzaming van het recreatieve aanbod en het vervoer. 8.

Een bredere economische basis op de eilanden realiseren, aanvullend op recreatie en toerisme. Waddenzee 9. Vaarrecreatie op de Waddenzee en het tegengaan van verstoring beter met elkaar in balans brengen

11. Natuurbeleving duurzamer en verantwoorder maken met beter gastheerschap 12. De ervaring van bezoekers van het Waddengebied beter laten aansluiten bij de verwachtingen Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven: UP13. Programma versterking recreatie en toerisme langs de Waddenkust Met het programma ‘Grenzeloos gebied, begrensd genieten’ willen partijen een impuls geven aan duurzame regionale recreatie en toerisme langs de Waddenkust en de noordelijke IJsselmeerkust. Doelen zijn: de Waddenkust promoten als green destination, bewustwording natuur, landschap en culturele waarden stimuleren, beleving en toerisme als economische drager versterken. Dit gebeurt door de initiatieven van private partijen, gemeenten, regionale marketingorganisaties en provincies te bundelen. Onder meer de Landschapstriënnale 2023 dient hierbij als springplank.

Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Integrale aanpak kustzone (UP9). - Programma Brede Welvaart eilanden (UP12). Andere relevante initiatieven buiten het Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - IKW Programma vermarkting Werelderfgoed/ VisitWadden.nl. - IKW Programma versterking Werelderfgoed. - Marconi. - Holwerd aan Zee. - Werelderfgoedcentrum. - Coalitie Duurzame haven Lauwersoog en manifest Lauwersmeerkust. - Diverse initiatieven voor verbindingen langs/naar het wad, zoals Kiek over diek en Op pad lâns it waad. - Diverse dijkversterkingsprojecten. - De Nieuwe Afsluitdijk. - Prowad Link. - IBP Waddenzee.

Waddenkust, Waddenzee en Waddeneilanden 10. Bewustwording van de natuurwaarden van het Werelderfgoed vergroten.

15

En hier zetten we het gesprek over voort - De ontwikkeling van recreatie en toerisme in het Waddengebied in relatie tot de leefbaarheid op de eilanden, het behoud van de karakteristieke waarden in het Waddengebied en de bescherming van rustgebieden voor kwetsbare soorten.

UP15. Ecoport innovatieprogramma verduurzaming havens Voor de reductie van de CO2-uitstoot, het realiseren van de circulaire economie, vermindering van bedreigingen voor de natuur en het stimuleren van natuur in en om de havens, wordt het EcoPort innovatieprogramma verduurzaming havens opgezet.

3.8. Havens Verspreid langs de Waddenkust liggen grotere industrie-, veer- en visserijhavens, met daaromheen verschillende bedrijven. Deze clusters zijn belangrijk voor de economische ontwikkeling en een bron van werkgelegenheid. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda richt het deelprogramma Havens zich op het verder ontwikkelen van de Waddenhavens als duurzame economische dragers van het gebied. Daarbij werken we vanuit vijf veranderdoelen: 1. Transitie naar duurzamere havens realiseren, met het Werelderfgoed als inspiratie. 2. Transitie naar specialisatie versnellen. 3. Economische toegevoegde waarde vergroten door betere logistieke verbindingen, meer werkgelegenheid en verduurzaming van het transport. 4. Ruimte voor transitie bieden. 5. Het vestigingsklimaat versterken. Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven:

UP14. Maritieme ontwikkeling havenplaatsen Met Marconi Delfzijl wordt dit jaar een integrale gebiedsontwikkeling afgerond, waarbij Delfzijl weer een sterkere verbinding krijgt met de Waddenzee. Ook in andere visserijhavens, havensteden en veerterminals lopen initiatieven om de maritieme wereld en de Waddenzee beter beleefbaar te maken. De kustgemeenten onderzoeken hoe integrale maritieme ontwikkeling, als onderdeel van het brede Programma Recreatie en toerisme langs de Waddenkust vorm kan krijgen.

UP16. Green shipping De scheepvaart in het Waddengebied vaart nu bijna volledig op fossiele brandstof (diesel). Vanwege de prijs zal de sector niet snel overstappen op fossielvrije brandstof. In het programma Green Shipping wordt gewerkt aan de ontwikkeling en het testen van pilotsschepen die emissie- en fossielvrij kunnen varen.

UP17. Tijdelijke parkeerfaciliteit offshore installaties De haven van Den Helder faciliteert de ombouw van offshore installaties om de offshoresector te verduurzamen. De haven biedt slechts ruimte voor één offshore platform. Doel van dit initiatief is te komen tot een faciliteit voor het tijdelijk parkeren offshore installaties in de buurt van de haven van Den Helder. Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Maritieme ontwikkeling havenplaatsen (UP14). - Ontwikkeling Kop van Noord-Holland (UP10). - Verbeteren synergie tussen monitoring bij vergunningverlening en Basismonitoring (UP24). - Duurzame mobiliteit Waddengebied (UP6). - Organisatie kennishouding en opstellen Kennisagenda (UP22). Andere relevante initiatieven buiten het Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - Lloyds ecocertificering. - IKW Ecoport innovatieprogramma. - Programma Waddenzeehavens. - Pact van Marrum. - Verkenning slimmer baggeren en verspreiden van slib (ED2050). - De havenvisies. En hier zetten we het gesprek over voort - Havens en bereikbaarheid.

16

3.9. Landbouw Het agrarische landschap is onderdeel van de identiteit van het Waddengebied. Het kustgebied behoort bovendien tot de beste landbouwgebieden van Europa. De beschikbaarheid van zoetwater is van groot belang voor de landbouw. Om ook in de toekomst perspectief te houden is het belangrijk zoetwater vast te houden, zuinig om te gaan met zoetwater en kennis te ontwikkelen over het omgaan met verzilting. Ook andere ontwikkelingen stellen de landbouw voor opgaven. In het verlengde van de strategieën uit de Agenda werken we in het deelprogramma Landbouw vanuit zeven veranderdoelen: 1. De excellente (export)positie van de landbouw als producent van hoogwaardig voedsel versterken. 2. Klimaatbestendige landbouw versterken. 3. De landbouw verder verduurzamen. 4. De landbouw verbreden met agrarisch natuurbeheer. 5. Aanvullende verdienmodellen voor een toekomstbestendige landbouw zoeken. 6. De band tussen landbouw en burgers versterken. 7. De bijdrage vanuit de landbouw aan de energietransitie en biobased economie vergroten. Hier gaan we mee aan de slag In dit deelprogramma werken de partijen in de periode 2021-2026 aan de volgende initiatieven: UP18.

Ontwikkeling zoetwaterstrategie landbouw De partijen ontwikkelen een solide zoetwaterstrategie voor het noordelijk kustgebied om op korte en langere termijn te kunnen beschikken over voldoende en kwalitatief goed zoetwater voor de landbouw en andere gebruikers. De strategie gaat over het aanvoeren, vasthouden, verdelen en afvoeren van zoetwater én een efficiënt en effectief gebruik van zoetwater door de landbouw.

Andere initiatieven in dit Uitvoeringsprogramma die bijdragen aan de veranderdoelen van dit deelprogramma zijn onder meer: - Ontwikkeling kop van Noord-Holland (“Waddenbaai”)(UP10). - Integrale aanpak kustzone (UP9). - Mogelijkheid energietransitie Waddengebied (UP11). - Organisatie kennishuishouding en opstellen Kennisagenda (UP22).

Andere relevante initiatieven buiten dit Uitvoeringsprogramma waar we de verbinding mee zoeken zijn (niet volledig): - Actieplan plantgezondheid van de brancheorganisatie Akkerbouw. - Streefbeeld en Actieplan natuurinclusieve landbouw noordelijke kleischil. - Regiodeal Noordoost Fryslân. - Programma zoet op zout. - Kenniscentrum verzilting. En hier zetten we het gesprek over voort - Tegengaan van en omgaan met verzilting van landbouwgrond in relatie tot binnendijkse (natuur)ontwikkelingen. - Impact van binnendijkse ontwikkelen op een toekomstbestendige landbouw, onder meer met het instrument Impactanalyse.