RIS325132 Bijlage Scheveningen Haven in ontwikkeling 2012 - 2025

HAVEN IN ONTWIKKELING 2012-2025

6 Haven in ontwikkeling

16 Donald Lambert

22 Richard Koek

30 Klaas Hilverda

In 2006 vertrok het laatste schip voor het laatst. Veertig jaar lang was de Norfolkline een vaste verschijning geweest in Scheveningen Haven. Een groot gebied kwam opeens vrij te liggen. De gemeente stond voor de belangrijke vraag: wat wordt de toekomst van het Norfolkterrein en de Scheveningse haven? Bureau Urbis werd geselecteerd om het Stedenbouwkundig en Beeldkwaliteitsplan te maken, in nauwe samenwerking met de gemeente en andere betrokken partijen. In november 2013 werden het Bestemmingsplan Scheveningen Haven en het Beeldkwaliteitsplan (RIS 266036) gelijktijdig aan de gemeenteraad aangeboden. De ambitie was om een hoogwaardig nieuw stadsdeel op te leveren, gelegen aan zee en ogend als een vloeiend architectonisch geheel. Er werd een Kwaliteitsteam opgericht om de langetermijnvisie voor de haven te bewaken. Meer dan een decennium later is de herontwikkeling van het Norfolkterrein en het Noordelijk Havenhoofd ver gevorderd. De meeste plannen zijn gereed voor

36 Bart Meijer

42 Gerard Zwijnenburg

uitvoering en daarom stopt het Kwaliteitsteam. Een logisch moment om de balans op te maken. Hoe gaat het met de haven anno 2026? En wat heeft de begeleiding van het Kwaliteitsteam opgeleverd? Dit verhaal begint met een overzicht van de planvorming, een terugblik en een vooruitblik. Daarna is het woord aan de leden van het Kwaliteitsteam en andere betrokken experts.

2022 Het Norfolkterrein in aanbouw met op de voorgrond het tijdelijke Zuiderstrandtheater.

Scheveningse haven in ontwikkeling Wie voor het ‘Panorama Mesdag’ staat, kijkt

Bij de aanleg van de Eerste Binnenhaven, de gemet-

360 graden terug in de tijd: Scheveningen, 1880.

selde kades, zagen de vissers de veranderingen met

Bomschuiten liggen op het strand. De cavalerie

eigen ogen. Sommige families profiteerden van de

oefent, paarden lopen door de branding. Aan het hek,

modernisering: grotere schepen, efficiëntere logistiek,

vlak bij de toeschouwer, staat een vrouw met een

betere afzet. Voor anderen betekende de mechanisatie

meisje. Misschien geeft ze een boodschap door aan

het verlies van vertrouwde ritmes. Oude beroepen ver-

haar man, een visser die zo dadelijk uitvaart.

dwenen, nieuwe ontstonden. In de cafés aan de haven

De elite wordt in een badhokje te paard de zee in

klonken discussies over motorisering, over verande-

gereden. Vanuit dat hokje gaan de dames via een

rende regels, over de toekomst van een beroep dat al

trapje het water in, gekleed in een halve jurk als bad-

generaties werd doorgegeven.

pak. In de verte stijgen rookpluimen op: de stoomtram

Al snel bleek de haven te ondiep; schepen liepen regel-

rijdt van Hollands Spoor naar Scheveningen-Dorp en

matig vast en de haven bood onvoldoende bescher-

later ook naar het strand. De visserij staat centraal;

ming bij slecht weer. Ook ontbrak het aan laad- en

Den Haag is het belangrijkste afzetgebied. Het leven

losruimte. In 1920 besloot het Haagse gemeentebestuur

van vissers is onzeker. Bomschuiten varen soms tot

de havenhoofden te verlengen om de buitenhaven

aan de Engelse kust en bij afscheid weet niemand of

te verdiepen. In 1931 werd de aanleg van de Tweede

het de laatste keer is.

Binnenhaven afgerond en deze was ongeveer twee keer zo groot als de Eerste Binnenhaven: 800 bij 90 meter.

2016 De Tweede Haven.

Toen Hendrik Willem Mesdag en zijn vrouw Sientje in

De visserij en alle bijbehorende activiteiten verhuisden

1881 het ‘Panorama’ voltooiden, bestond er nog geen

mee. De strook grond tussen de Eerste en de Tweede

haven in Scheveningen. De plannen daarvoor ont-

Binnenhaven werd door de gemeente in erfpacht uit-

stonden als antwoord op een stormvloed in 1894 die

gegeven. Scheepseigenaren en reders pachtten grond

de schepen op het strand grotendeels verwoestte.

en bouwden hier hun bedrijven, de haven groeide snel,

Tien jaar later – in 1904 – was de bouw gereed van

overal ontstonden pakhuizen, rokerijen, taanderijen en

een kleine getijhaven, die volgens de wet om defen-

boetzolders. Rondom de haven ontstonden nieuwe

sieve redenen niet dieper mocht zijn dan twee meter

wijken zoals Duindorp en het Havenkwartier, waar de

onder AP.

vissers en hun gezinnen gingen wonen.

7

DE LAATSTE VAART Na de Tweede Wereldoorlog werd de haven geleidelijk meer dan alleen visserij. In de jaren vijftig kwamen de eerste transportschepen en werd een begin gemaakt met sportvisserij. In 1965 werd in de Eerste Haven de Visafslag in gebruik genomen, waar de visserij zich concentreerde. De Tweede Haven werd geleidelijk het terrein van recreatie en toerisme. De uitbreiding van de hoofden van de noordelijke en de zuidelijke buitenhaven werd in 1972 afgerond, het jaar waarin ook de jachthaven opende. Vlak daarna werd voor het

‘Barcelona aan Zee, Manhattan aan Zee, alles was in die tijd mogelijk’

bij de gemeente. De private bouwplannen worden

Havenhoofd toegevoegd aan het werk van het team.

door de gemeente begeleid tot aan de aanvraag

Bij alle beoordelingen stond het Beeldkwaliteitsplan

van de omgevingsvergunning. Een multidisciplinair

Scheveningen Haven + Noordelijk Havenhoofd cen-

projectteam onderhoudt contact met De Zuid – MRP

traal. Het Kwaliteitsteam bewaakte de lange-

Development en VORM ontwikkeling, de betrokken

termijnvisie en dacht mee tijdens de ontwikkeling

architecten en landschapsarchitecten.

van het gebied. Zo moest een vloeiend architecto-

Op het Noordelijk Havenhoofd is VolkerWessels

nisch geheel ontstaan.

verantwoordelijk voor de bebouwing en de openbare

Het team bestond uit drie leden. De voorzitter was

ruimte. Het gemeentelijke projectteam stuurt de

stedenbouwkundige Donald Lambert van Urbis. Hij

planvorming inhoudelijk aan, voert overleg met de

maakte het Stedenbouwkundig plan en het Beeld-

ontwikkelaar, de ontwerpers en de beheerders, en

kwaliteitsplan voor Scheveningen Haven en kende

bepaalt wanneer plannen voldoende zijn uitgewerkt

bedrijf Norfolkline de Derde Haven gegraven. Veer-

de plannen daarom als geen ander. Daarnaast

om naar het Kwaliteitsteam te gaan.

tig jaar lang was Norfolk een vaste verschijning in

namen door de jaren heen verschillende medewer-

Door de samenwerking tussen het projectteam en

de haven, tot het laatste schip in 2006 definitief

kers van Stedenbouw & Planologie en de Haagse

het Kwaliteitsteam ontstaan plannen die passen

vertrok vanwege de toenemende omvang van de

Welstandscommissie deel aan het team. Doordat

bij het gebruik van de haven en voortbouwen op de

schepen en de moeizame logistieke afhandeling.

een lid van de Welstandscommissie meedeed,

gewenste beeldkwaliteit die in 2013 is vastgelegd.

Daarmee verloor het gebied zijn functie en begon

verliep de overdracht naar de beoordeling door

De ontwikkelingen vinden plaats in een werkende

voor de gemeente de herontwikkeling van het

Welstand meestal soepel.

haven, wat betekent dat veranderingen soms eerder

STEDENBOUWKUNDIG PLAN EN

Van 2013 tot 2024 is het Kwaliteitsteam in totaal 79

chirurgisch dan grootschalig moeten worden uitge-

BEELDKWALITEITSPLAN

keer bij elkaar gekomen. Afhankelijk van het aantal

voerd. Zo kwam er een nieuwe bediencentrale.

WERELDSTAD AAN ZEE

In 2010 begon Urbis aan een stedenbouwkundig plan,

bouwplannen was dit twee tot tien keer per jaar. Bij

Een zendmast, een havenlicht en een noodstroom-

Den Haag maakte grootse plannen in 2005,

dat in 2012 werd afgerond. Uiteindelijk werd beslo-

elke vergadering is over één of meer plannen advies

aggregaat moesten worden verplaatst. Ook ’t Diekje

vastgelegd in de structuurvisie 2020 ‘Wereldstad

ten op het Norfolkterrein voornamelijk woningbouw

uitgebracht. “Ontwikkelen vraagt om een lange

(verzamelkeet van vissers) vond een nieuwe plek bij

aan zee’. De stad moest worden voorbereid op

te ontwikkelen en op het Noordelijk Havenhoofd

adem,” zegt Lambert. “Een stedenbouwkundige moet

de strandopgang.

een toekomst met 500.000 inwoners. Verdich-

maritieme bedrijvigheid, horeca en het zogenaamde

oud kunnen worden.”

ting was nodig, ook in Scheveningen, waar 4100

viscluster.

woningen moesten worden toegevoegd, hoog-

Het Vispact – een samenwerking tussen onder meer

Ook realisme was nodig. De meest ambitieuze

waardige voorzieningen en een verbetering van

Simonis, Van der Zwan, Plugge en de Visafslag –

ideeën uit 2005 – zoals een brug tussen het Noorde-

de infrastructuur. Het vrijgekomen Norfolkterrein,

liet door ontwerpbureau KCAP plannen maken voor

lijk en het Zuidelijk Havenhoofd – werden losgelaten.

Scheveningen Haven en Scheveningen Bad boden

het Noordelijk Havenhoofd. Met deze partijen en

In het Havenconvenant werd vastgelegd dat lopende

hiervoor de beste kansen.

bureau Urbis legde de gemeente de spelregels vast

projecten, zoals Norfolk, het Noordelijk Havenhoofd

in het ‘Bestemmingsplan Scheveningen Haven’ en

en het Vastint Hotel, konden worden doorgezet.

Op alle vlakken werd groot gedacht. “Barcelona

het ‘Beeldkwaliteitsplan Scheveningen Haven en

Nieuwe initiatieven werden beperkt om het gebied

aan Zee, Manhattan aan Zee, alles was in die tijd

Noordelijk Havenhoofd’ (RIS295617).

niet te zwaar te belasten. Er kwam geen hotel op het

mogelijk,” zegt Richard Koek hierover, expert ste-

Voor de uitvoering trok het Vispact VolkerWessels

Stille Strand en plinten in Norfolk moesten een mari-

denbouw van de gemeente. Zo waren er plannen

aan als aannemer en ontwikkelaar.

tieme invulling krijgen. Cruciaal binnen de nieuwe

Norfolkterrein en de haven.

visie: de centrale functie van de haven is werken.

om een brug aan te leggen tussen twee hoge

8

voor het Norfolkterrein. In 2016 is ook het Noordelijk

torens op het Noordelijk en het Zuidelijk Haven-

HET KWALITEITSTEAM

hoofd. Op de plek van Rijkswaterstaat zou een

De haven wachtte een grote herontwikkeling, waarbij

ONTWIKKELEN IN EEN WERKENDE HAVEN

museum komen. Het toeristische deel moest tot

verschillende partijen betrokken waren. Het Kwali-

Een gebied aantrekkelijk en leefbaar maken voor

het Zuidelijk Havenhoofd worden doorgetrokken.

teitsteam Scheveningen Haven is in 2013 opgericht

bewoners en havengebruikers vraagt creativiteit en

Alle delen van Scheveningen – ook Bad en Haven

door het college. Het doel was adviseren over de

voortdurende afstemming. Op het voormalig Norfolk-

– moesten zich binnendijks bevinden.

ontwerpen van de bouw- en inrichtingsplannen

terrein ligt de ontwikkeling van de openbare ruimte

‘Ontwikkelen vraagt om een lange adem. Een stedenbouwkundige moet oud kunnen worden’ 9

SPORTSTRAND

Beeldkwaliteitsplan

MARES NOORDELIJK HAVENHOOFD

DERDE HAVEN VISAFSLAG

DE ZUID

EERSTE HAVEN

NORFOLK

DE KOM

JACHTHAVEN

TWEEDE HAVEN

11

Er wordt gezocht naar kansen voor vergroening, want

North Sea Experience worden educatieve ruimtes

HAVENVISIE SCHEVENINGEN 2025-2050

klimaatopwarming zorgt voor hittestress op stenen

ontwikkeld, een laboratorium, presentatieruimtes en

Ontwikkelen vraagt om een langetermijnvisie. Dat

kades. Deze transitie is uitdagend omdat de kades

horeca.

geldt ook voor de Scheveningse haven. Daarom

en plinten toegankelijk moeten zijn voor vrachtauto’s

stelde de gemeente de Havenvisie Scheveningen

en steekwagens.

Op het voormalig Norfolkterrein is een groot deel van

2025–2050 (RIS 322389) op, in nauwe samenwerking

En ondertussen blijven grote evenementen als het

de bouw al voltooid. De bebouwing langs de Derde

met alle havenpartijen. De Havenvisie bouwt voort

WK zeilen en de Volvo Ocean Race de haven aan-

Haven vormt inmiddels een indrukwekkende entree

op de plannen van het Noordelijk Havenhoofd en het

doen – gebeurtenissen die grote bezoekersstromen

van de wijk. Hoewel de definitieve inrichting van de

Norfolkterrein – niet als nieuw stedenbouwkundig

trekken en die in een gebied dat continu in aanbouw

openbare ruimte nog niet overal is gerealiseerd, valt

plan, maar als een schets hoe de gebiedsontwikke-

is, steeds opnieuw om slimme oplossingen vragen.

nu al goed te zien hoe de mix van wonen, werken

ling ruimte geeft aan de toekomstige economie.

en recreatie vorm krijgt. De plinten vullen zich met

De visie richt zich op de vraag hoe de haven moet

WAAR WE NU STAAN

maritieme bedrijvigheid en voorzieningen die passen

inspelen op klimaatverandering, zeespiegelstijging,

Wie vandaag door de Scheveningse haven loopt, ziet

bij het havenkarakter. Het tijdelijke parkeerterrein bij

energietransitie en economische vernieuwing.

overal tekenen van verandering. Veel van wat begon

restaurant Gastrovino blijft bestaan tot de laatste

De kern is de blauwe economie: duurzaam omgaan

op papier, is inmiddels gebouwd. Het wordt steeds

bouwblokken op de Derde Haven – onder andere

met de zee, mens en kust om economische groei

duidelijker hoe de plannen zich hebben vertaald naar

Mares, inclusief openbare parkeergarage – worden

te realiseren en het haven-ecosysteem te verster-

de werkelijkheid. En dan valt ook te zien hoe door de

opgeleverd.

ken. Werk staat centraal in de Scheveningse haven

begeleiding van het Kwaliteitsteam is vastgehouden

Aan de zuidkant ligt de Houtrustweg. De Laan naar

van de toekomst. Norfolk wordt afgebouwd, maar

aan de oorspronkelijke ontwerpideeën.

Zee krijgt steeds meer vorm, voegt zich soepel

er komen verder geen woningen meer bij. Zo blijft

Op het Noordelijk Havenhoofd is de parkeergarage in

slingerend in het duinlandschap. Mares, het apparte-

er ruimte voor de visserij, die gezelschap krijgt van

2024 in gebruik genomen, een bouwwerk dat zich na

mentencomplex dat uitkijkt over zee, wordt naar ver-

maritieme innovatie, offshore-technologie, duurzame

voltooiing bijna onzichtbaar in het duinlandschap zal

wachting in 2028 opgeleverd. De laatste woningen

voedselproductie uit de Noordzee, watersport en

voegen. Hotel Inntel verwelkomt sinds 2020 bezoe-

op De Zuid volgen in 2031. De plannen van het Vis-

recreatie. De haven wordt gezien als een knooppunt

kers, weerspiegelt met zijn grote ramen het licht

pact worden door de bedrijven zelf uitgevoerd, maar

van bedrijvigheid waar ondernemerschap, innova-

en de beweging van de zee. De toevoeging van een

ook zij staan onder begeleiding van de gemeente

tie, sport, wonen en natuur op een nieuwe manier

extra bouwstramien bij de Visafslag bracht nieuwe

en die plannen moeten volgens afspraak uiterlijk in

samenkomen.

functies, waaronder een vestiging van Simonis en de

2028 zijn afgerond. PROGRAMMABUREAU HAVEN

KNRM. Op de duinparkeergarage komt ook bebouwing. De plandelen Duinpaviljoens en AZ Fisheries zijn vergund en kunnen binnenkort worden gebouwd. Voor het plandeel Boulevard, dat de achterkant van de bestaande bedrijfshallen op de Visafslagweg een nieuwe, publieke voorzijde moet geven, loopt de aanvraagprocedure. Simonis, een van de drijvende krachten achter het viscluster, heeft zijn plannen vrijwel afgerond. Het Kwaliteitsteam heeft het inrichtingsplan en alle deelplannen goedgekeurd. Op het duin komen duinpaviljoens en terrassen en de bebouwingshoogte volgt een soepele golfbeweging. Van der Zwan herontwikkelt zijn oude vrieshuis aan de Visafslagweg. In de hoogbouw komen recreatiewoningen en – beneden – bedrijfsruimtes. Voor de

12

Wie zich voorstelt hoe de haven er in 2050 uitziet, ziet een plek waar traditie en innovatie elkaar ontmoeten

De bebouwing langs de Derde Haven vormt inmiddels een indrukwekkende entree van de wijk

Het Kwaliteitsteam heeft er vanaf 2013 voor gezorgd

bescherming tegen stormen en stijgend water.

dat de oorspronkelijke ambities ten aanzien van

Tussen de werkplaatsen waar nieuwe maritieme

beeldkwaliteit nooit uit het oog zijn verloren. Het is

technologie wordt getest, lopen bezoekers rich-

aan het nog op te richten programmabureau Haven

ting het water om sporters te zien vertrekken voor

om deze taak voort te zetten. Maar de uitdagingen

trainingen op open zee. Duurzame schepen liggen

zijn breder: het bureau gaat de Blauwe Economie

aan walstroom, hun motoren zijn stil en dat is fijn

vormgeven. Het programmabureau Haven vormt één

voor de bewoners van Duindorp, het Havenkwar-

duidelijk aanspreekpunt voor alle havenpartijen en is

tier en Norfolk. Naast bedrijven die er al generaties

een samenwerking tussen Havenbedrijf, Haven-

gevestigd zijn, vind je er innovatieve bedrijven die

beheer, Economische- en Ruimtelijke Ontwikkeling.

dagelijks werken aan toepassingen die wereldwijd worden ingezet, van nieuwe voedselketens uit zee

SCHEVENINGEN HAVEN IN 2050

tot sensortechnologie die de Noordzee bewaakt.

Wie zich voorstelt hoe de haven er in 2050 uit-

Tegelijk blijft de oorsprong zichtbaar: vissers keren

ziet, ziet een plek waar traditie en innovatie elkaar

nog altijd terug met hun vangst, eb en vloed bepalen

ontmoeten. De haven is vol bedrijvigheid, maar je

nog steeds het ritme. Een moderne haven gebouwd

vindt er ook rust: meer groen, meer ruimte, betere

op de tradities van een oud vissersdorp.

13

2023 Het Semafoor en de blokken aan de Derde Haven in ontwikkeling.

DO N A L D L A M B E R T

STEDENBOUWKUNDIGE DONALD LAMBERT ONTWIERP DE HERINRICHTING VAN NORFOLK EN HET NOORDELIJK HAVENHOOFD. “ALS JE ER NU LOOPT, LIJKT ALLES VANZELFSPREKEND. MAAR DAT GELDT VOOR GEEN ENKEL DETAIL.”

Vergezichten van Scheveningen

Volgens Donald Lambert moet een stedenbouwkun-

de Haagse riolering kwam hier uit in zee. De Cata-

dige een aantal dingen kunnen, maar het belangrijk-

laanse stedenbouwkundige Joan Busquets was in

ste is het vermogen om oud te worden. Stadsont-

2009 begonnen met een plan voor vijftienhonderd

werpen vragen om een lange adem, om vasthouden

woningen. Maar de gemeenteraad keurde dat af. En

aan een plan, soms vele jaren. Vijftien jaar geleden

terecht. Het programma was veel te zwaar, allemaal

begon Lambert met de eerste schetsen voor Norfolk

torenflats aan zee. Onder het hele gebied had hij een

en het Noordelijk Havenhoofd. Twaalf jaar lang is hij

keldergarage gelegd.”

voorzitter geweest van het Kwaliteitsteam Scheve-

De gemeente wilde iets anders en besloot een

ningen Haven, dat binnenkort wordt opgeheven. Bij

aanbesteding uit te schrijven, een visie te laten

Green Olive, een koffietent in Norfolk, kijkt Lambert

ontwikkelen. Drie partijen werden uitgenodigd en

terug op de herontwikkeling van dit gebied en het

het bedrijf dat Lambert oprichtte won, Urbis bureau

Noordelijk Havenhoofd. “De parkeerplaats waar we

voor stadsontwerp. “Ik heb toen onmiddellijk gezegd

nu naar kijken, grenzend aan het Italiaanse restau-

dat het programma veel te omvangrijk was, dat het

rant Gastrovino,” zegt Lambert, “is het laatste deel

aantal van vijftienhonderd woningen moest worden

van Norfolk dat wordt opgeleverd. Hier worden de

gehalveerd. Ook die torenflats moesten uit het plan.

laatste woningen uit de middensector gebouwd door

Ik ben gaan schetsen om aan te tonen wat het ver-

De Zuid. Het einde van een lang proces.”

schil is, ook voor het milieu. De gemeenteraad ging akkoord met die halvering. Het liedje is natuurlijk ‘O,

STAD AAN ZEE

o, Den Haag, mooie stad achter de duinen’. Maar hier

Norfolkline vertrok in 2006 voor de laatste keer en

gaat het om een stad aan zee.”

de Derde Haven had een nieuwe bestemming nodig.

In 2010 begon Lambert aan het stedenbouwkundig

“Er was niets in dit gebied,” zegt Lambert, “nou ja,

plan. “De grens van het project liep bij de riolering

17

en de Houtrustweg. In zo’n stedenbouwkundig plan staan de hoofdlijnen voor de ontwikkeling van een gebied uitgebreid beschreven. Vervolgens maak je een beeldkwaliteitplan. Dan zoom je in op de details. Entrees, de kleur van bakstenen, de gerichtheid van de bebouwing. Deze regels zijn om samenhang te creëren in een gebied en die schrijf je voor aan de architecten.” GOLFBEWEGING Elk stedenbouwkundig plan begint met een analyse. Wat kenmerkt een gebied? Welke uitdagingen heb je? Hoe kun je de omgeving in je voordeel laten werken? “Norfolk en het Noordelijk Havenhoofd hebben beide

‘We hebben ervoor gekozen om hoogteverschillen te benutten en zo parkeergarages te creëren’

En dan nog het plan voor de kabelbaan. “De wet-

ik een onafhankelijke positie had, me kon richten op

houder had – begrijpelijk – gevraagd om verbinding

de belangen van de stad en op de samenhang van

tussen het Noordelijk en het Zuidelijk Havenhoofd.

de delen van het project.”

Busquets had aanvankelijk een brug voorgesteld, maar dan moesten fietsers eerst tien verdiepingen

DE LANGE LIJNEN

omhoog. Gebaseerd op Lissabon kwam ik toen op

Het gaat Lambert om de lange lijnen – niet om elke

het idee om een kabelbaan aan te leggen met een

keer een nieuw hip idee. Hierbij was het prettig dat

stop halverwege de boulevard en als eindhalte de

hij nauw samenwerkte met Klaas Hilverda, die zich

Pier. Er zijn nog experts overgekomen uit Oostenrijk

als landschapsarchitect van het Ingenieursbureau

om erover te adviseren. Het idee is afgeschoten

Den Haag richtte op de openbare ruimte. Hilverda

omdat het te duur zou zijn, maar het is juist een

had zich al beziggehouden met de herinrichting van

van de goedkoopste opties. In wezen vind ik

de boulevard en die stijl wordt doorgezet op het

een kabelbaan nog steeds een goed idee. In de

Noordelijk Havenhoofd.

tussentijd zou een boot noord en zuid kunnen

Bij de realisatie kon Lambert soms handig gebruik-

verbinden.”

maken van combinaties van eisen. De Laan naar

te maken met parkeerdruk,” vertelt Lambert. “Daarom

Zee is bijvoorbeeld 45 meter breed geworden –

hebben we ervoor gekozen om de hoogteverschillen

SUCCESFORMULE

esthetisch erg fraai. “De beleggers hadden liever

te benutten. Hier in Norfolk hebben we de kades en

Wat maakt of een gebiedsontwikkeling een suc-

20 meter gezien,” zegt Lambert, “maar het plan

de Laan naar Zee opgehoogd. Zo konden we zonder

ces wordt? “Een beeldkwaliteitplan komt het beste

voor een tramlijn bracht redding. Die tekende ik op

extra te ontgraven parkeergarages creëren.”

tot zijn recht als er voortdurend toezicht is, over de

deze plek en zo is er een prachtige brede laan voor

Op het Noordelijk Havenhoofd bedacht Lambert een

jaren,” zegt Lambert. “Want er komen altijd nieuwe

de komende jaren. Een reservering voor de tram.

onderduinse parkeergarage, die is geopend sinds

mensen en nieuwe omstandigheden. En het eerste

Bij de HTM zijn ze niet zo snel, dus de komende 29

2024. “Het plan is nog niet volbracht. De bouw is

Daarom heeft Lambert ook erkers voorgeschre-

wat mensen doen als ze ergens bij betrokken wor-

jaar is die weg in al zijn breedte beschikbaar en hij

in handen van VolkerWessels. Er komt weer een

ven aan de Hellingkade, je ziet ze vanaf de eerste

den, is het plan veranderen. Alles kan dan verwate-

vergroent steeds meer.”

duin over de parkeergarage en de hoogte van de

verdieping, want in de haven mag je pas wonen

ren, waardoor je eindigt met een onsamenhangend

bebouwing daarop moet meegaan met de curve van

op +6.9 m NAP. Inspiratie voor die erkers vond hij

geheel waaruit geen enkele visie spreekt.”

VOORUITKIJKEN

het landschap, een vloeiende golfbeweging. Aan de

in La Coruña, de stad in het uiterste noordwesten

Het bestaansrecht van een Kwaliteitsteam wortelt

Het werk zit er bijna op. Het Kwaliteitsteam wordt

achterkant liggen de vishallen. Op het duin komt een

van Spanje. “De ontwikkelaars vonden die erkers

in het maatschappelijk belang. “Architecten werken

opgeheven, de laatste huizen worden de komende

boulevard – je kijkt uit op zee en er komen duinpavil-

vreselijk duur,” zegt hij grijnzend. “Nu vindt iedereen

voor ontwikkelaars en die zijn geldgericht,” weet

jaren opgeleverd. Lambert wijst naar het parkeer-

joens waar je kunt eten en drinken.”

dat leuk. Zo zie je dus dat het helpt om een plan te

Lambert. “Dus ze komen altijd met voorstellen om

terrein rondom Gastrovino. “Hier op de lege vlakte

hebben dat wordt bepaald door meer dan alleen de

de kosten te beperken en de winst te verhogen.

komen grondgebonden woningen. De buitenste

financiële drijfveren.”

Dat komt niet ten goede van de bewoners, de

blokken hebben allemaal uitzicht op de duinen, de

bezoekers, de stad als een groter geheel.”

haven en de zee. Dit is een schutgebiedje, gebouwd

ZEEWIND Achter elk detail in Norfolk en het Noordelijk Haven-

18

hoofd schuilen een keuze en een verhaal. “Ik ben

VERBINDING NOORD EN ZUID

Hij is tevreden over hoe het gehele proces is ver-

in de luwte. Het thema is uit de wind, in de zon. Er

opgegroeid in Den Haag,” vervolgt Lambert. “In de

Niet alle ideeën van Lambert zijn gerealiseerd. De

lopen. “Het is voorbeeldig gegaan. De regel bij ste-

komt een klein dorpje. Samen met twee architecten

zomer ging mijn familie altijd naar Kijkduin, als kind

stedenbouwkundige had bijvoorbeeld het liefst

denbouw is dat plannen niet doorgaan, dat alles

zijn vier prototype woningen bedacht, geïnspireerd

liep ik langs de blauwe steentjes omhoog en op de

gezien dat Rijkswaterstaat zou vertrekken. “Zij heb-

verandert. Bij Norfolk en het Noordelijk Havenhoofd

op een project uit Malmö.”

balkons aan de straatkant wapperden de luifels in

ben eigenlijk de beste plek, die wordt ingenomen

zijn de meeste plannen wél doorgegaan. Hierbij

En Lambert zelf? De man van de lange adem heeft

de zeewind. Dat heb ik als inspiratie gebruikt voor de

door een klein gebouwtje. Die twee schepen liggen

heeft het Kwaliteitsteam een cruciale rol gespeeld.

zijn pensioen gehaald. “Na 25 jaar Rotterdam,” zegt

woningen aan de Houtrustweg, daar zijn alle balkons

daar, knalgeel. Het liefst had ik daar een toren

De opdrachtgevers hadden weliswaar invloed op

Lambert, “ga ik terug naar mijn geboortestad. Ik

naar de straatkant gekeerd. Dit is een breuk met

gehad, gebaseerd op een creatie uit Dubai. Die is er

de plannen, daarvoor betaalden de gemeente en

heb hier om de hoek een appartement gekocht, in

de Nederlandse traditie om de terrassen naar de

niet gekomen – de bewoners van de Vogelwijk pro-

de ontwikkelaars 50/50. Maar als voorzitter van

Mares dat op de kop van Zuid komt, en uitkijkt over

defensieve kant te keren. Juist dat contact tussen

testeerden succesvol dat die toren in hun zichtlijn

het Kwaliteitsteam was de gemeente de enige

zee. De eerste steen moet nog gelegd worden, maar

de bewoners en de straat laat een buurt leven.”

zou komen.”

opdrachtgever, en dat betekende in de praktijk dat

het lijkt erop dat ik hier vaker ga komen.”

19

2024 Ontwikkeling De Zuid op de kop van het voormalig Norfolkterrein.

R I CH A R D KO E K

EXPERT STEDENBOUW RICHARD KOEK STAAT ENTHOUSIAST STIL BIJ TWAALF JAAR KWALITEITSTEAM SCHEVENINGEN HAVEN. “WE MOETEN HET NIET ALLEEN OVER BOUWEN HEBBEN. HET BEELD IS BELANGRIJK. ARCHITECTUUR IS EEN CULTUURDAAD!”

‘Als er geen omgeving is, moet je ’m bedenken’

Vroeger, vóór 1970, had je bij de Scheveningse haven

offschepen van de Norfolkline, die van 1961 tot 2006

nog de Steigerweg, de Boeistraat en de Gordingweg.

het beeld van dit deel van de haven zouden bepalen.

Ze vormden het beperkte stratenplan van wat ooit

Het vertrek van de reder betekende een nieuwe fase

Eiland Vloek heette, een smalle strook land aan het

in de ontwikkeling van Scheveningen Haven. Met als

eind van de Kranenburgweg met arbeidershuisjes

belangrijkste doorbraak dat er in het gebied weer

uit de jaren twintig waarin grote gezinnen waren

gewoond mocht worden, maar wel op grotere schaal

gehuisvest. Het schiereiland lag ingeklemd tussen

dan vroeger op Vloek. Toch is de herinnering aan

het Verversingskanaal, de Scheepshelling Scheve-

het eiland niet geheel verdwenen, want in het hart

ningen en de haven, met op de achtergrond strand

van de nieuwe wijk rondom de Derde Haven is de

en zee.

Boeistraat teruggekeerd en kreeg de Steigerweg een

Totdat alles veranderde. Het eiland werd letterlijk van

nieuw leven als Steigerstraat. Er is nog iets overeind

de kaart geveegd, zelfs de straatnamen verdwenen.

gebleven dat aan vroeger herinnert: de spectaculaire

De Boeistraat en de Steigerweg bestonden niet

omgeving, nu zelfs in verhevigde vorm.

meer, de Sleephelling Scheveningen waar veel eilan-

Een caleidoscopisch beeld van steeds weer andere

ders werkten, zou tien jaar later sluiten. Je had er het

facetten: zee, havens, schepen en kades met stoere

strand, het kanaal, de haven, de zee, de duinen. Het

appartementencomplexen die flirten met de archi-

was een geweldige plek om als kind op te groeien,

tectuur van de oude bedrijfsgebouwen uit de eerste

zo herinneren bewoners het zich. Het eiland moest

decennia van de Scheveningse haven. In de Boei-

verdwijnen om plaats te maken voor de roll-on-roll-

straat zetten kleurige, als vissershuisjes vormgege-

23

ven eengezinswoningen opgewekt de toon. Je voelt de wind, ruikt de zee en als de zon doorbreekt, licht het strand geel op. Alles is anders, alles is nieuw, maar het mooiste – dat wat Eiland Vloek leefbaar maakte – is bewaard gebleven: het contrastrijke samenspel tussen zee, haven, werk en wonen. En daar is over nagedacht. Vijftien jaar lang. AMBITIES Het Kwaliteitsteam Scheveningen Haven onder leiding van supervisor Donald Lambert heeft de ontwikkeling van het gebied al die tijd begeleid om ervoor te zorgen dat architectonische ambities en kwaliteit ook daadwerkelijk zouden worden gehaald. Richard Koek, ‘Expert stedenbouw’ van de gemeente

‘Een Kwaliteitsteam richt je op om te zeggen: dit is de basis, dit willen we hebben, dit gaan we doen’

Daarnaast hebben we te maken met de stijgende

VISAFSLAG

zeespiegel en soms onderlopende kades. Als je

Elk project van deze schaal is anders, in Schevenin-

wilt dat we daar over dertig jaar goed tegen zijn

gen speelde een rol dat er behalve professionele

beschermd, moet je nu al voorbereidingen treffen.”

ontwikkelaars als VORM en MRP ook particuliere

Niet alleen moest in het havengebied een puzzel

ontwikkelaars meedoen. Met name bij het Noordelijk

passend gemaakt worden, het moest er ook nog

Havenhoofd, aan de zeezijde van de lange strook

eens aantrekkelijk uitzien. Het Kwaliteitsteam

land waarop ook de Visafslag staat.

bewaakte dat proces en waar nodig stuurde het

“Professionele opdrachtgevers komen met een

bij. “Vooraf is nagedacht en overlegd over de vraag

businesscase, daar maak je afspraken over en dan

wat we hier precies willen. Wat is nu Schevenin-

gaan ze het gewoon maken. De verkoop van onder-

gen? We gingen nadenken over de kleurstelling

delen en vergunningen zorgen soms voor vertraging,

van de gebouwen, de hoogte ervan en hun plaats

maar je blijft met elkaar in gesprek, er is sprake van

in het geheel,” vertelt Koek. “Stoere gebouwen die

voortgang. Bij het Noordelijk Havenhoofd heb je te

bij de haven horen en huisjes die passen in het

maken met tal van partijen waaronder ook particu-

binnengebied. Heel belangrijk voor het beeld waren

liere eigenaren.”

Den Haag, zat de afgelopen twee jaar in het Kwali-

de gebouwen op straatniveau: de plinten. Daar wil-

teitsteam dat, nu het gebied bijna is voltooid, wordt

den we bedrijven in hebben die verbonden zijn met

“Juist dat maakt dit deel het lastigst en heeft voor

opgeheven. Hij legt uit: “Nog niet alles is gebouwd,

de maritieme functie van de haven en niet het

vertraging gezorgd; het had eigenlijk al af moeten

maar van wat er nog niet is, staat wel vast hoe het

zoveelste restaurant of weer een outletstore. Dat

zijn. Het is best treurig dat de garage er wel staat,

eruit gaat zien. Het is in Den Haag de eerste keer

is gelukt, mooie ruimtes met een dubbele hoogte

maar het duin dat ervoor moet zorgen dat die

dat we op deze manier, met een Kwaliteitsteam, aan

die een krachtige uitstraling hebben, zoals je ver-

garage uit het zicht verdwijnt, nog ontbreekt.

een gebiedsontwikkeling hebben gewerkt. Ik vind dat

wacht in een haven. En omdat het zo lang duurde,

wel iets om bij stil te staan. Ik hoop dat mensen hier

was het heel waardevol dat Donald Lambert van

ook komen kijken, want dit is er niet alleen voor de

begin tot einde als supervisor aanwezig was.”

nieuwe bewoners – ik schat zo’n 2300 – gebouwd. Het is ook bedoeld als een plek om naartoe te gaan.”

Het inzetten van een Kwaliteitsteam om een hoog

Het is een oproep om gehoor aan te geven, want

Twee hoteltorens, een enorm leisureprogramma,

niveau van de architectuur te kunnen garande-

het is een merkwaardige sensatie om binnen de

een museum. Het was een stap te ver. Er moest een

ren, is in de praktijk een bruikbaar instrument

vertrouwde kaders van je eigen stad rond te lopen

realistisch plan komen.”

gebleken. “Je begint met het ontwerp, je visie op

op een plek die je meende te kennen, maar waar

24

het gebied, maar dat is een papieren werkelijk-

elk uitzichtpunt, en dat zijn er vele, je verrast. Koek

De gemeente besloot om niet met Busquets door te

heid,” vervolgt Koek. “Een Kwaliteitsteam richt je

kijkt er niet van op dat Hagenaars de nieuwe Norfolk

gaan, maar koos voor het Rotterdamse bureau Urbis

op om te zeggen: dit is de basis, dit willen we

Haven nog niet helder op hun netvlies hebben. “Het

van stedenbouwkundige Donald Lambert. Samen

hebben, dit gaan we doen. Iedereen die meedoet

was een blinde vlek in de stad. Daar kwam je niet.

met de gemeente ontwierp hij een nieuw steden-

– opdrachtgevers, architecten – krijgt dat mee.

Daar stonden alleen maar vrachtwagens. Daar had-

bouwkundig plan en vervolgens werd hij supervisor

Dus als je je plannen gaat uitwerken, moet je het

den we vooral overlast van.”

in het Kwaliteitsteam. De uitdaging was groot. Koek:

Kwaliteitsteam vertellen hoe je je verhoudt tot die

Joan Busquets, gevierd stedenbouwkundige uit

“We moesten een bestemmingsplan opstellen dat

documenten. Deze manier van intensieve samen-

Barcelona, kreeg de opdracht om een plan voor de

de tegengestelde belangen die in de haven spelen

werking verloopt heel anders dan als je voor een

ontwikkeling van de haven te maken. Koek: “Norfolk

mogelijk maakte. Je hebt te maken met bedrijven in

opdrachtgever werkt. Dan kom je toch meestal

was weg, dus we moesten wat met dat gebied. Wat

milieucategorie 4. Die kunnen dus geluidsoverlast

uit op een generiek plan, iets wat in elke stad zou

gaan we ermee doen? Barcelona aan Zee, Manhat-

veroorzaken, en soms kun je wat ruiken. Dan moet

kunnen staan. Het gesprek gaat altijd over haal-

tan aan Zee, alles was mogelijk. Busquets slaagde

je isoleren, maar je moet vooral aan die nieuwe

baarheid en geld, terwijl je in het Kwaliteitsteam

erin ons de potentie van het gebied te laten zien,

bewoners laten weten dat er af en toe lawaai wordt

praat over duurzaamheid, het verhaal van de plek,

maar het was ‘over the top’.

gemaakt. Dat hoort bij deze dynamische omgeving.

de materialen.”

‘We willen niet het zoveelste restaurant, maar bedrijven die verbonden zijn met de haven’ 25

Die ontwikkelaars ondersteunen wél het Beeldkwaliteitsplan, we komen samen een eind, maar als de geldkant naar voren komt, gaan ze twijfelen. Doe ik het wel goed? In zo’n veeleisende omgeving als de haven heb je het over hogeschoolprojectontwikkeling. Met particulieren is dat een moeilijker, taaier proces.” Inmiddels zijn de plannen voor de North Sea Experience bij het Noordelijk Havenhoofd in een vergevorderd stadium. Het gaat om een project waarin recreatiewoningen worden gecombineerd met een publieksgerichte attractie waarbij de ontwikkelingen

‘Het gevaar dreigt dat als je geen duidelijke sturing inzet, je eenheidsworst krijgt’

op de Noordzee en de visserij centraal staan. Het is een initiatief van de visverwerkende bedrijven in de haven, met van W. van der Zwan als trekker. “Als Kwaliteitsteam hebben we er echt voor gezorgd dat het project van DAVL Studio niet verschraalde. De kwaliteit is hoger geworden dan aanvankelijk was gedacht. Het is jammer dat het gebouw van de Visafslag daarbij nog achterblijft. Beeldbepalend, een rijksmonument van Sjoerd Schamhart, maar nog

beeld is belangrijk. Architectuur is een cultuurdaad!

steeds niet gerestaureerd. Het is een ingewikkelde

De gemeente heeft daar een rol in, maar de archi-

operatie, er zit ongelooflijk veel asbest in, maar kijk

tectenwereld ook.”

nu eens hoe de kop van het gebouw erbij staat. Dat is toch jammer. Daar hadden we veel eerder mee

Een voorbeeld dat aangeeft hoe belangrijk een

aan de slag moeten gaan.”

Kwaliteitsteam ook in de toekomst voor Den Haag zou kunnen zijn, speelt in Den Haag Centrum waar in

2022 Uit de wind, in de zon — binnenterrein van De Zuid, voormalig Norfolkterrein.

Met de uitgave van een publicatie over de werk-

Laakhavens grote aantallen woningen in hoogbouw

zaamheden van het Kwaliteitsteam Scheveningen

zullen verrijzen. “Dat is een investering van 4,5 miljard

Haven wil Richard Koek meer bereiken dan het

euro, we hebben het over 1 miljoen vierkante meter.

vastleggen van de ervaringen over de afgelopen

Dat is enorm. Dan kun je een Kwaliteitsteam goed

vijftien jaar. Ook wil hij het architectuurdebat in Den

gebruiken om te krijgen wat je hebt afgesproken. Dat

Haag nieuw leven inblazen, een debat waar wat hem

bewijst het Kwaliteitsteam Scheveningen Haven. Het

betreft de gemeenteraad, het Haagse architecten-

gevaar dreigt dat als je geen duidelijke sturing inzet,

wereldje en de bevolking aan meedoen. “Ik stel vast

je eenheidsworst krijgt. Iets wat ook in Amsterdam

dat het debat over architectuur in de stad is dood-

of Groningen had kunnen staan. Dat wil je niet. Als

gebloed. Je moet het er met elkaar over hebben hoe

er geen omgeving is, moet je ’m bedenken. Dat

je wilt dat de stad eruit gaat zien. In de beschermde

hebben we gedaan. Industrieel, stoer, het wordt wel

stadsgezichten weten we wel hoe we moeten

met Boston vergeleken. De komende 25 jaar gaat

bouwen. De andere helft, grote delen van Zuidwest,

dat gebeuren. Een grote, beeldbepalende operatie

heel Loosduinen, daar moet het gesprek ook over

voor Den Haag. Ik vind dat we daarover als stad met

architectuur gaan en niet alleen over bouwen. Het

elkaar in gesprek moeten gaan.”

27

Impressie Noordelijk Havenhoofd op het duin en aan de boulevard.

K L A A S H I LV E R DA

KLAAS HILVERDA IS LANDSCHAPSARCHITECT EN WERKT VOOR HET INGENIEURSBUREAU DEN HAAG. SINDS DE JAREN NEGENTIG IS HIJ BETROKKEN BIJ DE HERINRICHTING VAN SCHEVENINGEN. “DE DRIE HAVENS VERSCHILLEN STERK. BIJ DE INRICHTING HOUD JE REKENING MET DIE KARAKTERVERSCHILLEN.”

‘In de haven schuurt het, dat is ook de charme’ Als kind legde Klaas Hilverda rivieren aan in het zand,

keek naar de mogelijkheden van Scheveningen en

hij bouwde bergen, dorpen en steden. Een vriend van

ontwikkelde een visie voor de komende decennia,

zijn ouders zag het direct: die kan het beste naar

passend bij de betekenis van de grootste badplaats

de Universiteit Wageningen. Een feilloze inschatting.

van West-Europa.”

Hilverda werkt nu al dertig jaar als landschapsarchitect voor de gemeente Den Haag. Voordat hij zijn

Hoe heeft dat uitgepakt?

vrouw ontmoette en ze kinderen kregen, woonde hij

“De uitstraling van de kustlijn is sterk veranderd. De

in Scheveningen en hij raakte vanaf 1995 betrokken

verbreding van de boulevard, het lichtblauw van de

bij de herontwikkeling van de boulevard.

lichtmasten, de zandtint van de bebouwing. Er komt meer groen, natuurstenen bestrating en een dertig

In die tijd werkte de gemeente samen met de

meter brede trap voor het Kurhaus. En de Morales

bekende Catalaanse stedenbouwkundige Manuel

Boulevard is niet alleen mooi maar beschermt ook

De Solà-Morales. Welke invloed had hij?

Scheveningen-Dorp en het achterland voor zware

“De gemeente huurt soms externen in zoals De

stormen.”

Solà-Morales, omdat het kan helpen als iemand letterlijk als een buitenstaander kijkt. Mensen van de

Hoe bent u bij de herontwikkeling van Norfolk en

gemeente kennen de regelgeving vanbuiten en daar-

het Noordelijk Havenhoofd betrokken geraakt?

door zijn ze soms geneigd te denken in beperkingen,

“Bij het Ingenieursbureau Den Haag werk ik op

of op basis van het prijskaartje. Dan gaat het al snel

projectbasis. Door mijn werk aan de boulevard had

over details en compromissen, maar je wilt weten

ik al contacten in Scheveningen en bij de Dienst

wat de potentie is van een gebied. De Solà-Morales

Stedelijke Ontwikkeling. Nadat de Norfolkline vertrok,

31

is stedenbouwkundige Busquets – toevallig weer een Spanjaard – aan de slag gegaan om plannen te maken voor de omgeving. Daardoor zagen we de potentie van het gebied. Urbis is toen gevraagd om – onder andere in samenwerking met mij en de collega’s van de afdeling Stedenbouw en Planologie – een realistisch plan te maken.” Hoe was de taakverdeling in de samenwerking met Urbis? “Simpel gezegd gaat een stedenbouwkundige over de bebouwing en de ruimte die ertussen wordt gelaten. De landschapsarchitect gaat over de inrichting van die openbare ruimte en de relatie met het onderliggende landschap. Je zoekt naar de beste mogelijkheden voor een gebiedsfunctie.

‘We hebben een soort gereedschapskist ontwikkeld waarmee het gebied benaderd kon worden’

ving, in dit geval het reliëf van het daar al aanwe-

De Derde Haven bevat een combinatie van de

zige kunstmatige duin die de haven afschermde.

eerste twee: wonen, werk en recreatie. In de haven

Voor parkeren is in Norfolk een vergelijkbare aanpak

schuurt het – wonen, werken en recreëren gaan

gekozen. Daar zijn parkeerplaatsen verwerkt onder

soms moeilijk samen, maar dat is ook de charme.

een huizenblok, gebruikmakend van het hoogtever-

Dat schurende hoort bij Scheveningen, zoals

schil tussen de weg en de kade. In plaats van een

basalttaluds, de vuurtoren en haringvissers. Als jij

ondergrondse garage aanleggen – wat heel duur is

aan de kade woont, wil je niet dat er een vracht-

– gebruik je de hoogteverschillen op een manier die

schip voor je deur aanmeert of dat het de hele dag

relatief onzichtbaar is. Op het Noordelijk Havenhoofd

naar vis stinkt. Maar als je op een schip werkt, wil

is VolkerWessels verantwoordelijk voor de open-

je geen gedoe als jij de vracht lost op de kade. Dan

bare ruimte, zij werken in opdracht van het Vispact.

staat zo’n bloembak gewoon in de weg.”

VolkerWessels heeft een eigen landschapsarchitect aangesteld en ik kijk wel mee, maar ontwerp niet.

De Scheveningse kust is aangemerkt als

De bebouwing die op de parkeergarage komt – op

Hofstadkwaliteit. Wat betekent dat precies?

het duin dus – moet nog worden afgerond.”

“De gemeente werkt voor elk stadsdeel met voor-

Je kijkt naar de relatie tussen een gebouw en zijn

schriften voor de openbare ruimte. De binnenstad

Wat zijn vreugdemomenten voor een landschaps-

omgeving, maar ook naar heel andere zaken; hoe

en ook delen van Scheveningen zijn aangemerkt

architect?

zit het watersysteem in elkaar, de bodemsoort,

als Hofstadkwaliteit, wat betekent dat er specifieke

“In 2012 hadden we bedacht dat je door de hoogte-

de begroeiing, de balans van bebouwing en groen,

eisen gelden voor het straatbeeld. De historische

verschillen in Norfolk een watergoot moet kunnen

welk gevoel het geheel geeft, de samenhang. In

binnenstad wordt bijvoorbeeld gekenmerkt door

gebruiken, waardoor het regenwater in plaats van in

Scheveningen draait het om specifieke zaken zoals

klinkers, paaltjes, veel mangaankleurige bakstenen

het riool te belanden als bij een bergbeekje vanzelf

de zeewering, het reliëf van de duinen, de zout-

en typische beplanting. Wij noemen dat ‘een hand-

naar beneden stroomt en uitkomt in zee. We zijn

graad van de wind. Bij de samenwerking met Urbis

schrift’ en dat is voor de binnenstad al bedacht

nu pas bezig met de concrete uitwerking daarvan.

hebben we een soort gereedschapskist ontwikkeld

in de jaren tachtig. De plannen voor Norfolk en de

Recent – dertien jaar later – kwam een collega mijn

waarmee het gebied benaderd kan worden. Soms

boulevard waren een directe aanleiding om ook

kantoor binnenlopen over de uitvoering. Over hoe

deed ik dat door te tekenen, bijvoorbeeld hoe een

die ik gedurende de jaren aan het team voorlegde,

voor Scheveningen een bepaalde stijl te ontwikke-

we dat destijds hadden bedacht en hoe dat nu

kade eruit kan zien, soms ging het om het bepalen

heb ik de contouren in samenspraak met Donald

len. Maar bijvoorbeeld de rozenstruiken, haagjes en

uitgevoerd kan worden. Van dat soort uitdagingen

van materialen en kleuren. Vaak ging het om de

Lambert ontwikkeld. Hij is ook de voorzitter van het

bomen die je in de binnenstad vindt, overleven niet

word ik blij. Dat had ik als kind al toen ik waterwe-

contouren die bij de uitwerking verder moesten

Kwaliteitsteam – wat betekent dat hij de plannen

aan de kust. Het waait te hard, de lucht is zout en

gen tekende in het zand.”

worden ingevuld.”

keurt, checkt in hoeverre ze overeenkomen met de

de bodem is anders. Je moet dus andere keuzes

uitgangspunten van het Masterplan en het Beeld-

maken. Dat geldt ook voor het kleurenpalet,

Wat ziet u als belangrijke uitdagingen voor de

Schuurde het weleens in de samenwerking?

kwaliteitsplan. Zo botste bij de uitvoering de realiteit

de uitstraling. In Scheveningen Bad is gekozen voor

toekomst?

“Als ontwerpers bij elkaar gaan zitten, is er over het

van de haven soms met de op papier vastgelegde

een zandtint – niet voor de rode baksteen.

“Naast het voortdurende zoeken naar een balans

algemeen veel onderling begrip. De samenwerking

visie die Donald probeerde te beschermen. Dan zoek

Er is veel specifieke regelgeving. Wonen mag alleen

tussen alle belangen in de haven is dat voor Sche-

met Urbis was prettig en verliep soepel. Als land-

je samen naar de klassieke middenweg.”

vanaf 6.90 meter boven NAP. Dat betekent in Nor-

veningen het omgaan met de langetermijneisen

folk dat je op de begane grond alleen bedrijven ziet

voor klimaatadaptatie en zeespiegelrijzing. Hoe hou-

schapsarchitect was het voor mij interessant dat

32

De Tweede Haven richt zich op recreatie en visserij.

ik vanaf het begin meeschreef aan het Masterplan

Wat is kenmerkend voor Scheveningen Haven?

en recreatie. Je kunt pas wonen vanaf de eerste

den we de kust aantrekkelijk en economisch vitaal

(2012) en het Beeldkwaliteitsplan (2013). Dat is leuk,

“De haven grenst aan een Natura 2000-duingebied.

verdieping.”

als we fors moeten investeren om het stijgende

creatief en uitdagend werk, want dan creëer je

Er is een rauwe bedrijvigheid, omringd door wonin-

de omgeving. Als je later bij het proces betrokken

gen. De drie havens verschillen sterk. Bij de inrich-

Hoe is het idee ontstaan voor de onderduinse

een veilige haven geen vanzelfsprekendheid. Het is

raakt, ben je vooral aan het invullen. De overlegmo-

ting houd je rekening met die karakterverschillen. De

parkeergarage op het Noordelijk Havenhoofd?

een uitdaging die dwingt tot pijnlijke keuzen, maar

menten met het Kwaliteitsteam hadden soms een

Eerste Haven is het meest industrieel, op sommige

“Dat is bedacht in de samenwerking met Urbis. Je

ook kansen biedt om de stad te vernieuwen en te

wonderlijke dynamiek. Van veel uitvoeringsplannen

plekken zijn hekken gezet om kades te beveiligen.

wil zo veel mogelijk gebruikmaken van de omge-

verbeteren.”

zeewater te weren? In de wat verdere toekomst is

33

Impressie van De Zuid, voormalig Norfolkterrein, met Mares aan de kop van de ontwikkeling.

B A R T M E I JE R

BART MEIJER IS CEO EN EIGENAAR VAN MRP EN ONTWIKKELT ZO’N VIERHONDERD WONINGEN EN COMMERCIËLE UNITS IN GEBIEDSONTWIKKELING DE ZUID OP HET VOORMALIGE NORFOLKTERREIN IN DE DERDE HAVEN IN SCHEVENINGEN. “IEDEREEN KAN GEBOUWEN NEERZETTEN. HET GAAT OM HET CREËREN VAN EEN VERBONDEN EN VITALE GEMEENSCHAP.”

Voortbouwen op de stadswortels

Meijer groeide op in een bekende Haagse vastgoed-

AMST in Amsterdam – winnaar van de Middenhuur

familie die meer dan honderd jaar ervaring heeft in

Award 2022 – en de bekroonde Catharinasteeg in

vastgoedontwikkeling. Als kind zat hij vaak achter in

het historische centrum van Leiden.

de auto wanneer het gezin ’s zomers naar Kijkduin reed. Zijn vader wees dan naar buiten: dat hotel

Hoe bent u betrokken geraakt bij de ontwikkeling

daar, klonk het, dat heeft je grootvader gebouwd.

van het voormalige Norfolkterrein?

Zo groeide al vroeg het besef hoe beeldbepalend

“Toen ik weer in Nederland ging wonen, speelde de

vastgoed kan zijn. Aan de eettafel werd er veel over

economische crisis, die begon in 2008. De vast-

gesproken; zijn moeder legde geregeld uit wat zijn

goedmarkt was totaal ingestort. Daarvóór was de

vader anders kon aanpakken. Vastgoed was overal.

mentaliteit: The sky is the limit. Nederland was in

Hoewel Meijer als twintiger nog overwoog de

Europa een van de landen waar het meeste risico

kunsthandel in te gaan, zette hij uiteindelijk de

werd genomen. Maar niemand durfde daarna meer

familietraditie voort. In de Verenigde Staten ging hij

te ondernemen. De banken moesten gered worden,

aan de slag bij Hines, het grootste vastgoedbedrijf

sommige werden genationaliseerd, waaronder ASR

ter wereld. Hij woonde er twaalf jaar, onder meer in

dat onderdeel was van Fortis. ASR deed in 2015 via

San Francisco. Na zijn terugkeer naar Nederland in

een tender de gehele ontwikkelingsportefeuille van

2010 richtte hij in 2013 samen met zijn vader MRP op

ASR Vastgoed Ontwikkeling in de verkoop. Er waren

(Meijer Realty Partners). Tot de afgeronde projecten

twintig partijen die meededen. Hines – het bedrijf

behoren onder meer ZuidHaven en ZuidKade in De

waar ik voor had gewerkt – en MRP kwamen als

Zuid, Post Utrecht, het voormalige postkantoor aan

winnaar uit de bus. Hines trok zich terug, drie weken

het Utrechtse Neude, S-West in Strijp-S in Eindhoven,

voor de verkoop. Wij hebben toen 25 man perso-

37

neel overgenomen. Zo hadden we ineens allerlei

gepaste momenten met het Kwaliteitsteam. Je

projecten. Tegelijk stond de markt nog onder water,

volgt dan bepaalde procedures. Dat gaat perfect.”

zowel de bouwkosten als de huizenprijzen. Dus mensen zeiden: tja, het is wel leuk, maar niet al te

Hoe zijn de vorderingen?

verstandig.”

“Inmiddels zijn er 257 woningen verkocht en gebouwd, en de commerciële units onder Zuid-

Helpt het bij zo’n tender dat u uit een

Haven en ZuidKade zijn grotendeels verhuurd. De

vastgoedfamilie komt?

bouw van Mares gaat voorspoedig, al hadden

“Dat zou zomaar kunnen. Reputatie telt in deze

we in het begin wat tegenslag met allerlei oude

business. Een goede reputatie verlies je snel, maar

materialen die nog in de grond zaten. Het was

het duurt lang om hem op te bouwen.”

immers een industrieel gebied. Alle funderingspalen zijn ondertussen geplaatst en in januari

Wat hoopt u te bereiken in De Zuid? “Wij willen gemeenschappen creëren. Dat is de sleutel tot een levendig gebied waar mensen zich thuis voelen. Als je iets ontwikkelt, is dat het moeilijkste. Want gewoon een paar gebouwen neerzetten, dat kan iedereen. Uiteindelijk gaat het om het verbindende element. Dat mensen aan het einde van de dag naar buiten gaan en samenkomen om wat te drinken. Als mensen naar de lokale restaurants gaan, dan is dat een goed teken. Ik vind dat dit in De Zuid goed gelukt is, nu al, bijvoorbeeld bij restaurant Gastrovino La Liguria.”

Uit welke onderdelen bestaat de gebieds-

zijn we gestart met het leggen van de vloer van

ontwikkeling De Zuid?

de bezoekersparkeergarage op -2 van de twee-

Mensen maken uiteindelijk een gemeenschap.

“Het is een mixed-use project met in totaal zo’n

laagse parkeergarage. Medio 2026 zullen we de

Hoe draagt een ontwikkelaar daaraan bij?

vierhonderd woningen en commerciële units, voor-

eerste contouren van de appartementen gaan

“Deels zit dat in ontwerp, in de keuzes van de

namelijk innovatieve maritieme ondernemingen.

zien. Mares wordt naar verwachting in het eerste

architect. Havens zijn harde plekken. Je hebt de

In april dit jaar is de derde fase ZuidKade met 89

kwartaal 2028 opgeleverd. Na Mares komen er

natuur, die heel mooi kan zijn, de zee en de zon,

woningen opgeleverd. Er wordt nu gebouwd aan

nog twee vervolgfases met appartementen en

maar ook meedogenloos in de vorm van regen

de vierde fase Mares, een high-end project met

herenhuizen op de plek waar nu het tijdelijke par-

98 luxe appartementen en penthouses. Letterlijk

keerterrein ligt. In 2031 zijn naar verwachting alle

Wat is kenmerkend voor Scheveningen Haven?

versterken; je ziet dat met die jarenzeventig-

al het goede komt in Mares samen. De vrije ligging

vierhonderd woningen afgerond.”

“Ik kwam daar als kind al en toen ik opgroeide was

gebouwen rondom het Kurhaus. Maar door ont-

het anders, een stuk ruwer. Je had er de vissers,

werp kun je ook verzachten of juist de charme benadrukken.”

aan de duinen met het Westduinpark, de leven-

38

‘We zijn er trots op, zoiets vind je nergens anders in Nederland’

en storm. De hardheid kun je met architectuur

dige haven op Scheveningen en het strand vragen

Verschilt De Zuid van de projecten die jullie

de schepen, de industrie. Door ontwikkeling is het

om een iconische uitstraling. Het is voor ons een

doorgaans doen?

gebied diverser geworden; er wonen meer men-

prachtige opgave om deze bijdrage te leveren aan

“Voor ons is het nieuw dat we zo pal aan zee bou-

sen, je vindt er steeds meer bedrijven, restaurants,

“In De Zuid hebben we met meerdere architecten

een mooiere Nederlandse kust en waarde toe te

wen. Meestal doen wij binnenstedelijke klussen in

kroegen, supermarkten. Je hebt de watersporters

samengewerkt, dat zorgt voor diversiteit en zo

voegen aan de internationale stad Den Haag.”

de Randstad, een mix van sociale-, middenseg-

– zeilers, surfers – mensen die gek zijn van de zee.

hebben we gekozen voor afwisselende architec-

ment- en vrijesectorwoningen en commerciële

Het olympisch team traint er. Heel levendig. Ik vind

tuur in de appartementengebouwen en gekleurde

Hoe zijn jullie te werk gegaan?

units. Ons grootste middenhuurproject is AMST,

het ook mooi dat de gemeente de kwaliteiten van

herenhuizen. De architecten deden een pitch

“Ontwikkelen is een kwestie van continu bijsturen

daarvoor hebben we 256 woningen opgeleverd

het gebied wil inzetten. De traditionele visserij krijgt

voor een concept gebaseerd op de inspiratie van

met een hoge mate van flexibiliteit en uitvoeren.

bij het station Amsterdam Amstel. Een bijzonder

de ruimte, de industrie, de scheepvaart, commer-

Malmö in Zweden: uit de wind, in de zon. Zoiets

Het team van De Zuid C.V. bestaat uit de ontwik-

project gericht op een gezonde en duurzame leef-

ciële vrachtschepen. Tegelijk zie je ook steeds

klinkt simpel, maar rekening houden met de wind

kelaars MRP en VORM. We hebben veel expertise

stijl is Cartesius, een nieuwe stadswijk in Utrecht,

meer start-ups, TU Delft, innovatie, cutting edge

maakt een enorm verschil. Je wil niet je portiek

in huis en werken nauw samen met onder andere

geïnspireerd op Blue Zones waar we ruim driedui-

technologie. Bijvoorbeeld geavanceerde elektri-

uitgeblazen worden.”

de gemeente Den Haag, verschillende architecten

zend woningen bouwen. We steken onze nek uit

sche onbemande vaartuigen (USV’s) voor diverse

“Maar gemeenschap gaat om meer dan stenen.

en adviseurs. De realisatie wordt door VORM Bouw

voor ontwikkelingen die levendigheid creëren en

maritieme toepassingen. Ik kom er ook graag om

Voor Mares hebben we al verschillende evene-

gedaan.”

nieuwe gezonde gemeenschappen. Dat doen we

te ontspannen. Een visje eten bij Simonis. Overal in

menten met kopers georganiseerd om elkaar en

deels ook in De Zuid, waar bewoners al contact

de haven zijn goede plekken voor een snack of de

de omwonenden te leren kennen. Ook zijn we al

Hoe was het contact met de gemeente?

hebben met toekomstige kopers in Mares. Mares

verfijnde keuken. Op de kop van Noord ging ik vaak

met een Mares-app begonnen met de toekom-

“De gemeente Den Haag is een fijne en professio-

is voor ons een unieke toevoeging – een high-end

met mijn grootmoeder tong eten. Je kunt er fietsen,

stige bewoners. Zo ontstaat een gevoel van ver-

nele partij om mee samen te werken. We hebben

project dat uitkijkt over de zee, het strand, de

wandelen, je bent zo in de duinen. Hoe geweldig je

bondenheid. Ik ben een van die nieuwe bewoners

altijd afstemming met Stedenbouw, met Gebieds-

duinen en de bruisende haven. We zijn er trots op,

Amsterdam ook vindt, de zee ga je er niet vinden.

– en ik heb er zin in. Ik wil op de plek waar mijn

ontwikkeling, met de Welstand en natuurlijk op

zoiets vind je nergens anders in Nederland.”

Daarvoor moet je naar Den Haag.”

familie vandaan komt iets moois maken.”

39

Impressie van Mares, gezien vanaf de Derde Haven.

G E R A R D Z W I JN E N B U R G

DE SCHEVENINGSE HAVEN VERANDERT VOORTDUREND, MAAR BLIJFT EEN ONMISKENBARE MARITIEME KRACHT. GERARD ZWIJNENBURG, DIRECTEUR VAN REDERIJ VAN DER ZWAN, OVER DE TOEKOMST: “JE MOET MEEGAAN OF JE HOUDT OP TE BESTAAN.”

‘Meebewegen met de wereld’ De Scheveningse haven is altijd in beweging

U bent al bijna dertig jaar verbonden aan Rederij

geweest. Waar vroeger pakhuizen en taanderijen

Van der Zwan, een familiebedrijf dat generatieslang

het beeld bepaalden, komen nu wooncomplexen

in de visserij zit. Wat waren voor uw familie de

en bruisende maritieme innovatiehubs. Te midden

belangrijkste veranderingen in de haven?

van deze voortdurende transformatie houdt Rederij

“Wij zijn de vijfde generatie en begonnen in 1888,

W. van der Zwan & Zn. als een van de laatste grote

lang voordat er überhaupt een haven was. Toen

familiebedrijven het Scheveningse karakter van de

deden we alles nog met bomschuiten vanaf het

haven levend.

strand. Dat was niet altijd makkelijk. Bij storm

De onderneming werd in 1888 opgericht door Willem

werd de halve vloot aan gruzelementen geslagen.

van der Zwan, een pionier in een tijd waarin bom-

Uiteindelijk werd daarom in 1904 de haven gegraven,

schuiten nog vanuit de kust vertrokken om op haring

een enorme omslag. In de jaren dertig kwam daar,

te vissen. Pas met de aanleg van de Scheveningse

als werkverschaffingsproject, de Tweede Haven bij.

haven in 1903 kreeg het bedrijf zijn vaste thuisha-

Toen lagen er honderden boten. Prachtige plaatjes

ven. Begin jaren zeventig verbreedde het bedrijf zijn

die je bij Panorama Mesdag en Muzee nog wel kunt

horizon met de uitbreiding naar markten in Afrika

zien. De visserij is later kleiner geworden en gecon-

en Azië. Daarmee groeide Van der Zwan uit van een

centreerd, maar het blijft een levensvatbare sector.

traditionele haringvisserij tot een toonaangevende

Voor ons was en is de haven altijd de basis van

rederij die meebeweegt met de veranderende wereld.

ons bedrijf. Wij bouwden er in de loop van decennia

Ondanks alle vernieuwingen blijft het familiebedrijf

verschillende vrieshuizen. Maar groeien in Scheve-

diepgeworteld in de Scheveningse traditie, en draagt

ningen is simpelweg niet meer mogelijk. Daarom ligt

het zorg voor een duurzame en toekomstbesten-

ons grote logistieke centrum nu in de Westhaven

dige visserij. Vanuit zijn kantoor met uitzicht over de

in Amsterdam. In Scheveningen blijven we natuurlijk

haven en de uitgestrekte Noordzee, vertelt Gerard

aanwezig, maar de ruimte is beperkt. Bovendien zijn

Zwijnenburg over zijn rol als ondernemer en zijn

de tijden veranderd. De wereld is veranderd. Dan kun

betrokkenheid bij vernieuwende projecten als Cam-

je halsstarrig vasthouden aan het verleden of je kunt

pus@Sea, het Nationaal Topzeilcentrum en De Zuid.

meebewegen.”

43

Zijn er nog familieleden actief in het bedrijf?

‘De haven van Scheveningen is als een ruwe diamant’

zee zweeft, langs windparken en drijvende zonne-

Visafslaggebouw. Dat gebouw heeft zó veel potentie.

panelen. Je kunt virtueel aan boord stappen van een

Als straks de hele haven vernieuwd is, blijft dat de

vissersboot. Alles draait om één grote vraag: wat

laatste plek waar je echt iets briljants kunt doen. Ik

gebeurt er in onze Noordzee, vroeger, nu en in de

zie naast de visserij met name enorme kansen voor

toekomst? Daarnaast komen er educatieve ruimtes,

nog meer innovatieve maritieme bedrijven: start-ups,

een laboratorium, presentatieruimtes en horeca.

scale-ups en bedrijven uit Delft en Rotterdam. Een

De exploitatie komt bij een externe partij te liggen.

aantal van dergelijke bedrijven maakte de stap naar

Die zoeken we nu. En als alles meezit, leveren we

Scheveningen al. Zoals Elemental Water Makers,

eind 2028 op. Met voorzieningen zoals de North Sea

Demcon en Lobster Robotics. Dat laatste bedrijf

daartegen aan?

Experience, horeca, maar ook recreatiewoningen

ontwikkelt autonome onderwaterdrones die met

“Het was jarenlang een desolaat stuk haven: je

spant het Noordelijk Havenhoofd de brug tussen

hoge precisie de zeebodem in kaart brengen. Dit

had er wat vrachtwagens, zand, een paar ver-

boulevard en haven. De haven krijgt daardoor echt

soort innovatieve maritieme technologie heeft een

spreide panden. Toen Norfolk vertrok, kwam ineens

een gezicht aan de boulevard en voegt daar ook een

test- en ontwikkellocatie nodig en dat is precies wat

de kans om er echt iets van te maken. Er kwa-

belangrijk stuk beleving van Scheveningen en de

Scheveningen kan bieden.”

men woningen, maar in de plint is 5000 vierkante

Noordzee aan toe.”

“Ik doe het samen met mijn zwager Willem van der Zwan. ‘Hij brengt het geld binnen en ik geef alles weer uit,’ zeg ik vaak gekscherend. Dat werkt al dertig jaar prima. Maar er staat ook een volgende generatie klaar om het in de toekomst over te nemen.” Het Norfolkterrein is enorm veranderd. Hoe kijkt u

De Havenvisie heeft het vaak over de Blue

meter (maritieme) bedrijfsruimte opgenomen. We dachten: als wij willen dat er bedrijvigheid

Economy. Is dat een modewoord of heeft dat

blijft, dan moeten we zelf ook onderdeel van de

Van der Zwan investeert onder meer in Campus@

de haven?

toekomst?

ontwikkeling in De Zuid worden. Dat hebben we

Sea en het Nationaal Topzeilcentrum. Wat is jullie

“Het moet dé plek worden waar je het volledige

“Het is zeker geen modewoord. De Noordzee is groter