RIS324653 Bijlage Meer en Bos beheerplan

STICHTING IN ARCADIË

Park Meer en Bos, Den Haag Groenbeheerplan 2026-2031 Stichting In Arcadië in samenwerking met Borgman Beheer Advies

26 maart 2025

Park Meer en Bos, Den Haag Groenbeheerplan 2026-2031 26 maart 2025

Opdrachtgever Gemeente Den Haag

In opdracht van:

Gemeente Den Haag Contactpersoon Dhr. M. Romeijn, Beleidsafdeling Stadsbeheer

In samenwerking met:

STICHTING IN ARCADIË Daam Fockemalaan 22 3818 KG Amersfoort 033 4480035 www.stichtinginarcadie.nl Projectmedewerkers Stichting In Arcadië Ir J.D. Tump, landschapsarchitect M. Haverman, MA historicus M. Bos, BASc beheerspecialist groen erfgoed Alle foto’s zijn gemaakt door Stichting In Arcadië, tenzij anders vermeld. Deze uitgave mag niet voor commerciële doeleinden gebruikt worden.

Borgman Beheer Advies Msc David Borgman Hollandseweg 7h 6706 KN Wageningen

→ Locatie Park Meer en Bos, Den Haag (Kijkduin) Heliotrooplaan/Laan van Meerdervoort Kad. perceelnr. 8504 (sectie H).

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

IN HO UD I.

INLEIDING 1.1 Aanleiding en doel 1.2 Leeswijzer 1.3 Samenvatting ontwikkelingsgeschiedenis

IV. GROENBEHEERPLAN, UITWERKING PER DEELGEBIED 9 9 10

Deelgebied I.

Oude kern buitenplaats Meer en Bos

44

Deelgebied II.

De Meerlaan

48

Deelgebied III.

Westelijk parkbos

50

Deelgebied IV.

Het Segmeer

55

Deelgebied V.

Centraal parkbos

59

Deelgebied VI.

Oostelijke parkbos

62

Deelgebied VII. Zuidelijke parkbos

64

II. BESCHRIJVING PLANGEBIED MEER EN BOS 2.1. Gebiedsomschrijving 2.1.1 Samenvatting omschrijving actuele situatie 2.1.2 Natuur 2.1.3 Cultuurhistorische waarden 2.1.4 Recreatie en gebruik

15 15 18 20 22

2.2. Beleid en regelgeving 2.2.1 Monumentstatus 2.2.2 Beleid provincie Zuid-Holland 2.2.3 Beleid gemeente Den Haag

23 23 24 26

Bijlage I:

Overzichtskaarten ’Kansen en potenties langer termijn’

Bijlage II:

Werkblokkenkaart

Bijlage III:

Overzicht inheemse plantsoorten

Bijlage IV:

Overzicht plantassortiment accentlocaties

III. BEHEERVISIE EN STREEFBEELD 3.1. Conserveringsstrategie 1. Het oude bomenbestand 2. Beplantingen 3. Historische waterpartijen en oevers 4. Historische aarden wallen 5. De omgeving van historische gebouwen 6. De rondwandeling 7. Zichtlijnen

31 32 32 33 35 35 36 36

3.2 Ontwikkelingsstrategie a. Kwaliteitsverbetering recreatie en gebruik b. Ontwikkeling natuur c. Versterking cultuurhistorie

38 38 39 39

5

STICHTING IN ARCADIË

6

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

I. Inleiding

7

STICHTING IN ARCADIË

8

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

1.1

Aanleiding en doel Aanleiding

De gemeente Den Haag is sinds 1943 volledig eigenaar van park ‘Meer en Bos’. Meer en Bos is een geliefd stadspark, en daarnaast een waardevol groen rijksmonument en onderdeel van Natuur Netwerk Nederland (NNN). Dit groenbeheerplan betreft een actualisatie van het vorige beheerplan voor park Meer en Bos (periode 2001-2010). Gemeente Den Haag heeft urgente vragen over het toekomstig beheer en onderhoud, zoals: hoe om te gaan met het verouderde bomenbestand, dichtgroeiende zichtlijnen en oevers, afkalvende aardenwallen. Dit in combinatie met groeiende bezoekersaantallen en de aanwezige natuurwaarden. De gemeente heeft bij de oplossing van deze ingewikkelde beheervraagstukken behoefte aan: • Een beheerplan met een heldere en inspirerende beheervisie en een streefbeeld met een gedegen ecologische en cultuurhistorische onderbouwing; • Een overzichtelijk pakket van praktische beheermaatregelen en een beheerplanning om dit streefbeeld te behouden of te bereiken in de beheerperiode 2026-2031. Deze periode sluit aan bij de looptijd van o.a. beheersubsidies. Na deze periode dient het beheerplan geactualiseerd te worden; • Een lijst met kansen en projectvoorstellen voor de verbetering van de terreininrichting van het parkgebied voor de korte en langere termijn.

De basis voor dit nieuwe beheerplan ligt onder meer in het Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling (Stichting In Arcadië, 2023), het gemeentelijk bossenonderzoek ‘Woodstock’ (Borgman Beheer Advies, 2023), lopende herstelprojecten in het park (o.a. aardenwallen), de vogelinventarisatie en het Beheerplan vogelrustgebied Eilandjes Meer en Bos (Haagse vogelbescherming/ Courbois, 2022). Er is daarnaast een rondwandeling in het park georganiseerd voor belangstellenden, omwonenden en gebruikers van het park, waarbij beheervraagstukken en kansen zijn aangewezen en besproken.

26 MAART 2025

Plangebied De begrenzing van het plangebied is gelijk aan het rijksmonument en omvat vrijwel het gehele park, omsloten door de S200 aan de noordzijde, de wijk Bohemen en Meer en Bos aan de oostzijde. Aan de zuid- en westzijde wordt de grens bepaald door respectievelijk de Laan van Meerdervoort en de Heliotrooplaan. De twee eilanden in het Segmeer zijn vogelrustgebieden van de Haagse Vogelbescherming en vallen als zodanig buiten dit beheerplan. Voor ingrepen op de eilanden wordt verwezen naar ‘Beheerplan vogelrustgebied EiIandjes Meer en Bos’ (2022).

1.2 Leeswijzer 1. Het eerste hoofdstuk start met een introductie van het groenbeheerplan en een tijdbalk met de historie van park Meer en Bos; 2. Hoofdstuk twee bevat een compacte beschrijving van de huidige terreininrichting van het park, het huidige beheer en de beleidscontext als onderdeel van de groenstructuur in de gemeente Den Haag. Ook worden de huidige waardevolle onderdelen van het park benoemd vanuit de thema’s cultuurhistorie, natuur, recreatie en gebruik; 3. Hoofdstuk drie is de overkoepelende beheervisie en visiekaart. De visie wordt onderbouwd aan de hand van een strategie voor het behoud van cultuurhistorisch waardevolle elementen en natuurwaarden en een strategie voor de ontwikkeling van andere aspecten, zoals het bij de tijd brengen van parkmeubilair; 4. Hoofdstuk vier is de uitwerking van de beheermaatregelen. Het park bestaat uit verschillende deelgebieden, omdat er binnen het park sterke verschillen zijn qua voorgeschiedenis, ondergrond (drogere- en natte terreinen), problematiek en parksfeer. Per deelgebied is er opgenomen: een beschrijving, een streefbeeld, een pakket beheermaatregelen en een lijst met aanvullende kansen voor herstel en verbetering.

← De Meerlaan in park Meer en Bos in het voorjaar van 2023. 9

STICHTING IN ARCADIË

1.3

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

Samenvatting ontwikkelingsgeschiedenis

Meer en Bos is een stadspark met een gelaagde ontwikkelingsgeschiedenis. De tijdlijn geeft een overzicht van de transformatie van boerderij tot buitenplaats, en de recente geschiedenis als stadspark. Voor het complete onderzoek wordt verwezen naar: Meer en Bosch te Den Haag; Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling, Stichting In Arcadië, 4 september 2023). Als boerderij bestaat Meer en Bosch sinds de middeleeuwen uit een agrarisch landschap met duin-, bouw- en weilanden. In de 13e eeuw is het moerassige Segbroek ontgonnen tot Segbroekpolder. De Middeleeuwse boerderijlocatie ‘Meerwoning’/ ’Wijndaeldermeer’ ligt op de overgang van drogere zandgronden (strandwal) en de lagere nattere noordelijke delen (strandvlakte). Begin 18e eeuw wordt de boerderij voorzien van een deftig herenhuis met rondom sier- en nutstuinen. Dit is nog steeds de bebouwde kern van het park. Als buitenplaats heeft Meer en Bosch diverse welgestelde eigenaren en wordt er een rijke tuinen parkaanleg gerealiseerd. Rond het Segmeer (een restant van het Middeleeuwse Winendaelermeer) komt na 1702 een geometrische parkaanleg met een speelhuis. Het park is later uitgebreid ten zuiden van het meer. Aan deze periode herinneren het rechthoekige meer, de grachten, wallen, rechte lanen en de centrale ronde vijver (kom).

10

26 MAART 2025

In het laatste kwart van de 18e eeuw wordt Meer en Bosch getransformeerd tot een parkaanleg in vroege landschapsstijl en worden de duinen bebost. Binnen de geometrische parkopzet worden er romantische wandelingen aangelegd met slingerpaden en weelderige beplantingen. Deze zijn nu nog (deels) aanwezig in het Centrale parkbos. Philips Willem Schonk is mogelijk betrokken als tuinarchitect, gezien de banden van de toenmalige eigenaar met stadhouder Willem V. Er zijn namelijk opvallende overeenkomsten met ‘t Loo. In 1846 wordt er in het zuiden een nieuw herenhuis gebouwd met uitzicht op Loosduinen en rondom een tuinaanleg in landschapsstijl. Dit nieuwe herenhuis wordt 50 jaar later alweer afgebroken. Van deze tuin resteren nog enkele wallen, bomen en paden.

De periode 1867 tot 1919 is voor de buitenplaats een periode van betrekkelijke rust en natuurlijke ontwikkeling. Dat blijkt, want Meer en Bosch wordt geroemd vanwege haar ‘woeste’ oude bossen en het jagershuisje aan een ‘romantisch’ meer. De buitenplaats komt in handen van investeerders en later de gemeente. Er zijn plannen voor de ontwikkeling van een zeebadinrichting en villawijk en het gebied wordt verkleind door de aanleg van wegen. Als stadspark is Meer en Bosch snel een geliefd wandelpark in een sterk verstedelijkende omgeving. In eerste instantie is het alleen opengesteld voor kaarthouders. In de boerderij met erf en boomgaard komt een theeschenkerij. Na het herstel van de oorlogsschade van de Tweede Wereldoorlog krijgt het park nieuwe functies, zoals een vogelreservaat, vogelopvang en kinderdagverblijf. Er vindt met name conserverend groenbeheer plaats.

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

N 1712 | De Kruikiuskaart met als overlay de huidige plattegrond.

1938 | Luchtfoto van vóór de Tweede Wereldoorlog.

2024 | Plattegrond van de huidige situatie.

Zichtbaar is de landschappelijke situering op de overgang van hoge duingrond naar natte laagte. De tuin- en parkaanleg bestaat uit twee delen verbonden met een laan. Het oudste deel, de Middeleeuwse boerderij, is uitgebreid met een herenhuis aan de laanzijde en voorzien van een boomgaard met vier vakken en broderieparterres. Boven het Segmeer staat een paviljoen in een omgracht bosvak met daarin een geometrisch padenstelsel. Op de tekening zijn sloten, windsingels en wallen te herkennen die de basis vormen voor het grachtenstelsel en omwalling uit de latere 18e eeuw.

De oprukkende stad is zichtbaar, maar Meer en Bosch is nog steeds een beboste enclave met open landerijen. De parkgrens links is vergraven tot een slingerbeek en de centrale deel is parkbos. Er zijn verschillende open plekken die als (moes)tuin of boomgaard in gebruik zijn. Linksonder de restanten van de halfopen parktuin van het reeds afgebroken herenhuis. Op de foto herkennen we wallen, grachten en een variatie aan boomtypes. Door de aanleg van de Laan van Meerdervoort zijn er bosvakken afgeneden. Bij de aanleg van de Atlantikwall wordt het park boven de rode stippellijn gesloopt.

Meer en Bos is opgenomen in het stedelijk weefsel. De middeleeuwse boerderijlocatie vormt nog steeds de bebouwde kern met historische tuinmuur en koetshuis. Vrijwel het gehele terrein is bebost, waaronder de tuinen rond de boerderij en een naastgelegen sportveld. Na de Tweede Wereldoorlog is de omgeving van het Segmeer hersteld, maar het slotenpatroon is aangepast en er komt een vogelreservaat. Opvallend zijn historische relicten en structuren, zoals de wallen, de slingerpaden in (vroege) landschapsstijl, de monumentale laanbomen en de verschillende waterpartijen. 11

STICHTING IN ARCADIË

12

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

II. Beschrijving plangebied Meer en Bos

13

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

N 14

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

2.1 Gebiedsomschrijving Park Meer en Bos ligt aan de westzijde van Den Haag nabij de Noordzee en maakt onderdeel uit van de wijk Bohemen en Meer en Bos. Het park wordt omsloten door wegen: de Muurbloemweg, de Laan van Meerdervoort, de Heliotrooplaan en de Machiel Vrijenhoeklaan. Het park bestaat afwisselend uit parkbos, lanen, diverse aarden wallen, een padenstructuur, waterlopen en waterpartijen (Het Segmeer). Aan de westzijde ligt een bebouwde kern.

2.1.1

Samenvatting actuele situatie

Per structuurelement of relict wordt de huidige situatie op hoofdlijnen beschreven. Voor een uitgebreide beschrijving van de actuele terreininrichting zie: ‘Meer en Bosch te Den Haag, Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling’ (Stichting In Arcadië, sept. 2023). Reliëf en terreinhoogten: • Het gehele park loopt ca. 2m af richting het noorden; • Diverse aardenwallen die tussen de ca. 1,5 tot 3m hoger liggen dan het omliggende terrein.

← Kaart van de Actuele situatie van plangebied Meer en Bos.

Bouwkundige en inrichtingselementen (met globaal bouwjaar): • De voormalige boerderij (van oorsprong middeleeuws); • Het voormalige koetshuis (bj. 17e eeuw); • Kinderdagverblijf De Paddestoel (bj. 1983); • Vogelasiel De Wulp (bj. 1985); • Tuinmuur (bj. 1875); • Restanten van een moestuinmuurtje (bj. ca. 1875); • Elektriciteitshuisje aan de Laan van Meerdervoort (bj. 1956); • Technisch gebouwtje aan de Heliotrooplaan (bj. 2e helft 20ste eeuw); • Technisch gebouwtje aan het water aan de Muurbloemweg (bj. 2e helft 20ste eeuw); • Hekpijlers (bj. ca. 1930, bovenste deel hersteld omstreeks 2017); • Speeltuin (21ste eeuw); • Beeld ‘Opvliegende Reiger’ (2006); • Diverse overige inrichtingselementen, zoals parkmeubilair, bruggen en hekken.

26 MAART 2025

Water: • Het Segmeertje, een waterpartij omsloten door parkbos met en doorsneden door één van de grote zichtlijnen; • Restanten van een kom (ronde vijver) midden in het Centrale parkbos; • Diverse sloten, in het Parkdeel rond het Segmeertje, het Centrale en Oostelijke parkbos. Wegen en paden: • Asfalt: de hoofdtoegang vanaf de Heliotrooplaan, het wandelpad door de Meerlaan, het noordoostelijke terrein van de voormalige boerderij en een rondwandeling langs de randen van het park; • Elementverharding: paden en terrassen rondom de gebouwen; • Onverharde paden: de overige paden en de speeltuin zijn onverhard. De stippellijnen geven zeer smalle (deels informele) paden weer. Beplantingen: • Parkbos, verschillende soorten loofbostypen met als hoofdsoorten beuk, eik en esdoorn. Onderbegroeiing bestaat o.a. uit meidoorn, vogelkers, hulst en rododendron; • Lanen, in het park zijn vijf lanen aanwezig. Vier daarvan liggen in het Centrale Parkdeel, drie zijn beukenlanen en de centrale laan in de zichtbas is aangeplant in eik. De voormalige toegangslaan / hoofdaantree bestaat uit een lanenstelsel van jonge eiken; • Bomen met een monumentale omvang, veel bomen in het park zijn tijdens WOII gekapt, vooral in het noordelijke parkdeel.

In de oude kern van de buitenplaats staan nog diverse bomen met een monumentale omvang in opvallende structuren; • Plantvakken met vaste planten, in de omgeving van de gebouwen.

15

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

Foto overzicht actuele situatie

De hoofdtoegang aan de Heliotrooplaan heeft gemetselde pilaren met De voormalige boerderij met op de voorgrond het terras van het lantaarns. Het geheel maakt een weinig verzorgde parkentree, o.a. restaurant ‘Teverne Meer en Bos’. De terreininrichting rond de door het aantal borden, asfalt en het ruige gesloten beplantingsbeeld. gebouwen is gedateerd. Het horecabedrijf is recent gesloten.

De Meerlaan is de centrale hoofdas in het park. Langs het geasfalteerde wandelpad staat een bomenrij met jonge eiken. Enkele eiken worden verdrukt door omringende bomen en kwijnen weg.

In het park zijn diverse bruggen aanwezig vanwaar bezoekers het water kunnen beleven. Er zijn problemen met peilbeheersing, waterkwaliteit, verrotte beschoeiingen en slijtage van oevers.

Wandelpad langs de oostelijke aarden wal in het Centrale parkbos. Zichtbaar is de erosie en kaalheid van de wal. Tegen betreding is er recent een hekwerk met brede houten planken geplaatst.

16

Één van de twee uitzichtpunten aan het Segmeer. De inrichting met versleten oevers, gaasmat hekwerk en verouderd parkmeubilair heeft weinig kwaliteit en doet afbreuk aan de beleving van plek.

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

26 MAART 2025

Kaartoverzicht actuele situatie

(g)

f d

c

a

b e

(h)

Reliëfkaart (AHN3 Hillshade) In het reliëf is de gelaagde geschiedenis herkenbaar: 1. De geometrische parkaanleg: vroeg- 18e eeuwse wallen begrenzen de geometrische tuin- en parkaanleg bij boerderij en in het Centrale parkbos. Tevens als zand- en wildkering. Ook herkenbaar is de halfcirkelvorm (exedra), rechthoekige omgrachting met centrale as en komvijver, rechthoekig meer, 2 schuine laantjes en de Meerlaan; 2. Aanleg in vroege landschapsstijl: de restanten van een slingerend padennetwerk binnen het Centrale parkbos, aanleg eind 18e eeuw. 3. Wallen, sloten, beek en eilanden rond het Segmeer. Deze zijn bij het herstel na WO2 opnieuw aangelegd, deels in een nieuwe vorm.

Gebouwen en elementen in het park Meer en Bos De bebouwde kern in het park bestaat uit: voormalige boerderij (a) waar ook ooit een herenhuis stond, het voormalig koetshuis (b), vogelasiel De Wulp (c) en kinderopvang De Paddenstoel (d) en een halfronde tuinmuur (e). In het Centrale parkbos zijn er restanten van een tuinmuur (f). Verder staan er diverse andere bouwkundige inrichtingselementen, zoals drie technische gebouwtjes, bruggen, waterpunten, informatieborden en hekwerken. Ontbrekend is het jachthuis/paviljoen (g) aan het Segmeer en het gesloopte zuidelijker gelegen herenhuis (h).

N Paden- en waterstructuur van het park Meer en Bos In het park is rondom toegankelijk en heeft een uitgebreid netwerk van alleen wandelpaden, waardoor er verschillende rondwandelingen mogelijk zijn. Een groot deel van deze paden is onverhard. Er lopen twee bredere asfaltpaden: de (hoofd) toegangsweg over het erf van de boerderij en het pad in de lange eikenlaan (Meerlaan). In de parkbossen liggen voornamelijk zandpaden. Naast het Segmeer is er een netwerk van sloten en greppels. Aan de noordoostzijde is een inlaat (pomp). Midden in het Centrale parkbos ligt een ronde vijver/kom. Deze is (deels) droogstaand. 17

STICHTING IN ARCADIË

2.1.2

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

Natuur

Natuurwaarden Met het verval van Meer en Bos als buitenplaats en stadspark zijn er interessante natuurwaarden ontstaan in de afgelopen decennia. Plantvakken hebben zich veelal op een natuurlijke wijze doorontwikkeld naar een divers en structuurrijk bosgebied. In combinatie met de aanwezige waterpartijen is er een interessant habitat ontstaan voor diverse soortgroepen. Met name (water)vogels, kleine fauna, amfibieën, vleermuizen en bijzondere flora vinden hun plek in het gebied. Oude bomen in zowel de lanen als bosvakken vormen een belangrijke waarde en nichehabitat voor o.a. vleermuizen, insecten, schimmels en in potentie marterachtigen. De lanen in het bijzonder zijn daarbij belangrijke elementen. De wallenstructuur en het bijbehorende reliëf en directe toegang tot oppervlaktewater zijn in potentie interessant voor amfibieën. Door de hoge mate van verstoring door recreatief gebruik en loslopende honden is dit een waarde die nu naar verwachting onvoldoende tot uiting kan komen. De wallen zijn daarnaast een belangrijke groeiplaats voor diverse soorten stinzenflora. De ontwikkeling hiervan staat onder druk. In 2017 is door Stichting Probos hiertoe een herstelplan uitgewerkt, waarvan twee van de vier fasen zijn uitgevoerd.

Dit heeft een positief effect gehad op de ontwikkeling en instandhouding van de kruid- en struiklaag, maar nog van onvoldoende schaal om van een herstelde situatie te kunnen spreken. Van enkele vogels en vleermuizen is bekend dat ze nestelen / verblijven en foerageren in park Meer en Bos. Hieronder vallen soorten als de Blauwe reiger, bosuil, groene specht, boomklever en boomkruiper. Maar het valt ook binnen het biotoop van de buizerd, havik, ijsvogel en nachtegaal. De Haagse Vogelbescherming heeft in 2021 24 soorten vogels geteld in de vogelrustgebieden. In de avond wordt de hoofdzichtas tussen de Laan van Meerdervoort en het Segmeer gebruikt als vliegroute voor de rosse vleermuis. In het Centrale Parkbos zijn enkele verblijfplaatsen van de watervleermuis en de rosse vleermuis. De hoge recreatieve druk van mensen en loslopende honden zetten de natuurwaarden sterk onder druk. Op diverse plaatsen ontstaat er degradatie van de bodem en onderste vegetatielagen door bewegingen buiten de paden. Bijzondere flora in het bijzonder krijgt hierdoor op veel plaatsen geen kans zich in stand te houden dan wel te ontwikkelen. 18

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

Bosontwikkeling Inlandse eik is de dominante boomsoort in het gebied, zowel van oudsher als van recentere datum. Beuk is met name aanwezig in de oudere kiemjaren, Gewone esdoorn heeft een grotere rol gekregen in de soortensamenstelling vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw. Het bosareaal bevindt zich vrijwel geheel in de boomfase. Open plekken en jongere ontwikkelingsfasen zijn nauwelijks aanwezig. Het gehele areaal bevindt zich in de categorie ‘ouder bos’. Bovendien staat het bos voor meer dan de helft zeer dicht. Daarmee is er relatief weinig licht op de bosbodem aanwezig en is er vooral ruimte voor de kieming/verjonging van schaduwminnende soorten. Dit is ook terug te zien in de verjongingslaag. In de verjongingslaag is het vooral Gewone esdoorn dat de klokt slaat. Een soort die vooral in de (half-) schaduw goed kan ontwikkelen. Op 80% van de steekproefpunten is esdoorn aanwezig in een relatief hoge dichtheid (Borgman Beheer Advies, 2023). Bij een natuurlijk proces is de verwachting dat de Gewone esdoorn op langere termijn, en gedurende een fase van de bosontwikkeling, de dominante boomsoort zal worden. Op diverse plaatsen is te zien dat Gewone esdoorn de aanwezige Zomer eiken voorbij groeit en begint ‘in te pakken’. Het lichtgebrek dat voor de eiken hierbij ontstaat onderdrukt haar groei en kan op lange termijn leiden tot uitval door lichtconcurrentie.

→ Verdeling van het bosareel van Meer en Bos over de kiemjaarklassen anno 2022. Borgman Beheer Advies, 2023

In de Woodstock bosinventarisatie van 2022 (Borgman Beheer Advies, 2023) is conform de SNL-systematiek de bosstructuur beoordeeld. Dit is medebepalend voor inzicht in de natuurkwaliteit en ontwikkeling van het bos. In de tabel zijn de scores weergegeven. Op basis van de beoordeling conform SNL-systematiek kan worden geconcludeerd dat het bos een hoge mengingsgraad heeft (diversiteit), grotendeels uit Europees inheemse soorten bestaat en een goede gelaagdheid kent. Ook zijn er veel dikke bomen aanwezig. Het aandeel dood hout is opvallend genoeg erg laag. En de ontwikkeling van open/jong bos is geheel afwezig. Dit laatste is gezien de grootte van Meer en Bos niet direct zorgwekkend, ook gezien de randwerking. Maar het geeft wel aan dat er op dit moment weinig tot geen ruimte is voor verjonging van lichtminnende soorten binnen het boscomplex. Iets wat niet een doel hoeft te zijn op dit moment.

Meer en Bos

→ Beoordeling van de bosstructuur in Meer en Bos volgens de SNLsystematiek. Borgman Beheer Advies, 2024

2022

Criteria Gemengd bos

Grenzen 1: > 40-60% ; 2: > 60%

Waarde Score 76,5 2

Europese soorten

1: > 60-80% ; 2: > 80%

Open / jong bos en struweel

1: > 5-10% ; 2: > 10%

Gelaagd bos

1: > 20-40% ; 2: > 40%

61,8

2

Aantal dikke dode bomen/ha

1: 3-6/ha ; 2: > 6-9/ha ; 3: >9 /ha

0,4

-

Bos met dikke bomen

1: > 20-40% ; 2: > 40%

73,5

2

Totaal score

Slecht < 5 ; Matig 5-7 ; Goed > 7

Goed

8

91,2

2 -

19

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

2.1.3

26 MAART 2025

Cultuurhistorie

Meer en Bos is rijksmonument. Voor dit ‘complex historische buitenplaats ‘ is er een tuinhistorische waardestelling opgesteld in ‘Meer en Bosch te Den Haag, Tuinhistorisch onderzoek en waardestelling’ (Stichting In Arcadië, sept. 2023). Deze waardestelling is conform de Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (RCE 2012).

Samenvatting waardestelling: Het plangebied Meer en Bos betreft een historische parkaanleg die voorheen een rijke aanleg heeft gekend, maar tegenwoordig niet als zodanig beleefd wordt. De aanleg en opzet van het plangebied is een samenspel van inrichtingselementen van de middeleeuwen tot en met de 20e eeuw. Meer en Bos ontwikkelde zich van boerderij tot buitenplaats tot stadspark. Rondom het Segmeer (een restant van het Middeleeuwse Winendaelermeer) werd voor 1712 een parkaanleg gerealiseerd. In het laatste kwart van de 18e eeuw is binnen de geometrische structuren een aanleg in vroege landschapsstijl gerealiseerd. Gezien de banden tussen eigenaar Ardesch en het stadhouder Willem V moet de ontwerper mogelijk stadhouderlijke kringen worden gezocht.

→ Kaart tuinhistorische waardestelling 2023

De oorspronkelijke opzet van de tuin- en parkaanleg in geometrische stijl in het plangebied is in structuur nog gaaf aanwezig maar de huidige invulling en beplanting is grotendeels recent en deels het gevolg van verwaarlozing, verschraling en slijtage. De oorspronkelijke opzet van de tuin- en parkaanleg in landschapsstijl is slecht herkenbaar. De aanleg met de voormalige huisplaats van het in 1850 gebouwde en in 1900 gesloopte nieuwe herenhuis is deels verloren gegaan bij de aanleg van de Laan van Meerdervoort. Enkele bomen en een enkel pad vormen de restanten van deze aanleg. De tuinhistorische waarde van de hoofdstructuur van de tuin- en parkaanleg van het plangebied als geheel is hoog. Dit betreft de locatie van de huisplaats met boerderij en koetshuis, de 19e-eeuwse tuinmuren, de vroeg 18e-eeuwse wallen, het Segmeertje met de eilanden en de oudere boomstructuren. Wanneer wordt gekeken naar de verschillende onderdelen van de aanleg, valt de waardestelling te nuanceren. De inrichting van de voormalige boomgaard, de twee eilanden bij het Segmeertje, de zone rond het kinderdagverblijf en het terras rond het restaurant, de Vogelopvang De Wulp, de Speeltuin en de entree langs de Heliotrooplaan vertegenwoordigen een indifferente tuinhistorische waarde. N

20

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

Linksboven: het pad naar het centrale parkdeel vanaf de Meerlaan vlakbij de Taverne. Oude lindes flankeren de toegang over de gracht. Het bos erachter is slecht herkenbaar als oude parkaanleg. Rechtsboven: het pad naar het centrale parkdeel was aangekleed als parkachtige entree en zag er verzorgd uit. De brug/dam over de gracht was aangekleed met heesters en een rustiek hekwerk passend bij de aanleg in landschapsstijl. Het ronde perk op de achtergrond is ingericht als kinderboerderij bij de theeschenkerij. Coll. Haagse Beeldbank nr. 048151 Ex. 1954

26 MAART 2025

TOEN & NU

Linksonder: een schilderachtig panorama over het Segmeer met op de achtergrond het oude jachthuis/paviljoen. Dit is eeuwenlang een markante plek in het park. Ook vanwege de waterlelies, watervogels en rijkbegroeide oevers. Coll. HGA 048171 ca. 1943 Rechtsonder: bovenstaand beeld is in de huidige tijd enigszins vertroebeld geraakt door het ontbrekende jachthuis, gedateerd meubilair, vertrapping van oevers, en de minder diverse samenstelling van de parkbosranden. 21

STICHTING IN ARCADIË

2.1.4

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

Recreatie en gebruik

Park Meer en Bos is uitsluitend opengesteld voor voetgangers. Het is een echt wandelpark en kent alleen verharde en onverharde wandelpaden. Er zijn wandeltoegangen langs alle vier de parkgrenzen. Het aanwezige terreinmeubilair is gerelateerd aan de functie als wandelpark: er zijn parkbanken en afvalbakken, drinkwaterkranen, (beperkte) parkverlichting, bruggen en hekwerken, speeltoestellen, bebording en een enkel kunstwerk. Vanwege de kwetsbaarheid van het gebied worden andere recreatieve activiteiten, zoals fietsen, vissen en schaatsen niet (meer) gefaciliteerd. Het terrein is wel jaarrond hondenlosloopgebied met opruimplicht en wordt intensief hiervoor gebruikt. Het Segmeer, twee eilanden en de speelplaats zijn verboden voor honden.

Overige voorzieningen en gebruikers:

• Taverne Meer en Bosch met voormalige boerderij, koetshuis en terras is de kern van het park. Sinds december 2023 is het horecabedrijf gesloten; • ‘Zandspeeltuin’: openbaar speelterrein met speeltoestellen en fietsparkeren; • Bloemenweide ten westen van het Segmeer. Dit is een bewonersinitiatief; • Vogelopvang De Wulp met gebouwen en opstallen en een eigen toegang; • Vogelreservaat: twee eilanden bij het Seghmeer. Het vogelreservaat is niet toegankelijk voor parkbezoekers en honden; • Kinderdagverblijf Paddenstoel met gebouwen en opstallen en een eigen speel- en natuurtuin.

22

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

De contouren van het Rijksmonument weergegeven op een ondergrond. Opendata gemeente Den Haag

2.2 Beleid en regelgeving 2.2.1

Monumentenstatus

Rijksmonument De voormalige buitenplaats Meer en Bos is beschermd als een complex historische buitenplaats (monumentnr. 515712). Het complex bestaat uit een historische tuin- en parkaanleg (monumentnr. 515713), boerderij (monumentnr. 515714) met schuur (monumentnr. 529294) en een tuinmuur (monumentnr. 529295). In de omgevingswet is opgenomen (artikel 13.12) dat: het is verboden: a. een rijksmonument of een voorbeschermd rijksmonument te beschadigingen of te vernielen; of b. aan rijksmonumenten, voor zover het monument betreft, onderhoud te onthouden dat voor de instandhouding daarvan noodzakelijk is.

Archeologie Archeologische waardenkaart van Den Haag, de blauwe lijn geeft de contouren van het Rijksmonument aan. Opendata gemeente Den Haag

Het terrein Meer en Bos heeft een hoge archeologische waarde (AMK2014, nr.4035) als ‘Terrein met sporen van bewoning uit de Bronstijd-Romeinse tijd. Karrensporen en verschillende cultuurlagen.’ De begrenzing van het terrein betreft het volledige plangebied, inclusief de zuidelijk daarvan gelegen Laan van Meerdervoort en bosstrook.

23

STICHTING IN ARCADIË

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

De Komgrenzen van Meer en Bos, het park ligt buiten de bebouwde kom. Omgevingsdienst Haaglanden

2.2.2

Beleid provincie Zuid-Holland

Omgevingswet Het park Meer en Bos ligt buiten stedelijk gebied, ten aanzien van de houtopstanden zijn de rijksregels geldig.

Omgevingsverordening Zuid-Holland Park Meer en Bos is aangewezen als NNN-gebied en landgoedbiotoop. De verplichtingen voor de instandhouding en eventuele mogelijkheden voor ruimtelijke ontwikkeling worden hieronder nader omschreven.

Meer en Bos is NNN-gebied, er zijn twee beheertypen aangewezen. Ten noorden van het studiegebied ligt het Natura2000 gebied Westduinpark & Wapendal. Atlas leefomgeving

Natuurnetwerk Nederland Binnen de aangewezen contouren zijn geen activiteiten toegestaan die de instandhouding en ontwikkeling van de wezenlijke kenmerken en waarden van dit gebied significant beperken of die leiden tot een significante vermindering van de oppervlakte, kwaliteit of samenhang van dit gebied (§7.3.16). De wezenlijke kenmerken en waarden van het natuurnetwerk bestaan uit de actuele en potentiële natuurwaarden, gebaseerd op natuurdoelen voor het gebied, met inbegrip van de beoogde natuurkwaliteit, waarbij behoren de geomorfologische en aardkundige waarden en processen, de waterhuishouding en de kwaliteit van bodem, water en lucht. Onderdeel zijn ook de rust, stilte, duisternis en mate van openheid dan wel beslotenheid, de landschapsstructuur alsmede de samenhang met andere natuurgebieden (bijlage IX-D). Er wordt geen projectbesluit door gedeputeerde staten vastgesteld voor het uitvoeren van een project dat nadelige gevolgen kan hebben voor de wezenlijke kenmerken en waarden van het natuurnetwerk tenzij verzekerd is dat deze gevolgen tijdig worden gecompenseerd, zodanig dat de kwaliteit, oppervlakte en samenhang van het natuurnetwerk behouden blijven (§7.109). In park Meer en Bos zijn twee beheertypen aangewezen: • Zoete plas (N04.02).

Een water met voedselrijk, vrij helder, (vrijwel) stilstaand water, waarin waterplanten groeien en verlanding vanaf de oever plaatsvindt. De ecologische variantie in de plas hangt af van verschillende factoren; wind, storming van het water, diepte, grondsoort, helderheid van het water, aanwezigheid van slib, sloef of bagger en aanbod van voedingsstoffen en mineralen. Planten en dieren hebben ook een grote invloed op de eerder genoemde variatie [BIJ12]. De beheerdoelen en knelpunten voor dit beheertype moet in overleg met Hoogheemraadschap van Delfland worden vastgesteld .

24

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

• Park- en Stinzenbos (N17.03). De landerijen van buitenplaatsen en landgoederen omvatten verschillende terreinsoorten, onder andere park- en stinzenbossen. Parkbossen zijn alle type bos die vallen binnen de historische tuin- en parkaanleg. Stinzenbossen typeren zich door een rijke struiklaag en veel soorten kruiden die vooral in het voorjaar bloeien. In dit type bos spelen de cultuurhistorische en landschappelijke kwaliteiten een even grote rol als de ecologische waarden. In dit beheertype passen uitheemse (boom)soorten als deze aansluitend bij het ontwerp. Beheerdoelen voor een park- en stinzenbos zijn: ◦ Duurzaam in stand houden van cultuurhistorisch en landschappelijk waardevol bos, met zijn daarbij behorende variatie aan soorten en structuren; ◦ Handhaven en/of ontwikkelen van een rijke voorjaarsflora met veel stinzenplanten; deze behoeven een kalkrijke losse bodem met een goede strooiselomzetting door bodemfauna en voldoende warmte en licht; ◦ Handhaven van oude (laan)bomen. Naast een hoge belevingswaarde hebben deze bomen ook waarde voor holenbroeders, vleermuizen, mossen, korstmossen en paddenstoelen; ◦ Handhaven van een gevarieerde bosstructuur met naast een goed ontwikkelde boomlaag, bij voorkeur ook een goed ontwikkelde struiklaag en een rijke kruidlaag. In de meer natuurlijke variant heeft minimaal 20% van het bos een struiklaag en/ of lage boomlaag.

Het streven is > 40% van het bos met een gelaagde structuur; ◦ De boomlaag is in principe relatief open (maximaal 75% bedekking) om veel zoninstraling mogelijk te maken. Veel stinsenplanten hebben een voorkeur voor warme standplaatsen. ◦ Indien landschappelijk passend ten minste 3 zware dode bomen per hectare, zowel staand als liggend. In natuurlijk bos is het streven meer dan 9 dode bomen/ha. Genoemde knelpunten in het beheer voor Meer en Bos zijn: verzuring van de bodem door strooisel en rododendron, dichte opslag / struwelen van boomen heestersoorten, verdrukking van voorjaarsflora, verdringing van gewaardeerde bomen, verruiging van de onderbegroeiing (brandnetel / braam) en verdichting van de bodem. [BIJ12]

26 MAART 2025

Landgoedbiotoop In een landgoedbiotoop kan ontwikkeling plaatsvinden indien de bestaande waarden niet worden aangetast en / of dat deze worden verbeterd / versterkt (§7.74). Het landgoedbiotoop van Meer en Bos wordt als volgt omschreven: • Kern: boerderij met parkbos • Basisstructuur: verstoord • Zichtlijn: twee zichtlijnen, de lange lanen • Panorama: geen • Blikveld: verstoord / verdwenen

Het landgoedbiotoop van Meer en Bos. De contouren komen overeen met het Rijksmonument, binnen de aanleg zijn twee zichtassen aangegeven. Cultuurhistorische atlas

25

STICHTING IN ARCADIË

2.2.3

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

Beleid gemeente Den Haag

Agenda Groen voor de Stad (RIS 294705, juli 2016) Om in de toekomst een aantrekkelijke stad te blijven voor bewoners, bezoekers en bedrijven moeten er strategische keuzes gemaakt worden op het gebied van verdichting, vergroening en verduurzaming. Ofwel ‘Groen kapitaal als basis voor een goede leefomgeving’. De waardes van het Haagse groen zijn uitgewerkt in zes thema’s: gezondheid, ontspanning, klimaat, biodiversiteit, imago en ontwikkeling. Het Haagse groen wordt onderverdeelt in drie zones: de dichte stad, de halfopen stad en om de stad. Landgoed Meer en Bos valt onder ‘groen in de halfopen stad’. Binnen deze zone wisselen bebouwing en groen elkaar af. In de beschrijving van Meer en Bos worden de thema’s biodiversiteit, gezondheid, ontspanning en imago genoemd. Per thema worden er kernkwaliteiten, uitdagingen, ambities omschreven die in een uitwerking per zone resulteren. Deze uitwerkingen vormen een kader voor de conserverings- en ontwikkelingsstrategie van landgoed Meer en Bos.

Nota Stadsnatuur (RIS305824, aug 2020) Deze nota is een uitwerking van de Agenda Groen voor de Stad, hierin staat de ambitie voor biodiversiteit in de stad voorop. In deze nota wordt er verder ingegaan op het inrichten en beheren van het groenblauwe netwerk. Thema’s zoals ecologisch groenbeheer, “natuur in en langs water’ en ‘samen voor natuur’ worden uitgewerkt in praktische actiepunten. Deze nota is verder uitwerkt in de ‘Handreiking werkwijze Natuurkansenscan’, ‘Handreiking Nota Stadsnatuur, wet natuurbescherming en natuurkansenscan’ en ‘Handreiking Nota Stadsnatuur, vuistregels biotopen’.

Nota Stadsbomen (RIS294705, febr 2021) In deze nota worden twee doelen concreet uitgewerkt: toekomstbestendigheid van het stadsbomennetwerk en meer kroonoppervlak in de stad. Belangrijke aandachtspunten zijn het behouden van het bestaande groen, bij (her)inrichting aandacht voor bomen en diversiteit, optimaliseren van groeiplaatsen en aanplant van extra bomen.

Visie op Licht (RIS298658, dec 2017) In deze visie wordt het wensbeeld van de openbare verlichting in de gemeente Den Haag onderverdeelt in vier Haagse lichtbeelden. Deze lichtbeelden zijn: de woon- en werkgebieden met ‘living light’, centrum en toeristische gebieden ‘city light’, de hoofdwegen ‘road light’ en de natuurgebieden ‘eco light’. Het landgoed Meer en Bos valt onder ‘eco light’ en in deze gebieden wordt in principe geen verlichting toegepast. Enkel langs hoofdontsluitingswegen of -fietspaden worden zover nodig verlicht, daar waar mogelijk de intensiteit verminderen en de uitstraling van het licht naar de omgeving voorkomen.

Natuurwaardenkaart (RIS299279, febr 2018) Natuur komt overal in de stad voor, niet alleen in de groenblauwe structuren. In deze nota wordt de biodiversiteit van Den Haag toegelicht en per wijk het aantal beschermde soorten benoemd. Er wordt ingegaan op thema’s zoals de groenblauwe structuren, biodiversiteit per soortengroep, belangrijke biotopen en aanwezigheid van invasieve exoten.

26

Losloopgebied Het park Meer en Bos is een hondenlosloopgebied. In het park mogen nu op drie locaties honden niet komen, dit zijn: de speeltuin en de twee vogelrustgebieden rond het Segmeer. Het opruimen van hondenpoep is ook in het losloopgebied verplicht. NB1. Ten tijde van Ontwikkelingsvisie en Beheerplan 2001-2010 was Meer en Bos in twee delen gesplitst: in het middengedeelte moeten honden te allen tijde aangelijnd worden, in de omliggende rand was het toegestaan honden los te laten lopen. NB2. Ten tijde van het opstellen van Meer en Bos, Groenbeheerplan 2026-2031 worden de hondenlosloopgebieden in het park aangepast. Het langwerpige eiland ten noorden van het Segmeer is een losloopgebied, het noordelijker gelegen grote eiland is verboden voor honden.

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

Grote groengebieden in de gemeente Den Haag. Blauwe lijn geeft de contouren aan van het Rijksmonument. Opendata gemeente Den Haag

Natuurnetwerk in gemeente Den Haag, weergegeven zijn de groengebieden en de ecologische verbindingszones. Blauwe lijn geeft de contouren aan van het Rijksmonument. Opendata gemeente Den Haag

Natuurnetwerk in de gemeente Den Haag, weergegeven zijn de stedelijke Groene Hoofdstructuren. . Blauwe lijn geeft de contouren aan van het Rijksmonument. Opendata gemeente Den Haag

Hondenlosloopgebieden in de gemeente Den Haag. Blauwe lijn geeft de contouren aan van het Rijksmonument. Opendata gemeente Den Haag

27

STICHTING IN ARCADIË

28

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

III. Visie en streefbeeld

29

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

N

30

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

Introductie beheervisie Een belangrijke pijler onder het voorliggende beheerplan is de instandhouding en ontwikkeling van Meer en Bos als zeer gewaardeerd en geliefd (stads)park. Het doel voor de komende beheerperiode is een goed verzorgde parkaanleg, waarin zowel natuur- , erfgoed- en recreatiewaarden centraal staan. Hiermee staat het toekomstig beheer in een eeuwenoude traditie van groenbeheer op deze plek. De beheervisie voor Meer en Bos is uitgewerkt in een visiekaart. De toelichting op de visie is opgesplitst in een conserverings- en een ontwikkelingsstrategie.

Deelgebieden Het park bestaat uit verschillende deelgebieden: Deelgebied I: De oude kern Meer en Bos* Deelgebied II: De Meerlaan Deelgebied III: Westelijk parkbos** Deelgebied IV: Het Segmeer*** Deelgebied V: Centraal parkbos Deelgebied VI: Oostelijke parkbos Deelgebied VII: Zuidelijke parkbos *

De Taverne met terras valt buiten de scope van dit beheerplan. Voor de omgeving zijn wel beheermaatregelen opgenomen. Er zijn wel kansen en potenties opgenomen voor de langere termijn; ** De percelen kinderopvang, vogelopvang zijn geen onderdeel van dit beheerplan; *** Het vogelreservaat is niet opengesteld en heeft een eigen beheerplan.

3.1

Conserveringsstrategie

Met de bescherming als NNN-gebied, landgoedbiotoop, archeologisch- en rijksmonument spreekt Meer en Bos tot de verbeelding. Er zijn bijzondere natuurwaarden en de bewoningsgeschiedenis die terug gaat tot in de BronstijdRomeinse tijd en doorloopt tot op heden. Recent tuinhistorisch onderzoek heeft nieuwe inzichten opgeleverd over de voorgeschiedenis van het park als middeleeuws agrarisch landschap, als bloeiende 18e eeuwse buitenplaats met zeer markante eigenaren, een periode van achteruitgang en meer bosbeheer, bijna als villawijk en de gedeeltelijke sloop tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het park wordt nu alweer ruim een eeuw als publiek park beheerd en gebruikt. De conserveringsstrategie wordt toegelicht aan de hand van zeven thema’s: 1. Het oude bomenbestand; 2. Beplantingen; 3. Historische waterpartijen en oevers; 4. Historische aarden wallen; 5. De omgeving van historische gebouwen; 6. De rondwandeling; 7. Zichtlijnen. Deze zeven thema’s geven ook uitwerking aan de beheerdoelen en -knelpunten van het beheertype Park- en Stinzenbos (N17.03) zoals omschreven in de NNN en de landgoedbiotoop Meer en Bos.

NB: Het bosvak ten zuiden van de Van Meerdervoortlaan hoort bij de contouren van de voormalige buitenplaats Meer en Bosch, maar valt buiten het huidige plangebied.

31

STICHTING IN ARCADIË

1. Het oude bomenbestand Oude bomen zijn beeldbepalend voor Meer en Bos. Het oude bomenbestand verkeerd deels in aftakelende conditie en de komende beheerperiode verwacht men uitval. Er zijn solitaire bomen op markante plekken, lijnvormige boomstructuren (veelal bomenlanen), en er staan oude bomen los in de bosvakken. De algemene beheerstrategie voor het oude bomenbestand is: • Handhaven en onderhouden mits dit veilig kan. Levende en dode bomen met een afstand van tien meter langs officiële wandelpaden, omliggende wegen, speelvoorzieningen en gebouwen worden regelmatig gemonitord op conditie en veiligheid. • Herplant bij afsterving van karakteristieke of monumentale bomen: ◦ Op zijn oude plantplaats vanwege de specifieke plek in de parkaanleg (dus niet naast een boomruïne); ◦ Bij soortkeuze dient rekening gehouden te worden met de historische context en de groeiwijze van de verdwenen boom. Bij uitzondering kan de boomsoort afwijken, bijvoorbeeld vanuit klimaatoverwegingen. • In het park worden twee veteranenbomen aangewezen. In de gemeente Den Haag betekent dit dat de bomen in eigen tempo mogen aftakelen en extra onderhoud, bescherming en aandacht krijgen. Deze bomen moeten, in verband met het veiligheidsrisico van de passant, op minimaal één stamlengte afstand van officiële wandelpaden, omliggende wegen, speelvoorzieningen en gebouwen staan.

Rondom de boom wordt een passend hekwerk geplaatst met informatie over de boom. • In het centrale parkbos staan enkele lanen die bestaan uit oude bomen. Als de laanbomen onveilig worden verklaard wordt de gehele laan afgesloten uit veiligheid. Zodra alle bomen zijn omgevallen wordt de laan vanwege de cultuurhistorische waarde als doorgaande route en zichtlijn herplant. • Dode bomen in de bosvakken zijn een kans voor natuurlijke bos(bodem) ontwikkeling en verjonging: zowel als staand als liggend dood hout en door lichttoetreding.

32

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

2. Beplantingen Park Meer en Bos bestaat uit verschillende groenelementen zoals bomenlanen, verschillende bostypen, (voormalig) hakhout, kruidenrijke graslanden en de overgang van bos naar water. Een groot deel van de beplanting bestaat uit inheemse soorten en op enkele plekken zijn uitheemse soorten uit de oude tuinen parkaanleg (in landschapsstijl) aanwezig. De algemene strategie voor het aanplantassortiment is: • De voorkeur is inheems plantmateriaal, indien beschikbaar autochtoon plantmateriaal. Dit vanwege de borging en ontwikkeling van de natuurwaarden en is tevens passend bij de natuurlijke uitstraling van de historische tuin- en parkaanleg. In bijlage III. is een overzicht opgenomen van stinzenflora, inheemse boomen heestersoorten. Dit overzicht biedt inzicht in gewenste (doel)soorten in het park en welke soorten de voorkeur hebben bij eventuele aanplant. • Op cultuurhistorische accentlocaties worden indien mogelijk ook uitheemse soorten toegepast. Voorbeelden hiervan zijn bijzondere parkboomsoorten of heesters met sierwaarde. De sierwaarde wordt bepaald door onder andere: kroonvorm en groeiwijze, bloeiwijze, bladkleur, bladvorm, kleur of vorm van de stam, verkleuring in de seizoenen.

Van belang is dat de soorten op hun plantlocatie blijven staan (goed beheersbaar zijn en niet invasief) en qua uitstraling passen in de gemengde beplantingen die van oudsher hier voorkwamen. De volgende accentlocaties komen hiervoor in aanmerking: ◦ De toegangen van het park en de interne toegangen naar het Centrale parkbos; ◦ Rond de gebouwlocaties, zoals de oude kern Meer en Bos; ◦ In de parkbosranden en bij de uitzichtlocaties rond het Segmeer; ◦ Langs de randen van zichtlijnen en de zichtas; ◦ In de omgeving van de kom/ronde vijver in het centrale parkdeel; ◦ Als solitair in de parkaanleg; ◦ Ter vervanging van een uitgevallen uitheemse boom of heester. In bijlage IV. is een overzicht opgenomen van passende boom- en heestersoorten.

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

3. Historische waterpartijen en oevers Meer en Bos heeft een waterrijk karakter en ligt van nature in een overgangsgebied van hoog en droog naar laag en nat. Er zijn waterstructuren die herinneren aan de verschillende tijdsperiodes, zoals de omgrachting en de kom als onderdeel van de geometrische parkaanleg, een slingersloot als naoorlogse imitatie van de ‘beek’ in landschapsstijl, verschillende sloten en het van oorsprong natuurlijke Segmeer met eiland. Het Segmeer maakt onlosmakelijk onderdeel uit van de historische tuin- en parkaanleg met een rondwandeling langs verschillende rustplekken en uitzichtlocaties. Er zijn zichtlijnen over het water met waterlelies en watervogels en de oevers zijn rijk begroeid als parkbosranden. Meer en Bos wordt hierdoor al eeuwenlang geroemd vanwege haar visrijke en romantische vijvers en grachten. Dit beeld is in de huidige tijd enigszins vertroebeld geraakt door slijtage en ouderdom, het verdwijnen van zichtlijnen, de vertrapping en erosie van oevers, en de minder diverse samenstelling van de parkbosranden. De algemene strategie voor de waterpartijen in de komende beheerperiode is: • Herstel watergangen, oeverprofielen en beschoeiingen. Het Hoogheemraadschap van Delfland is verantwoordelijk voor de peilbeheersing en het beheer en onderhoud van gemalen en stuwen.

De dienst Stadsbeheer voert de onderhoudswerkzaamheden zoals schonen watergangen, oeverrand beheer en het verwijderen van dood hout. • Waarborgen waterkwaliteit d.m.v. uitvoeren baggerwerkzaamheden Segmeer, het bevorderen van de doorstroming en het schoon houden watergangen en oevers. Op alle wateren in het gebeid rusten onderhoudsplichten. Met de komst van de Omgevingswet per 1 januari 2024, staan de regels van Delfland in de waterschapsverordening (voorheen Keur).

In dit (groen)beheerplan wordt de volgende strategie gevolgd: • Streven naar een verzorgde uitstraling van plekken vanwaar het water van oudsher beleefbaar is, zoals bij bruggen, de rustplekken aan het water, de locatie van het verdwenen paviljoen en de kom in het Centrale parkbos. Kwaliteitsverbetering van de terreininrichting op deze locaties is een kans om in een later stadium uit te werken.

• De historische waterstructuur dient herkenbaar en beleefbaar te blijven voor het publiek. Het belangrijkste is de vrije zichtas over het Segmeer en door het Centrale parkbos vanaf de locatie van het voormalige (thee)paviljoen en vice versa. Daarnaast zijn er een aantal uitzichtpunten over het meer en in de lengterichting van grachten, beek en sloten. Deze uitzichten hoeven niet volledig vrij te zijn van opgaande beplanting. Halfopen doorzichten over het water passend bij een aanleg in landschapsstijl, waarbij overhangende takken als coulissen fungeren in een compositie van licht en schaduwrijke plekken. Als voorbeeld in deelgebied het Westelijke parkdeel. De maatregelen zijn hier gericht op het versterken van het streefbeeld van een slingerende ‘beekloop’. • Er vallen geregeld bomen in en over het water door ouderdom of storm. Dit past tot op zekere hoogte bij de natuurlijke dynamiek in Meer en Bos en draagt ook bij aan het romantisch-woeste en enigszins versleten karakter van de tuin- en parkaanleg. Bij de afweging om de omgevallen bomen te handhaven of te verwijderen tellen verschillende aspecten mee: ◦ Algemene aspecten: veiligheid, ongewenste betreding vogelreservaten, belemmering bij onderhoudswerkzaamheden, natuurontwikkeling (bv.

ten behoeve van de ijsvogel, schuilplekken onderwater, voedsel, etc.); ◦ Cultuurhistorische aspecten: bomen in of over het water is vanuit cultuurhistorisch oogpunt passend, mits met mate en niet op plaatsen vanwaar het water beleefbaar moet zijn, zoals bij rustplekken en bruggen. Zichtlijnen over de grachten en sloten dienen redelijkerwijs vrij te blijven. • In de afgelopen beheerperiode zijn er stappen gezet om slijtage van de oevers door betreding door honden, recreanten en spelende kinderen te beperken en te herstellen. De aanpak van beschermen en schadeherstel wordt voortgezet in deze beheerperiode. Het park voorziet in een behoefte. Daarom wordt er ook gekeken naar bijsturing en beperkt faciliteren om schade aan cultuurhistorisch waardevolle onderdelen en beplantingen elders te beperken. Bij de inpassing van eventuele maatregelen, zoals hekken, dient bij de locatiekeuze, uitstraling en materiaalkeuze rekening gehouden te worden met de ligging in een historisch parkbosomgeving. Het is een kans om deze onderdeel te maken van een ‘familie’ van bouwkundige parkelementen voor Meer en Bos. 33

STICHTING IN ARCADIË

TOEN & NU Zicht op de voormalige boerderij / Teverne met rechts de tuinmuur. Links: Beeldbank RCE, foto van H. van der Wall, nr. 033638, 1967. Rechts: Stichting In Arcadië, 2022.

34

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

STICHTING IN ARCADIË

4. Historische aarden wallen De wallen op Meer en Bos vallen onder de belangrijkste structurerende elementen in het park en hebben een hoge tuinhistorische waarde. De vroeg- 18e eeuwse wallen begrenzen de geometrische tuin- en parkaanleg en dienden destijds als zand- en wildkering. De dubbele wal ten zuiden van de Oude kern van de buitenplaats en de haakse omwalling van het Centrale parkbos hebben beide een symmetrische halfcirkelvorm (exedra) en zijn gecombineerd met greppels en grachten. Vanaf de latere 18e eeuw hebben de wallen zich ontwikkeld als onderdeel van een aangename rondwandeling. De contouren en taluds zijn door erosie ‘verzacht’ en hebben daarmee patina gekregen, maar toont op sommige plekken ook enigszins versleten. De beplanting met o.a. oude hakhoutstoven en stinzenflora geeft de wallen een uitstraling van een oud parkbos. Voor het Centrale parkdeel staat dit beeld en de natuurwaarden van het oude parkbos onder druk. De algemene beheerstrategie voor de wallen is grotendeels gebaseerd op het herstelplan van Probos (2017) en de opvolgende werkplanenn van Borgman Beheer Advies. De strategie is als volgt: • Conserveren van de wallenstructuur ten zuiden van de Oude kern als relict, met de huidige dichte beplanting en informele looproutes. In de Oude kern van de buitenplaats is de tuinaanleg geheel verdwenen en zijn de wallen slechts herkenbaar als reliëf.

• Behoud en herstel van de wallenstructuur in het Centrale parkbos met een gevarieerde heester- en bomenlaag waarbij voldoende licht op de bodem komt voor bosplanten en stinzenflora. De aardenwallen worden gefaseerd hersteld, in de afgelopen beheerperiode zijn er stappen gezet om de kaalheid en erosie door betreding te beperken en te herstellen met houten hekken en nieuwe aanplant. De aanpak van beschermen en schadeherstel werpt zijn vruchten af en wordt voortgezet in deze beheerperiode. Indien de wallen voldoende zijn begroeid om erosie te voorkomen kan dit besluit tijdens de beheerperiode worden bijgesteld. Bij de inpassing van beschermende maatregelen, zoals hekken, dienen bij de uitstraling en materiaalkeuze rekening gehouden te worden met de ligging in een historisch parkbosomgeving. Het is een kans om deze onderdeel te maken van een ‘familie’ van bouwkundige parkelementen voor Meer en Bos. Het uitgangspunt is om de huidige toegankelijkheid te handhaven.

26 MAART 2025

5. De omgeving van historische gebouwen Park Meer en Bos is minder herkenbaar als voormalige buitenplaats, omdat de historische gebouwen ontbreken, waaronder het 18e-eeuwse herenhuis op de boerderijlocatie. In de Tweede Wereldoorlog is het Jachthuis aan het Segmeer gesloopt. Rond 1850 is het zuidelijke herenhuis onder de Laan van Meerdervoort verdwenen. De bouwkundige objecten die wel aan de buitenplaats-periode herinneren, zoals de landgoedboerderij, het koetshuis en de tuinmuur, staan verweesd in het park. De omgeving is bebost of bebouwd, waardoor de context en samenhang van een erf, boomgaard of een omliggende (moes)tuininrichting ontbreekt. De huidige inrichting van het erf met terras uit de tweede helft van de 21e eeuw is verouderd en rommelig. De algemene beheerstrategie is voor deze beheerperiode behoudend. Voor de toekomst zijn er kansen voor herstel: • Het zwaartepunt en de hoofdentree van dit stadspark blijft de Middeleeuwse boerderijlocatie en de buitenplaatskern uit de 18e eeuw, maar deze is toe aan een kwaliteitsverbetering. ◦ De tuinmuur is in 2024 gerestaureerd. Kans om deze in de toekomst weer een functie te geven als fruitmuur; ◦ Horeca op deze plek gaat terug tot de eerste helft van de 20 e eeuw, toen er in de boerderij een theeschenkerij werd geopend en de boomgaard ten zuiden daarvan als populaire theetuin fungeerde.

Het is een kans om de omgeving in de toekomst weer bij een horeca functie te betrekken. • Behoud en onderhoud oude bomen in de Oude kern van Meer en Bos, waaronder de restanten van de boomgaardsingel. Er zijn ook oude parkbomen als restant van de tuinaanleg rond de in 1850 gesloopte zuidelijke herenhuis/villa. Deze kunnen het verhaal van de verdwenen gebouwlocatie blijven vertellen, bijvoorbeeld als veteranenboom. • (thee)Paviljoen het ‘Jachthuis’ aan het Segmeer ontbreekt. De centrale zichtlijn door het Centrale parkbos en over het Segmeer mist een landmark. In deze beheerstrategie blijft de plek behouden als zicht- en rustlocatie. Kwaliteitsverbetering van de terreininrichting op deze bijzondere plek is een kans om in een later stadium uit te werken. Het gaat bij zo’n kwaliteitsverbetering om een combinatie van ingrepen in de beplanting, de afwerking van de oevers en het plaatsen van nieuwe inrichtingselementen, zoals parkmeubilair, hekken, een follie of andere (kunst)objecten.

35

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

6. De rondwandeling Meer en Bos is een wandelpark en kent ook alleen wandelpaden. In de Buitenplaats-periode was het de rondwandeling die de verschillende deelgebieden aan elkaar knoopte. De algemene beheerstrategie is: • Onderhouden van de bestaande geasfalteerde wandelpaden, deze dienen rollator- en rolstoeltoegankelijk te blijven. Indien het asfalt vervangen moet worden kan onderzocht worden naar een duurzaam alternatief; • Behouden en onderhouden van de bestaande onverharde bospaden in het Centrale Parkbos. De uitstraling van deze paden past bij historische aanleg in (vroege) landschapsstijl en in de bosomgeving. Uitgangspunten zijn: ◦ De huidige toegankelijkheid van de wallen handhaven, zodat de parkaanleg ook ‘van boven’ te beleven is; ◦ De te brede ‘versleten’ wandelpaden terugbrengen naar de gewenste pad breedte door de randen tijdelijk accentueren met stamhout dat vrijkomt uit boswerkzaamheden. Op deze manier kan de vegetatie herstellen en blijven de historische paden behouden. Nadat het stamhout is vergaan beoordelen of dat het nodig is om deze maatregel te herhalen. • Tegengaan en opheffen van het ontstaan en gebruik van informele ‘olifantenpaden’; • Bermen maaien en heesters naast het pad snoeien in hun natuurlijke groeivorm (niet scheren) voor een verzorgde uitstraling; • Aantrekkelijke parkentrees (intern en extern) is een kans voor de langere termijn.

Bewegwijzering vervangen, welkomstbebording bij de hoofdtoegangen en de aanplant van (uitheemse) beplanting met sierwaarde op accentlocaties.

36

7. Zichtlijnen Zichtlijnen spelen een grote rol in de compositie van tuinen en parken, de beleving vanaf de rondwandeling en vanuit gebouwen, en de verankering van het park in het omringende landschap. Dat geldt ook voor de voormalige buitenplaats Meer en Bos. Aanwezig zijn de (interne) lange zichtlijn door de laanbeplanting van de Meerlaan en de ‘middenas’ door het Centrale parkbos. Secundair zijn de verschillende uitzichtpunten langs de oevers van het Segmeer en in verlengde van structurerende elementen, zoals grachten en aarden wallen. De volgende zichtlijnen zijn niet (meer) aanwezig: externe zichtlijnen naar het omringende landschap, zoals in het verlengde van de Meerlaan naar de overzijde van de Laan van Meerdervoort, interne zichtlijnen in de aanleg in vroege landschapsstijl in het Centrale parkbos, diverse zichten op de boerderij en het verdwenen herenhuis. De algemene beheerstrategie is: • Vrij houden van bestaande zichtlijnen, zichtassen en uitzichtplekken; • Behouden/versterken van een accentbeplanting bij padkruizingen, langs en aan het einde van een zichtlijn of als verzorgde aankleding van een uitzichtpunt. Zie ook thema ‘Beplantingen’; • Het laanprofiel van de Meerlaan is een cultuurhistorisch geheel en vormt daarom een apart deelgebied inclusief: zichtlijn, laanbomen, pad, bermbeplanting en grachten.

Het vrije doorzicht geldt niet alleen voor de breedte van het pad, maar ook in de lengterichting daarnaast. Het is een kans om de laan richting de Laan van Meerdervoort; • In de middenas door het Centrale parkbos zijn de structurerende elementen niet herkenbaar of ontbreken, zoals de uitzichtplek aan het Segmeer met uitzicht op het verdwenen Jachthuis, de ronde kom/vijver, de brug over de gracht tussen de halfcirkelvormige wallen. Het is een kans om deze plekken in de zichtlijn te ‘verbijzonderen’.

26 MAART 2025

STICHTING IN ARCADIË

MEER EN BOS, DEN HAAG - GROENBEHEERPLAN 2026-2031

26 MAART 2025

TOEN & NU De Meerlaan Links: Coll. Haagse Beeldbank nr. HGA001-502076, 1937. Rechts: Stichting In Arcadië, 2022.