RIS324457 Bijlage concept Visie op Religieus erfgoed Den Haag 2026
Tekst van het document
Beeld: P.G. Kempff; R.K. St. Agneskerk, na de brand op 29 april, mei 1983 54
55
Conclusies uit 2020: Van de 42 niet-beschermde gebouwen die op dit moment nog in gebruik zijn voor de eredienst, is voor zover uit de enquête blijkt, het verlies van deze functie momenteel niet aan de orde. De herijking van de gebouwen is op dit moment geen aanleiding om een of meer van de nietbeschermde gebouwen alsnog op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen. De interieurs van een aantal niet-beschermde gebedshuizen moeten nog nader worden bestudeerd en gewaardeerd om een definitief oordeel te kunnen vellen over eventuele monumentwaardigheid.
De bestaande verschijningsvorm en de maatschappelijke bestemming wordt na het vrijkomen van het kerkgebouw vier jaar lang niet gewijzigd, tenzij er een goed plan wordt gepresenteerd met groot draagvlak en behoud van het kerkgebouw. In dat geval werkt de gemeente mee aan een bestemmingswijziging. Bij het vrijkomen van een kerkgebouw verricht de gemeente een onderzoek naar de bruikbaarheid van de kerk voor voorzieningen en naar de functie(s) waaraan in de omliggende wijk of buurt behoefte is.
Bij de grote kerkgenootschappen zal naar verwachting in het komende decennium verdergaande ingrepen door middel van reorganisaties en fusies van wijkgemeenten of parochies aan de orde komen waardoor een onbekend aantal kerkgebouwen aan de eredienst onttrokken zal worden en zal vrijkomen voor herbestemming.
Bij het vrijkomen van een kerkgebouw start de gemeente een communicatietraject om omwonenden en andere geïnteresseerden te wijzen op het vrijkomen van de kerk en aan te moedigen mee te denken over een nieuwe functie.
Het toekennen van een monumentenstatus is geen oplossing voor de dreiging van sloop bij het vrijkomen van een gebedshuis.
Indien gewenst stelt de gemeente bij een herbestemmingsopgave een ‘herbestemmingsprofiel’ van het kerkgebouw op waarin in beeld wordt gebracht waar mogelijkheden liggen voor ingrepen en veranderingen.
Een flexibele houding van alle betrokkenen met betrekking tot de toe te laten activiteiten/functies werkt ten gunste van het behoud van het object.
56
Afspraken uit 2020: - De tot nu toe gehanteerde procesafspraak wordt aangepast:
- Om het huidige niveau van bouwtechnische kwaliteit van aangewezen kerken met een monumentenstatus te handhaven c.q. achterstanden in te lopen, is het gewenst het budget voor de uitvoering van de gemeentelijke onderhoudsbijdrage in overeenstemming te brengen met het actuele (en de komende groei in het) aantal beschermde kerken en de doorgemaakte ontwikkeling in het bouwkostenniveau.
Bijlage 3 Chronologische tijdlijn belangrijkste momenten vanaf 2014 Al vanaf het verschijnen van het rapport ‘Gebedsruimte in Den Haag’ wordt beleid ontwikkeld voor behoud van de gebruiksfunctie en religieuze gebouwen bij het vrijkomen ervan. In 2014 leidde de motie ‘Ruimte voor gebed’ tot een 2x2 jaar procesafspraak. Hiermee moest een kerkeigenaar gedurende maximaal 2 jaar eerst op zoek gaan naar een nieuwe religieuze invulling en als dat niet mogelijk was vervolgens gedurende maximaal 2 jaar zoeken naar herbestemmingsmogelijkheden met andere functies. Pas daarna zouden stedenbouwkundige en programmatische randvoorwaarden worden opgesteld en bij de niet-beschermde kerken meegewerkt worden aan passende sloop/nieuwbouw ontwikkelingen. Sinds 2015 is de betrokkenheid van de omgeving versterkt en is er bij herbestemming en ontwikkeling meer aandacht voor het feit dat de twee grote kerkelijke organisaties Protestantse Gemeente ’s-Gravenhage en het Bisdom reeds afspraken hadden gemaakt met ontwikkelaars. Motie Grote Kerk (2019) Zoals uit RIS 301066 is op te maken is de Stichting Grote Kerk per 1 januari 2019 gestopt met de exploitatie van de kerk. In de motie wordt het college gevraagd om in overleg te treden met de Protestantse Gemeente te ’s-Gravenhage (PGG) om tot een succesvolle en duurzame exploitatie van de kerk te komen.
Op alle in de motie gedane suggesties om aan de gemeentelijke rol invulling te geven reageert het college in de afdoening in beginsel welwillend. Dat betekent dat de gemeente zich actief inzet de Grote Kerk voor bezoek, religieuze bijeenkomsten en maatschappelijke en culturele activiteiten te gebruiken. Ook wordt de PGG naar vermogen gesteund in haar streven de kerk weer op een waardige en rendabele wijze te exploiteren, en wordt uitgaande van drie beschikbare financiële bronnen ingezet op maximalisatie, indien van toepassing.
‘Visie op Religieus Erfgoed’ (2020), zie bijlage 2 Aanvulling Kerkenvisie Beschermde Kerken (vanaf 2021) In het najaar van 2021 is door MZ&W opdracht verstrekt aan Jade architecten uit Rotterdam voor het uitvoeren van onderzoek in het kader van een kerkenvisie voor beschermde kerken. Aan de hand van een enquête en gesprekken is een beeld gevormd van de stand van zaken. Het algehele beeld is dat mede ook door Corona het kerkbezoek in het algemeen verder terugloopt, maar dat er ook kerken zijn , zoals de City Life Church, die daar weinig hinder van hebben ondervonden. Wel is de verwachting dat ook beschermde gebedshuizen op de korte termijn aan de eredienst onttrokken gaan worden. Vele kerken richten zich al op multifunctioneel gebruik, maar niet overal past dat goed en is dat mogelijk. Van de extra subsidie voor 2022 en 2023 is maar voor een deel gebruik gemaakt. Wat over is wordt ingezet voor 2024, daarna wordt onderzocht wat de verdere behoeften zijn. Vanwege Corona is het project vertraagd en uiteindelijk heeft er op 31 januari 2023 een bijeenkomst plaatsgevonden met de eigenaren van de gebedshuizen. Verzamelgebouw migrantenkerken (collegeprogramma, 2022) In het coalitieakkoord 2022-2026 is het plan opgenomen voor een verzamelgebouw voor migrantenkerken. https://denhaagcoalitieakkoord2022.pcportal.nl/p22649/onderwijscultuur-en-sport
57
Bijeenkomst eigenaren beschermde gebedshuizen (31 januari 2023) Op de bijeenkomst bleek dat de kerkeigenaren vooral nu de nadruk leggen op verduurzamingsmaatregelen. In 2023 zijn verschillende bijeenkomsten georganiseerd voor alle gebedshuizen rond dit thema en de eerdere duurzaamheidskring voor de kerken is opnieuw structureel in werking. Door de kerkeigenaren is gevraagd om herziening van de bestaande regeling voor het afstoten van gebedshuizen. Deze wordt als te klemmend ervaren en leidt tot hoge kostenposten door leegstand. Er blijkt weinig behoefte aan gebouwpaspoorten/ kansenwaaiers, om hiermee een hulpmiddel te hebben voor het multifunctioneel maken of het herbestemmen van gebouwen. Toch lijkt het interessant hiermee ervaring op te doen. Hoewel iedere herbestemmingsopgave op zichzelf staat zijn er altijd overeenkomsten en kan het opbouwen van ervaring helpen bij vervolgopgaven. Een aantal beschermde gebedshuizen waarvan het perspectief vrij kort is, komt hiervoor in aanmerking. Dit betekent dat de opdracht aan Jade architecten daarna afgerond kan worden. Het opstellen van gebouwpaspoorten/ kansenwaaiers sluit aan op de afspraken die in 2020 gemaakt zijn (zie bijlage 2). Het opstellen van een herbestemmingsprofiel gaat nog net te ver.
Bij de bijeenkomst georganiseerd door MZ&W met eigenaren van beschermde gebedshuizen bleek dat zij een ander beeld hebben van hoe het beleid rond het afstoten van gebedshuizen heeft gefunctioneerd. Benoemde knelpunten zijn: • de lange doorlooptijd voor gemeentelijke besluitvorming • de rol die een eigenaar krijgt als ontwikkelaar als hij alleen maar wenst te verkopen • de samenwerking die zou moeten ontstaan tussen partijen en de vraag wie initiatiefnemer is • de sterk toegenomen onderhoudskosten die ontstaan en het feit dat hier geen subsidie tegenover staat voor niet-beschermd religieus erfgoed
Beeld: JADE architecten; O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen, januari 2024 58
Een ander belangrijke ontwikkeling is de aandacht voor energieverbruik en verduurzaming. Bij de bijeenkomst in januari bleek er grote behoefte aan informatie en kennisuitwisseling. In mei 2023 is door de Dienst Publiekszaken een duurzaamheidskring georganiseerd voor eigenaren van gebedshuizen. Deze kring krijgt een vervolg in het najaar van 2023 en zal zolang nodig is worden voortgezet.
Na de tijdelijke verhoging van de onderhoudsbijdrage in 2021 naar € 200.000,- en voor 2022 naar € 300.000,- (was jaarlijks € 130.000,-) zijn er nog middelen (€ 45.000,-) over die voor 2024 worden ingezet. Het is nog moeilijk in te schatten wat de onderhoudsbehoefte voor 2025 en 2026 is. Na 1 oktober 2023 is dit wel te bepalen. Wel is er onderscheid tussen meer professioneel acterende eigenaren die structureel om middelen vragen en eigenaren die niet jaarlijks subsidie aanvragen. Voor het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed, waar de kerken deel van uitmaken, heeft het rijk een regeling, die zeer overvraagd is. De gemeente werkt zelf ook aan een regeling op dit gebied. Schriftelijke vragen Ruimte voor kerken in Den Haag (februari 2023) In februari 2023 zijn de resultaten van een 3-jaarlijks onderzoek naar de bijdrage die kerken leveren aan armoede-bestrijding en schulden betrokken bij de beantwoording van vragen van raadslid mw. Klokkenburg (RIS314477). De inzet van kerken en diaconale organisaties blijkt zeer groot en varieert. Er is steeds meer aandacht voor armoede in eigen land ondanks dat hier nog een zeker taboe op rust. Er kan nog effectiever worden gewerkt, en bovendien is er door goede samenwerking ook meer te bereiken.
Bij de vragen wordt ingegaan op de mogelijkheden en kaders voor huisvesting van religieuze instellingen en de faciliterende rol die de gemeente hierbij speelt. Schriftelijke vragen voorzieningen Zuidwest (maart 2023) Op 17 maart 2023 zijn schriftelijke vragen gesteld over de voorzieningen in Zuidwest, en dan met name ten aanzien van religieuze organisaties (RIS314894). Bij de beantwoording wordt verwezen naar ‘Ruimte voor Gebed’ en de ‘Visie op religieus erfgoed’ en dan de huisvesting van religieuze en levensbeschouwelijke instellingen berust op eigen verantwoordelijkheid. Indien nodig kan met bestemmingsplanwijzigingen in ruimte voor verwezenlijking van behoeften worden voorzien.
59
Pilot verduurzaming Paleiskerk (mei 2023) Bij de verduurzaming van monumenten, en gebedshuizen in het bijzonder, ontstaan door tegenstrijdige belangen steeds meer conflicten. Innovaties blijken nog onvoldoende uitgewerkt en te kostbaar om op dit moment deze problemen op te lossen. Gepoogd wordt met maatwerk en met pilots tot goede compromissen te komen, zoals bij de Paleiskerk (zonnepanelen) en de Maranathakerk (zonnepanelen, glas-in-lood). Dat niet iedere kerk op voorhand gemakkelijk te voorzien is van zonnepanelen blijkt uit de casus van de Bethlehemkerk. Motie onderhoud de onderhoudspot (november 2024) In het kader van de programmabegroting 2025-2028 (RIS319799) heeft raadslid mw. Klokkenburg een motie ingediend om het onderhoudsfonds voor beschermde religieuze gebouwen structureel te verhogen. Tweede bijeenkomst eigenaren beschermde gebedshuizen, actualisatie Kerkenvisie (11 maart 2025) Paul Cornelissen opent als moderator de bijeenkomst en vraagt iedereen zich voor te stellen en aan te geven en welke organisatie wordt vertegenwoordigd. Aansluitend heeft wethouder Bruines een ieder welkom en geeft aan dat het gemeentebestuur dit onderwerp belangrijk vindt, en inziet dat levensbeschouwelijke organisaties en eigenaren van gebedshuizen voor uitdagingen staan. Een voorbeeld hiervan is als er sprake is van vrijkomend maatschappelijk vastgoed.
De groei van de stad maakt ook dat het belang van het behoud van maatschappelijke ruimte groot is. Toch is ook herbestemming mogelijk, zoals voorbeelden uit het verleden laten zien. Gerard Hoogerwaard licht het proces van de kerkenvisie toe en geeft aan dat het document naast een visie ook een momentopname is van waar het beleid staat. De inbreng van de deelnemers wordt verwerkt in het document. Dit wordt toegezonden. Marjolijn Vrolijk van Jade architecten vertelt over de kansenwaaier, een product wat samenhangt met het afstoten van kerkgebouwen, maar ook voor multifunctioneel onderzoek goed geschikt is. Inmiddels is er ervaring mee opgedaan. Aan de hand van flowcharts wordt uitgelegd hoe dit werkt.
60
Een aantal vragen uit de zaal worden beantwoord. Aandacht wordt gevraagd voor beperkingen bij katholieke gebouwen als het gaat om de kansenwaaier en vraagt hoe er met de 4 jaarsregeling omgegaan wordt als de eigenaar voor verkoop kansen ziet waarbij bestemmingswijziging nodig is. Marjolijn Vrolijk geeft aan dat dit in de flowchart het spoor betreft dat er voor een goed plan ruimte moet zijn en er dus eerder een gesprek gestart kan worden. Gevraagd wordt om verduidelijking van de 2x2 en 4 jaarsregeling en op gemerkt dat niet iedereen een enquête heeft ontvangen en gevraagd wordt of er meer moskeeën benaderd zijn. Dat is zeker het geval geweest. Tammy Maduro is tot maart aanspreekpunt voor alle levensbeschouwelijke organisaties. Zij wordt geïnterviewd en licht toe waar dit project staat. Er is veel vraag naar huisvesting van geloofsgemeenschappen, en daar wil de gemeente vanuit het coalitieakkoord een rol in spelen. Mara van Dijk is haar opvolger, zij introduceert zichzelf via een kort filmpje. Floor Vierenhalm vertelt over de mogelijkheden die het Erfgoedhuis heeft als het gaat om de inspectie van monumenten, opleiding van vrijwilligers en de netwerkfunctie die zij vervullen. Als oud-medewerker van de gemeente Rotterdam laat ze zien hoe het project ‘Heilige Huisjes’ daar wordt beleefd en welke kansen er zijn en positieve effecten van het initiëren van een dergelijk project.
Roman Lenders licht de mogelijkheden toe die er op dit moment zijn voor het verduurzamen van gebedshuizen. Zo wordt gekeken ook naar het vergroenen van daken, en zijn er inmiddels eigenaren die heel ver zijn met verduurzaming, zoals de Maranathakerk. Binnenkort wordt er een renteloze lening voor geïntroduceerd vanuit de Dienst Publiekszaken, voor een bedrag van maximaal €250.000,- . Bij de rondvraag wordt gewezen wordt op de belemmeringen die vergunningplicht bij monumentale gebedshuizen met zich meebrengt en de trage manier waarop aanvragen worden afgehandeld. Ook de communicatie vanuit de gemeente kan veel beter.
61
Bijlage 4 Toelichting proces totstandkoming Visie 2026, uitkomsten enquête en voorbeeld Aan de hand van een enquête en gesprekken is een beeld gevormd van de stand van zaken. Op pagina 65 vindt u het formulier met de onderzoeksvragen. Helaas heeft niet iedere geloofsgemeenschap gereageerd op het verzoek om mee te werken aan het onderzoek, zie grafiek 2. Door de bemiddeling tussen vraag en aanbod is ongeveer een derde van de niet-beschermde kerken in gebruik door een andere geloofsgenootschap. Het blijkt dat de uitgangspunten van het beleid uit de nota ‘Ruimte voor gebed’ en aansluitend uit de ‘Visie op religieus erfgoed’ volstaan. Met de enquête is er bovendien naar gestreefd een inschatting te kunnen maken van de kans op het afstoten van gebedshuizen. Zie grafiek 3.
Jade architecten heeft nader onderzoek gedaan naar de vorm en toepassingsmogelijkheden van het in de ‘Visie Religieus Erfgoed’ vermelde bruikbaarheidsonderzoek. Gebleken is dat dit zeer goed gebruikt kan worden voor toevoeging van multifunctionele gebruiksmogelijkheden van gebedshuizen, en uiteraard is het te gebruiken bij afstoting van een gebedshuis. Het is ook al in een vertrouwelijke sfeer getest en goed ontvangen door de eigenaar van het gebedshuis. In plaats van bruikbaarheidsonderzoek is hiervoor de term ‘kansenwaaier’ geïntroduceerd. In bijlage 5 wordt dit product nader uitgelegd. Vanwege de vertrouwelijkheid is de kansenwaaier nog niet met de omgeving gedeeld, maar naar verwachting zal dat op een later moment wel mogelijk zijn.
Gevraagd is ook naar multifunctioneel gebruik. Zie grafiek 4 en 5. Vele eigenaren van gebedshuizen richten zich hier al op, maar deze mogelijkheid wordt niet door iedere gemeenschap als wenselijk gevonden en niet overal past dat goed of is dat mogelijk. Ook zijn er belemmeringen vanuit regelgeving en beleid.
2. Gebedshuizen enquête beantwoord 3. Verwachting gebedshuis in gebruik 10 jaar 3. Verwachting gebedshuis in gebruik overover 10 jaar volgens de eigenaren zelf 2. Gebedshuizen volgens de eigenaren zelf
enquête beantwoord
matig 8% redelijk
anders 5 nee 13
62
8%
ja 28
onbekend 34% zeer groot 45%
5%
groot
In januari 2023 zijn de uitkomsten en de kansenwaaier besproken en gepresenteerd aan de eigenaren van de beschermde gebedshuizen. Van deze bijeenkomst is een verslag gemaakt, dat in bijlage 3 is opgenomen. Er is op dat moment geen grote interesse in kansenwaaiers, hoewel het een interessant hulpmiddel kan zijn voor het multifunctioneel maken van een gebouw of als eerste verkenning voor het herbestemmen ervan. Dat geldt ook voor het opstellen van een herbestemmingsprofiel. Onder het hoofdstuk ‘Trends en Ontwikkelingen‘ zijn de onderwerpen ‘Multifunctioneel gebruik’ en ‘Herbestemming’ en de procedures reeds beschreven. De opmerkingen die gemaakt zijn en de resultaten uit de enquêtes zijn ter harte genomen, opgepakt en besproken. De eigenaren zijn daarnaast zo goed mogelijk geïnformeerd over ontwikkelingen en relevante bijeenkomsten. Ook zijn er onderwerpen die voortkomen uit het collegeprogramma en spelen moties uit de raad een rol bij de onderwerpen die hierna aan de orde komen.
4. Religieuze nevenfuncties van de gebedshuizen
4. Religieuze nevenfuncties 4. Religieuze nevenfuncties van de van de die niet zijn herbestemd gebedshuizen die herbestemd niet zijn herbestemd gebedshuizen die niet zijn
onbekendonbekend wel 29% 29% 50% geen 21%
geen 21%
wel 50%
De antwoorden in de verstuurde enquêtes bevestigen het sociaal-maatschappelijke belang van gebedshuizen in de Haagse samenleving. Veel van de respondenten gaven aan dat hun gebedshuis aan sociaal-maatschappelijke activiteiten doet. Ook lieten de respondenten weten dat ze zowel religieuze, als niet religieuze, nevenfuncties hebben in hun kerk. Zie hiervoor de kaart met activiteiten en zitplaatsen op de volgende pagina.
5. Niet-religieuze nevenfuncties van de
5. Niet-religieuze nevenfuncties 5. Niet-religieuze nevenfuncties van de van de gebedshuizen die niet zijn herbestemd gebedshuizen die herbestemd niet zijn herbestemd gebedshuizen die niet zijn
onbekendonbekend wel 32% 32% 47% geen 21%
wel 47%
geen 21%
63
De monumentale kerken van Den Haag Niet-kerkelijk nevengebruik
*
Ja Nee
trouwen concerten commerciële verhuur
trouwen concerten commerciële verhuur
Onbekend
concerten
Herbestemd
*
Verhuur aan andere religieuze gemeenschappen
concerten
Aantal zitplaatsen 0-100 101-200 201-300 301-450 anders
451-600 601 of meer
*
Onbekend
*
verenigingen concerten commerciële verhuur
Aantal vrijwilligers 1-10
concerten anders
verenigingen concerten commerciële verhuur
concerten
101-200
*
commerciële verhuur concerten
201 of meer
*
concerten
concerten commerciële verhuur anders
11-50 51-100
*
verenigingen trouwen concerten commerciële verhuur
*
*
verenigingen trouwen concerten commerciële verhuur
verenigingen trouwen concerten commerciële verhuur
concerten commerciële verhuur
verenigingen trouwen concerten commerciële verhuur
trouwen concerten commerciële verhuur
concerten
*
verenigingen trouwen commerciële verhuur
De kaart laat zien welke gebedshuizen aan niet-kerkelijk nevengebruik doen, hoeveel vrijwilligers er zijn en hoeveel zitplaatsen het gebouw heeft. 65
In de vragenlijst was er ook ruimte om zorgen te uiten. Thematieken zoals de afname van leden en kosten voor gebouwonderhoud kwamen hier ook in terug. Deze vragen zijn gesteld vóór de energiecrisis. Desalniettemin is er ook in latere gesprekken met een aantal kerkeigenaren gebleken dat zij problemen ervaren met de energiekosten. Als we bovenstaande feiten naast elkaar leggen, wordt duidelijk dat er kansen liggen voor de kerken bij meer neven- of multifunctioneel gebruik. Dit gebruik biedt meer dan alleen de kans om inkomsten te genereren. Meer activiteiten zorgen voor meer bezoekers. Zo raken er meer mensen betrokken bij het gebedshuis en eventueel de geloofsgemeenschap. Een welkome bijkomstigheid, want de afname van leden kan ook de afname van vrijwilligers betekenen.
activiteiten. Dus buiten de diensten zijn de gebouwen ook in gebruik. Maar uitgaande van de gebedsdienst als piekgebruik, laat de bezettingsgraad zien dat er zeker ruimte is voor meervoudig gebruik.
Enquête kerkenvisie gemeente Den Haag 1 Basisgegevens kerkgebouw
Uit het onderzoek bleek dat veel geloofsgemeenschappen zelf al aan meervoudig gebruik of bijvoorbeeld verhuur doen. In sommige gevallen is dit meer sporadisch of vanuit een maatschappelijke motivatie. Zoals al eerder aan bod is gekomen in dit document, richt de kansenwaaier zich op met name maatschappelijke functies, waarvan bij herbestemming van gebedshuizen gebruik gemaakt kan worden.
Naam Straat
Huisnummer
Postcode
Plaats
Eigendom (organisatie invullen) Eigendom toren (organisatie invullen) Is er een kerkhof? ja, in het gebouw
ja, rondom het gebouw
ja, in nabijheid van het gebouw
nee
Is het kerkhof in gebruik?
Voorbeeld enquête:
ja
nee
Aantal parkeerplaatsen bij de kerk (op eigen terrein)
Er is genoeg ruimte voor extra activiteiten in de gebedshuizen, letterlijk. Als het aantal zitplaatsen die de gebouwen hebben wordt gedeeld door het gemiddeld aantal bezoekers per dienst, wordt duidelijk dat veel gebedshuizen niet vol zitten. Veel kerken die op de enquête hebben gereageerd gaven aan wekelijks een dienst te houden, maar niet dagelijks. Nu zijn er naast de religieuze bijeenkomsten ook andere
2 Gebruik van het kerkgebouw Oorspronkelijke denominatie Huidige denominatie Hoofdfunctie
religieus
woning
bedrijf
maatschappelijk
buiten gebruik
rouw- en trouwlocatie
religieus
woning
bedrijf
maatschappelijk
buiten gebruik
rouw- en trouwlocatie
cultureel
anders Nevenfunctie(s)
geen
cultureel
anders Is er sprake van gedeeld gebruik (verhuur aan een ander kerkgenootschap zonder eigen gebouw)? ja
nee
Aantal zitplaatsen Aantal zitplaatsen op galerij (indien van toepassing) Aantal zitplaatsen op vaste banken (indien van toepassing) Indien sprake van gebruik voor kerkdiensten
Beeld: H.A.W. Douwes; Kerk aan de Boskant na bombardement, 4 maart 1945 66
210971_DSO_Online_Invulbare PDF_Enquête_Kerkenvisie_v1
Frequentie kerkdiensten
wekelijks
2-wekelijks
maandelijks
anders namelijk
Hoeveel mensen gemiddeld per dienst
3-wekelijks
1-10
11-50
51-100
101-200
201-300
301-600
1-10
11-50
51-100
101-200
201-300
300 of meer
600 of meer Aantal leden of kerkgangers Aantal vrijwilligers
Enquête kerkenvisie gemeente Den Haag
1/3
67
Sociaal-maatschappelijke activiteiten vanuit de kerk naar de omgeving (indien van toepassing)
Wat zijn de laatst uitgevoerde werkzaamheden? groot onderhoud
onderhoud
verbouwing
verduurzaming
anders
Toelichting laatst uitgevoerde werkzaamheden
Indien niet meer als kerk in gebruik Jaren buiten gebruik Is er sprake van niet-kerkelijk nevengebruik van het gebouw? ja, namelijk
verenigingen
trouwen
4 Toekomst
concerten
commercieel verhuur
Hoe groot acht u de kans dat de kerk over 10 jaar nog in gebruik is als kerk?
anders
zeer klein
nee
ja
nee
Waarvoor benaderd
redelijk
groot
zeer groot
nee
Voor welke termijn heeft u middelen voor instandhouding van de functie? 1-5 jaar
In hoeverre is uw kerkgebouw geschiktheid voor nevengebruik? niet geschikt
matig
Maakt u gebruik van subsidie voor onderhoud?
Bent u benaderd voor niet-kerkelijk nevengebruik van uw kerkgebouw? ja
klein
slecht
matig
redelijk
goed
zeer goed
6-10 jaar
meer dan 10 jaar
Wat zijn uw toekomstverwachtingen met betrekking tot het gebruik van uw kerk?
Zijn er beperkingen voor nevengebruik ja
nee
Zo ja, is het gebouw geschikt te maken voor nevengebruik? ja
nee Heeft u zorgen over de toekomst? Zo ja, welke?
Zijn er nevenruimten aanwezig? ja
nee
Welke nevenruimten Welke voorzieningen zijn aanwezig? keuken
sanitair
lift
rolstoel toegankelijk
anders Wat kan de gemeente voor u betekenen?
3 Duurzaamheid van het gebouw Energiekosten per jaar Huidig energielabel
A++++
A+++
A++
A+
A
B
C
D
E
F
G
niet bekend Vrije ruimte voor opmerkingen
Wat is de bouwkundige staat van het gebouw? slecht
redelijk
goed
Is er binnen 10 jaar groot onderhoud nodig? ja
nee
Enquête kerkenvisie gemeente Den Haag
68
2/3
Enquête kerkenvisie gemeente Den Haag
3/3
69
Bijlage 5 Kansenwaaier en flowchart procedure Ervan uitgaande dat de geloofsgemeenschappen vanuit zichzelf een maatschappelijke rol vervullen en de gebouwen dat in de toekomst ook blijven doen, is het de moeite waard om dit thema verder te onderzoeken. In plaats van het zoeken naar een nieuwe multifunctionele functie als het gebouw is afgestoten, kan er ook nu al gekeken worden naar multifunctioneel maatschappelijk gebruik. Dit is zowel nuttig voor eigenaren van gebedshuizen met een uitdaging, maar ook voor geloofsgemeenschappen die geen zorgen hebben. Bijvoorbeeld gebedshuizen die als zodanig blijven functioneren, maar (nog meer) een actievere maatschappelijke rol willen innemen in hun omgeving. Om een beter beeld te krijgen bij wat voor multifunctioneel gebruik kansrijk is voor een gebedshuis, is de kansenwaaier ontwikkeld. Op basis van een analyse van het gebedshuis en haar omgeving worden verschillende kansen in kaart gebracht. Het doel van de kansenwaaier is dus niet om tot één antwoord te komen, maar juist de mogelijkheden vanuit verschillende hoeken te belichten. De kansen kunnen worden ingezet voor nevengebruik en/of multifunctioneel gebruik. Aan de hand van de kansenwaaier kan een gebedshuis bijvoorbeeld eerst experimenteren met nevengebruik en dit bij succes opschalen naar multifunctioneel gebruik.
Ook voor gebedshuizen die al verwachten hun gebouw af te gaan stoten is dit nuttig. Zo krijgen zij al een beeld bij waar mogelijkheden liggen en kunnen voordat ze het afstotingsproces opstarten al kijken naar wat voor maatschappelijk gebruik kansrijk is. De kansenwaaier wordt gemaakt door de gemeente in samenwerking met externe partijen, zoals architectenbureaus of andere specialisten. In dit onderzoek wordt er naar verschillende thema’s gekeken. Het is ook al in een vertrouwelijke sfeer getest en goed ontvangen door de eigenaar van desbetreffend gebedshuis. Op de volgende pagina’s wordt de kansenwaaier verder uitgelegd.
Beeld: Gemeente Den Haag/Hugo de Wolf; Drie jonge mensen in gesprek op de Turfmarkt tussen het Stadhuis en Amare, 7 juni 2023 70
71
Kansenwaaier Het doel van de kansenwaaier is het in kaart brengen van de potenties van de kerkgebouwen. Dit wordt onderzocht vanuit verschillende invalshoeken op
sta
gebouw- en wijkniveau. Deze deelonderzoeken worden vervolgens over elkaar
tus?
Check-up :
de huid ig
e
w
is at
•
Heeft de geloofsgemeenschap al een toekomstplan?
•
Zijn er al stappen gezet richting meervoudig gebruik en/of nevenfuncties?
heen gelegd om de onderlinge correlatie tussen hen te verkennen. Dit leidt
B Gebouw:
h
v e rl e d e n
•
Gesprek met oa. gebiedsmanager, stadsdeeldirecteur, toepasselijke afdelingen, zoals sociaal domein, economie, etc.
•
Inventarisatie van beleid, zoals omgevingsplan, stadsvisies, en HIT partijen
•
Kerk voor kerk mogelijk?
komst toe en
n, e ed
•
Duurzaamheid
•
Ruimtelijke verkenning van mogelijkheden. Hier wordt dus niet vanuit het programma, maar naar kansen vanuit het gebouw gekeken
o
S
Bouwhistorische quick-scan
le cia
Haag opgesteld. Het inzichtelijk maken van de deelonderzoeken biedt ook inzicht in wat de gebedshuizen al eerder zelf kunnen doen. Daarom wordt hierna verder toegelicht naar welke aspecten gekeken wordt bij het maken van de kansenwaaier. Check-up: wat is de huidige status? Allereerst wordt gekeken naar wat de geloofsgemeenschap en/of de eigenaar van het gebedshuis zelf al heeft onderzocht. Hierbij wordt ook nagegaan of er sprake is van relevant immaterieel erfgoed. Als dit van belang is, wordt het betrokken bij de kansenwaaier. Indien er al aanzienlijke stappen zijn gezet, dan kan er maatwerk advies geleverd worden op basis van de lopende plannen en de bijbehorende vraagstukken. Als dat niet het geval is, wordt er een regulier onderzoek gedaan dat bestaat uit de hierna volgende onderdelen.
omgev in
g
•
v
g in
e
en omg d i e le
tot een overzicht van kansen. De kansenwaaier wordt door de gemeente Den
•
Gesprek met omgeving, zoals locale initiatieven en organisaties
•
Inventarisatie maatschappelijke behoeftes en kansen in omgeving
•
Kerk voor kerk mogelijk?
De onderdelen van de kansenwaaier 72
73
w
M el
Processchema met de mogelijke
Beschermd gebedshuis
trajecten voor de gebedshuizen
K
senwaaie n a
•
Gemeente als opdrachtgever
•
Kansen voor multifunctioneel (maatschappelijk) gebruik worden in kaart gebracht
er mu aa i lt
ig
Specifiek advies i.o.m. gemeente
Sta rt
Gebedshuis als opdrachtgever
•
Aantonen dat maatschappelijk gebruik niet haalbaar is en dit plan wel
aa r
n i et h a an pl
bruik
Uitwerken maatschappelijk gebruik
•
Indien niet succesvol, andere maatschappelijke kans uitwerken
l
4j aa r
•
n
Toets i
nn e
•
Adviescommissie
•
PUK
H
Herbe s
on
HIT
be er
stemmin
g
•
Na
4 ja
el
ltifuncti
•
fi ro
gebru i
Mu
ningstrajec t
mmingsp te
elijk pp k
74
un Verg
ik
Multif
u
n
ne ctio el g
aalbaa r
id he
h ng
ru eb
/ maatsch a
herbestemming.
ge
Maa t
•
Bi
l ee
h
r
e
p hap elijk c s
4j
Ei ge n
•
gebruik, multifunctioneel gebruik en
b aa al
Overleggen opdrachtgeverschap
ti o n e
•
en plan
E
nc tio
g
b e st e m m er
W en sm ult i
e
ns
in tot a fs
r
Kansen
b ij
Toepassing kansenwaaier:
nc ifu
w
ng di
?
te emeen
ten opzichte van het toekomstige
fu
b
g de
g in
el ne
& uik r b ge
is shu bed e dg ou eh
Gemeente als opdrachtgever
ar
75
a Regentesse-, en kwartier (ReVa) 2024-2028
Va werken we de komende vier jaar waar het prettig wonen, werken, jven is.
De vragenlijst is door 838 mensen ingevuld. Deze bewoners komen uit drie verschillende buurten: Koningsplein en omgeving, Rond de Energiecentrale en Valkenboskwartier. Zij beschrijven hun buurt als: Koningsplein en omgeving – Een levendige, veilige, groene, gemengde buurt, met veel ondernemers en gezellige horeca met terrassen. Rond de Energiecentrale – Op sommige plekken is deze buurt nog volop in ontwikkeling, het wijkpark De Verademing wordt zeer gewaar deerd, er is veel afval op straat en weinig groen. Valkenboskwartier – Een diverse, gezellige buurt met mooie huizen en veel voorzieningen in de buurt. De buurt mag iets groener.
Wi jka gen da
WONEN
Vo
Wij
k ag en
Doel: Plezierig wonen in een goede woning.
ge
lw
ijk n & uur me nb Bo eme Blo
ch Vru
ten
bu
urt
da
est
erb
uu
rt
COMMUNICATIE
Dit doen we onder andere door: • Het geven van informatie over onderwerpen zoals: Vereniging van Eigenaren, huurzaken en verduur zamen van woningen. • Woningen te verduurzamen (aanpak EFGenergielabels).
Doel: Wijkbewoners informeren, verbinden, inspireren en activeren.
SAMENLEVEN
WERK EN INKOMEN
Doel: Een aantrekkelijke gezonde en hechte wijk zijn.
Doel: Bestaanszekerheid en kansen gelijkheid voor inwoners vergroten.
Dit doen we onder andere door: • Het beter samenwerken in de wijk op de thema’s: cultuur, taal en bestaanszekerheid. • In te zetten op het leren van de Nederlandse taal. • Het creëren van ontmoetingsplekken. • In te zetten op sportactiviteiten voor verschillende doelgroepen.
Dit doen we onder andere door: • Het beter samenwerken in de wijk op de thema’s: cultuur, taal en bestaans zekerheid. • Inkomensondersteunende voor zieningen onder de aandacht te brengen, zodat meer bewoners er gebruik van maken en ze weten te bereiken. • Aandacht te geven en te hebben voor EUarbeidsmigranten in de wijk.
Dit doen we onder andere door: • Te communiceren over de wijkagenda. • Het bijhouden van het wijknieuws op diverse websites, in lokale kranten en sociale mediakanalen. • Bewoners enthousiast te maken om bewonersinitiatieven in te dienen.
Kaart 7: Kansenkaart prioritaire doelgroepen: studenten, jongeren en young urban professionals Kaart 7: Kansenkaart prioritaire doelgroepen: studenten, jongeren en young urban professionals
sie onvi o W duurzaam beter Doel: De buitenruimte OPENBARE RUIMTE
Ook wordt er gesproken met de stadsdeeldirecteur en medewerkers van het gebied of met andere gemeentelijke afdelingen, zoals economie, welzijn, etc. Deze partijen kunnen met voorkennis van de locatie aangeven welke punten relevant zijn of met welke lokale organisaties contact gezocht kan worden. Ook wordt er gekeken of andere geloofsgemeenschappen in de buurt op zoek zijn naar een gebedshuis, ook wel bekend als “kerk voor kerk".
maken.
Dit doen we onder andere door: • Het inzetten van diverse (duurzame) acties op het gebied van schoon. • Het maken van een vergroeningsplan, zodat wanneer er aan de straat gewerkt wordt er ook meteen aan vergroening gedaan wordt. • Blijvend werken aan de bereikbaarheid van de straat en de verkeersveiligheid.
VEILIGHEID
ge leveren aan de uitvoering a, heeft u vragen over de wijk elf een bewonersinitiatief? segbroek@denhaag.nl
He
Beleid en omgeving Er wordt geïnventariseerd welk beleid van toepassing is Zo wordt er gekeken naar het omgevingsplan, stadsvisies en gestelde doelen voor Den Haag waar op aangehaakt kan worden. Dit kan helpen bij het bepalen welke (neven)functies voor het gebedshuis kansrijk zijn, omdat ze aansluiten op desbetreffend beleid. Zo kunnen gebedshuizen en hun eventuele bijgebouwen een actieve rol spelen in de ontwikkelingen in de omgeving.
& r se- rtie tes wa gen osk Re enb lk Va
t
Doel: Het creëren van een veilige leef omgeving.
Zevensprong: Prioritairgebied Het gebied rondom de Weimarstraat BeeklaanZevensprong is door de gemeente aangewezen als Prioritair gebied. Hiervoor is extra geld beschikbaar op de thema’s leefbaarheid en veiligheid.
Dit doen we onder andere door: • Handhaving en politie zichtbaarder te maken. • Bewoners te betrekken bij veiligheid.
Het inventariseren van bestaand beleid en plannen voor de omgeving van het gebedshuis geeft dus richting bij het zoeken naar nieuw programma voor het gebouw. De mogelijkheden kunnen uit onverwachte hoeken komen en kunnen in combinatie met andere feiten een kans vormen. Daarom is het belangrijk om visies, doelen van de wijkagenda en andere plannen door te nemen, ook als deze op het eerste gezicht niets met een gebedshuis te maken 50 hebben. Hieronder een aantal voorbeelden van visies die sturing kunnen bieden bij het onderzoeken van gepaste functies voor de gebouwen.
ie om n co
GROEN DOET GOED! DOE JE MEE?
st
ad
Agend a
Gro en i
nd
e
Agend a
Ste d
eli jk
e
e
samen met bewoners, ondernemers en wijkpartners
Pagina 52
Maar ook visies zoals de Agenda groen in de stad kunnen kansen bieden. Als een gebedshuis een grote tuin heeft is dit sowieso een logische visie om te bekijken, maar ook als de vrije ruimte op het perceel beperkt is kan dit nog steeds interessant zijn. Zo worden in die agenda groene wandel- en fietsroutes voorgesteld. Dat soort ontwikkelingen hebben ook impact op een wijk, waardoor wellicht nieuwe kansen ontstaan. De agenda Stedelijke economie adresseert de versterking van de stedelijke economie door de omzet- en groeimogelijkheden voor het midden- en kleinbedrijf in onze stad te vergroten. Hierbij ligt de nadruk op 'startup economy, toerisme, zakelijk toerisme en branding. Het toerisme in de binnenstad moet bevorderd worden door de beleving en combinatiebezoek met andere vormen van recreatie te stimuleren. Tevens geeft men aan aandacht te besteden aan de buitenruimte en het Koninklijke en historische karakter. Deze ambities kunnen ook kansen vormen. Allereerst dragen de monumentale gebedshuizen bij aan het historisch karakter. Maar ook ruimteverhuur of samenwerkingen met start-ups en kleine ondernemingen kunnen interessant zijn. Daarnaast is er een scala aan culturele instanties en gebruikers in de stad die voortdurend op zoek zijn naar aansprekende plekken en ruimtes om activiteiten te ontplooien.
6-7-2016
Woonvisie Den Haag 2022
76
Voorbeelden van relevante beleidsstukken Ook bij het zoeken naar maatschappelijke functies kan een woonvisie inzichten geven. De woonvisie Den Haag 2022 bevat namelijk verschillende kansenkaarten met prioritaire doelgroepen. Bijvoorbeeld studenten, jongeren en young urban profesionals. Ook zijn er kaarten met de aandacht voor ouderen, sociale huur, etc. Deze kaarten laten zien welke gebieden interessant zijn voor desbetreffende groepen en dus wellicht zullen toenemen in de wijk. Deze relevante informatie wordt weer gekoppeld aan input van bijvoorbeeld de dienst welzijn, die inzicht kan geven in de behoeftes van een specifieke doelgroep. Zo kunnen er relevante maatschappelijke functies naar voren komen die passen bij zowel het gebedshuis als bij de doelgroepen die in de wijk komen te wonen.
37
77
Sociale omgeving Het gesprek wordt ook aangegaan met de sociale omgeving. Aan de hand van de gesprekken met o.a. de stadsdeeldirecteur, wijkraden, bewoners overleggen, afdelingen zoals sociaal domein (zie beleid en omgeving) en de geloofsgemeenschap zelf, wordt er gekeken naar de aanwezige lokale initiatieven. Deze kunnen maatschappelijke behoeftes aankaarten en ook aangeven wat er nog meer speelt in de wijk. Bijvoorbeeld welke sociaal-maatschappelijke activiteiten al plaatsvinden, waar behoefte aan is en wat er goed gaat of juist niet. Ook wordt er gekeken naar andere geloofsgemeenschappen in de omgeving. Tijdens het testen van de kansenwaaier is onder andere gesproken met de stadsdeelmedewerker Welzijn, jeugd en participatie in de desbetreffende wijk van de studiecase. Die vertelde over de lokale organisaties en initiatieven. Zo bleek er daar een succesvol ondernemersinitiatief die culturele en horeca evenementen organiseert. Ook vertelde de stadsdeelmedewerker dat men voor grote bijeenkomsten (+ 250 personen) voor verschillende doeleinden, niet terecht kon in eigen wijk. In die gevallen werd er uitgeweken naar andere wijken, zoals het stadscentrum. Ook werd er toegelicht dat door strategische locatie en de snelle groei van de wijk er behoefte is aan verschillende programma's. Bij die gebreken liggen kansen voor de gebedshuizen.
De participatie van de omgeving is van belang om zachte gegevens en de nuances op te pikken. Initiatieven die zich inzetten voor de sociale cohesie, zoals een collectieve moestuin, kookworkshops, culturele activiteiten, enzovoort zijn zeer waardevol voor de stad. Desalniettemin is het sociale goed niet altijd terug te vinden op kaarten of beleid. Daarom is het onderzoek naar de sociale omgeving een essentieel onderdeel van de kansenwaaier.
78
Gebouw: heden, verleden en toekomst Hier wordt allereerst een bouwhistorische quick-scan uitgevoerd, waarbij de status van het gebedshuis en de monumentale waardes inzichtelijk worden gemaakt. De energetische prestaties en desbetreffende energievraagstukken worden samen met de gebouweigenaren doorgenomen. Zo wordt er gekeken naar wat er al is gedaan in het kader van duurzaamheid en waar de gebouwgebruikers tegenaanlopen. Ook wordt er een ruimtelijke verkenning gedaan. Hier wordt op schematische wijze inzichtelijk gemaakt hoe verschillende scenario’s zich verhouden tot de vraagstukken die komen kijken bij multifunctioneel gebruik. Daarnaast worden deze punten - zoals exploitatie, duurzaamheid en de ruimtelijke ervaring – ook afgewogen ten opzichte van elkaar en de punten die naar voren komen in de analyse. Ook wordt er benoemd wat de impact van ieder scenario is op het gebouw, de monumentale status en het interieur. Het is belangrijk om hierbij te benadrukken dat plannen voor ruimtelijke ingrepen bij monumenten altijd met instanties zoals monumentenzorg moeten worden besproken. Het gaat hier dus niet om een advies, maar het inzichtelijk maken van mogelijkheden. Op de volgende pagina's zijn fictieve voorbeelden te zien van de bouwhistorische quick-scan, ruimtelijke analyse en verkenning. Deze stappen van de kansenwaaier zijn getest in de pilot met bestaande gebedshuizen.
79
Voorbeelden
Voorbeelden
Bouwhistorische quick-scan Er wordt aangegeven welke onderdelen een hoge monumentale waarde hebben, wat de ruimtelijke ervaring is en wat bijvoorbeeld de belangrijkste zichtlijnen zijn. Op basis van de analyse wordt er bij de ruimtelijke verkenning vanuit het gebouw bekeken wat er allemaal kan. Hier ligt de nadruk op de ruimtelijkheid. Dus als er deelgebruik zou plaatsvinden, wat voor ingreep kan er gedaan worden zonder het gebouw te schaden? En wat betekent dat voor de kosten en de energie efficiëntie?
Schematisch voorbeeld zichtlijnen en beleving Er wordt aangegeven wat de belangrijkste zichtlijnen zijn en welke ruimtelijke belevingen belangrijks zijn, zoals het ervaren van de hoogte, de vorm, de beukmaten, etc.
Schematisch voorbeeld monumentwaarde Er wordt aangegeven wat de monumentwaarde van de verschillende ruimten en onderdelen is. Zo kan het dat een uitbouw die later is toegevoegd een indifferente waarde heeft. Of als bijvoorbeeld een ruimte later is opgedeeld, de schil wel monumentaal is, maar de interne verdeling niet.
Hoge monumentwaarden Positieve monumentwaarden Indifferente monumentwaarden 80
81
Voorbeelden
Voorbeelden
Ruimtelijke verkenning Op basis van de waardenstelling die voortkomt uit de quick-scan worden verschillende scenario’s verkend, hierbij ligt de nadruk op de ruimtelijkheid. Deze verschillende scenario’s worden ook beoordeeld op wat het doet met de controle van het binnenklimaat, de ervaring van de monumentaliteit van het gebouw en de benodigde investering.
Lichte ingreep met gordijnen Er ontstaat een afgebakende ruimte met plaatselijke verwarming. De gordijnen hebben een kleine bijdrage met het concentreren van warmte. Ze kunnen delen afschermen, wat handig kan zijn als de overige ruimte buiten de religieuze diensten om wordt gebruikt voor niet-kerkelijke activiteiten. Deze werkwijze is mogelijk niet overal toepasbaar, maar hier als voorbeeld getoond. De gordijnrails kan los van de schil staan en kan makkelijk verwijderd worden. Als de gordijnen open zijn is de oorspronkelijke ruimtelijke ervaring intact. De investering is relatief laag. De ronde vorm van de rails benadrukt de vorm van het koor en de kooromgang.
minder controle binnenklimaat
meer controle binnenklimaat
meer zichtbaarheid oorspronkelijk gebouw
minder zichtbaarheid oorspronkelijk gebouw
lagere investering
hoge investering
Beoordelingscriteria ruimtelijke verkenning Compartimenteren De compartimenten staan los van de schil, waardoor het hoogwaardige interieur niet wordt aangetast. De compartimenten zorgen ervoor dat er plaatselijk verwarmd kan worden, maar ook dat die warmte minder snel verloren gaat. Afhankelijk van de (transparantie van) materialen blijft de ruimtelijke ervaring goed tot zeer goed voelbaar. In deze verkenning is ervoor gekozen om de compartimenten in het schip en transept te plaatsen. De nadruk komt hierdoor op de zijbeuken en de viering te liggen, wat de ruimtelijke ervaring bij die plekken versterkt. Deze ingreep leent zich goed voor meervoudig en gelijktijdig gebruik, maar is mogelijk niet overal toepasbaar.
82
83
Voorbeelden
Kansenwaaier: een overzicht van mogelijkheden Een voorbeeld van een overzicht van de mogelijkheden voor het gebedshuis. Hierin worden de uitkomsten van de verschillende onderdelen van het onderzoek – beleid en omgeving, sociale omgeving en analyse van het gebouw - gecombineerd. Interessante kansen, voor bijvoorbeeld deel- of multifunctioneel gebruik, worden gecombineerd met de scenario’s van de ruimtelijke verkenning. Deze worden schematisch verbeeld in de ruimte. De uitkomst is niet één concreet scenario, maar een overzicht van mogelijkheden. Een hypothetisch scenario Een wijkkerk met een wekelijkse dienst wil inzetten op multifunctioneel gebruik. Uit het onderzoek blijkt dat de wijk waar het gebedshuis staat groeit en er zijn plannen om meer woningen in het gebied te maken. Daardoor neemt de behoefte aan maatschappelijke ruimten ook toe. In de wijk is ook geen ruimte voor grote bijeenkomsten en evenementen. Er is dus vraag naar grote én kleine ruimten. In dit scenario is nagedacht hoe het gebedshuis de kerkzaal kan verhuren voor grote activiteiten, maar ook kleinere bijeenkomsten kan faciliteren, voor zover dit vanuit religieus oogpunt mogelijk is. De galerij wordt onderverdeeld. Desalniettemin komen hier meteen praktische vraagstukken bij kijken, zoals veiligheid en toegankelijkheid. Daarom is er ook gekeken naar het toevoegen van trappen.
Zo wordt de ruimtelijkheid van de kerkzaal behouden en kan deze ook gebruikt worden voor grotere bijeenkomsten en de kerkdiensten.
Compartimenteren Deelgebruik verdieping Flexibele indeling door lichte glazen scheidingswanden op de verdieping. Bijvoorbeeld voor verhuur met verschillende doeleinden: bijeenkomst, taalschool, etc.
Meubilair toevoegen Bijvoorbeeld tijdelijke schappen voor grote activiteiten, zoals een markt. Door middel van het meubilair kan het tijdelijke programma ondersteund worden maar de ruimte kan ook makkelijk terug naar de oorspronkelijke staat. 84
Extra stijgpunten Bovenverdieping wordt beter toegankelijk en veiliger. Bij kalamiteiten kan er in twee richtingen worden gevlucht. Zo wordt verhuur en multifunctioneel gebruik gefaciliteerd. Door te stijgen in het transept kan deze op een nieuwe manier worden ervaren door de bezoekers.
Open ruimtelijkheid Monumentale open ruimte blijft ervaarbaar, gebruik op de begane grond door middel van los(maakbaar) meubilair en minimale bouwkundige ingrepen. 85
Bijvoorbeeld over het aanbrengen van banners of andere reclame-uitingen aan de gevel. Ook kan er geadviseerd worden bij het maken van voorzieningen die nodig zijn voor het multifunctionele gebruik. Dit kunnen facilitaire toevoegingen zijn, zoals MIVA-toiletten (toiletten met een mindervalidenaanpassing), hellingbaan, toegankelijkheid, indeling aanpassen, etc. Door samen naar het initiatief te kijken en een doelgerichte ruimtelijke verkenning te doen, kan er ook gekeken worden hoe de monumentaliteit het best tot haar recht komt bij meervoudig gebruik, dit is namelijk een belangrijk punt.
86
Voorbeelden
Kansenwaaier: specifieke vraagstukken Veel gebedshuizen hebben zelf al veel uitgezocht en ondernomen om neven- of deelgebruik te faciliteren. Dan kunnen er specifieke vraagstukken naar voren komen om het beoogde plan uit te voeren. Doordat bepaalde delen van de kansenwaaier niet meer nodig zijn – er is immers al een plan - kan er nadruk worden gelegd op die specifieke vragen. In een kansenwaaier worden in principe alleen die zaken onderzocht die nog niet eerder bekeken zijn.
Gelijktijdig deelgebruik Sommige gebedshuizen delen hun ruimte al met andere geloofsgemeenschappen. Afhankelijk van de gemeenschap of het geloof kan bijvoorbeeld hetzelfde altaar gebruikt worden. Sommige geloofsgemeenschappen hebben een andere opstelling of andere faciliteiten nodig voor hun religieuze bijeenkomst. Als een gebedshuis het deelgebruik wil uitbreiden, bijvoorbeeld naar gelijktijdig gebruik door verschillende groepen, is het wellicht nodig om de ruimte te verdelen. Er kan dan geadviseerd worden op hoe de ruimte het beste wordt verdeeld, met respect voor de religieuze behoeftes van iedere groep maar ook voor het oorspronkelijke interieur. Voor zover het religieuze gebruik het toelaat zou in het voorbeeld een wandelement in het midden van de ruimte geplaatst die de ruimte opdeelt. Het fungeert tevens als canvas voor de verschillende gebruikers om hun ruimte te personaliseren. Eén ruimte richt zich op het bestaande altaar, waardoor de oorspronkelijke gebedsruimte kan worden gehandhaafd in kleinere vorm.
87
Bijlage 6 Herbestemming In de ‘Visie op Religieus Erfgoed 2020’ is aangegeven dat bij afstoting, nadat 4 jaar de maatschappelijke bestemming niet is gewijzigd, er door de gemeente een herbestemmingsprofiel kan worden opgesteld. Het is uiteraard aan de gemeenteraad om te besluiten of de bestemming veranderd kan worden. Van herbestemming is sprake als het gebruik wijzigt. Een herbestemmingsprofiel is een ruim begrip, maar helpt om kaders te stellen en de nieuwe functie te sturen en een op het gebouw en de opgave toegesneden document te maken. Bij herbestemmingsonderzoek van monumenten is een aantal documenten van belang, en die zullen dus sowieso onderdeel uitmaken van dit profiel. We hebben het dan onder meer over een bouwhistorisch onderzoek, wat de meest waardevolle en minder waardevolle delen laat zien, en daarmee ook een ontwikkeling kan stimuleren. Verder is ook een duurzaamheidsonderzoek en een bouwtechnisch rapport, zoals een rapportage van de Monumentenwacht, van belang. Omdat een kansenwaaier een beeld geeft van de functionele mogelijkheden, is ook dit document een vast en belangrijk onderdeel van het herbestemmingsprofiel. Daarnaast is onderzoek naar exploitatiemogelijkheden binnen het herbestemmingsprofiel ook nodig. Als laatste is het voor de procedure belangrijk dat het profiel geschikt is voor bespreking in het Haags Initiatieven Team (HIT).
Beeld: De moskee aan de Wagenstraat, voorheen een synagoge, november 1992 88
Toch is het niet nodig 4 jaar te wachten met herbestemmingsonderzoek. De eigenaar zelf, of een andere initiatiefnemer kan met plannen of bij afstoting altijd informeel in vooroverleg treden met de gemeente. Een belangrijk aspect hierbij is de participatie van de omgeving van een te herbestemmen gebouw, zoals reeds in de ‘Visie op religieus erfgoed’ in 2020 is bepaald. Bij participatief onderzoek met de directe omgeving is er een grotere kans op een haalbaar en gedragen plan. Bij herbestemming van gebedshuizen wordt ook in dit geval gekeken naar de gevolgen voor de maatschappelijke m2 in het betreffende stadsdeel, en
bij functiewijziging naar de gevolgen voor de functie in relatie tot de omgeving en het stadsdeel. De reeds opgestelde kansenwaaier helpt hierbij. De toetsing van de financiële haalbaarheid is ook een belangrijk aspect. Betreft het te herbestemmen gebouw een monument, dan is de afdeling Monumentenzorg en Welstand te benaderen, voor de overige gebedshuizen de afdeling Projecten. Intern zorgen de betreffende afdelingen voor informatieoverdracht en afstemming. Uitgangspunt is dat een goed en gedragen herbestemmingsplan altijd tot de mogelijkheden behoort, los van de 4-jaars regeling. In bijlage 5 is de procedure verder uitgewerkt in de vorm van een flowchart, er is namelijk een aantal partijen, zoals herbestemmingsspecialisten, die eigenaren van beschermde monumenten hierbij kunnen helpen. Na de herziening van de Monumentenwet in 2011 heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) breed ingezet op herbestemming. Zo is er een subsidieregeling in het leven geroepen die onderzoek naar herbestemming stimuleert, en is er bij de RCE veel kennis en ervaring rond het herbestemmen van gebedshuizen. Als bij een herbestemming hoge interieurwaarden een rol spelen is in overleg met de gemeente (Afdeling Monumentenzorg) het mogelijk het Catharijneconvent uit Utrecht te benaderen. Zij hebben veel kennis van losse en aard- en nagelvaste elementen van het interieur.
Zij kunnen vraag en aanbod ook bij elkaar brengen als het hierom gaat, en eventueel zorgen voor afname ervan, waarbij het dan deel wordt van hun collectie. Als het gaat om al dan niet monumentale orgels, dan heeft de RCE hier hun specialisten in dienst, zij adviseren bij herstel en hebben ook een zeer goed netwerk door heel Nederland. In het boek ‘Kerkgebouwen, 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik’ staan verschillende herbestemmingen uit het hele land. Denk aan een culturele hot spot, een boekhandel zoals in Zwolle of Maastricht, een restaurant of zelfs een columbarium (een bewaarplaats van urnen). 89
Herbestemmingssubsidie De Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed biedt herbestemmingssubsidies aan. Ten tijde van het opstellen van deze visie is er een lijst gepubliceerd met gebouwen waaraan de subsidie in 2025 wordt toegekend. De subsidie is bedoeld voor bouwwerken die zich niet makkelijk lenen voor een andere bestemming, zoals kerken. De subsidie kan gebruikt worden voor een herbestemming en in aanvulling hierop een verduurzamingsonderzoek. De regeling is bestemd voor rijksmonumenten, provinciale monumenten, gemeentelijke monumenten, gebouwen zonder monumentenstatus en gebouwen, ook woonhuizen, die onderdeel uitmaken van een samenstel van monumenten of van een complex. Voor gebouwen zonder monumentenstatus moet het college van burgemeester en wethouders in een verklaring aangeven dat het de bijzondere cultuurhistorische waarde van het bouwwerk erkent. Ook erfgoedgemeenschappen kunnen subsidie aanvragen voor het onderdeel van de regeling dat een haalbaarheidsonderzoek financiert. Kijk voor meer informatie hierover op de website van De Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed.
Beeld: The Hague & Partners/Jurjen Drenth; Mensen op het buitenterras van Restaurant-Café Zebedeus, gehuisvest in een ruimte die tegen de Grote Kerk is aangebouwd, 27 augustus 2014 90
91
Bijlage 7
Inspiratie: Herbestemmingen van gebedshuizen in Den Haag
Overzicht van relevante fondsen
In Leyenburg veranderde een gesloten kerk in een moskee
11 maart 2025
Kansrijke fondsen voor tentoonstellingsinrichting, publieksbeleving en museumervaring • Gieskes Strijbis Fonds: specifiek voor tentoonstellingen, natuur/ambacht als thema • Fonds21: gericht op presentatie en publieksinteractie • Vriendenloterij: bekend om steun aan musea, vooral voor inrichting en publieksbeleving • Cultuurfonds: ondersteunt cultureel erfgoed en inrichting van tentoonstellingen • Mondriaanfonds: voor de inrichting van tentoonstellingen en presentatie • Van de Ende Foundation: ondersteunt culturele projecten, waaronder inrichting • VSB fonds: biedt steun aan culturele initiatieven, inclusief inrichting • Stichting Goede Doelen Nh1816: voor specifieke objecten/ onderdelen binnen project • Stichting Van der Toor: doneert reeds aan Muzee (stijlkamer en bruikleen objecten) • Fonds 1818: breed maatschappelijk, ook inrichting en/ of specifieke bestemming Fondsen met brede culturele nadruk • Stichting Zabawas: brede culturele ondersteuning, soms geschikt inrichting • Stichting Pieter Bastiaan: algemeen cultureel fonds, afhankelijk van aanvraag • Ommeren de Voogt Stichting: cultuurfonds, soms inzetbaar voor inrichting • Gijselaar Hintzen Fonds: klein, maar bruikbaar voor culturele programmering • Gravin van Bylandt stichting: kleinschalige culturele projecten • Van der Mandele stichting: cultureel, misschien ook inrichting Fondsen die zich richten op educatie,
participatie en publieksprogrammering • Fonds Cultuurparticipatie: gericht op culturele producties en activiteiten • Stichting Doen: ondersteunt innovatieve en maatschappelijke cultuurprogramma’s • Oranje Fonds: voor sociale en gemeenschapsgerichte projecten (bv. educatief) • Stichting ’t Trekpaert: waarschijnlijk alleen in programmering • Sluyterman van Loo: creatieve programmering ouderen • Gilles Hondius foundation: kunstbeoefening
Boulderhal in de voormalige Lourdeskerk in Scheveningen
Fondsen die zich richten op bouw, innovatie, restauratie en verduurzaming • DUMAVA: gericht op verduurzaming van maatschappelijk vastgoed. • Provincie Zuid Holland: waarschijnlijk gericht op bouw of verduurzaming • SIM: steun voor restauratie van rijksmonumenten • Kansen voor West: innovatie, klimaat en duurzame stedelijke ontwikkeling, Europees • Dioraphte: ondersteunt sociale en innovatieve projecten, niet specifiek inrichting • BPD Cultuurfonds: gericht op restauratie, architectuur • Gravin van Bylandt Stichting: gericht op restauratie Fondsen overig • Cultuur loket Digitall: inzet digitale interactie
92
93
Colofon Visie op Religieus Erfgoed De Visie op Religieus Erfgoed is een uitgave van de Gemeente Den Haag in samenwerking met JADE Architecten. Den Haag, 2025 Dank aan alle gebedshuizen, geloofsgemeenschappen en iedereen die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van dit document Afbeeldingen Historisch beeldmateriaal: Haags Gemeentearchief Fotografie gebedshuizen: Monumentenzorg Den Haag Sfeerbeelden: Beeldbank Den Haag Kaarten: Michiel Pouderoijen in samenwerking met JADE architecten Schema’s en vormgeving: Marjolijn Vrolijk - JADE architecten