RIS324457 Bijlage concept Visie op Religieus erfgoed Den Haag 2026

Visie op religieus erfgoed DEN HAAG 2026

16 december 2025

Beeld: Gemeente Den Haag; Paschalis Baylon aan de Neuhuyskade, april 2025

Inhoudsopgave Proloog 5 Inleiding 5 Samenvatting 7 Waarde voor de stad 9 Positionering van het religieus erfgoed

13

Internationaal beleid Rijksbeleid Provinciaal beleid Gemeentelijk beleid Evaluatie en actualisatie 21 Trends en ontwikkelingen 29 Ambities 39 Conclusies 43

Bijlages 47 Bijlage 1 - Ontwikkelingsgeschiedenis Bijlage 2 - Conclusies en afspraken ‘Visie op Religieus Erfgoed’ 2020 Bijlage 3 – Chronologische tijdlijn belangrijkste momenten vanaf 2014 Bijlage 4 - Toelichting proces en uitkomsten enquête met voorbeeld Bijlage 5 - Kansenwaaier en flowchart procedure Bijlage 6 - Herbestemming Bijlage 7 - Overzicht subsidies

2

3

Proloog Wie onze stad door de ogen van oude meesters als Jan van Goyen ziet, valt op hoe belangrijk de gebedshuizen en kerktorens waren voor het aanzien van de stad. Dit beeld is veranderd door de ontwikkeling van de stad, die continue doorgaat, maar toch zijn gebedshuizen nog steeds bakens in stadsdelen en wijken, op markante plekken in de stad, zie bijlage 1. Ze maken een belangrijk deel uit van onze ontwikkelingsgeschiedenis. Net als een schilderij is een visie op religieus erfgoed een momentopname en vertegenwoordigt het een tijdsgewricht.

Inleiding In 2020 is de ‘Visie op religieus erfgoed’ vastgesteld1, zie bijlage 1 voor een samenvatting. Met voorliggend beleidsdocument wordt de visie uit 2020 geactualiseerd. In de oude visie is vastgelegd dat de visie op onderdelen aangevuld kan worden. De visie uit 2020 had met name betrekking op de niet-beschermde gebedshuizen en in voorliggend document is dit aangevuld met beschermde gebedshuizen. Het onderwerp religieus erfgoed raakt vele andere onderwerpen en is complex en dynamisch. Dit rechtvaardigt een cyclische beleidsevaluatie en -actualisatie. Het doel van deze actualisatie is te onderzoeken of de vastgelegde afspraken nog steeds voldoen en na te gaan welke trends en maatschappelijke ontwikkelingen er zijn. De belangrijkste trends en ontwikkelingen zijn opgenomen in deze visie, evenals een aantal ambities. De ‘Visie op religieus erfgoed 2026’ vervangt de ‘Visie op religieus erfgoed’ uit 2020. Na 2020 zijn er verschillende relevante ontwikkelingen geweest. De coronapandemie, misstanden in de kerken en de energiecrisis hebben het proces van ontkerkelijking versneld. Trends die al opgemerkt zijn in de visie van 2020, zijn versterkt. Uit evaluatie, gesprekken en bijeenkomsten blijkt de noodzaak om hulp bij diverse opgaves en bij afstoting. Ook blijkt de visie uit 2020 nog niet voor iedereen even helder te zijn.

Tegelijkertijd blijken de vigerende afspraken vanuit gemeentelijk oogpunt nog steeds relevant. De nadruk in deze nieuwe visie ligt dan ook op verduidelijking van de gemaakte afspraken uit 2020 en op aanvullingen als gevolg van moties, van het collegeprogramma en van diverse actuele ambities.

Beeld: W.F.A Delboy; Houtmarkt (links) en Turfmarkt na de demping, gezicht richting Nieuwe Kerk, 1905 4

1

RIS306362

5

Beeld: JADE architecten; O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen, januari 2024

Samenvatting In de ‘Visie op religieus erfgoed 2026’ zijn de gemaakte afspraken uit de voorgaande visie van 2020 gehandhaafd. Samenvattend gaat het om de volgende zaken:

De 4-jaars regeling bij afstoting van gebedshuizen blijft in stand en hierbij blijft duidelijk wat van de gemeente verwacht kan worden bij herbestemming. Het ‘bruikbaarheidsonderzoek’ is omgezet in een ‘kansenwaaier’. Deze kent een bredere aanpak gericht op de omgeving en stimuleert nevenactiviteiten/multifunctioneel gebruik binnen de huidige bestemming. Binnen het gemeentelijk apparaat is één persoon aanspreekpunt voor levensbeschouwelijke organisaties.

Er is structureel €180.000,- beschikbaar voor verlening van instandhoudingssubsidie. Eigenaren worden ondersteund bij het zoeken naar verduurzamingsmogelijkheden, en er is in dit kader een renteloze lening mogelijk gemaakt. Bij afstoting van gebedshuizen wordt het Catharijneconvent betrokken. Waar mogelijk worden klokken en carillons vanwege hun cultuurhistorische waarden behouden.

Eenmaal per jaar organiseert de gemeente een bijeenkomst voor eigenaren van beschermde gebedshuizen. De gemeente onderzoekt de mogelijkheden voor een cultureel samenwerkingsverband, gebaseerd op het verdrag van Faro.

6

7

Waarde voor de stad De betekenis van het religieus erfgoed voor de stad Den Haag en de maatschappij is groot. Het maakt een belangrijk onderdeel uit van het huidige stedelijk weefsel dat het resultaat is van de historische ontwikkeling van Den Haag. Omgeving gebedshuis Den Haag telt meer religieuze gebouwen dan buurten. Vaak staan de gebouwen op een prominente plek of hebben zij inmiddels een belangrijke plek in het hart van de buurtbewoners ingenomen. Wanneer sprake is van ontwikkeling of sloop van gebedshuizen blijkt die betrokkenheid van de buurt uit de maatschappelijke onrust die ontstaat. Tegelijkertijd neemt bij verschillende geloofsgemeenschappen het aantal leden en vrijwilligers dat het behoud en beheer van deze gebouwen op zich kan nemen af. Doordat omwonenden meer gebruik kunnen maken van faciliteiten van een religieus gebouw, ontstaan kansen voor samenwerking, die een bijdrage kunnen leveren aan de instandhouding van gemeenschappen en inspelen op behoeften in de omgeving. Bakens Gebouwen die als religieus gebouw ontworpen zijn kunnen door hun opvallende verschijningsvorm en ligging al eeuwen dominant zijn in het stadsbeeld van Den Haag. Als bakens leveren deze gebouwen een belangrijke bijdrage aan de identiteit, de herkenbaarheid en het karakter van de woon- en werkomgeving van velen.

De positie van gebedshuizen is veelal prominent: ze staan vaak in zichtassen en op in het oog springende plekken.

Beeld: The Hague & Partners/Jurjen Drenth; Scheveningen centrum twee Scheveningse dames in klederdracht pratend in de Keizerstraat, 30 november 2013 8

Maatschappelijke ruimte De groei van de stad zorgt voor grote druk in de wijken. De vraag naar meer ruimte om te wonen en te leven gaat gepaard met de behoefte aan meer maatschappelijke functies in de omgeving. Alhoewel het maken van kerkenvisies is ontstaan door de landelijke tendens van ontkerkelijking, is er ondertussen ook juist weer een toenemende behoefte aan ruimte tot bezinning. Den Haag kent een divers beeld. Er zijn levensbeschouwelijke organisaties (lbo’s) die enorm groeien, en die een goede of stabiele

situatie kennen. Andere organisaties krimpen en staan zelfs op het punt markante gebouwen af te stoten. Het behoud van deze bouwwerken is vanwege de exploitatie een complexe opgave. Daarmee staat ook het behoud van het historische karakter en het stadsbeeld onder druk. Inzet voor de samenleving Veel gebedshuizen in Den Haag zetten zich actief in voor de samenleving door het organiseren van buurtactiviteiten, het bieden van steun aan kwetsbare groepen en het stimuleren van dialoog tussen diverse culturen en religies. Ze fungeren als plekken waar mensen troost en verbinding vinden, waar jongeren begeleiding krijgen, en waar voedsel- en kledinguitgiftes worden georganiseerd voor mensen in nood. Daarnaast dragen gebedshuizen bij aan de sociale stabiliteit van de stad. Ze bieden ruimte voor zingeving, ethische vorming en gemeenschapsgevoel, dit kan bijdragen aan een veilige en harmonieuze samenleving. In een stad als Den Haag, waar mensen van uiteenlopende achtergronden samenleven, zijn deze plekken cruciaal om begrip en onderlinge betrokkenheid te bevorderen. Het maatschappelijk belang van gebedshuizen reikt dus verder dan religie; ze zijn van grote waarde voor het faciliteren van de sociale infrastructuur van Den Haag en verdienen erkenning en ondersteuning, zie de commissie brief 'invulling relatie lbo's2.

2

RIS321836

9

Beeld: The Hague & Partners/Jurjen Drenth; Skyline van Den Haag gezien van het Westeinde met de toren van de Grote of Sint-Jacobskerk op de voorgrond en de moderne kantoorgebouwen van diverse ministeries op de achtergrond, 15 augustus 2013

11

Positionering van het religieus erfgoed Internationaal beleid Nederland heeft verschillende internationale verdragen ondertekend. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zorgt voor de implementatie van de verdragen, zoals het ‘Verdrag van Faro’. Andere verdragen zijn het verdrag van Granada en het verdrag van Malta. Het verdrag van Faro is het meest relevant voor het religieus erfgoed. Dit verdrag stelt onder andere de relatie van het individu en de samenleving met het erfgoed centraal. In Nederland sluit het verdrag goed aan bij ontwikkelingen in de erfgoedsector die te maken hebben met meerstemmigheid, co-creatie, burgerinitiatief en burgerexpertise. Vele eigenaren van gebedshuizen werken landelijk mee aan de jaarlijkse ‘Open Monumentendag’ in september. Hierdoor kan iedereen kennis maken met het religieuze erfgoed. In navolging van het verdrag van Faro zou een samenwerkingsverband of initiatief van gebedshuizen aanvullend nog meer kunnen doen om bewoners meer bij dit erfgoed te betrekken. Gebruikers en eigenaren creëren hiermee meer mogelijkheden om zichzelf goed te kunnen profileren. Zodat er een betere herkenbaarheid ontstaat en de betekenis voor de maatschappij beter wordt getoond Door een gastvrije uitstraling naar de omgeving kan een positieve bijdrage geleverd worden aan het overbruggen van de kloof tussen het ‘religieuze en erfgoed-establishment’.

Deze aanpak biedt ook kansen om vooral jongeren ook te interesseren voor religieus erfgoed.

De herkenbaarheid en vindbaarheid van religieus erfgoed/gebedshuizen heeft een fysieke en ook een digitale component. Deze laatste is minstens zo belangrijk. Goede marketing en communicatie zorgen voor herkenbaarheid, zoals via een website en via sociale media. Via Den Haag Citymarketing is een aantal kerken al vindbaar. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft subsidiemogelijkheden in het kader van ‘Faro’ om projecten mogelijk te maken. De drie speerpunten van het verdrag van Faro zijn: • Participatie in de volle breedte • Openstaan voor andere erfgoed opvattingen • Erfgoed midden in de samenleving

Beeld: D. Valentijn; Interieur Rooms-Katholieke Pastoor van Arskerk, 3 juni 2019 12

13

Een kerkenvisie blijkt vaak een omgevingsvisie in het klein te zijn en kan ook daadwerkelijk een bouwsteen hiervoor vormen

Leefbaarheid wijken & dorpen Economie: toerisme & accomodatiebeleid

Sociale cohesie

Kerkenvisie connecties

Erfgoed, kunst & cultuur

Ruimtelijke inrichting & gebiedsontwikkeling

Vastgoed & herbestemmen

Verduurzaming

Rijksbeleid

Provinciaal beleid

Wetgeving erfgoed Sinds 1 juli 2016 is er één integrale erfgoedwet die betrekking heeft op onze museale objecten, musea, monumenten en archeologie op het land en onder water. Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Hiermee zijn verschillende wetten gebundeld en is participatie verankerd in de wet. Gemeenten moeten een omgevingsvisie opstellen en de bestaande bestemmingsplannen zijn opgenomen in een omgevingsplan. De gemeente heeft tot 2032 om dit omgevingsplan te actualiseren. Samen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van ons cultureel erfgoed mogelijk. Voor het religieus erfgoed is het belangrijk aandacht te besteden aan de cultuurhistorische waarden van de directe omgeving van de monumenten wanneer er gebouwd wordt.

De Provincie Zuid-Holland (PZH) speelt een rol bij de verdeling van subsidies voor rijksmonumenten en bij herbestemming. Zij beschikt over een ‘aanjager herbestemming’, die kan helpen bij dergelijke opgaves en die maatwerkadvies voor rijksmonumenten kan geven. Mogelijk zal de aanjager in de toekomst ook voor gemeentelijke monumenten en beeldbepalende bouwwerken inzetbaar zijn.

Religieus erfgoed Met het programma ‘Toekomst Religieus Erfgoed’ stimuleert de RCE gemeenten om kerkenvisies op te stellen. Het doel hiervan is vooral ook de dialoog tussen gemeente en eigenaren van de gebedshuizen te bevorderen. De RCE houdt de ontwikkeling van kennis actueel door het organiseren van bijeenkomsten en webinars, juist ook voor eigenaren van gebedshuizen. Daarnaast zijn er verschillende publicaties verschenen over herbestemmingen van gebedshuizen, zoals het boek ‘Kerkgebouwen, 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik’. Als onderdeel van de uitgebreide omgevingsvergunning procedure adviseert de RCE bij ingrijpende plannen, functiewijziging of herbestemming.

Voor beleidsafstemming binnen Zuid-Holland is er een groep van de koepelorganisaties gevormd, waarvan het secretariaat door het Erfgoedhuis ZuidHolland wordt uitgevoerd. Het Erfgoedhuis zorgt bovendien voor het vormen van gemeentelijke netwerken, zodat de gemeenten elkaar kunnen inspireren en kennis kunnen uitwisselen. Zij hebben daarnaast de mogelijkheid om bij bijzondere herbestemmingsopgaves voor religieus erfgoed projecten te kunnen initiëren, zoals bijvoorbeeld de inzet van brainstormsessies en hackathons.

Voor rijksmonumenten en beeldbepalende gebouwen in beschermde stadsgezichten zijn er subsidies voor instandhouding, verduurzaming en herbestemmingsonderzoek. Deze herbestemmingssubsidie is bedoeld voor bouwwerken die zich niet makkelijk lenen voor een andere bestemming, zoals gebedshuizen. De RCE verleent ook subsidie voor beschermde orgels en heeft specialisten in dienst die de gemeente adviseren bij restauratie van de orgels en vergunningverlening.

Bron quote: Factsheet “Kerkenvisies feiten en inzichten” van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; Het schema is gebaseerd op een beeld uit hetzelfde document. 14

Beeld: John Lamet; Spui, publiek verlaat de Nieuwe Kerk na een gratis lunchconcert, 1980

15

Beeld: JADE architecten; O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen, januari 2024

Gemeentelijk beleid De gemeente heeft vorig jaar de ‘Erfgoedverordening Den Haag 2024’ vastgesteld. Hierin is onder andere bepaald hoe omgegaan moet worden met gemeentelijke monumenten. Verder is hierin de procedure opgenomen betreffende de aanwijzing van een object tot monument. In de ‘Visie religieus erfgoed 2020’ is al aangegeven dat er op basis van voortschrijdend inzicht en nieuwe kennis besloten is om een beschermingsronde voor te bereiden. Na onderzoek zijn er eind 2024 twintig bouwwerken geselecteerd, waarvan meer dan de helft gebedshuizen zijn. De overige gebouwen zijn onderdeel van ensembles gerelateerd aan religieus erfgoed, zoals pastorieën, consistories en andere bijgebouwen. Er zijn met alle betrokken eigenaren gesprekken gevoerd, waarna besluitvorming door het college van B&W over het voornemen tot aanwijzing plaats zal vinden. Het horen van eigenaren is vastgelegd in de bepalingen in de gemeentelijke Erfgoedverordening 2024, en ingegeven vanuit het oogpunt van participatie.

In het najaar van 2025 is de Omgevingsvisie Den Haag 2050 vastgesteld3. Onderdeel hiervan is ook een participatietraject. Iedereen in de stad, en dus ook eigenaren van gebedshuizen hebben de mogelijkheid gehad aan het participatietraject deel te nemen. Alle belangen, dus ook het maatschappelijk belang, zijn hierin meegenomen. Gebedshuizen spelen een belangrijke rol in het sociale en maatschappelijke leven. Naast hun primaire functie als religieuze ontmoetingsplaatsen, vormen zij belangrijke centra voor gemeenschapszin, welzijn en sociale cohesie. In de Omgevingsvisie is ook de identiteit van de stad een belangrijk thema, ook hierbij kunnen gebedshuizen een belangrijke rol spelen als dragers van de identiteit en bakens van wijken. De uitgangspunten van de geactualiseerde ‘Visie op religieus erfgoed 2026’ moeten in het Omgevingsplan worden opgenomen. De implementatie zal per gebied worden ingevoerd. Indien bij gebedshuizen multifunctioneel gebruik meerwaarde heeft, zal bij de opstelling van het gebiedsplan waarbinnen de betreffende gebedshuizen vallen onderzocht worden welke verruimingsmogelijkheden er zijn bovenop de maatschappelijke functie. Voor zover de Huisvestingsverordening Den Haag 20234 hierin niet voorziet, kan onderzocht worden of ruimere splitsingsmogelijkheden bij woningen die eigendom zijn van gebedshuizen, aan de orde zijn.

3 4

16

RIS322469 RIS313365

17

De monumentale gebedshuizen van Den Haag

De monumentale kerken van Den Haag

Lourdeskerk

Wijk 01 Oostduinen

Wijk 02 Belgisch Park

Wijk 07 Scheveningen

De kaart laat de monumentale gebedshuizen van Den Haag zien en in welke wijk ze zijn gesitueerd.

Nieuwe Badkapel

Oude kerk Scheveningen

Wijk 03 Westbroekpark en Duttendel

Eben Haezerkerk Kerk van de Heilige Ant. Abt.

American Protestant Church

Nieuwe Kerk Duinstraat Rk Kerk Onbevlekt hart van Maria Wijk 06 Van Stolkpark en Scheveningse Bosjes

Wijk 09 Geuzen- en Statenkwartier

Wijk 04 Benoordenhout Kapel R.K. begraafplaats

Wijk 08 Duindorp

Wijk 05 Archipelbuurt

First Church of Christ Scientist

Wijk 13 Vogelwijk

Doopsgezinde kerk Wijk 22 Zeeheldenkwartier Apostolische gemeente

Bethlehemkerk

Portugese synagoge Christus Triumfatorkerk

Kloosterkerk

Deutsche Ev. Kirche/Deutsche Evangelische Gemeinde im Haag Wijk 26 Bezuidenhout

Oud Kath. Kerk Wijk 28 Centrum

Wijk 21 Regentessekwartier

Kapel Zusters der Liefde Grote kerk

Evangelische Lutherse kerk Heilige Agnes

Wijk 19 Vruchtenbuurt

Wijk 31 Rustenburg en Oostbroek

Nieuwe Kerk Spui

H. Teresia van Avila

Heilige Familie

vml. Synagoge

Wijk 27 Stationsbuurt

Wijk 29 Schildersbuurt

Wijk 30 Transvaalkwartier

Julianakerk

Wijk 39 Binckhorst

Wijk 43 Forepark

Marthakerk

Kerk en scholencluster City Life Church

Rk Pastoor van Arskerk Wijk 15 Kijkduin en Ockenburgh

Rk kerk OLV van Goede Raad/RK Church of our Saviour

Waalse kerk Olv. Onbevlekt Ontvangen

Wijk 20 Valkenboskwartier

Wijk 14 Bohemen en Meer en Bos

Wijk 24 Haagse Bos

Wijk 23 Willemspark

St. Jacobus

Noorderkerk Wijk 11 Duinoord

Wijk 12 Bomen- en Bloemenbuurt

H. Pachalis Baylon

Vredeskapel

Wijk 10 Zorgvliet

Maranathakerk

t Kruispunt Wijk 25 Mariahoeve en Marlot

Wijk 32 Leyenburg

Wijk 18 Waldeck

Wijk 37 Groente- en Fruitmarkt

Thomaskerk

Laakkerk Wijk 38 Laakkwartier en Spoorwijk

Wijk 35 Zuiderpark

O.L. Vrouw Hemelvaart Wijk 41 Hoornwijk

Wijk 17 Loosduinen Abdijkerk Loosduinen Adventkerk Wijk 16 Kraayenstein en Vroondaal

Wijk 33 Bouwlust en Vrederust

Shalomkerk

Antonius en Lodewijkkerk Wijk 34 Morgenstond

Wijk 36 Moerwijk Wijk 42 Ypenburg

Wijk 40 Wateringse Veld

19

Evaluatie en actualisatie In dit hoofdstuk wordt ingegaan op aspecten die in de ‘Visie op religieus erfgoed 2020’ reeds aan de orde zijn gekomen. In 2022 zijn er enquêtes gehouden voor onderzoek rond beschermde gebedshuizen. In bijlage 4 wordt hier nader op ingegaan. Ondanks dat het onderzoek een paar jaar geleden is uitgevoerd, blijken de uitkomsten aan te sluiten op wat zich momenteel in de praktijk voordoet. Er zat een mate van voorspellende waarde in de uitkomsten, zoals de verwachting dat beschermde gebedshuizen afgestoten zouden gaan worden en dat het aantal vrijwilligers zou afnemen. Hieronder wordt per onderwerp vermeld in hoeverre dit tot herziening van de afspraken uit 2020 leidt.

Een aanvulling

op d e

visi eu it 2 0

20

+ p Visie o s u e i Relig d e o Er fg

2020

Aanvulling

2025

p Visie o s u e i Relig d e o Er fg

2020

s tie lisa a u t c Met a

Beeld: D. Valentijn; fragment van de American Protestant Church, 6 mei 2004 20

21

4-jaarsregeling Wanneer we het gemeentelijk beleid als vastgelegd in de oude ‘Visie op religieus erfgoed 2020’ 5 vergelijken met dat van andere gemeenten dan valt op dat dit een strenge regeling is. In het kort gaat het erom dat in Den Haag: • Bij afstoting van een religieus gebedshuis de (maatschappelijke) bestemming voor 4 jaar gehandhaafd blijft. • Indien een initiatiefnemer een door de omgeving gedragen, goed plan kan overleggen kan hiervan afgeweken worden.

Kijken we terug in de tijd dan wordt duidelijk hoe deze regeling is ontstaan en uit interne evaluatie blijkt dat het beleid ervoor gezorgd heeft dat er een voor de gemeente werkbare situatie is ontstaan. Zie ook bijlage 3 voor een chronologisch overzicht met hierin ook de relevante moties. Ontwikkelaars moeten door de 4-jaarsregeling participatief te werk gaan en met een goed passend en voor de gemeente aanvaardbaar plan te komen. Dit sluit nauw aan op datgene wat de wetgever met de Omgevingswet beoogt. Namelijk dat bij iedere ontwikkeling participatie een rol speelt. Het blijkt tijdens bijeenkomsten en gesprekken dat sommige eigenaren de 4-jaars regeling als belemmerend ervaren. In de praktijk vallen de verschillen met andere gemeenten mee, maar er is een aantal voorbeelden in de stad van herbestemmingen die een lang traject achter de rug hebben. Het beeld dat de 4-jaarsregeling belemmerend werkt is niet in alle gevallen terecht. Het bestemmingsplan is altijd bepalend. Tijdens de bijeenkomsten met de eigenaren van beschermde gebedshuizen op 30 januari 2023 en 11 maart 2025 zijn de 4-jaarsregeling en de hulpmiddelen die de gemeente aanbiedt uitgelegd en besproken.

5

22

RIS 283891, RIS297505 en RIS306362

Alles overziende zien wij geen aanleiding om de 4-jaarsregeling en de hiermee samenhangende afspraken te wijzigen. Wel gaan we in plaats van een ‘bruikbaarheidsonderzoek’ nu werken met een ‘kansenwaaier’. Hiermee brengt de gemeente de omgeving nog beter in beeld en zoekt naar eenvoudige hulpmiddelen om initiatiefnemers meer ruimte te bieden binnen de huidige kaders. Deze kansenwaaier is verder uitgewerkt in bijlage 5, en dat geldt ook voor de procedure die van toepassing is bij het afstoten van een gebedshuis. Welke rol de gemeente heeft en wat van de gemeente verwacht mag worden, bijvoorbeeld bij herbestemming, wordt uiteengezet in bijlage 6. De gemeente zal bij herbestemming pas na 4 jaar voor een herbestemmingsprofiel zorgen, als de initiatiefnemer of eigenaar dit voor die tijd al niet opgesteld heeft. Afname gebruik en afstoten beschermde gebedshuizen Mede door de coronapandemie blijkt het gebruik van beschermde religieuze gebouwen als gebedshuis verder afgenomen. Tegelijkertijd is er ook een aantal religieuze gemeenschappen die groeien en blijven onder andere migrantenkerkgemeenschappen op zoek naar gebedsruimte. Uit de enquête in 2022 bleek dat een aantal geloofsgemeenschappen te kennen gaf binnen vijf jaar beschermde gebedshuizen te moeten afstoten. Inmiddels is duidelijk dat er mogelijk vier of vijf monumentale gebedshuizen afgestoten gaan worden.

Met de eigenaren is nauw contact en met de ‘kansenwaaier’ is inmiddels al (vertrouwelijk) ervaring opgedaan. Waar mogelijk is contact over het kunnen overdragen aan een andere geloofsgemeenschap die op zoek is naar ruimte.

Beeld: J. Stegeman; De Gereformeerde Christus Triumfatorkerk op de hoek van de Laan van Nieuw Oost-Indië, 1965 23

Beeld: J. du Vignon; Het oude, in 1767 vernieuwde, orgel in de Grote of St. Jacobskerk, 1970

Multifunctioneel gebruik In de praktijk zien we dat gebedshuizen soms jarenlang leeg staan na afstoting. Dat is slecht voor de omgeving, het gebouw zelf en de uitstraling van de gemeente. Juist omdat er veel vraag is naar grote ruimtes door bijvoorbeeld andere geloofsgemeenschappen of gebruikers als koren en andere muziekverenigingen, is het van belang hier aandacht voor te hebben en te zorgen voor tijdelijk gebruik gedurende de 4 jaar. De kansenwaaier kan hier een belangrijk hulpmiddel bij zijn. In bijlage 5 wordt ingegaan op de kansenwaaier en het toepassen voor multifunctioneel gebruik met behoud van de maatschappelijke bestemming. Daarnaast zouden maatwerkoplossingen eigenaren kunnen helpen bij optimalisatie van huidig gebruik. Een kans is ook dat bij bijgebouwen van gebedshuizen splitsing van woondelen of verruiming van de maatschappelijke functie kan helpen bij het bieden van toekomstperspectief. Met de Woonvisie 20406 wordt hieraan bijgedragen. Het Omgevingsplan staat wonen in een gebouw met maatschappelijke bestemming niet toe. Ook niet tijdelijk. Vanuit wonen is de ruimtevraag zeer groot als het gaat om tijdelijke huisvesting. Het is van belang na te gaan in hoeverre dit onderwerp betrokken kan worden bij de aanpassing van het Omgevingsplan, al dan niet als het om beschermd erfgoed gaat.

6

24

Herbestemming Herbestemming van monumenten is een complexe opgave, in de ‘Visie op religieus erfgoed 2020’ is vastgelegd dat na de 4 jaargde gemeente een herbestemmingsprofiel opstelt, zie bijlage 6 voor een toelichting en de procedure. De kansenwaaier fungeert als belangrijke bouwsteen van het herbestemmingsprofiel. Niet alleen de gemeente ziet het belang in van ondersteuning bij herbestemmingsopgaven. Naast de RCE en PZH kan ook een beroep gedaan worden op partijen zoals BOEI en de vereniging Hendrick de Keyser, die eigenaren ook kunnen helpen bij herbestemming. Ook deze afspraak blijft ongewijzigd. Onbeschermd en maatschappelijke functie Niet alle gebedshuizen zijn als monumentaal, karakteristiek of beeldbepalend gekwalificeerd. Het omgevingsplan zal bepalend zijn voor het behoud van maatschappelijke vierkante meters, en niet zozeer voor het behoud van de aanwezige cultuurhistorische waarde. We zien dat de stad groeit, en die trend zal de komende decennia alleen maar doorzetten. Dat betekent dat zorgvuldig omgegaan moet worden met de huidige maatschappelijke functies in de stad omdat die relatief minder zullen worden, en waarvan bekend is dat er grote behoefte aan is en blijft. Dat blijkt onder andere uit de vraag die er ook vanuit de cultuursector is naar beschikbare ruimte.

Dit maakt ook dat, ondanks dat een behoorlijk aantal gebedshuizen afgestoten zal worden, de inzet op behoud van maatschappelijke vierkante meters groot zal blijven. Een reden te meer om de huidige 4-jaarsregeling bij het afstoten van gebedshuizen in stand te houden.

RIS318960

25

Onderhoudssubsidie Door eigenaren is aangegeven dat het beter zou zijn als ruim voor aanvang van het subsidiejaar bekend is welk subsidiebedrag verleend wordt. Hiermee wordt tijd gewonnen om partijen te kunnen vinden voor de uitvoering van de werkzaamheden waarvoor subsidie wordt verleend. Volgens de subsidieverordening dient uitvoering in het betreffende subsidiejaar plaats te vinden, alleen bij hoge uitzondering kan uitstel worden verleend. Inmiddels is de uiterlijke indieningsdatum naar aanleiding van dit verzoek van de eigenaren vervroegd naar 1 augustus. Streven is dat rond oktober duidelijk is welk bedrag men tegemoet kan zien. Het nadeel van de vervroeging is dat uitvoerende bedrijven minder snel bereid zijn prijzen over een langere periode te garanderen. Het gevolg kan zijn dat offertes verhoogd zullen worden. Verwacht wordt dat de komende jaren de verlening adequaat plaats zal vinden. Een ander punt is de hoogte van het subsidiebudget. Van het jaarlijkse budget gaat in de regel maximaal 1/3 deel naar rijksmonumenten, en 2/3 deel naar gemeentelijke monumenten. In 2021 en 2022 is incidenteel het budget opgehoogd, de restanten zijn in 2023, 2024 en 2025 verdeeld. Ook voor 2026 is extra budget gevonden. Uit de ervaringen van de afgelopen 3 jaar kan worden afgeleid welk bedrag voldoende is om aan de vraag te voldoen.

In 2025 heeft het college naar aanleiding van de motie ‘onderhoud de onderhoudspot’ onderzocht hoe er structureel meer financiële middelen gevonden kunnen worden voor 2027 en daarna. Deze structurele financiële middelen zijn beschikbaar, en zullen mede dienen om de in 2025 aan te wijzen extra monumenten financieel te ondersteunen.

subsidiëren. Dat Den Haag ook religieus erfgoed uit de categorie rijksmonumenten met een relatief bescheiden subsidieert, wijkt ook af.

Beeld: D. Valentijn; Interieur Maranathakerk, november 2020

Kerkelijke interieurs Bij de voorbereiding op de aanwijzing van religieus erfgoed tot gemeentelijk monument is ook aandacht besteed aan de interieurs. In een aantal gevallen heeft het interieur een belangrijk aandeel gehad in het voornemen om het gebouw aan te wijzen tot monument. Wel is gebleken dat indien het erfgoed niet aard en nagelvast zit aan het gebouw, bescherming juridisch gezien een uitdaging is. Zeker bij afstoting en herbestemming blijken religieuze interieurs kwetsbaar. Iedere situatie staat op zichzelf en bovendien kan het kerkelijk recht een rol spelen. Het landelijke platform van het Catharijneconvent heeft veel ervaring opgedaan op dit gebied, en specifieke methodes ontwikkeld om hieraan een bijdrage te leveren. Zij zullen in dergelijke situaties dan ook betrokken worden bij de opgave.

De regeling die de verlening van instandhoudingssubsidie mogelijk maakt zal in 2026 herzien worden omdat dit bij vaststelling van de huidige regeling zo is bepaald. Om nog beter duidelijk te maken welke kosten subsidiabel zijn, zal in de nieuwe regeling mogelijk gebruik gemaakt gaan worden van de ‘Leidraad subsidiabele kosten’, zoals ook het Rijk en de Provincie hanteren. Overigens is er op dit gebied sprake van een uitzonderlijke situatie ten opzichte van andere gemeenten. In Den Haag worden van de gemeentelijke monumenten alleen de gebedshuizen gesubsidieerd. Bij andere gemeenten wordt over het algemeen geen aparte groep gesubsidieerd. Er zijn gemeenten die helemaal geen subsidie geven of die alle gemeentelijke monumenten 26

27

Trends en ontwikkelingen Na de vaststelling van de oude ‘Visie op het Religieus Erfgoed 2020’ zijn er verschillende relevante nieuwe ontwikkelingen en relevante trends ontstaan. Deze worden in dit hoofdstuk behandeld, en voor zover hier nog niet duidelijk wordt gemaakt hoe we ermee verder gaan, worden ze in het volgende hoofdstuk als ambitie verder verwerkt. Verzamelgebouw gebedshuizen In het kader van het coalitieakkoord ‘Den Haag 20222026, Voor een stad die tegen een stootje kan’, wordt ingezet op onderzoek naar de huisvesting van meerdere levensbeschouwelijke organisaties in één gebouw. Bekend is dat vele van deze gemeenschappen geen passende huisvesting kunnen vinden, terwijl daar er wel veel behoefte aan is. De verschillende aspecten die rond dit knelpunt spelen zijn in beeld gebracht, en er wordt gekeken naar een passend gebouw. Gekeken is ook naar de wijze waarop andere gemeenten dergelijke huisvesting hebben georganiseerd, zoals bijvoorbeeld Amsterdam. Op 18 juli 2025 is de commissiebrief 'update huisvesting migrantenkerkgemeenschappen' aan raad toegezonden7 Beeldbepalende bouwwerken Met het Omgevingsplan ontstaan er ook mogelijkheden om beeldbepalende bouwwerken aan te wijzen en te verankeren. Een beeldbepalend bouwwerk onderscheidt zich van zijn omgeving. Er is nog geen lijst beeldbepalende gebouwen vastgesteld8.

Bij de oude ‘Visie op religieus erfgoed’ is wel reeds een lijst met gebedshuizen geselecteerd die hiervoor in aanmerking komen (categorie A en B). Een aantal van deze bouwwerken is geselecteerd voor de status van gemeentelijk monument. De bouwwerken die hier niet voor in aanmerking komen vormen de basis voor het traject van aanwijzing van beeldbepalende religieuze bouwwerken. De verdere consequenties die hier in het kader van het omgevingsplan bij horen zijn nog niet vastgesteld, en worden overlegd met de eigenaren. Beeld: D. Valentijn; Kapiteel van één van de marmeren zuilen in het koor van de parochiekerk van de Heilige Familie; 11 maart 2005 28

Onderhoud aan orgels In de visie uit 2020 is dit onderwerp niet expliciet aan de orde geweest, maar het is wel zeer relevant. Het vergt de nodige inspanning om een grote restauratie van een orgel gefinancierd te krijgen. Met hulp van de RCE, Provincie, inzet van de eigenaar en fondsen kan een restauratie van de grond komen. Van een aantal orgels is bekend dat hier achterstanden zijn, maar dat moet ook tegen het licht van de afstoting van het religieus erfgoed bezien worden. Net als met het onderhoud van gebouwen leidt uitstel tot significante toename van de kosten. Het is in het belang van het cultureel erfgoed dat er verantwoorde keuzes worden gemaakt. De gemeente zal initiatiefnemers zo nodig met kennis en door verbinding met instanties helpen bij dit vraagstuk. Klinkend erfgoed Recente voorbeelden uit het land laten zien dat er rond bestaande klokken in kerktorens het nodige te doen kan zijn. Soms kan er een probleem zijn met geluidsoverlast. Zeker als dit een bestaande luidinstallatie is, is dat voor de eigenaar van religieus erfgoed een lastige kwestie. Het kan leiden tot het aanpassen van de installatie. Ook kan het zijn dat er sprake is van groot onderhoud, en dan kunnen de kosten soms onverwacht hoog oplopen. Toch hoort de functie van de klok en de carillons tot het wezen van het religieuze gebouw en is daarmee van belang.

Waar mogelijk worden klokken en carillons vanwege hun cultuurhistorische waarden behouden. Dit sluit aan op de op 25 juli 2025 ingekomen schriftelijke vragen9.

RIS322743 Motie "Bescherm en behoud beeldbepalende gevels van religieus erfgoed”, 6 juli 2021, RIS 307060 Motie ‘Bescherm beeldbepalend zoals bedoeld’, 29 december 2023, RIS 317559 9 RIS323035, ´Bescherming van het luiden van kerkklokken als cultureel erfgoed´ 7 8

29

Beeld: D.Valentijn; Evangelisch Lutherse Kerk, 25 oktober 2019

Duurzaamheid Uit de enquêtes en overleggen bleek de grote behoefte aan hulp bij verduurzaming van het religieus erfgoed. Een eerdere duurzaamheidskring voor gebedshuizen uit 2017 is nieuw leven ingeblazen. Diverse bijeenkomsten zijn inmiddels georganiseerd, waarbij maatwerkadvies is aangeboden. Een aantal eigenaren van beschermde en niet-beschermde gebedshuizen heeft bij het rijk subsidie aangevraagd, allen zijn geïnformeerd over de nieuwe DUMAVA openstellingen (subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed die eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet komt in de kosten om te verduurzamen). Inmiddels is er een aantal goede voorbeelden van verduurzaming, die inspirerend kunnen werken voor andere eigenaren. Intensieve, meer op subsidie toegesneden hulp bij verduurzaming voor religieuze instellingen is gekoppeld aan de bestaande maatschappelijke bestemming. Bij wijziging van de bestemming blijft de advisering door de afdeling Monumentenzorg, maar zal de intensieve begeleiding vervallen. Wel is informatie voor verduurzaming bij een herbestemming beschikbaar.

Religieus gebruik gebedshuizen Duidelijk is dat het benutten van gebedshuizen voor geloofsbeleving sterk wisselt. Verschillende geloofsgemeenschappen trekken volle zalen en andere lopen sterk in gemeenteleden terug en verkeren in grote financiële problemen. Kerkelijk gezien loopt Nederland qua trend 5 à 10 jaar achter op Engeland. Recent onderzoek in Engeland toont aan dat daar, nadat decennia lang de gebedshuizen daar leegstroomden, er nu sprake is van een sterke omgekeerde beweging11. Uit het onderzoek blijkt de stijging van het aantal kerkgangers van 2018 tot 2024 in Engeland en Wales, verdeeld over verschillende leeftijdsgroepen. Een grafiek laat een gemiddelde stijging van 4% zien in alle leeftijdsgroepen, met de grootste stijging van 12% onder 18-24-jarigen en een stijging van 9% onder 24-34-jarigen. Kerkgroei heeft een impact op de samenleving, zegt The Quiet Revival, omdat kerkgangers vaker actief deelnemen aan activiteiten die de lokale gemeenschap ten goede komen, zoals doneren aan voedselbanken, vrijwilligerswerk of aan goede doelen geven12.

Het aanbod bestaat uit: • Renteloze lening voor maatschappelijke organisatie tot € 250.000,-10

Al met al betekent dit dat het van belang is deze trend goed te blijven volgen.

• Een maatwerkadvies voor inzicht in energiebesparende maatregelen en terugverdientijden • Advisering over verduurzaming van verdere bedrijfsvoering zoals afval, vervoer, voeding, water & klimaatadaptatie, grondstoffen, mobiliteit, eten & drinken, diversiteit & inclusie en communicatie rond duurzaamheid.

RIS320859 ´Opvallende groei kerkbezoek onder jongeren in het Verenigd Koninkrijk: “De kerk leeft weer” - Cvandaag.nl´ 12 'Een stille opwekking' gaande in Verenigd Koninkrijk, Generatie Z weet de kerk weer te vinden - Revive

10

11

30

31

Cultuur In verschillende religieuze gebouwen vinden al culturele activiteiten plaats. Ook in het kader van de ‘kansenwaaier’ wordt cultuur als aspect onderzocht. Dergelijke bouwwerken hebben over het algemeen een uitstekende akoestiek en zijn zeer geschikt als concertlocatie13. Daarnaast ontstaan in ons land verschillende culturele evenementen rond gebedshuizen die bijdragen aan een rijker cultureel aanbod, beter gebruik en groei van aantallen vrijwilligers. In Zuidwest Friesland is bijvoorbeeld een samenwerkingsverband ontstaan van kerkeigenaren met de cultuursector, waarbij de beleving van gebedshuizen op elkaar is afgestemd en zelfs kerken onbeheerd hele dagen worden opengesteld. Hieraan is een route verbonden, maar iedereen kan er ook afzonderlijk terecht. Een landelijk initiatief op 2e Pinksterdag lijkt ook steeds meer vorm te krijgen. Naast Utrecht heeft ook Rotterdam sinds 2023 een gebedshuizen-festival. Het bureau ‘De Kerkvernieuwers’ organiseert dit samen met de gemeente. Het festival duurt drie dagen en de opbrengst is naast een betere verstandhouding ook een betere openheid voor nieuwe ideeën uit de samenleving. Dit werkt inspirerend. We willen verkennen of een vergelijkend evenement binnen Den Haag haalbaar is.

13

32

Interview wethouder Bruines in Toonbeeld, juni 2025

Rond de Haagse orgels zijn er ‘Orgel wandeltochten’ georganiseerd, en in diverse gebedshuizen worden lunchconcerten gegeven die veelal gratis toegankelijk zijn. Bijzonder is ook de aandacht die er is op educatief gebied voor kinderen door het Haags Orgel Kontakt. In de Kloosterkerk worden interessante cross-overs georganiseerd tussen kunst, muziek en licht, zoals het project ‘Escher & Bach’.

Beeld: Spaarnestad fotoarchief; Remonstrantse kerk, wandschildering door G. Hordijk, 1930 33

Sociaal-maatschappelijke inzet Van oudsher is de inzet van geloofsgemeenschappen voor de maatschappij van zeer grote waarde. De samenwerking met de burgerlijke gemeente is van groot belang. In vele gebedshuizen zijn thans voedselbanken ondergebracht, maar ook vervullen ze deels een rol als buurthuis, worden bijeenkomsten met de omgeving verzorgd en richten ze zich op een laagdrempelige manier op bezoekers. In 2022 is onderzoek uitgevoerd naar de activiteiten die zichtbaar worden ondernomen tegen armoede en schulden in Den Haag: ‘GERECHTIGHEID EN BARMHARTIGHEID’. Hieruit blijkt de grote inzet die hiervoor wordt gedaan en de breedte van de activiteiten die worden georganiseerd. Dit onderzoek wordt om de 3 jaar herhaald om goed in beeld te houden wat de voortgang is. In Haarlem is vanuit het Kerkenvisie-traject een project ontstaan wat ondersteund is vanuit de ‘Erfgoed-deal’, een subsidie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, wat de gebedshuizen zich vooral laat profileren als buurthuizen. Het project heet ‘Buurtbakens’, en draagt bij aan een uitstekende participatie tussen gebedshuizen en hun directe omgeving. Participatie vergroten In de praktijk zijn ambities op het gebied van toegankelijkheid, een breder publieksbereik, actief meedoen aan erfgoedactiviteiten al gemeengoed.

Het Faro-verdrag voegt hier nog uitdagingen aan toe en propageert een nog verder gaande samenwerking, waarbij deelneming voorop staat. Belangrijk aandachtspunt is de participatie van de omgeving bij veranderingen aan het uiterlijk en/of het gebruik van het gebedshuis. Dat geldt zeker ook bij multifunctioneel gebruik en dus voor de toepassing van de kansenwaaier, maar ook bij evenementen en bij herbestemming.

34

Vanuit de Faro-gedachte is niet alleen het bestaande, gedefinieerde erfgoed het vertrekpunt, maar ook wat burgers zien als erfgoed. Voor het erfgoedveld kan dit betekenen dat het moet leren omgaan met verschillende perspectieven op erfgoed, de roep om inclusiviteit, een dynamischer erfgoedbegrip, integraliteit (i.p.v. verschillende erfgoeddomeinen), een grotere rol voor erfgoed als drager van verhalen, geschiedenis en identiteit, en mondelinge geschiedenis als zelfstandig erfgoed. Behoud van erfgoed is geen doel op zich, zo stelt het verdrag, maar moet ten goede komen aan de samenleving. Die gedachtegang is niet onbekend in Nederland. Denk aan de relatie die de afgelopen decennia vanuit erfgoed is gelegd met ruimtelijke ordening om de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkelingen te verbeteren. Het Verdrag van Faro daagt erfgoedinstellingen en overheden uit om vergelijkbare relaties te leggen met andere thema’s, zoals leefbaarheid, sociale cohesie, integratie, welzijn, gezondheid, arbeidsparticipatie, klimaatadaptatie en bijvoorbeeld openbare orde en veiligheid. Dit is grotendeels nog onbekend terrein. De kansenwaaier kan een hulpmiddel zijn voor deze opgave. Samenwerking tussen eigenaren Bij met name de kleinere kerkgemeenten blijkt uit de enquête dat er behoefte is aan samenwerking. Het zorgt voor kennisuitwisseling en voor wellicht gezamenlijke activiteiten.

Door eigenaren van gebedshuizen te ondersteunen in samenwerking kan er bovendien een bijdrage geleverd worden aan het beter benutten van gebedshuizen, waarbij zoals in Rotterdam en Utrecht ingespeeld kan worden op beleidsdoelen op het gebied van toerisme, vrijetijdsbeleving, cultuur en sport.

35

Veiligheid Naast constructieve veiligheid van gebouwen, die bij herbestemming of multifunctioneel gebruik aan de orde kan komen, is ook sociale veiligheid een belangrijk aspect van deze visie. Maatschappelijke en (geo-)politieke ontwikkelingen laten een toenemende polarisatie in de samenleving zien. Deze toename vraagt om aandacht, verbinding en het bewaken van de menselijke maat om het welzijn te bevorderen. De levensbeschouwelijke en religieuze gemeenschappen spelen een belangrijke rol in de sociale cohesie van de stad. Hun inzet, gedreven door geloof en overtuiging, versterkt de gemeenschapszin van Den Haag. Met hun werkzaamheden dragen de gemeenschappen bij aan onder andere het ondersteunen van armen, het zorgen voor zieken en het bieden van een fysieke veilige haven in de vorm van het gebedshuis. Daarnaast zijn er tal van initiatieven om mensen samen te laten komen, vieringen om de (religieuze) identiteit te versterken en mensen een gevoel van verbondenheid te geven. Al deze activiteiten dragen bij aan sociale stabiliteit in de stad en daarmee aan de veiligheid in brede zin. De diversiteit in religieuze, culturele en etnische achtergronden maakt echter dat geopolitieke gebeurtenissen direct invloed kunnen hebben op het welzijn en het ervaren van veiligheid en rust in Den Haag.

Zo hebben we ons geconfronteerd gezien met de gevolgen van polarisatie, extremisme en geopolitieke onrust. De gemeente kan geopolitieke situaties niet oplossen. De gemeente kan wel een belangrijke rol spelen in het tegengaan van onrust door onder andere nauw in contact te staan met de gemeenschappen. Levensbeschouwelijke organisatiesnworden hierin gezien als belangrijke graadmeters en gesprekspartners. Een goede relatie tussen de gemeente en de verschillende levensbeschouwelijke organisaties is cruciaal. De gemeente als neutrale verbinder maakt ook dat gemeenschappen die elkaar zelf niet zullen opzoeken, toch met elkaar in contact komen. Bekend maakt bemind en in het gepolariseerde landschap van vandaag, is elkaar kennen de meest directe vorm van preventie van polarisatie.

Beeld: Harry van Reeken; Life I Live festival, een optreden op het Kerkplein, 26 april 2016 36

Eén aanspreekpunt In de gemeente Den Haag is in het kader van netwerk/ relatiebeheer een medewerker aangesteld die externe vragenstellers kan helpen. Verschillende belangen die een rol spelen in het beleid van de gemeente, zorgen voor een diffuus beeld voor de eigenaren van de religieuze gebouwen en maakt vraagstukken complex als de belangen elkaar niet versterken. De eigenaren van het religieus erfgoed hebben gevraagd om één aanspreekpunt voor alle hen betreffende aspecten. De nieuwe relatiebeheerder is ook contactpersoon van levensbeschouwelijke organisaties en daarmee aanspreekpunt voor religieuze instellingen.

Contact Voor alle vragen met betrekking tot de religieuze gebouwen van Den Haag kunnen de eigenaren van de gebedshuizen mailen naar: inclusiefsamenleven@denhaag.nl Benoem in het onderwerp dat de vraag komt vanuit een religieuze of levensbeschouwelijke organisatie. Het team achter het aanspreekpunt zorgt ervoor dat de vragen bij de juiste personen of afdelingen terecht komen.

De gemeente Den Haag borduurt daarmee voort op een rijke historie in het samenwerken met levensbeschouwelijke organisaties. 37

Beeld: D. Valentijn, Nieuwe Kerk, januari 2019

Ambities Uit het vorige hoofdstuk blijkt dat de eigenaren en gebruikers van gebedshuizen een complexe en veelomvattende opgave hebben, zeker als het om beschermde monumenten gaat. Naast dat in dit visiedocument de huidige stand van zaken is vermeld, worden ook de ambities beschreven. Met de uitvoering van de ambities wordt een bijdrage geleverd aan de ondersteuning van de religieuze instellingen en bevestigd dat ze van grote waarde zijn voor het maatschappelijk belang en de sociale infrastructuur van de stad. De ambities zijn hieronder puntsgewijs opgenomen.

• De gemeente Den Haag zet zich al lange tijd in voor subsidiëring van het onderhoud van de beschermde gebedshuizen en heeft de ambitie dit te blijven doen. Het structurele budget wordt verhoogd. Ook nog tot gemeentelijk monument aan te wijzen gebedshuizen kunnen gebruik maken van deze subsidie. • Omdat het aandeel van de maatschappelijke vierkante meters ten opzichte van andere functies onder druk staat zal de inzet blijven om deze voor de stad belangrijke functie te behouden. De huidige regeling bij het afstoten van religieuze gebouwen blijft dan ook gehandhaafd en wordt verwerkt in het Omgevingsplan. In het Omgevingsplan zullen de locaties met beeldbepalende religieuze bouwwerken conform vastgesteld beleid worden opgenomen. Dit wordt nog uitgewerkt en overlegd met de eigenaren.

38

• In het verlengde van de ‘Visie op religieus erfgoed 2020’ zal de gemeente zich inzetten voor het opstellen van kansenwaaiers (voorheen bruikbaarheidsonderzoek) bij het afstoten van beschermde gebedshuizen. De kansenwaaier is deels uitgetest en heeft zich bewezen. Nagegaan wordt of hier een aanpak zoals in Haarlem (‘Buurtbakens’) aan verbonden kan worden. De kansenwaaier kan ook worden gebruikt voor maatwerk en is het voorportaal voor herbestemmingsonderzoek. De gemeente zal alleen overgaan tot de opstelling van een herbestemmingsprofiel nadat de 4 jaar zijn doorlopen en als er een kansenwaaier is, maar tegelijkertijd kan er altijd in vooroverleg gesproken worden over een goed plan. • Bij afstoting van beschermde en niet-beschermde gebedshuizen wordt gewerkt volgens de in bijlage 5 opgenomen flowchart. De afdeling Monumentenzorg en Welstand en de afdeling Projecten vormen samen het aanspreekpunt.

39

• De gemeente zorgt voor een jaarlijkse bijeenkomst voor eigenaren van beschermde gebedshuizen en zal hierbij actuele onderwerpen agenderen, bovendien wordt de gelegenheid geboden om onderling kennis uit te wisselen en goede voorbeelden te tonen. • Om de ambitie om in 2030 klimaatneutraal te realiseren zet de gemeente in op verduurzaming van alle gebouwen in de stad. Zo bereiden we de stad voor op de overstap naar aardgasvrije warmteoplossingen. De ambitie is alle eigenaren te ondersteunen met bijvoorbeeld maatwerkadvies en een rentevrije lening voor maatschappelijke instellingen. Als er nieuwe regelingen of wijzigingen zijn, dan worden deze binnen de bestaande kringen en netwerken kenbaar gemaakt. • Met de eigenaren en gebruikers van religieus erfgoed zal verkend worden of een cultureel samenwerkingsverband zoals de ‘Heilige Huisjes’ in Rotterdam, of een ander, zo mogelijk op het verdrag van Faro gebaseerd project, haalbaar is.

• De gemeente zet zich in om de eigenaren van beschermd religieus erfgoed zo goed mogelijk gebruik te laten maken van de kennis, ervaring en regelingen die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Provincie Zuid-Holland en het Erfgoedhuis Zuid-Holland aanbieden. Deze informatie wordt binnen het netwerk van eigenaren van beschermde gebedshuizen verspreid.

Beeld: R. Joosten; Rooms-Katholieke parochiekerk van Onze Lieve Vrouw Hemelvaart, 12 november 2015

• De gemeente betrekt bij afstoting de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Catharijneconvent om ervoor te zorgen dat zorgvuldig wordt omgegaan met bijzondere interieurs, die bestaan uit roerende en niet-roerende delen. • Kerkklokken en het gebruik ervan is onderdeel van de cultuurhistorische waarden van religieus erfgoed en daarmee het beschermen waard.

Beeld: J. Stegeman; Esther de Boer-van Rijklaan, American Protestant Church. Naast de kerk kondigt een bord de bouw aan van '40 luxe flats en een aantal winkels' door Nillmij Verzekeringen, 20 april1970

40

41

Beeld: De gesloopte Ontmoetingskerk aan de Aaltje Noorderwierstraat, 2020

Conclusies Van de ‘Visie op religieus erfgoed’ uit 2020 worden de volgende zaken overgenomen, gewijzigd of aangevuld:

1. De 4-jaar regeling met hieraan gekoppelde afspraken en de inzet bij herbestemming blijven ongewijzigd.

6. Het instandhoudingsbudget voor beschermde gebedshuizen is structureel aangevuld met € 50.000,- per jaar.

2. De ‘kansenwaaier’ vervangt het ‘bruikbaarheidsonderzoek’, en zorgt voor uitgebreider en breder toepassing, gericht op nevenactiviteiten/multifunctioneel gebruik.

7. Eigenaren van gebedshuizen worden ondersteund bij het zoeken naar mogelijkheden voor verduurzaming.

3. Er is één aanspreekpunt voor eigenaren van gebedshuizen. 4. De gemeente organiseert éénmaal per jaar een bijeenkomst voor eigenaren van beschermde gebedshuizen.

8. Bij afstoting van gebedshuizen wordt het Catharijneconvent betrokken. 9. Waar mogelijk worden klokken en carillons vanwege hun cultuurhistorische waarden behouden.

5. De gemeente onderzoekt of een cultureel samenwerkingsverband zoals de ‘Heilige Huisjes’ in Rotterdam, of een andere op het verdrag van Faro gebaseerd project voor alle gebedshuizen haalbaar is.

42

43

Beeld: Landgoed Ockenburgh, fragment van kaart van begin 19e eeuw waarop ook de Grote Kerk en Loosduinen te zien is, 1800

45

Beeld: JADE architecten; Heilige Agneskerk, januari 2024

Bijlages Bijlage 1 - Ontwikkelingsgeschiedenis Bijlage 2 - Conclusies en afspraken ‘Visie op Religieus Erfgoed’ 2020 Bijlage 3 – Chronologische tijdlijn belangrijkste momenten vanaf 2014 Bijlage 4 - Toelichting proces en uitkomsten enquête met voorbeeld Bijlage 5 - Kansenwaaier en flowchart procedure Bijlage 6 - Herbestemming Bijlage 7 - Overzicht subsidies

46

47

Bijlage 1 Ontwikkelingsgeschiedenis

Beeld: D.Valentijn; Antonius Abt, de Parochiekerk van Scheveningen, april 2020 De Parochiekerk van Scheveningen is gebouwd in de 2e helft van de 15e eeuw en iets jonger dan de Grote Kerk. Het heeft een eenbeukig koor, en de toren heeft een achtkantige bovenverdieping en naaldspits die omstreeks 1525 is gebouwd. Torens waren destijds zeer belangrijk als uitkijkpunt en voor om de ‘wacht’ te houden.

48

Met de komst van de Franken rond 600 wordt net als in de nadagen van de Romeinse overheersing het christendom verkondigd. Monniken stichtten abdijen en kloosters en bouwden in eerste instantie houten kerken. De wereldlijke en kerkelijke macht werden steeds nauwer met elkaar verbonden. Het oudste gebouw van Den Haag is de Abdijkerk, die kort voor 1231 gesticht is door graaf Floris IV en zijn vrouw Machteld. Oorspronkelijk was het de kerk van een nonnenklooster. De kerk is gebouwd op een zandrug, zoals bij de oudste kerken in de stad gebruikelijk was. In 1289 bouwde Graaf Floris V de Hofkapel als een kapel bij de Grafelijke zalen van het Binnenhof.

De eerste kerk, mogelijk op de positie van de Grote Kerk, in het centrum zal van bescheiden omvang geweest zijn en van hout. Na de snelle groei van de stad werd volgens bronnen in de 14e eeuw een ‘grote kercke’ gebouwd op hoger gelegen zandgronden. De aan St. Jacob gewijde kerk heeft een driebeukige opzet van het hallentype. De in Nederland zeldzame zeskantige Haagse toren met klokkenspel dateert uit de 15e eeuw. Het orgel dateert van rond 1500. In de kerk bevinden zich grafmonumenten en monumentale grafstenen. De relatie met het huis Oranje-Nassau is nauw, zoals blijkt uit huwelijken en doop, zoals van kroonprinses Catharina-Amalia der Nederlanden.

1. Bouwperiode gebedshuizen voor 1600 4 00 -1 4 800

De eerste bewoners in onze streek hingen natuurgodsdiensten aan, zoals de Kelten en de Germanen. Bij Voorburg stichtten de Romeinen Forum Hadrianum, dat bekend stond als de voornaamste nederzetting van de Cananefaten die hier woonden. Bij de altaren op het Forum werden Romeinse goden vereerd. Op Scheveningen en Ockenburgh bevonden zich belangrijke Romeinse legerposten. In de nadagen van het Romeinse rijk rond het jaar 300 is in onze regio het christendom als godsdienst zijn geïntroduceerd.

16

Beeld: Nieuwe Weg te Loosduinen (later Margaretha van Hennebergweg), gezien richting Willem III straat. Op de voorgrond een jongeman met wandelstok, op de achtergrond links de N.H. Abdijkerk en de Prins Mauritsmolen aan de Willem III straat, 1897

na 1900 25

1800-1900 13

1. Bouwperiode gebedshuizen

49

Binnen de stadsgracht volgde de bouw van nog meer gebedshuizen, waarbij na de reformatie ook meerdere schuilkerken ontstonden. Voorbeeld hiervan is de oud katholieke H.H. Jacobus- en Augustinuskerk aan de Juffrouw Idastraat. In 1720 gaf het stadsbestuur toestemming een katholieke kerk te bouwen mits die niet vanaf de straat te zien zou zijn. Deze barokke kerk is in 1722 in gebruik genomen en behoort samen met Nieuwe Kerk (1656) en de Teresia van Avilakerk (1841) tot de Nederlandse top-100 monumenten. De Portugees-Joodse synagoge is omstreeks 1724 ontworpen door architect Daniël Marot. Vanaf de 17e eeuw was er in Den Haag sprake van een Joodse gemeente. Bij de stadsontwikkelingen buiten de grachten en op Scheveningen werden de religieuze gebouwen mee ontworpen en kregen een prominente, zichtbare plek in het stedelijk weefsel. In beginsel ook gebouwd op hoger gelegen zandgronden, maar bij de latere ontwikkelingen zeker ook op het veen. In architectuur en stedenbouw werd gebouwd naar de technische mogelijkheden en stijl van het betreffende tijdsbeeld. Grote namen als Berlage, Kropholler, Van Eyck en Cuypers verbonden hun naam aan de bouw van religieuze gebouwen in onze stad. In de VOMpublicatie ‘Een lust voor het oog, 25 Haagse Kerken’ (2021) is een aantal van deze door hen ontworpen kerkgebouwen te vinden.

Beeld: D.Valentijn; H.H. Jacobus- en Augustinuskerk, augustus 2019 50

Met de komst van nieuwe culturen die een eigen religie uitoefenen verandert ook de bouwstijl. Daarnaast zien we ook transformaties, zoals de Synagoge aan de Wagenstraat, die nu een moskee is. De Waalse kerk aan het Noordeinde is nieuw gebouwd nadat zij daarvoor hun gebedshuis op het Binnenhof had. Den Haag kent vele geloofsgemeenschappen, die uiteraard ook samenhangt met migratie. Altijd hebben de geloofsgemeenschappen zich ingezet voor de steun aan de armen, de weeskinderen en de ouderen. Inkomsten uit opbrengsten, giften, schenkingen en legaten werden van oudsher door de ‘Heilige Geestmeesters’ verdeeld onder de behoeftigen. Zonder deze inzet zou de stad zich niet op deze wijze hebben kunnen ontwikkelen. Deze traditie zorgde soms ook voor de bouw van kleinschalige bijgebouwen bij kerken en andere vormen van woningbouw, zoals hofjes. Tot op de dag van vandaag is de maatschappelijke inzet van geloofsgemeenschappen van grote waarde voor de stad. Uit de monumentenregisters blijkt dat 23 van de religieuze gebouwen als rijksmonument zijn aangewezen en 23 tot gemeentelijk monument. Van deze gebouwen is het overgrote deel nog in religieus gebruik.

Beeld: D.Valentijn; Oude Kerk Scheveningen, januari 2019 51

16

De monumentale gebedshuizen van van Den Haag type ondergrond De monumentale kerken DenenHaag 22

Eben Haezerkerk 15

16

15

Kerk van de Heilige Ant. Abt.

11

15

11

15

15

15

11

11: Hollandveen op Voorburg op Rijswijk

Vredeskapel

17

15

First Church of Christ Scientist

17

11

Doopsgezinde kerk

Noorderkerk

14: Ypenburg evt bedekt met dunne Wormer

17: Voorburg, evt deklaag Den Haag dunner dan 2 m

Olv. Onbevlekt Ontvangen

17

11

11

Bethlehemkerk

Heilige Agnes Heilige Familie 11

17

11

Julianakerk 17

17

11

17

11 O.L. Vrouw Hemelvaart 11 17

17

11

17 6

4 2

17

6

2 7.1

4

2 4

2 6

2 2

2

4

4

4

4 7.1

4

6

2

17

17

4 5

2

2

6

7.2

6

6 3

5

6

3

2 6

9

2

2

6

3

6

4

4

Shalomkerk 4

2

6

5

2 17

13

4

11

10

7.2

6

17

5

3

17

11

4

2

7.2

11

17 4

4 2

2

11

17

2

2

6 6

4

4

4

4

2

11

10

3

3 2

11

2

4

2

2

2

6

Antonius en Lodewijkkerk

17

4

2

Laakkerk

8 9

11

11

2

4 17

4

Adventkerk

11

9

3

2

17

2

17

17

17

4

2

17

17

2

4

2

2

17

17

17

6 4

4

5 4

17 11

17

4

11

9

4

17

Abdijkerk Loosduinen

17

11

11

11

17

11

17

1

3

1

11

17

11

Thomaskerk

11

11

17

11

11

11 11

6

9

Marthakerk

11 17

6

17

11 17

2

11

11

Kerk en scholencluster City Life Church 11

17

17

17 11

Rk Pastoor van Arskerk

17

11 17

17

11

17

11

17

11

11

11

11

11

17

11

17

11

11

11

11

9

17

11

11 9

11

vml. Synagoge

17

11

9

17

H. Teresia van Avila Evangelische Lutherse kerk

17

11

17 9

17

17

Nieuwe Kerk Spui

Grote kerk

17

11

17

17

9

Kapel Zusters der Liefde 17

Oud Kath. Kerk

11

17

Waalse kerk

11

11

Christus Triumfatorkerk

Deutsche Ev. Kirche/Deutsche Evangelische Gemeinde im Haag

11

17

16: Den Haag dikker dan 2 m op Hollandveen en Zandvoort

9

17

Kloosterkerk

Apostolische gemeente

15: Den Haag dikker dan 2 m op Zandvoort

11 9

9

Portugese synagoge

St. Jacobus

Maranathakerk

17

9

11

11

Rk kerk OLV van Goede Raad/RK Church of our Saviour

11

17

13: Wormer/Rijswijk, top zand boven 5m - NAP

11 11

17

9

H. Pachalis Baylon

17 11

17

9

9

t Kruispunt

15

11

11

17

15

15

17

11

15

10: Hollandveen op Ypenburg op Wormer

22: Hedendaags strand afz. Zandvoort

11

17

9: Hollandveen op Wormer/Rijswijk, top zand boven 5m - NAP

12: Wormer, top zand onder 5m - NAP

17

11

Kapel R.K. begraafplaats

8: Hollandveen op Wormer, top zand onder 5m - NAP

11

9

22

7.2: Walcheren met Gantel (matig diep ingesneden)

16

9

11

7.1: Walcheren met Gantel (diep ingesneden)

11

11

Rk Kerk Onbevlekt hart van Maria

6: Walcheren op Wormer/Rijswijk

15

17

17

Nieuwe Kerk Duinstraat

5: Walcheren op Voorburg op Rijswijk

17

11

American Protestant Church

16

15

17

17

17 17

15 22

17

Nieuwe Badkapel

Oude kerk Scheveningen

4: Walcheren op Hollandveen op Voorburg op Rijswijk

22

11

16

3: Walcheren op Hollandveen op Ypenburg op Wormer

17 11

15

2: Walcheren op Hollandveen op Wormer/Rijswijk, top zand boven 5m - NAP

17

11

Lourdeskerk

1: Walcheren op Hollandveen op Wormer, top zand onder 5m - NAP

16

11

11

16

kerken_den_haag_point_tabel_220308_rd Gebedshuis

22

17

16

2

2

9

2 6

6

2

6

2 2

2 7.1

3

10 10

9

8

53

Bijlage 2 Conclusies en afspraken ‘Visie op Religieus Erfgoed’ 2020 De ‘Visie op Religieus Erfgoed 2020’ kan gezien worden als een bundeling van gemaakte afspraken en verduidelijking van gemeentelijk beleid. Onderdeel van het proces om hiertoe te komen was een enquête, en zijn er gesprekken en bijeenkomsten gehouden. Op 6 juli 2017 leidde de aanname van een motie tot de opstelling van een Kerkenvisie met het oog op de omgang van niet-beschermde gebedshuizen in Den Haag (RIS297505). In de concept-visie van 5 september 2018 (RIS300453) wordt ingegaan op de omgang met 43 niet-beschermde gebedshuizen. Op 13 oktober 2020 is de visie geactualiseerd (RIS306362) en vastgesteld. Samenvattend zijn de volgende zaken uit de visie van 2020 het meest belangrijk: Bij onttrekking aan de eredienst wordt de bestemming van het gebouw 4 jaar niet gewijzigd, tenzij er een plan komt dat uitgaat van behoud van de kerk en kan rekenen op draagvlak. Aan de hand van een herbestemmingsprofiel wordt samen met omwonenden en stakeholders de haalbaarheid van de herbestemming verkend. Financiële middelen voor herbestemming worden niet ter beschikking gesteld.

De onderverdeling in categorieën kerken is vervallen, een aantal niet-beschermde kerken is alsnog aangewezen tot gemeentelijk monument. Voor de beschermde kerken is de onderhoudsbijdrage eenmalig verhoogd in 2021 naar € 200.000,- en voor 2022 naar € 300.000,- (was jaarlijks € 130.000,-). Aangegeven is dat er voor actualisatie/aanvulling van de Kerkenvisie een bedrag van € 75.000,- beschikbaar is. Uit de enquête in 2020 kwam naar voren dat die gebedshuizen die nog in religieus gebruik zijn te maken hebben met krimp, maar nog wel toekomstperspectief hebben en het gebouw redelijk kunnen onderhouden. Er is voor bijna de helft sprake van gedeeld eigendom en de meeste kennen multifunctioneel gebruik in relatie tot de functie van het gebouw. Een derde van de niet beschermde gebedshuizen in religieus gebruik blijkt van geloofsgemeenschap gewijzigd. Een aantal gebedshuizen is na beëindiging van de eredienst ingrijpend getransformeerd en een aantal staat nog leeg. De gemeente heeft een rol als facilitator en kan optreden als intermediair, waarbij er voor een kerkeigenaar geldt dat binnen maximaal 4 jaar nadat deze zich heeft gemeld bij de afdeling Projectmanagement de functie en verschijningsvorm van het vrijkomende kerkgebouw in stand gehouden wordt en er geen plan uitwerkingskader (randvoorwaarden waarbinnen aan een ontwikkeling kan worden meegewerkt) wordt opgesteld.