Document · PDF

RIS324160 Ontwikkelstrategie Laakhavens

Gemeenteraad 26 februari 2026, gemeente Den HaagBij agendapunt: Voorstel van het college inzake Vaststelling Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor (RIS324160)34.341 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 4

ningen programma en de inrichting van de openbare ruimte.

daarom meegenomen in het maatschappelijke voorzieningenprogramma. Volgens de studie die is uitgevoerd in het kader van de woonzorgvisie is er in het gebied Deelgebied

Aantal woningen

Fasering

Laakhaven Centraal

Ca. 8.000 + ca. 790 Waldorp Four + ca. 430 Neherkade

2022-2040

Laakhaven Hollands Spoor

Ca. 3.400

2022-2030

Totaal

Ca. 12.620

2022-2040

Laak tot 2030 een behoefte van 230 zorgwoningen/ in een geclusterde woonvormen voor ouderenen 60 zorggeschikte woningen. Voor de ontwikkeling van deze woningen dient

Aantal woningen, fasering per deelgebied, indicatief.

samenwerking te worden gezocht met een zorgpartij. De ouderencomplexen dienen bij voorkeur dichtbij voorzieningen en OV gerealiseerd te worden en een massa te hebben waarbij alle vormen van ouderenhuisvesting (o-trede, geclusterd en zorggeschikt) aangeboden worden zodat ouderen die op een gegeven moment zorg nodig hebben niet hoeven te verhuizen. Hierdoor wordt het ook mogelijk extra voorzieningen en gemeenschappelijke ruimten aan te bieden. Deze woningen zijn verdeeld over Laakhaven Centraal en Laakhaven

Segmentering

Hollands Spoor. De woningbouwontwikkeling in het Schipperskwartier is gepland op

In de Woonvisie 2040 (december 2024) staat dat in dit gebied minimaal 30% sociale huur

langere termijn, het woningbouwprogramma in dit deelgebied is nog onbekend.

en minimaal 40% middensegment (middeldure huur en/of betaalbare koop) gerealiseerd dient te worden. Om de businesscase van de gebiedsontwikkeling Laakhaven Centraal

Diversiteit aan doelgroepen

haalbaar te maken is ervoor gekozen hier iets van af te wijken. Dit betekent dat de

Het woningbouwprogramma voor Laakhavens gaat uit van diversiteit in woonmilieu,

volgende prijssegmenten gerealiseerd worden:

woonprogramma en betaalbaarheid. De gemeente zet naast kleinere ook in op grotere

• 30% sociale huurwoningen;

woningen. De nadruk ligt op studenten, starters, doorstromers en kenniswerkers, maar er

• 20% middeldure huurwoningen (gereguleerd);

is ook aandacht voor empty-nesters, jonge gezinnen, zorg- en ouderenwoningen en bijzon-

• 10% middeldure huurwoning of betaalbare koopwoning (niet gereguleerd)

dere doelgroepen. De gemiddelde huishoudensgrootte is naar verwachting 1,5 personen

• 40% vrije sector woningen (huur en/of koop).

en heeft met de huidige inzichten ongeveer onderstaande leeftijdsverdeling. De gemiddelde huishoudensgrootte is hiermee kleiner dan waarin de MER voor de structuurvisie CID

Met de realisatie van de ontwikkeling Waldorp Four aan de noordzijde het gebied, waar

en het voorzieningenonderzoek CID van uit is gegaan. In de MER CID werd uitgegaan van

100% betaalbare woningen gerealiseerd worden (1171 woningen waarvan 551 sociaal en

een gemiddelde huishoudingsgrootte van 1.9 en in het voorzieningenonderzoek CID van

620 middendure huur) vindt deels verevening plaats binnen het gebied.

1.7.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Collectieve ruimten

Voor de maatschappelijke voorzieningen wordt naast leeftijd ook rekening gehouden met

In de nota Haagse Hoogbouw (RIS 322705) is een richtlijn opgenomen voor de oppervlakte

andere kenmerken. Hierbij gaat het om:

die aan collectieve ruimte gerealiseerd zou moeten worden. Deze nota richt zich op alle

• Het gebiedsprofiel; de identiteit die vastgelegd is in de ontwikkelstrategie;

wooncomplexen hoger dan 30 meter. Collectieve ruimten vinden we belangrijk omdat het

• bezoekers, werknemers en studenten van het gebied;

ontmoeting en sociale verbondenheid faciliteert en eenzaamheid tegengaat en het daar-

• beleid voor toegankelijkheid mindervaliden (andere publieke opdrachtgevers);

naast bijdraagt aan verhoogde woonkwaliteit. Hoogbouw zou de eigenheid en het sociale

• afstemming op andere gebieden (conform slim ruimtegebruik vanuit de Nota richtingge-

leven van een buurt moeten krijgen. Het gaat hier om een richtlijn. We vragen de ontwik-

vende normen en Omgevingsvisie Den Haag 2050).

Innovation District.

kelaar om in hun plan een visie op te nemen m.b.t. de collectieve ruimten: welke ruimten worden gerealiseerd, hoe sluiten deze aan bij de doelgroep, hoe worden ze beheerd en hoe gaan ze in de praktijk functioneren. Dit dient onderdeel te zijn van een integraal concept voor sociale cohesie en interactie waarbij ook collectieve buitenruimte en goede verbindingen en looproutes naar voorzieningen en parken worden meegenomen evenals het programmeren van maatschappelijke en commerciële voorzieningen, zoals leisure, horeca, sport en cultuur. Leeftijd

Aantal inwoners

587

6-12

587

12 - 17

138

18 - 25

37811

25 - 35

9071

35 - 45

1856

45 - 65

934

65+

138 415

Totaal

17.270

Indicatieve leeftijdsverdeling in Laakhavens

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Uitgangspunten voor het Central Innovation District.

3. Maatschappelijke voorzieningenprogramma

3.1 Vergelijking met andere visies en onderzoeken Het maatschappelijke voorzieningenprogramma voor Laakhavens Hollands Spoor is eerder

Voorziening

Functie

Zorg &

Club- en buurthuis, Wijk- en buurtcentrum, Servicepunt XL

n.t.b afhankelijk initiatief

Zorg en welzijn, eerste en tweedelijns wijkgerichte zorg (bandbreedte op basis van deels gemengde bestemming)

3.250 a 7.650 m2

2, 3, 4, 5, 6, 7

50 eenheden / ca. 1.750 m2

9 en 10

550 m2

De Structuurvisie CID, de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor en het

Cultuuranker/ Laaktheater

2.000 m2

Onderzoek voorzieningenprogramma CID.

Haags Hiphopcentrum/ Stichting Aight

2.000 m2

Overig cultuur

1.000 m2

3200 a 4.7000 m2

9 en 10

MBO

10.000 m2

Sportzaal (2x)

3.000 m2

440 m2

8, 9 en 10

Dansschool/ vechtsport/ urbansport Voorzieningen in openbare ruimte: sport, spelen, groen

Speelvoorzieningen

11.300 m

Speelveldjes

9.000 m

Sport in de openbare ruimte

12.360 m2

Groen Overig

Restpost voor gebedsruimte, ambulancepost en overige voorzieningen (bandbreedte op basis van gemengde bestemming).

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

De grootste verschillen tussen de Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor en Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor zijn: • Een toevoeging van 2.000 extra woningen in de Ontwikkelstrategie t.o.v. de Ontwikkelvisie; • Een afname van de gemiddelde huishoudensgrootte van ca. 0,4 in de Ontwikkelstrategie t.o.v. de Ontwikkelvisie, doordat de woningen gemiddeld kleiner zijn; het gaat om een toevoeging van 1.200 inwoners. afname van 20.000 m2 in de Ontwikkelstrategie t.o.v. de Ontwikkelvisie.

75% buiten gebied

Op CID-niveau 8 m2 0-1.500-m2

aangescherpt met de ontwikkeling van de hoogstedelijke referentienormen.

• De Haagse Hogeschool heeft geen uitbreidingsbehoefte meer, dit resulteert in een

9 en 10

Het maatschappelijke voorzieningenprogramma, zoals opgenomen in de Ontwikkelstrategie Laakhavens. 65

Onderzoek voorzieningen Central Innovation District (2023) is het programma verder

Studentensociëteit, combinatie met buurtkamer

Basisschool, BSO, crèche

Sport

in de Structuurvisie CID (2021) en de Ontwikkelvisie Laakhavens (2022) opgenomen. In het

9 en 10

Bibliotheek

Onderwijs

Ontwikkelplots 1.750

Maatschappelijke opvang/ beschermd wonen Cultuur & bibliotheken

Omvang

3.2. Zorg en welzijn

Structuurvisie

Ontwikkelvisie Laakhavens

Onderzoek voorzieningen

Ontwikkelstrategie Laakhavens

Aantal woningen

+ 9.000

+ 11.000

Voorziening

Hoogstedelijke richtlijn

Gem. huishoudensgrootte

1,9

1,7

1,5

Stedelijk

Hoogstedelijk

1.528 m2 (125 m2 per 1.000 woningen)

1.750 m2

Referentienorm (woonmilieu)

Club- en buurthuis, Wijk- en buurtcentrum, Servicepunt XL Studentensociëteit, combinatie met buurtkamer

n.v.t.

n.t.b. onder overig, afhankelijk van marktinitiatief

Eerstelijnszorg

3.996 m2 (327 m2 per 1.000 woningen)

3.250- 6.750 m2

Maatschappelijke opvang/ beschermd wonen

2.444 m2 (200 m2 per 1.000 woningen)

50 eenheden/ ca. 1.750 m2

Centrum Jeugd en Gezin (CJG)

489 m2 (40 m2 per 1.000 woningen)

-oplossing valt buiten het gebied en onder eerstelijnszorg en servicepunt XL

Hulp richting werk en armoede

37 m2 (3 m2 per 1.000 woningen)

-onder servicepunt XL m2

Verslavingszorg

42 plekken (3,4 plekken 1.000 woningen)

Totaal

8.494 m2

Maatschappelijke voorzieningen

45.300 m2

58.150 m2

55.500 m2

Waarvan beroepsonderwijs

20.000 m Haagse Hogeschool

20.000 m2 Haagse Hogeschool 10.000 m2 Mondriaan

10.000 m2 Mondriaan

Waarvan vervangings

n.v.t.

6.000 m2

4.000 m2

25.300 m2

22.150 m2 Dit metrage wijkt af van de structuurvisie, omdat een aantal voorzieningen (o.a. zwembad, CJG, gedeelte basisonderwijs) buiten het plangebied worden geprogrammeerd.

19.500 m2 Dit metrage wijkt af van de ontwikkelvisie, door de ontwikkeling en toepassing van de hoogstedelijke norm. Daarnaast wordt middelbare school buiten het gebied wordt opgelost (Binckhorst).

18.000 m2 Dit metrage wijkt af van het Onderzoek voorzieningenprogramma, doordat er relatief weinig kinderen in de leeftijd 3-12 jaar in Laakhavens komen te wonen. Er is daarom minder m2 basisschool geprogrammeerd.

Maatschappelijke voorzieningen programma exclusief beroepsonderwijs en vervangingsvraag

32.000 m2

Vergelijking uitgangspunten en programma Structuurvisie CID, Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor, Onderzoek voorzieningenprogramma CID en Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor.

Programma ontwikkelvisie

4.750 m2

Programma ontwikkelstrategie

6.750 – 10.250 m2

Afwijking programma t.o.v. Ontwikkelvisie Laakhavens Het programma voor zorg en welzijn is verruimd t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens. Dit komt omdat ook het aantal woningen/ inwoners is toegenomen t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens. Afwijking programma t.o.v. hoogstedelijke richtlijn • Club- en buurthuis, Wijk- en buurtcentrum, Servicepunt XL. Het programma is verruimd t.o.v. de hoogstedelijke richtlijn, er is extra ruimte geprogrammeerd voor maatschappelijke organisaties en dagbestedingsruimte voor ouderen. • Eerstelijnszorg. Het programma is iets verruimd t.o.v. de hoogstedelijke richtlijn, zodat het ook een deel van de omliggende gebieden kan bedienen en ook ruimte is voor wijkgerichte tweedelijnszorg en dienstverlening. Hierbij geldt dat 3.250 m2 voor geconcentreerd gezondheidscentrum en de overige meters een invulling krijgen met een gemengde bestemming.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

• Maatschappelijke opvang/beschermd wonen. Het programma komt overeen met hoogstede-

Afwijking programma t.o.v. hoogstedelijke richtlijn

lijke richtlijn, als geen rekening wordt gehouden met voorziene ontwikkeling Waldorp Four

• Bibliotheek. Geen afwijking t.o.v. de hoogstedelijke richtlijn.

en Neherkade. Het metrage is opgenomen bij de woningbouwaantallen op gemeentelijke

• Cultuuranker/ Laaktheater. Het programma is iets verruimd t.o.v. de hoogstedelijke

kavel.

richtlijn. Niet alleen de behoefte vanuit Laakhavens, maar ook de behoefte vanuit de

• Centrum Jeugd en Gezin. Het CJG wordt geprogrammeerd buiten Laakhavens, in het stadsdeelkantoor Laak. Eventuele uitbreiding vindt ook binnen dit gebouw plaats.

Binckhorst en de huidige m2 van het Laaktheater zijn opgenomen in het programma. • Haags Hiphopcentrum/ Stichting Aight. Voor deze voorziening is geen hoogstedelijke richtlijn. Het gaat om de vervanging van een bestaande voorziening.

• Hulp richting werk en armoede en verslavingszorg.

• Musea. Voor musea is het beleid dat deze in het centrum geprogrammeerd worden.

3.3

Cultuur en bibliotheken

Om deze reden zijn er geen musea geprogrammeerd in Laakhavens. • Podia. Voor podia is het beleid dat deze in het centrum geprogrammeerd worden.

Hoogstedelijke richtlijn

Voorziening

Programma ontwikkelvisie

Programma ontwikkelstrategie

550 m2 (45 m2 per 1.000 woningen)

550 m2

Cultuuranker/ Laaktheater

733 m2 (60 m2 per 1.000 woningen)

2.000 m2

Haags Hiphopcentrum/ Stichting Aight

n.v.t.

2.000 m2

Overig cultuur

n.v.t.

1.000 m2

Musea

2.444 m2 (200 m2 per 1.000 woningen)

Podia

1.833 m2 (150 m2 per 1.000 woningen)

Ateliers

587 m2 (48 m2 per 1.000 woningen)

Alleen tijdelijk

Broedplaatsen

1.100 m2 (90 m2 per 1.000 woningen)

Alleen tijdelijk

Totaal

7.247 m2

Bibliotheek

programma. • Broedplaatsen. Er komen tijdelijke broedplaatsen in Laakhavens. Deze zijn niet opge-

7.600 m2

Afwijking programma t.o.v. Ontwikkelvisie Laakhavens Het programma voor cultuur en bibliotheken is beperkt t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens. Dit komt omdat voor Stichting Aight/Haags Hiphopcentrum en ruimtes in Labs 55 wordt uitgegaan van verbeteringsslag na verhuizing en dat door fasering niet alle gebruikers uit Labs 55 terug kunnen komen in het gebied. Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

nomen in het programma. Labs55 onderdeel van programma economie Labs55 bestaat uit bedrijfsruimte, maar ook uit oefenruimtes voor muziek. Labs55 is in zijn geheel opgenomen als onderdeel van het programma voor economie.

5.550 m2

Programma cultuur en bibliotheken.

Om deze reden zijn er geen podia geprogrammeerd in Laakhavens. • Ateliers. Er komen tijdelijke ateliers in Laakhavens. Deze zijn niet opgenomen in het

Turntable Lab in Haags Hiphop Centrum/ Stichting Aight en het podium van het Laaktheater. (Bron: h3c. aight.nu en laaktheater.nl).

3.4 Onderwijs Programma ontwikkelvisie (2022)

Programma ontwikkelstrategie (2025)

Voorziening

Hoogstedelijke richtlijn

Basisschool/ BSO/ crèche

2,8/ 12.220 m2 (1 school per 4.350 woningen)

Voortgezet onderwijs

0,58/ 3.718 m2 (1 school per 21.100 woningen)

12.800 m2

Beroepsonderwijs

n.v.t

30.000 m2

10.000 m2

Totaal

15.938 m2

42.800 m2

13.200- 14.700 m2

5.200- 4.700 m2

Programma voor onderwijs.

Afwijking programma t.o.v. Ontwikkelvisie Laakhavens • Basisschool/ BSO/ crèche. Het programma is beperkt t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens. Op basis van het geactualiseerde woningbouwprogramma is de verwachting namelijk

Floating Gardens in Amsterdam Sloterdijk, combinatie basisschool met woningbouw in hoogbouw. Bron afbeeldingen: Orange architects.

3.5 Sport

dat er veel minder kinderen tussen 3 – 12 jaar komen te wonen in Laakhavens. • Voortgezet onderwijs. In Laakhavens is geen voortgezet onderwijs geprogrammeerd.

Voorziening

Hoogstedelijke richtlijn

Programma ontwikkelvisie

Programma ontwikkelstrategie

Sportzaal

2.355 m2 (1 sportzaal per 22.000 inwoners)

3.000 m2

Zwembad

0,2 / 800 m2 (1 zwembad per 77.500 inwoners)

Dansschool/ vechtsport/ urbansport

n.v.t.

440 m2

Buitensport (sportvelden)

31.772 m2 (2.600 m2 per 1.000 woningen)

Totaal

3.155 m2 (binnensport) 31.722 m2 (buitensport)

3.000 m2 (binnensport) - (buitensport)

3.440 m2 (binnen) - (buitensport)

De behoefte voor Laakhavens wordt onder meer opgevangen in de Binckhorst. • Beroepsonderwijs. Het programma is beperkt t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens. In de Ontwikkelvisie was 20.000 m voor de Haagse Hogeschool en 10.000 m voor Mondriaan 2

gereserveerd. De Haagse Hogeschool heeft aangegeven deze uitbreiding niet meer nodig te hebben (na de coronapandemie). Afwijking programma t.o.v. hoogstedelijke richtlijn • Basisschool/ BSO/ crèche. Het programma is beperkt t.o.v. de hoogstedelijke richtlijn. Op basis van het geactualiseerde woningbouwprogramma is de verwachting namelijk dat er ca. 50% minder kinderen tussen 3 – 12 jaar komen te wonen in Laakhavens dan in het referentie-hoogstedelijke milieu. • Voortgezet onderwijs. In Laakhavens is geen voortgezet onderwijs geprogrammeerd. De behoefte voor Laakhavens wordt onder meer opgevangen in de Binckhorst. • Beroepsonderwijs. Geen hoogstedelijke richtlijn.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Programma voor sport.

Afwijking programma t.o.v. Ontwikkelvisie Laakhavens

• Het programma voor sport (binnen) is verruimd t.o.v. de Ontwikkelvisie Laakhavens.

In de Ontwikkelvisie Laakhavens in het programma voor speelvoorzieningen en groen niet

In het programma is extra ruimte voor dansschool/ vechtsport/ urbansport

gekwantificeerd.

geprogrammeerd. • In de Ontwikkelvisie Laakhavens in het programma voor sport (buiten) niet gekwantificeerd, er wordt verwezen naar het opvangen van de behoefte in de Vlietzone of Rijswijk.

Afwijking programma t.o.v. hoogstedelijke richtlijn In de Ontwikkelvisie Laakhavens in het programma voor speelvoorzieningen en groen niet gekwantificeerd. Vastgehouden wordt aan de metrage die is ingetekend in het voorzienin-

Afwijking programma t.o.v. hoogstedelijke richtlijn

genonderzoek CID.

• Sporthal. Iets verruimd t.o.v. hoogstedelijke richtlijn, omdat een sportzaal en sporthal

• Speelvoorzieningen. Op basis van het geactualiseerde woningbouwprogramma is de

vaste maatvoeringen hebben. Er kan geen halve sportzaal worden gerealiseerd. Gekozen

verwachting dat er ca. 50% minder kinderen tussen 3 – 12 jaar komen te wonen in

is voor oplossing met twee sportzalen. Qua fasering zal sporthal mogelijk later worden

Laakhavens dan in het hoogstedelijke referentiemilieu (zie leeftijdsopbouw, pagina

gerealiseerd in afstemming met de fasering van de sporthal op de Binckhorst

5, berekend op basis van woningbouwtypologie en ervaringscijfers bij hoogbouw

• Zwembad. Er komt geen zwembad in Laakhavens. De behoefte van Laakhavens wordt

in centrum Den Haag). Dit leidt tot een behoefte van ca. 7.300 m2. Aanvullend is de behoefte van bestaande bewoners in het gebied ca. 2.500 a 4.000 m2. Er is geen rekening

opgevangen in de Binckhorst. • Dansschool/ vechtsport/ urbansport. Geen hoogstedelijke richtlijn.

met speelvoorzieningen zoals tafeltennistafels, waar ook studenten van Mondriaan en

• Buitensport. In Laakhavens is er geen ruimte voor sportvelden. De behoefte voor

Haagse Hogeschool gebruik van maken. • Speelveldjes. Op basis van het geactualiseerde woningbouwprogramma is de verwach-

Laakhavens wordt opgevangen in Rijswijk of in de Vlietzone.

ting dat er ca. 50% minder kinderen tussen 3 – 12 jaar komen te wonen in Laakhavens

3.6 Voorzieningen in openbare ruimte: groen, sport en spelen

dan in het referentie-hoogstedelijke milieu (zie leeftijdsopbouw, pagina 5, berekend op basis van woningbouwtypologie en ervaringscijfers bij hoogbouw in centrum

Hoogstedelijke richtlijn

Voorziening

Programma ontwikkelvisie (2022)

Programma ontwikkelstrategie (2025)

11.300 m2 (40% dubbelgebruik van speelvoorzieningen met groen, ruimteclaim is daarmee 60% van de totale behoefte)

Speelvoorzieningen

14.749 m2 (1.207 m2 per 1.000 woningen)

Speelveldjes

9.898 m2 (810 m2 per 1.000 woningen)

9.000 m

Sport in de openbare ruimte

12.831 m (1.050 m per 1.000 woningen)

12.390 m2 (waarvan 75% opgelost buiten het plangebied)

Groen

8 m2 per woning op CID niveau

Totaal

37.478 m2 (exclusief groen)

32.690 m2 (exclusief groen)

Programma voor voorzieningen in openbare ruimte: groen, sport en spelen. 69

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Den Haag). Dit leidt tot een behoefte van ongeveer 4.500 m2. Aanvullend is de behoefte van bestaande bewoners in het gebied ca. 1.500 m2. De behoefte van studenten van Mondriaan en Haagse Hogeschool is gekwantificeerd op ca 3.000 m2. • Sport in de openbare ruimte. Voor sport in de openbare ruimte wordt alleen gerekend met de bewoners in het gebied zelf. Het nieuwbouw woningbouwprogramma net buiten de gebiedsgrenzen (Neherkade) is niet meegenomen voor berekening van de behoefte. Ingezet wordt op sportvoorzieningen geheel in lijn met de hoogstedelijke norm, waarbij 75% wordt opgelost buiten het gebied.

Speelvoorzieningen in Laakhavens (bron buitenruimteplan gemeente Den Haag)

Netwerk van sport in en rondom Laakhavens.

3.7 Overige maatschappelijk programma Voor het overig maatschappelijk programma is een minimum van 1.500 m2 en een maximum van 2.700 m2 opgenomen. De metrages komen voort uit ruimte in de plint waarvoor een gemengde bestemming ruimte ingezet kan worden voor maatschappelijk programma. Daarnaast is op gemeentelijk kavel 1.200 m2 opgenomen om in te kunnen spelen op initiatieven. Vanuit participatie is geen specifieke behoefte/initiatief naar voren komen. De verwachting is wel dat er voor maatschappelijke overig programma behoeften naar voren, waarvoor het wenselijk is ruimte te reserveren. Dit kan gaan om een gebedsruimte, een ambulancepost of een andere maatschappelijke organisatie. Hiervoor is deze flexibiliteit in het programma opgenomen.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

4 Economisch voorzieningenprogramma

• Ontwikkelveld 11 en 13 (MS Vastgoed): In de plint komt Stichting Leren Doen terug in de

Voor de Ontwikkelstrategie Laakhavens is nader uitgewerkt waar welke economisch

toekomstige situatie. Dit leer/ werkbedrijf is hier nu ook al gevestigd en heeft een eigen

programma (specifiek bedrijfsruimte en kantoren) kan landen. Daarnaast is ook een

fietswinkel waar leerlingen het fietsenmakersvak en het fietsenbedrijf in alle facetten

verantwoording opgenomen ten aanzien van commerciële voorzieningen.

leren kennen en ervaren. • Ontwikkelveld 14 en 15: In de huidige situatie zit hier de Gamma en een strook met klein-

4.1 Bedrijfsruimte

schalige bedrijvigheid. Naar verwachting zal de Gamma hier voorlopig blijven, maar met

In de Ontwikkelvisie Laakhavens is een programma voor bedrijfsruimte opgenomen

de Ontwikkelstrategie wordt wel een perspectief geschetst voor mogelijke toekomstige

van 21.000 m tot 30.000 m . Het beoogde programma valt binnen de bandbreedte.

ontwikkeling. Bij een toekomstige ontwikkeling is in de plint ruimte gereserveerd voor

Om in de opgave van bedrijfsruimte te kunnen voorzien is een actieve rol nodig van de

bedrijvigheid (ca. 2.000 m2). Daarboven zal verdicht worden met woningen. Het gaat hier

gemeente. Voor verwerving gronden en fondsvorming in relatie tot realiseren gestapelde

qua fasering dus om de langere termijn.

werkgebouwen.

• Ontwikkelveld 16, 17, 18 en 19 (Atenor): Aan en bij de Verheeskade realisatie van bedrijfsruimte in de plint en stedelijke laag van in totaal ca. 6.000 m2 en in combinatie met ook

Op dit moment is de voorraad ca. 75.000 m2 waarvan 50.000 m2 ook daadwerkelijk in

ruimte voor kantoren.

gebruik als bedrijfsruimte. Het overige deel is in gebruik voor (maatschappelijke) voorzie-

• Ontwikkelveld 20/21: Twee mogelijke plots voor een combinatie met kantoor en bedrijfs-

ningen en kantoor. Dit betekent dat de huidige voorraad fors afneemt en voor de verplaat-

ruimte, ruimte voor een bedrijfsverzamelgebouw. In de plint als enige locatie in het

singsvraag is een strategie noodzakelijk ten aanzien van de verplaatsingsvraag. Dit is van

gebied ook plek voor milieucategorie 3.1 bedrijvigheid. Hier is voldoende afstand tot

groot belang gezien het forse tekort aan bedrijfsruimte in Den Haag (RIS 318691).

woningen.

Uit gemeentelijke en regionale analyses van de markt voor bedrijfsruimte blijkt dat er sprake is van een tekort in Den Haag en de regio. Tussen vraag, ambitie en plannen zitten grote gaten. Met name de verplaatsingsvraag is actueel gezien stedelijke ontwikkelingen. De uitbreidingsvraag is afhankelijk van de stand van de economie maar een groeiende stad blijft (meer) ruimte voor werk nodig hebben. Het toekomstig programma voor bedrijfsruimte bevindt zich in Laakhavens Centraal op de volgende locaties: • Ontwikkelveld 1 (deels eigendom gemeente): Inzet op de ontwikkeling van een gestapeld werkgebouw. Specifiek voor makers en startend ondernemerschap vanuit de onderwijsinstellingen en omgeving. Hierbij speelt betaalbaarheid van huisvesting een belangrijke rol. • Ontwikkelveld 2, 3, 4 en 6 (COD/Amvest): In de plint langs het carrièrepad van Laakhaven Centraal naar de Haagse Hogeschool komt ruimte voor enkele kleinschalige units voor ambachtelijke bedrijven. Bijvoorbeeld de meubelmaker en -stoffeerder, muziekinstrumentenmaker, metaal- en leerbewerking, aardewerker, ijsfabriek, kledingreparatie, klokkenmaker, schoenmaker, drukkerij of een cateringbedrijf. 71

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Ontwikkelplot

m2 bedrijfsruimte

1 (deels gemeentegrond)

9.000 tot 12.000 m (afhankelijk van nader uitwerken concept)

Toelichting programma / PMC

Fasering en haalbaarheid

op langere termijn alleen maar toeneemt. De kantorenleegstand in Den Haag van 3% ligt

Gestapeld werkgebouw voor makers

Gemeentelijke grond is realisatie in beginfase mogelijk, anders afhankelijk van verwerving. Fondsvorming nodig Onderdeel van gemixte ontwikkeling, latere fase (eerst realisatie 5, 6 en 7)

wordt onvoldoende gefaciliteerd (Cushman & Wakefield, 2024).

Voor kantoren blijkt dat op de kortere termijn een gat is tussen vraag en aanbod en dat dat

2, 3, 4 en 6 (COD/Amvest)

750 tot 1.000 m2

Kleinschalige units in de plint voor ambachtelijke bedrijven

11 en 13 (MS Vastgoed)

1.500 tot 2.000 m2

Terugbrengen Stichting Leren Doen

Onderdeel van gemixte ontwikkeling

Ruimte voor bedrijvigheid in de plint, met hierboven woningen

Realisatie onzeker. Nu in gebruik door Gamma, mogelijk op lange termijn door uitnodigingsplanologie een ontwikkeling mogelijk

14 en 15 (o.a. Gamma)

1.000 tot 2.000 m

16, 17, 18 en 19 (Atenor)

6.000 tot 7.000 m2

Ruimte voor bedrijvigheid in de plint en stedelijke laag, ruimte voor mkb en witte busjes (bereikbaar)

20/21 (nog te verwerven)

2.750 tot 6.000 m2

Gestapeld werkgebouw, combinatie met kantoor

Totaal

21.000 tot 30.000 m2

Bedrijfsruimte in Laakhaven Centraal.

4.2 Kantoren

ver onder het gezonde niveau (hiervoor wordt in de markt een “frictieleegstand” van 5% gehanteerd die verhuizing en vernieuwing mogelijk maakt) en is het krapst van de G4. Er is een gebrek aan kwalitatief hoogwaardige kantoren op de juiste locaties en de marktvraag

In de Structuurvisie Central Innovation District is, voor het deelgebied Laakhavens, een netto toevoeging kantorenprogramma opgenomen van 140.000 m2. In de Ontwikkelvisie Laakhavens is een netto toevoeging kantorenprogramma opgenomen van 55.000 m2. Dit programma is hiermee al een flinke afslag van de eerdere ambitie als gevolg van ruimtegebrek en opgaves ander programma. Door de herontwikkeling van Laakhavens worden er echter ook diverse kantoren onttrokken aan de voorraad en dit komt dus nog boven op de groeiopgave van minimaal 55.000 m2.

Onderdeel van gemixte ontwikkeling in een latere fase

In onderstaand overzicht (tabel 2) zijn deze transformatieplannen ook weergeven. In de

Verwerving en realisatie op korte termijn van belang. Fondsvorming nodig

Er is sprake van een forse krapte op de kantorenmarkt. Daarom is er beleid vastge-

worst case scenario komt de totale voorraadontwikkeling op een beperkte krimp.

steld waarin terughoudend wordt omgegaan met transformatie van kantoren. Als er toch sprake is van een ontwikkeling moet minimaal hetzelfde volume kantoorruimte terug worden gebracht. Dit is vastgelegd in de Kantorenstrategie Den Haag (2018) en Urgentieprogramma kantoren (2019, 2021). Er zijn een aantal al goedgekeurde transformatieplannen in Laakhavens waarvoor geen compensatieplicht voor de initiatiefnemer geldt. Door de herontwikkeling heeft of gaat nog transformatie plaatsvinden van in totaal 23.000 m2 kantoor. De vastgestelde nieuwe ontwikkelingen betreffen: • Compensatieplicht in Laakhaven Centraal voor kantoren uit Labs55 met 4.000 m2 en 7.500 m2 kantoorgebouw het Schip (gebruiker UWV) aan de Verheeskade. Dit metrage komt terug in de nieuwe ontwikkeling (geen netto toename van de voorraad). • Escher Gardens direct bij station HS met een programma van 10.000 tot 20.000 m2.

Ontwikkelplots Laakhaven Centraal. 72

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Verder zijn er geen concrete plannen voor toevoeging. Daarom is het van belang om ook

Ontwikkelplot

m² kantoor

Toelichting programma

Fasering en haalbaarheid

-5.500 m (nieuwe situatie mogelijk 0 tot 5.000 m2 kantoor)

Taalplein beoogd voor transformatie

Korte termijn al opvanglocatie, later sloop

2, 3, 4 en 6 (COD/Amvest)

750 tot 1.000 m2

In de plint ruimte voor kleinschalige kantoor/ dienstverlening

Onderdeel van gemixte ontwikkeling, met name fase 2

9 en deel park

-2.300 m2

Deel kantoor op bedrijventerrein

Sloop bij verwerving voor park

andere locaties te reserveren voor kantoorontwikkeling op termijn: • Langs het spoor op ontwikkelveld 20 wordt een planologische reservering mogelijk gemaakt. Zodra een zoekvraag van een kantoorgebruiker zich aandient kan dit actief

aangeboden worden en kan er snel tot realisatie overgegaan worden. Vraagt om een actieve rol en verwerving van de gronden. • Verdichten bij Rode Kruis gebouw, dit is al een kantoorbestemming dus de vraag is hoeveel extra programma hierbij kan komen. • Reserveren Stamkartstraat voor een kantoorontwikkeling. Dit is echter de komende jaren nog in gebruik voor tijdelijk wonen en daarnaast is dit een beoogde locatie voor onderwijsuitbreiding. Er zijn kansen voor combinatie van kantoor met onderwijs of wonen.

Behoud bestaande courante kantoorpanden 6.900 m2

• Inventariseren mogelijkheden Special op stationsplein en in hoeverre de mogelijke massa aansluit op behoefte kantoorgebruikers (wens voor grote open vloeren). Bovendien is deze grond nog van NS. Passend voor single of multi tenant in combinatie

11 en 13 (MS Vastgoed)

-7.500 m2 en +7.500 tot 10.000 m2

Compensatieplicht huidige kantoor UWV

Onderdeel van gemixte ontwikkeling

16, 17, 18 en 19 (Atenor)

-12.300 m2 en +4.000 tot 6.000 m2

Compensatieplicht voor terugbrengen 4.000 m2 kantoren Labs55, daarnaast transformatie 8.300 m2 eerder goedgekeurd in kantorenstrategie

Onderdeel van gemixte ontwikkeling

20 en 21 (nog te verwerven)

4.000 tot 6.000 m2

Bij 20 gestapeld werkgebouw, combinatie met kantoor en bij 21 mogelijkheid stand alone planologische reservering

Verwerving en realisatie op korte termijn van belang. Fondsvorming nodig

Stamkartstraat (gemeente)

2.000 tot 10.000 m2

Metrage nog te verkennen, mogelijk combinatie met onderwijs/ wonen

Komende 3/4 jaar nog in gebruik voor tijdelijk wonen

Rode Kruis locatie (gemeente)

-900 m2 tot +3.000 m2 (ten aanzien van huidig)

4.900 m2 bestaand kantoor, mogelijk nog verdichten

In gebruik voor tijdelijk wonen, beoogd voor onderwijsuitbreiding

The Grace

-7.000 m2

Transformatie bestaand kantoorpand naar wonen

Reeds in uitvoering

Escher Gardens

10.000 – 20.000 m2

Nog geen gebruiker bekend, op dit moment lijkt het 10.000 m2 te worden. Direct bij station, kansrijk single tenant huurder (regio / hoofdkantoor)

Als onderdeel van gemixte ontwikkeling op korte termijn

met andere functies. • Op langere termijn mogelijk maken van verdichten bij het bestaande kantoorgebouw van Odido als kansrijke plek direct nabij het station. Er is een onderscheid tussen de locaties voor kantoren. De toplocaties zijn direct bij het station. Deze locaties kunnen meer huur generen en grotere partijen aantrekken (regio/ hoofdkantoren). Op verdere afstand van het station (heel Laakhavens is nog steeds op 15 minuten loopafstand) gaat het om kleinere gebruikers in verzamelgebouwen of partijen waarbij betaalbaarheid een grotere rol speelt. Ook is hier ruimte voor meer hybride vormen tussen bedrijfsruimte en kantoorruimte. De potentie van Laakhavens is groot aangezien het gebied flink wordt opgeknapt bij de herontwikkeling.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

20.000 tot 30.000 m2

Special stationsplein

Odido gebouw

Stationspostgebouw

16.000-20.000 m2 (bovenop huidig)

25.000 m2

Nader te verkennen, mogelijk in combi met onderwijs of andere maatschappelijke functie. Ook deel bestaande kantoren in the Globe

De vraag is in hoeverre dit haalbaar en realistisch is, bevindt zich op grond NS. Gaat om langere termijn

Huidig kantoorpand (25.000 m2) verdichten de hoogte in, mogelijk in combi met wonen

In theorie verdichting mogelijk, vraag in hoeverre dit haalbaar is. Langere termijn

Was al kantoor maar is gerenoveerd. Vestiging PostNL en the Hague Tech

Reeds afgerond

Transformatie: -34.600 m2 (Taalplein, Verheeskade het schip en Labs55, parkzone, locatie the Grace) Zeker toe te voegen: 21.500 tot 31.500 m2 (compensatieplicht en Escher Gardens) Onzeker: Spoorzone locatie 20/21 (5.000 m2), Stamkartstraat (5.000 m2), Special (10.000 m2), Odido gebouw verdichten Tabel 1: Kantoorruimte in Laakhavens.

De vraag naar nieuwe functies is sterk afhankelijk van de huidige en toekomstige doelgroepen. De samenstelling van de bewoners verandert door de voorgenomen woningbouwontwikkeling. Daarnaast zijn er ook al diverse functies aanwezig in de huidige situatie. Leisure Op dit moment zijn in de Megastores en the Globe een aantal leisure voorzieningen gevestigd. Een deel van de winkelruimte op de verdieping is naar leisure getransformeerd. Ook zijn er diverse sportscholen te vinden in het gebied. We zetten waar mogelijk in op een behoud van de bestaande leisure bedrijven. Daarnaast is additionele ruimte nodig voor leisure in het kader van de ambities voor dit gebied en het CID. In totaal (bestaand + nieuw) gaat het om 7.000 tot 16.000 m2. De focus ligt op leisure voorzieningen met een lokaal of regionaal verzorgingsgebied, maar bijzondere concepten die (inter)nationaal bezoek naar het gebied trekken zijn denkbaar, zoals een bijzondere leisure-trekker met edutainment (combinatie van educatie en entertainment), al dan niet in combinatie met horeca bij het park. Daarnaast kan een bijzonder concept op hoogte, in de kronen van hoogbouw, het gebied op de kaart zetten als aantrekkelijke bestemming en onderdeel van het CID. Het meest kansrijk als gebiedsoverstijgende trekkers zijn 1) indoor active leisure, 2) edu-tainment en 3) een stadspodium.

Voor een aantrekkelijk woon- en vestigingsklimaat is daarnaast een compleet pakket aan (kleinschalige) wellness en sport & fitness essentieel (Bureau Stedelijke Planning, 2020). Dienstverlening

Ontwikkelplots Laakhavens Hollands Spoor.

Voor een aantrekkelijk woon- en vestigingsklimaat is een compleet pakket aan dienstverlening en (kleinschalig) wellness van belang. Het gaat om diensten die betrekking

4.3 Commerciële voorzieningen

hebben op gezondheid en ontspanning en inpasbaar zijn in de plint, gemiddeld 200 m²

Ten aanzien van de programmering voor de commerciële voorzieningen zijn behoeftera-

per unit. We denken aan ca. 1.000 tot 2.000 m2 in totaal (Bureau Stedelijke Planning, 2020).

mingen opgesteld door Bureau Stedelijke Planning (2020). Deze zijn waar mogelijk geac-

Maximale bandbreedte is 5.750 m2. Soms is er overlap met andere functies als kantoor dit

tualiseerd. Aangezien de ramingen zijn gebaseerd op de bevolkingsprognose in het gebied

vraagt nog om een nadere uitwerking van het programma.

(toename van 18.700 tot 20.900 inwoners) zijn er hierin echter geen grote afwijkingen. Daarnaast is de omgeving onderverzorgd. Er is geen volwaardig wijkwinkelcentrum in

Horeca

Transvaal, Stationsbuurt, Laak en Schilderswijk. Dit is meegenomen in de ramingen.

Café’s en restaurants zorgen voor een levendig verblijfsgebied, zowel overdag als in de avonduren. Dit draagt bij aan de ambities om een aantrekkelijk nieuw centrum te ontwikkelen. Scheveningen en de binnenstad zijn de horecaconcentratiegebieden in Den Haag en

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

hier zijn de uitgaanskernen. Gezien de nabijheid van de Haagse binnenstad en het Haagse

Het principe is geen verspreide supermarkten in het gebied. De beste locatie in het gebied

horecabeleid, is het niet wenselijk om in Laakhavens een nieuw horecaconcentratiegebied

is waar het wijkwinkelcentrum is beoogd, dit ligt relatief centraal in het gebied. Voor

voor de stad te ontwikkelen.

het aanvullend dagelijks aanbod (zoals een bakker, slager etc.) is een concentratie van belang om voldoende consumenten te kunnen aantrekken. Voor wat betreft loopstromen

De (nieuwe) horeca zal dan ook vooral een functie vervullen voor (toekomstige) bewoners

is er geen motivering/aanleiding om elders een supermarkt in het gebied toe te voegen.

van en bezoekers aan Laakhavens (o.a. studenten, werknemers, winkelend publiek, combi

De belangrijke loopstromen zijn van het station HS en dit gebied is al gedekt, want hier is

leisure).

een AH to go gehuisvest.

Uit marktonderzoek (BSP, 2019) blijkt het te gaan om een behoefte van ca. 2.300 tot 5.300

Woonwinkels/ PDV

m2. Daarnaast is op dit moment ca. 3.500 m2 aan horeca al gevestigd (o.a. in Megastores

Het huidige winkelcentrum Megastores voorziet Den Haag van een divers aanbod woon-

en rondom het station). In totaal wordt voor Laakhavens Hollands Spoor programma voor

winkels. Deze winkels oriënteren zich qua reikwijdte vooral op Den Haag. Daarnaast

horeca van ca. 2.850-11.700 m2. Dit gaat om ondersteunde functie bij het winkelcentrum,

zijn er winkels gevestigd welke gericht zijn op meer dagelijkse boodschappen zoals een

(middelzware) horeca, maar ook om ruimte voor uitgaanshoreca.

supermarkt en drogisterij. Deze winkels worden voornamelijk bezocht door bezoekers en bewoners uit Laakhavens en omliggende wijken.

Reguliere detailhandel Een deel van het winkelcentrum van de Megastores heeft al een functie als wijkwinkelcen-

Op basis van onderzoek van Locatus (oktober 2023) is het aanbod voor woonwinkels in

trum. Dit dient te worden versterkt en meer in te spelen op (toekomstige) doelgroepen in

Den Haag en het belang van de Megastores in kaart gebracht.

de omgeving. In het toekomstige wijkwinkelcentrum (ca. 10.000 m2) kan men terecht voor

• De enige concentratie van woonwinkels nu in Den Haag is de Megastores. De rest van dit

dagelijkse en niet-dagelijkse boodschappen, aangevuld met horeca en voorzieningen:

aanbod is verspreid door de stad. De Megastores heeft als enig cluster voor woonwinkels (PDV) en grootschalige detailhandel (GDV) een toegevoegde waarde en duurzame functie

• Het gaat om 2 à 3 supermarkten met in totaal ca. 3.000 tot 4.500 m2 (gem. omvang supermarkt ca. 1.200 tot 1.500 m ). Het gaat om fullservice en discount supermarkten. 2

voor de winkelstructuur van de stad (en regio). • In Den Haag is ten opzichte van het Nederlands gemiddelde en andere grote steden een fors onderaanbod aan woonwinkels (172 m2 wvo per inwoner ten opzichte van 367 m2

Dit zijn belangrijke trekkers voor het wijkwinkelcentrum. • Voorzieningen voor levensmiddelen en persoonlijke verzorging met in totaal ca. 1.000 tot 2.500 m2. Zoals een bakker, slager, groente/fruit, bakker, kaas, delicatessen, vis, slijterij, slagerij, buitenlandse levensmiddelen (toko), biologische levensmiddelen, bloemenwinkel, tabak en gemakzaak, drogisterij en parfumerie.

in NL, zie ook tabel 1). Bij een transformatie van de Megastores neemt dit onderaanbod alleen maar verder toe. • Ook in de regio is er weinig aanbod beschikbaar ter compensatie van dit onderaanbod. Dit zijn vooral kleinere lokale clusters en met op grotere afstand het Alexandrium als

• De niet-dagelijkse sector staat onder druk. Op dit moment is er al ca. 5.000 m en door 2

de inwonertoename neemt het draagvlak mogelijk enigszins toe. Hierbij kan worden gedacht aan juwelier, optiek, modewinkels, schoenenzaken, elektronicawinkels, telecom-

grootschalige locatie. Dit betekent dat inwoners uit Den Haag ver moeten reizen voor deze voorzieningen. • De Megastores heeft nooit goed gefunctioneerd met veel leegstand als gevolg, omdat

winkels, dierenspeciaalzaak, textielzaak, huishoudelijke artikelen, boekhandel, speel-

het concept niet goed is neergezet. Ook is het de vraag in hoeverre het gebouw en het

goedzaken, tweewielerspeciaalzaken en sport- en kampeerzaken.

ontwerp hiervan goed inspeelt op de behoefte. De woonwinkels in de Megastores func-

• Voor een toekomstbestendig wijkwinkelcentrum is een aantrekkelijke openbare ruimte en een combinatie met horeca en maatschappelijke voorzieningen van belang.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

tioneerden echter wel goed. De omzet was bovengemiddeld (€ 2.451 per m2 tegenover € 1.772 per m2 gemiddeld in woonwinkels in 2021). Dit toont een duidelijke behoefte aan.

• Het is vooral een belangrijke voorziening voor de inwoners van Den Haag. Van de

Voor het nieuwe woonwinkelconcept is optimaal rekening gehouden met de uitgangspun-

bezoekers van de Megastores voor doelgerichte aankopen komt ca. 83% uit Den Haag

ten voor woonwinkels, binnen de context (en haar kansen/beperkingen) van het nieuwe

(KSO, 2021). Daarnaast groeit de stad de komende periode en hiermee ook de behoefte.

Laakhaven

Er komen meer woningen en meer inwoners die ook spullen nodig hebben voor hun

Centraal. Conceptmatig zal de focus liggen op compactere woonwinkels en/of woonwin-

(nieuwe) woning.

kels met een city-formule. Dit zijn woonwinkels met een kleinere omvang die zelfstandiger

• Daarnaast heeft de Megastores een belangrijke functie op het gebied van werkgele-

kunnen draaien op een locatie d.m.v. een eigen klantenbestand. Logistiek zijn de woonwin-

genheid in de nabijheid in de stad. In 2020 waren er in de Megastores ca. 550 banen

kels ook eenvoudig te bereiken voor de afgifte van goederen. Expeditie verkeer vindt plaats

(KSO, 2021).

over de Waldorpstraat. Zo komt expeditie verkeer minimaal in het gebied met zo min mogelijk hinder voor andere verkeersstromen.

Locatie

Wvo woonwinkels (winkelvloeroppervlakte) per inwoner (2023)

Den Haag

172 m2

De gebiedsontwikkeling voldoet niet aan de randvoorwaarden voor XXL en cash & carry

Amsterdam

232 m

formules. Voor deze formules is het namelijk essentieel dat er naast een grote winkel ook

Utrecht

409 m2

Rotterdam

210 m2

Nederlands gemiddelde

367 m2

Woonwinkel aanbod in de grootste steden in Nederland (bron: Locatus, 2023)

veel ruimte is voor opslag van goederen. Ook zijn deze formules afhankelijk van maaiveldparkeren, iets wat niet meer binnen het gemeentelijke beleid van Laakhavens in de toekomst. Dat beleid is vastgelegd in de Ontwikkelvisie. In de concept Omgevingsvisie Den Haag 2050 is over woonwinkels het volgende aangegeven: “We sturen op het zoveel mogelijk clusteren en combineren van voorzieningen. Zo ontstaan binnen de Haagse wijken centrale plekken voor ontmoeting en uitwisseling. Hiermee voorkomen we dat er op den duur te veel druk op het centrum van de stad ontstaat. De ontwikkeling van deze wijkcentra draagt bij aan de 15-minutenstad door de nabijheid van wonen, werken en voorzieningen. Zo brengen we het aantal verplaatsingen terug van de wijken naar het centrum en andersom. De bereikbaarheid van voorzieningenclusters en stedelijke voorzieningen speelt ook op regionaal niveau. Het uitgangspunt hierbij is om de mobiliteitsverplaatsingen zo duurzaam mogelijk te laten plaatsvinden. De (grootschalige) perifere detailhandel vraagt specifieke aandacht. De traditionele woonboulevard, op autobereikbaarheid ingericht, past daarbij niet langer in Den Haag. Maar een concentratie van woonwinkels, automotive of tuin- en bouwhandels blijft voor de stad gewenst. Zeker (of

Situering van woonwinkelconcentraties in de regio (links) en ligging van het woonwinkelaanbod in Den Haag (rechts)

mogelijk) in combinatie met circulaire opgaven. In dat kader voeren we een verkenning uit naar de behoefte aan m2 voor deze vorm van (grootschalige) detailhandel. Hierin zal worden bepaald hoe we daar binnen Den Haag (en regio) op een passende manier invulling aan willen geven.”

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Bijlage III Duurzaamheidsmaatregelen op kavelniveau

Deze uitwerking van de duurzaamheidsambities op kavelniveau is gebaseerd op het

Circulariteit

duurzaamheidsbeleid van de gemeente Den Haag, waaronder onder meer de Nota duur-

Ambitie:

zaamheid (RIS301829), de Energievisie Den Haag 2040 (RIS180175), Wegwijzer Den Haag

• Nieuwbouw wordt Paris Proof gebouwd. De bouwwerken een materiaalgebonden

Klimaatbestendig (RIS308744), het Puntensysteem groen- en natuurinclusief bouwen 2022

CO₂-eq. waarde per m² bruto vloeroppervlak (BVO) moet lager of gelijk zijn aan de grens-

(RIS313059) en het Beleidsplan Zorg, Jeugd en Volksgezondheid ‘’Gezond en Veerkrachtig’’

waarden voor nieuw

Den Haag 2019-2022 (RIS303812). De ambities en randvoorwaarden zijn verdeeld in 6 onderwerpen: Energie, mobiliteit, circulariteit, groen, gezondheid, en klimaatadaptatie. Energie Randvoorwaarden: • Warmteoplossing: De keuze voor een warmteoplossing moet passen bij de oplossingsrichtingen die in Stedelijk Energie Plan (RIS306869) en de Transitievisie Warmte (RIS310442) zijn vastgesteld. • Voor Laakhavens Hollands Spoor is een Warmteplan vastgesteld op grond waarvan alle nieuwbouw in het warmteplangebied (rode kader) verplicht is om aan te sluiten op het

• bouw voor het desbetreffende jaar (zie onderstaande tabel). Paris Proof grenswaarden

Materiaalgebonden kg CO2-eq per m2 2021

2030

2040

2050

Woning (eengezinswoning)

200

126

Woning (meersgezinswoning)

220

139

Kantoor

250

158

Retail vastgoed

260

164

Industrie

240

151

Tabel Paris Proof grenswaarden materiaalgebonden CO2-emissies

collectieve systeem dat de gemeente heeft aanbesteed, tenzij een minimaal even duurzaam alternatief wordt gerealiseerd.

• Gebouwen worden slim ontworpen zodat het mogelijk is om de functie van een gebouw tijdens de levensduur aan te passen zonder dat daarbij ingrijpende bouwprocessen komen kijken.

Ambitie: • Goede isolatie: Nieuwbouwwoningen en -gebouwen zijn goed geïsoleerd en worden verwarmd met lage temperatuur bronnen (Bronnenstrategie RIS31848).

• Het is wenselijk dat het gebouw zo wordt ontworpen en gebouwd dat wanneer het gebouw in de toekomst aan vervanging of renovatie toe is de gebouwdelen in zijn geheel opnieuw kunnen worden gebruikt. • Voor nieuwe bouwmaterialen is het wenselijk om materiaalpaspoorten op te stellen,

Mobiliteit Randvoorwaarden: • Het STOMP-principe (Stappen-Trappen-Openbaar vervoer-Mobiliteitsdiensten-Privéauto) is het vertrekpunt bij het ontwerp van de openbare ruimte en de gebouwen.

zodat deze in de toekomst hergebruikt kunnen worden. • Gebouwen worden gebouwd met minimaal het basisniveau conform het Convenant Schoon en Emissieloos bouwen: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/ convenanten/2023/11/27/bijlage-2-convenant-schoon-en-emissieloos-bouwen

Ambitie: • Het moet voor bewoners makkelijker zijn om de fiets te pakken dan de auto.

Groen

Fietsenstallingen moeten op logische en goed bereikbare plekken liggen en goed toegan-

Randvoorwaarden

kelijk zijn.

• Alle nieuwbouwprojecten moeten voldoen aan het dan geldende puntensysteem voor natuurinclusief bouwen. • De Stedelijke Groene Hoofdstructuur van Den Haag dient duurzaam in stand gehouden te worden en waar mogelijk versterkt te worden.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

• Woningcorporaties voldoen aan het Soortenmanagementplan (SMP) voor huismussen, gierzwaluwen en vleermuizen. • Te kappen bomen worden gecompenseerd.

• Luchtkwaliteit: Houd rekening met luchtkwaliteit bij collectieve inlaatpunten en schakelingen. Pas de oriëntatie zo aan dat deze zo min mogelijk wordt blootgesteld aan lokale luchtverontreiniging. • Geluid: Zorg voor goede geluidsisolatie met behoud van ventilatiemogelijkheden. Besteed aandacht aan het binnenniveau (33 dB).

Ambities: • Er is extra aandacht voor het realiseren van goede groeiplaatsen bij daktuinen op straaten gebouwniveau. • De ontwikkelaar dient een groenplan te maken, passend bij en aanvullend op de groene structuren en natuurwaarden in de omgeving.

• Licht: Voorkom uitstraling van licht naar boven en het aanlichten van omliggende panden. • Ventilatie: Gebruik geen individuele luchtfilters en zorg voor voldoende en stille ventilatiemogelijkheden; mechanisch én te openen ramen. Neem het voorschrift op dat bij oplevering via bijvoorbeeld een Ventilatie-Prestatiekeuring wordt aangetoond dat het ventilatiesysteem van elke ruimte minimaal voldoet aan de eisen ten aanzien van lucht-

Klimaatadaptatie

verversing en installatiegeluid uit het Besluit Bouwwerken Leefomgeving.

Randvoorwaarden:

• Geluid: Voorzie goede tussenmuurisolatie om hinder van burengeluid te beperken.

• Groen tenzij: Vergroening is één van de meest effectieve klimaatadaptieve oplossingen,

• Collectieve ruimten: Zorg bij woningen kleiner dan 50 m2 voor een kwalitatief voldoende

om wateroverlast, hitte én droogte te verminderen. Vooral ontharden (‘stenen eruit’)

gezamenlijke ruimte waar bewoners kunnen ontspannen en ontmoeten die bijdraagt

en vergroenen (‘groen erin’) zijn hierbij belangrijk. • Extreme neerslag: Bij nieuwbouw is de eis dat er 50mm van een korte hevige bui van

aan sociale verbinding, duurzaamheid en gezondheid. • Ontmoeten: Zorg voor een aantrekkelijke samenhang die ontmoeten faciliteert, herken-

70mm in 1 uur op privaat terrein tijdelijk kan worden opgevangen en dat na minimaal

baarheid en eigenheid uitstraalt en inwoners trots maakt op hun buurt. Ontwerp voor

24 en maximaal 48 uur de bergingscapaciteit weer beschikbaar is.

de menselijke maat door een prettige verhouding tussen de hoogte en breedte van

• Droogte: Droogte wordt beperkt door bij te dragen aan de sponswerking van de stad

straatprofielen. Levendige plint: leven op maaiveldniveau. Zorg voor kleinere pleintjes

via oplossingen in groen en bodembuffers. Droogte mag niet tot onomkeerbare schade

en smallere straatjes waar mensen elkaar kunnen ontmoeten in plaats van grote open

aan kwetsbare gebouwen, infrastructuur, groen en ecologische waarden leiden. In het

plekken en pleinen

plangebied dient 50% (450 mm) van de jaarlijkse neerslag te worden geïnfiltreerd en/of te worden hergebruikt.

• Ontmoeten: Faciliteer en stimuleer inpandige voorzieningen zoals bibliotheken, buurthuizen, wijkcentra, koffietentje bij een park. • Rookvrije omgeving: Houd entrees en gezamenlijke (buiten)ruimten rookvrij.

Ambitie:

• Voedselomgeving: Vermijd fastfoodrestaurants voornamelijk bij gebieden rondom scholen.

• Hitte: Bij nieuwbouw is de ambitie dat we hitte-robuust bouwen: Maak zon georiën-

• Straling: Bij nieuwbouw van woningen, scholen en kinderdagverblijven en bij nieuw-

teerde gevels warmtewerend en/of groen en voorkom dat koelsystemen de (verblijfs)

bouw en uitbreiding van elektriciteitsnetwerkcomponenten (hoogspanningslijn,

ruimte in directe omgeving opwarmen. De ambitie is om 40% van de buitenruimte in te

ondergrondse kabel, transformatorstation of transformatorhuisje) vermijd zoveel als

richten middels groen, warmtewerende materialen en/of water.

redelijkerwijs mogelijk dat woningen, scholen en kinderdagverblijven (inclusief hun tuin/ speelplein) in een magneetveld komen te liggen dat sterker is dan 0,4 microtesla jaargemiddeld. Voor elektriciteitshuisjes (400V tot 20 kV) is dit 4 meter.

Gezondheid

• Mobiliteit: Zorg voor een fietsenstalling op maaiveldniveau voor een aantrekkelijke en

Ambitie • Algemeen: Zorg ervoor dat de woningen levensloopgeschikt zijn. • Luchtkwaliteit: Zorg voor goede ventilatiemogelijkheden. De GGD is voorstander van dubbelzijdige woningen met een rustige of gezonde zijde, waar passieve ventilatie mogelijk is. 79

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

toegankelijke manier om fietsen te stallen.

Bijlage IV Groenambitie- en eisen voor hoogstedelijk gebied

In onderstaande tabel zijn de eisen en ambities voor groen in hoogstedelijk gebied te vinden. De eisen en ambities voor het groen in de openbare ruimte zijn te vinden in het buitenruimteplan. Eisen en ambities voor groen in hoogstedelijk gebied Ontwerp: • Los ruimte voor afvalinzameling/ -opslag, (fiets-)parkeren op in het gebouw (of op eigen terrein) om belasting van de openbare ruimte te voorkomen en ruimte voor groen te creëren. Structuren: •Sluit aan op de lange lijnen in het gebied (zie gebiedsvisie/omgevingsvisie). Dit wordt uitgewerkt in het Buitenruimteplan. Ondergrond: • Zorg dat de ondergrond in samenhang met het maaiveld wordt ontwikkeld. Klimaatadaptatie: • Gebruik het puntensysteem natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. • Streef naar een opvang van 70 mm en voer deze vertraagd af. Biodiversiteit: • Gebruik het puntensysteem natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen. • Binnen 150 m van de Stedelijke Groene Structuur wordt goud op biodiversiteit behaald (in plaats van minimaal brons). Bomen: • Houd rekening met aanplant 1e orde grootte bomen in de profielen en rooilijnen. Daken: • Minimale gronddekking volgens het Puntensysteem natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen (zie tabel 4). • Begroeiing passend bij de substraatdikte volgens het Puntensysteem natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen (zie tabel 5).

• Daken tot een hoogte van 50 meter zijn bij voorkeur groen. De ecologische waarde van een groen dak wordt verhoogd wanneer natuur- en gebruiksfuncties gescheiden zijn. • Pas bij voorkeur een SMART flow systeem toe. • Ingrepen ten behoeve van biodiversiteit vinden plaats op daken onder de 30 meter. Gevels: • Gevelgroen staat in de volle grond. • De gevel van de plint biedt ruimte voor groen. Dit groen wortelt in volle grond, op eigen kavel. Dit vanwege de kabels en leidingen in de aangrenzende openbare ruimte, het kunnen garanderen van voldoende groeiruimte en het beheer van het gevelgroen. Het streven is om 30% van de plint hiervoor te benutten (meetpunt na 5 jaar). Deze ruimte wordt in samenhang met de aangrenzende openbare ruimte ontworpen.

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Bijlage V Kaarten 1. Ruimtelijk raamwerk 2. Ruimtelijke structuur openbare ruimte 3. Massamodel 4. Bouwregelkaart 5. Plintenkaart

Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor

Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag Dienst Stedelijke Ontwikkeling December 2025

Disclaimer Het beeldmateriaal is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Waar van toepassing, is de bron vermeld. Voorzover bekend, zitten er geen rechten op de gebruikte foto’s. Mochten er toch foto’s in staan, die in strijd zijn met het auteursrecht, dan vragen we degenen, die menen aanspraak te kunnen maken op auteursrechten, contact op te nemen met de gemeente Den Haag.

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16418894/1