RIS324160 Ontwikkelstrategie Laakhavens
Tekst van het document
Ontwikkelstrategie
Laakhavens Hollands Spoor Den Haag
vernieuwen verbinden verrassen
CID Laakhavens Hollands Spoor
Central Innovation District
Central Innovation District (CID) Het CID is een nieuw stuk Haags centrum. Het economische hart van de stad. Perfect gelegen naast de oude binnenstad. En tussen en rond de treinstations Den Haag Centraal, Hollands Spoor en Laan van NOI. Het gebied is uitstekend bereikbaar met het openbaar vervoer. Nergens anders komen de landelijke overheid, bedrijven en hoger onderwijs zo dicht bij elkaar. Dat biedt grote kansen. En maakt het CID een fijne plek om te wonen, werken, leren en te zijn. Den Haag groeit. Steeds meer mensen wonen en werken in onze stad. Daarom maken we in het CID ruimte voor toekomstige en huidige inwoners, studenten, ondernemers, professionals en bezoekers. De komende 20 jaar komen er 20.500 nieuwe woningen, nieuwe kantoren en voorzieningen. Creatieve en vernieuwende bedrijven brengen we samen om kennis te delen. Samen met de buurt en partners breiden we de komende jaren het centrum uit tot een leefbaar en prettig gebied waar iedereen zich thuis voelt: het Central Innovation District.
2
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Laakhavens Hollands Spoor
inhoud
3.3.6 Commerciële voorzieningen
28
Samenvatting
5
3.3.7 Maatschappelijke voorzieningen
31
1. Inleiding
7
3.3.8 Totaalprogramma
33
1.1 Aanleiding
8
3.3.9 Verantwoording en monitoring
34
1.2 Doel
8
1.3 Leeswijzer
8
DEEL A 2
3.4 Stedelijke netwerken en systemen
34
3.4.1 Groenstructuur en voorzieningen
34
3.4.2 Watersysteem
35
3.4.3 Ondergrondse infrastructuur en voorzieningen van openbaar nut
35
Ambitie en opgave
9
3.4.4 Warmtesysteem
35
2.1 Welkom in het Central Innovation District
10
3.4.5 Afval en logistiek
36
2.2 Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor
10
3.5 Mobiliteit en parkeren
36
2.3 Transitieopgaven Laakhavens Hollands Spoor
11
3.5.1 Voetganger als uitgangspunt
36
2.3.1 Doelen gebiedsontwikkeling
11
3.5.2 Fietsen en fietsparkeren
36
2.3.2 Woningbouwopgave
11
3.5.3 Autoverkeer en parkeren
36
2.3.3 Economische opgave
11
3.5.4 Mobiliteitshub
37
2.3.4 Maatschappelijke voorzieningenopgave
12
3.5.5 Verkeerscirculatie
37
2.3.5 Mobiliteitsopgave
12
2.3.6 Energieopgave
12
DEEL B
39
2.3.7 Vergroeningsopgave
12
4
Ontwikkelstrategie
39
2.3.8 Beperking CO2 opgave
12
4.1 Van ontwikkelvisie (wat) naar ontwikkelstrategie (hoe)
40
3
Ontwikkelkader
14
3.2 Ruimtelijk ontwikkelkader
17
4.1.1 Grondbeleid
40
4.1.2 Inzet instrumenten
40
4.2 Samenwerking gemeente en marktpartijen
40
3.2.1 Inleiding
17
4.2.1 Rolverdeling gemeente en marktpartijen
40
3.2.2 Ruimtelijk raamwerk
17
4.2.2 Samenwerking Spoorzone HS en Campuskwartier
41
3.2.3 Principes openbare ruimte
18
4.2.3 Samenwerking Laakhaven Centraal
42
3.2.4 Ruimtelijk programmatisch massamodel
19
3.2.5 Ruimtelijke verdeling programma
21
3.2.6 Plintenprogramma
21
4.4.1 Laakhaven Centraal
44
22
4.4.2 Spoorzone HS en Campuskwartier
45
3.3 Programmatisch kader
4.3 Planproces tot omgevingsvergunning
43
4.4 Planologische sturing
43
3.3.1 Inleiding
22
4.4.3. Compensatie bedrijvigheid Laakhaven Centraal
45
3.3.2 Uitgangspunten programmering
22
4.5.1 Instrumenten verwerving
46
3.3.3 Wonen
22
4.5.2 Verwerving Laakhaven Centraal
46
3.3.4 Bedrijfsruimte
24
3.3.5 Kantoren
26
3
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
4.6 Gebiedsexploitatie
4.6.1 Kosten
47 47
4.6.2 Opbrengsten
48
4.6.3 Kostenverhaal
48
4.7.1 Buitenplanse kosten
48
4.7.2 Financiële dekking maatschappelijke voorzieningen
48
4.7.3 Structurele kosten (en opbrengsten)
49
4.8 Inrichting en Beheer Openbare ruimte
49
Realisatie
50
5.1 Fasering en leefbaarheid
51
5
5.1.1 Technisch faseringsdraaiboek
51
5.1.2 Faseringsplan
52
5.1.3 Planning uitvoeringsfasen
53
5.2 Stadmaken
53
5.2.1 Doel
53
5.2.2 Aanpak
53
5.3 Sturen op programma en levendigheid
54
5.3.1 Doelen plintenstrategie
54
5.3.2 Uitwerking en organisatie
54
5.4 Samenwerkingen en netwerken
55
5.4.1 Doorontwikkeling van netwerken in Laakhavens Hollands Spoor
55
5.4.2 Stakeholders in het Sociale Domein
55
5.6 Participatie en communicatie Bijlage I
Schuifruimtetabel programma
Bijlage II Nota verantwoording programma wonen, werken en voorzieningen
56 58 60
Bijlage III Duurzaamheidsmaatregelen op kavelniveau
77
Bijlage IV Groenambitie- en eisen voor hoogstedelijk gebied
80
Bijlage V Kaarten
82
4
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Samenvatting
• Gebiedsprofielen: Vier deelgebieden met elk een eigen herkenbaar profiel: Laakhaven Centraal, Spoorzone Hollands Spoor (Spoorzone HS), Campuskwartier en
De Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor is een verdere uitwerking van de in 2022 vastgestelde Ontwikkelvisie “Dynamisch Laakhavens!” (RIS 311821) en geeft richting aan de gebiedsontwikkeling van Laakhavens. De strategie concretiseert de ruimtelijke en programmatische kaders, de ontwikkelprincipes en fasering, waarbij samenwer-
Schipperskwartier. • Ruimtelijk ontwikkelkader: Een ruimtelijk kader met stedenbouwkundige kaders bestaande uit: een raamwerk, principes voor de openbare ruimte, een massamodel met bouwregels en een plintenkaart.
king tussen de gemeente en betrokken marktpartijen centraal staat. Met als doel om
• Programmatisch kader: het programmatisch kader voor de verschillende functies en
Laakhavens te transformeren tot een hoogstedelijk, dynamisch gebied met een mix van
gebruik van gebouwen en openbaar gebied. Hierbij wordt naast wonen en werken
wonen, werken, studeren en recreëren.
ingezet op maatschappelijke voorzieningen zoals scholen, zorginstellingen en sportfaciliteiten. Onderdeel van het programmatisch kader is ook een plintenprogramma, gericht
Ambitie en Opgave Laakhavens Hollands Spoor maakt deel uit van het Central Innovation District (CID),
op specifieke invulling van functies op cruciale plekken in het gebied. • Stedelijk netwerk: een beschrijving van de inpassing van de belangrijkste stedelijke struc-
waarbij het gebied een strategisch hoogstedelijk knooppunt rond station Hollands Spoor
turen; zoals het groen, stedelijke routes en openbare ruimten, ondergrondse infrastruc-
vormt. De belangrijkste ambities en opgaven omvatten:
turele netwerken en het warmte-en afvalsysteem.
• Woningbouwopgave: de realisatie van circa 11.000 woningen met een mix van sociale huur, betaalbare en vrije sector woningen. • Economische opgave: Creëren van circa 5.000 nieuwe arbeidsplaatsen en ruimte voor innovatieve bedrijvigheid.
• Verkeerscirculatie en ontsluiting: een beschrijving van de verkeerscirculatie gebaseerd op het ‘stomp-principe’ met principes voor auto- en fietsparkeren en de mobiliteitshub. • Duurzaamheid: een beschrijving van de belangrijkste duurzaamheidseisen, waaronder klimaatadaptatie, gezondheid, mobiliteit, groen, circulariteit en energieoplossingen.
• Maatschappelijke opgave: de realisatie van diverse maatschappelijke voorzieningen in samenhang met de woningbouwopgave, waaronder scholen, sportfaciliteiten, zorgfunc-
Ontwikkelstrategie
ties en een kunst en cultuurcluster.
Voor Laakhavens Hollands Spoor kiest de gemeente voor een ontwikkelstrategie waarin
• Mobiliteitsopgave: Investeren in OV-verbindingen, fiets- en wandelinfrastructuur en het beperken van autoverkeer met een mobiliteitshub. • Energieopgave: Stimuleren van groene energie, circulaire economie en klimaatadaptieve maatregelen. • Vergroeningsopgave: Het vergroenen van Laakhavens Hollands Spoor als sleutel naar een gezonde, natuurinclusieve en klimaatbestendige leefomgeving. • Beperken CO2 opgave: door actief te sturen op vermindering van primair materiaal gebruik en CO₂ uitstoot o.a. door stappen te nemen in circulair ontwerp.
zij afhankelijk van het deelgebied, haar eigen grondpositie of die van marktpartijen, een actieve regierol dan wel een meer faciliterende rol neemt in de gebiedsontwikkeling. In Laakhaven Centraal kiest de gemeente voor een actieve regierol waarbij ingezet wordt op een samenwerking met ontwikkelende partijen, voor de verwerving van gronden voor de realisatie van een fietstunnel, brug, park en mobiliteitshub en het creëren van ontwikkelruimte op gemeentelijke gronden. Voor Spoorzone HS en Campuskwartier wordt ingezet op een meer faciliterende rol waarbij marktpartijen zelf verantwoordelijk zijn voor de uitwerking van hun plannen en de gemeente faciliteert bij ruimtelijke procedures. In beide gebieden bestaat de strategie uit de volgende onderdelen:
Ontwikkelkader Voor Laakhavens Hollands Spoor is een ontwikkelkader opgesteld. Deze vormt het toetsingskader voor ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied en bestaat uit de volgende onderdelen:
5
• Grondbeleid en inzet instrumenten: verwerving, uitgifte en herontwikkeling van (bouw) percelen. • Samenwerking gemeente en marktpartijen: Stimuleren van projecten en publiek-private samenwerkingen.
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
• Planologische sturing: een uitwerking van de verschillende ruimtelijke procedures die voor de gebiedsontwikkeling doorlopen moeten worden. • Verwerving en uitplaatsing: instrumenten voor verwerving, transformatie en her- of uitplaatsing van bedrijven. • Gebiedsexploitatie: kosten en opbrengsten en structurele kosten en opbrengsten van de gebiedsontwikkeling Laakhaven Centraal, Spoorzone HS en Campuskwartier. • Kostenverhaal: kostenverhaal Laakhaven Centraal, Spoorzone HS en Campuskwartier. • Inrichting en beheer openbare ruimte: afspraken over het inrichten en beheer van de openbare ruimte. Realisatie De ontwikkeling van Laakhavens Hollands Spoor verloopt in meerdere fasen. Hiervoor zijn verschillende instrumenten in te zetten om tot een goede realisatie van deze gebiedsontwikkeling te komen. • Faseringsdraaiboek en faseringsplan: sturing op de fasering via een integrale tool en een faseringsplan met belangrijke uitvoeringsfasen. • Stadmaken: tijdelijke initiatieven die het gebied verlevendigen, een economische impuls geven en het imago veranderen. • Sturing op programma en levendigheid: door een plintenstrategie en sturing op het programma kunnen we het gebied verlevendigen en inspelen op veranderende (markt) omstandigheden.
• Samenwerken, governance, organisatie en communicatie- en participatie: samenwerkingsvormen, organisatiestructuur en communicatie- en participatie met de belangrijkste stakeholders.
6
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
1. Inleiding
1.1 Aanleiding
1.3 Leeswijzer
In 2022 is het document “Dynamisch Laakhavens!”, vastgesteld, de Ontwikkelvisie
De ontwikkelstrategie bestaat uit 2 delen. Deel A beschrijft de opgave voor Laakhavens
Laakhavens Hollands Spoor, waarin het ontwikkelperspectief voor Laakhavens Hollands
Hollands Spoor (hoofdstuk 2) met een uitwerking van het ontwikkelkader (hoofdstuk 3).
Spoor over 20 jaar is geschetst. In de ontwikkelvisie wordt beschreven dat Laakhavens
Deel B behandelt de ontwikkelstrategie (hoofdstuk 4); het grondbeleid, de samenwerking
Hollands Spoor een aantrekkelijk en hoogstedelijk karakter krijgt. Naast ongeveer 9.000
met marktpartijen, planologische procedures, verwerving en uitplaatsing en de financiële
extra woningen biedt de gebiedsontwikkeling ruimte aan nieuwe scholen, sport- en speel-
kaders, waaronder de gebiedsexploitatie en het kostenverhaal, en de realisatie (hoofdstuk
terreinen, werkruimtes, een uitgebreid winkelcentrum en plekken om te ontspannen.
5); onder andere de fasering, Stadmaken, samenwerking met stakeholders, communicatie en participatie.
In de voorliggende Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor wordt een uitwerking van de ontwikkelvisie gegeven en uiteengezet op welke wijze de gemeente in samenwerking met marktpartijen de beoogde (her)ontwikkeling wenst te realiseren. De ontwikkelstrategie vormt samen met de ontwikkelvisie, het beeldkwaliteitsplan en het buitenruimteplan, het Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor. Dit toekomstplan zal de komende jaren, naast het vigerend gemeentelijk beleid, een toetsingskader vormen voor alle ontwikkelingen in het gebied.
1.2 Doel De ontwikkelstrategie geeft een uitwerking van de ambities en opgaven die in ontwikkelvisie zijn opgenomen voor het gebied Laakhavens Hollands Spoor. Hierbij worden de gebiedsprofielen voor de deelgebieden, het ruimtelijk raamwerk, het programma, de ontwikkelprincipes, de openbare ruimte en de duurzaamheidsmaatregelen, die tezamen de kaders vormen voor de ontwikkelingen in het gebied, verder geconcretiseerd. Daarnaast wordt aangegeven hoe de ambities en opgaven kunnen worden gerealiseerd, welke rol daarin door de gemeente wordt ingenomen en op welke wijze de gemeente sturing geeft aan ontwikkelingen waarvoor met marktpartijen wordt samengewerkt. Hierbij wordt ingegaan op de voorkeursrichting ten aanzien van grondbeleid, hoe de markt (ontwikkelaars, beleggers, woningbouwcorporaties, etc.) wordt betrokken en welke planologische procedures en vervolgstappen nodig zijn. Ook worden de financiële haalbaarheid, de gemeentelijke investeringen, het kostenverhaal en financiële risico’s beschreven. Tenslotte wordt aangegeven op welke wijze tot realisatie kan worden gekomen. Deze ontwikkelstrategie biedt kaders voor het maken van afspraken met marktpartijen over nieuwe ontwikkelingen in het gebied. Voor reeds opgestarte projecten waarvoor al afspraken zijn gemaakt in geldige overeenkomsten, zijn de bestaande afspraken leidend. 8
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
DEEL A 2 Ambitie en opgave
2.1 Welkom in het Central Innovation District
Structuurvisie CID Den Haag (2021)
Kwaliteitsplan CID Den Haag (2024)
Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen (2024)
+
Met zijn directe ligging aan station Hollands Spoor maakt Laakhavens Hollands Spoor Structuurvisie CID Den Haag
deel uit van het Central Innovation District (CID); het internationale knooppunt tussen
Haagse richtinggevende normen voor maatschappelijke voorzieningen en groen 2024
Gemeente Den Haag 30 januari 2024
Gemeente Den Haag 1 juli 2021
en rondom de drie intercitystations van Den Haag. Dit hele gebied wordt getransformeerd tot één samenhangend centrummilieu, gemengd en hoogstedelijk met een hoge verblijfskwaliteit. In de Structuurvisie CID (RIS 307135) zijn de kaders voor het CID gegeven. Het CID biedt
Ontwikkelvisie (2022) DYNAMISCH LAAKHAVENS! Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor (GebiedsNVU) Maart 2022
ruimte aan 20.500 woningen, 640.000 m2 kantoren en 260.000 m2 aan commerciële en
Beeldkwaliteitsplan (2024)
Beeldkwaliteitsplan
+
Laakhavens | Hollands Spoor
vernieuwen verbinden
Ontwikkelstrategie
Buitenruimteplan
+
Laakhavens Hollands Spoor
vernieuwen verbinden
verrassen
Laakhavens Hollands Spoor
vernieuwen
verrassen
CID
Central Innovation District
Ontwikkelstrategie
Laakhavens | Hollands Spoor
verbinden
verrassen
CID
maatschappelijke voorzieningen. Daarnaast wordt geïnvesteerd in kennis en innovatie.
Buitenruimteplan
CID Laakhavens Hollands Spoor
Central Innovation District
Laakhavens Hollands Spoor
Central Innovation District
Het gebied ontwikkelt zich tot een duurzaam, economisch, innovatief, leefbaar en inclusief onderdeel van de stad, met een uitstekende bereikbaarheid en internationale aantrekkingskracht. Hiermee ontstaat in het CID een sterk functiegemengd, hoogstedelijk milieu,
BOPA of Wijziging Omgevingsplan
waarbij het draait om de nabijheid van en uitwisseling tussen het bedrijfsleven, overheid en kennisinstellingen.
Onderdelen Toekomstplan
2.2 Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor
Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor In de ontwikkelvisie is de transitieopgave van Laakhavens beschreven (RIS 31182).
Het Toekomstplan Laakhavens Hollands Spoor vloeit voort uit eerder vastgesteld beleid,
De ontwikkelvisie is de gebiedsgerichte uitwerking van de Structuurvisie CID en de
waaronder de Structuurvisie CID (RIS 307135), het Kwaliteitsplan CID Den Haag (RIS
Gebiedsagenda College Campus. Het beschrijft de toekomstige ontwikkeling van het
314594) en de Gebiedsagenda College Campus (RIS 301329). Het Toekomstplan bestaat
gebied Laakhavens ten zuiden van station Den Haag Hollands Spoor en vormt het ruim-
uit: de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor (RIS 31182), het beeldkwaliteitsplan
telijk kader voor individuele ontwikkelinitiatieven en omgevingsplannen. Het document
Laakhavens Hollands Spoor (RIS 319121), het nog vast te stellen buitenruimteplan en deze
is zo opgesteld dat de integrale kwaliteit van een gezonde leefomgeving wordt geborgd,
ontwikkelstrategie. Deze vier documenten tezamen geven richting aan de gebiedsont-
passend binnen de ambities voor het CID.
wikkeling Laakhavens Hollands Spoor en vormen een toetsingskader voor ontwikkelingen binnen het gebied.
In de ontwikkelvisie is aan de hand van de thema’s verdichten, verbinden, vergroenen en verfijnen invulling gegeven aan de gebiedsopgave van Laakhavens Hollands Spoor. Deze thema’s zijn de basis voor de ruimtelijke en programmatische uitwerking van het gebied. In de ontwikkelvisie zijn daartoe een ruimtelijk raamwerk, een globale programmatische uitwerking en enkele themakaarten voor onder andere de groenstructuur en de verkeersontsluiting opgenomen.
10
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Beeldkwaliteitsplan Laakhavens Hollands Spoor
en uitwerking van de buitenruimte en vormt daarmee ook een verdere uitwerking van de
In 2024 is een beeldkwaliteitsplan voor Laakhavens vastgesteld (RIS 319121). Dit als
ontwikkelvisie.
verdere uitwerking van het Kwaliteitsplan CID. Het beeldkwaliteitsplan dient (mede) als richtinggevend toetsingskader voor ontwikkelingen in het gebied met betrekking tot
2.3 Transitieopgaven Laakhavens Hollands Spoor
omgevingskwaliteit. 2.3.1 Doelen gebiedsontwikkeling Het beeldkwaliteitsplan is opgesteld nadat in december 2022 de ontwikkelvisie voor
Laakhavens Hollands Spoor transformeert de komende jaren naar een nieuw hoogstedelijk,
Laakhavens Hollands Spoor door de raad is aangenomen. De ontwikkelvisie is vervolgens
groene stadswijk. Bij deze gebiedsontwikkeling worden verschillende doelen nagestreefd.
ten behoeve van de haalbaarheid en de wens in de realisatie van meer woningen door
Hierbij wordt ingezet op de transitie naar een gemengd woon- en werkmilieu met
ontwikkeld. De druk op de begane grond zal daarmee toenemen, zowel qua functiemix,
woningen, bedrijvigheid en maatschappelijke voorzieningen welke voorziet in een deel van
logistiek als techniek. Dat betekent dat de basis onder het beeldkwaliteitsplan op onder-
de groeiopgave van Den Haag. Daarnaast is aandacht voor duurzame gebiedsontwikkeling,
delen is gewijzigd. Het beeldkwaliteitsplan biedt als richtinggevend document enige
waarbij ingezet wordt op duurzame mobiliteit (STOMP), duurzame energiesystemen (met
ruimte om hier gemotiveerd van af te wijken. Om voldoende differentiatie in architectuur
onder andere een collectie warmtesysteem) en het vergroenen van Laakhavens Hollands
signatuur te krijgen heeft het daarom de voorkeur dat de grotere bouwblokken door
Spoor (met onder andere twee parken, Park Laakhaven Centraal en Campus Haagse
verschillende architectenbureaus worden ontworpen en de gemeente betrokken is bij de
Hogeschool) voor een gezonde, natuurinclusieve en klimaatbestendige leefomgeving.
architectenselectie. 2.3.2 Woningbouwopgave Buitenruimteplan Laakhavens Hollands Spoor
Binnen Laakhavens Hollands Spoor ligt de nadruk op stedelijke verdichting en gemengd
De ontwikkelvisie bevat reeds een globaal landschappelijk raamwerk voor Laakhavens.
gebruik, met een combinatie van wonen, werken, onderwijs en voorzieningen.
Dit wordt verder uitgewerkt in het Buitenruimteplan Laakhavens Hollands Spoor. Dit plan
De woningen worden gebouwd rondom het treinstation Den Haag Hollands Spoor en op
vormt de basis voor verdere uitwerking van de openbare ruimte per ontwikkelgebied.
de plek van de MegaStores. De gemeente zet bij Laakhavens Hollands Spoor in op gedif-
Hierin wordt aangegeven welke ontwerpprincipes gelden voor het ontwerp van de buiten-
ferentieerd bouwen om verschillende doelgroepen aan te trekken. Dit maakt het gebied
ruimte in het gebied en wat de uitgangspunten voor de aanleg en het beheer zijn. Na vast-
aantrekkelijk voor diverse stedelijke doelgroepen, zoals studenten, jongeren, mensen die
stelling door de raad zal het buitenruimteplan in aanvulling op de ontwikkelvisie dienen
werkzaam zijn in maatschappelijke beroepen en kenniswerkers, die behoefte hebben aan
als kader voor de uitwerking voor alle projecten in de openbare ruimte in het gebied.
compacte en betaalbare woningen. Hierbij wordt ingezet op sociale cohesie en binding door collectieve ruimtes en een slim vormgegeven openbare ruimte met ontmoetings-
Toepassing van kaderstellende documenten bij toetsing aan het Toekomstplan
plekken, een diversiteit aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen, levendige
Omdat het Toekomstplan bestaat uit vier documenten -die deels achtereenvolgend zijn
plinten en groene verblijfsplekken.
opgesteld- kan het zijn dat onderdelen door nieuwe inzichten gewijzigd dan wel aangescherpt zijn. De ontwikkelstrategie is een verdere uitwerking van de globale kaders die
2.3.3 Economische opgave
in de ontwikkelvisie zijn beschreven en betreft daarmee een actualisatie van de ontwik-
De stad Den Haag groeit fors de komende periode en tegelijkertijd is een fors tekort
kelvisie. Deze vormt samen met het beeldkwaliteitsplan het toetsingskader voor ontwik-
aan ruimte voor zowel bedrijfsruimte als kantoren. De realisatie van beide functies in
kelingen in het gebied, waarbij het beeldkwaliteitsplan als richtinggevend document
Laakhavens Hollands Spoor is noodzakelijk om een deel van dit tekort op te lossen en
wordt gebruikt. Het buitenruimteplan is in hoofdzaak kaderstellend voor de vormgeving
te zorgen voor een balans tussen wonen en werken. De inwonersgroei van Laakhavens Hollands Spoor leidt ook tot een toenemende behoefte aan bepaalde diensten, producten
11
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
en voorzieningen. De economische opgave binnen Laakhavens Hollands Spoor richt zich op
De energietransitie speelt hierin een cruciale rol. In het coalitieakkoord is afgesproken
het versterken van de stad als internationale kennis- en innovatiestad, met een krachtige
om actief ruimte te maken voor warmtenetten en duurzame warmtebronnen en verder
en toekomstbestendige economie. Daarnaast wordt ruimte geboden aan (praktische)
te gaan met het ontwikkelen van duurzame bronnen. Volgens de Haagse Transitievisie
werkgelegenheid en ondernemerschap in relatie tot het arbeidspotentieel uit de omlig-
Warmte wordt ingezet op het gebruik van lokale hernieuwbare bronnen en wordt nieuw-
gende wijken. De combinatie van internationale aantrekkingskracht en lokale kansen
bouw bij voorkeur verwarmd met laagtemperatuurbronnen, zodat hogere temperaturen
maakt het gebied uniek binnen CID en Den Haag.
beschikbaar blijven voor bestaande bouw. Om de lokale hernieuwbare bronnen in Laakhavens optimaal te benutten, wordt hier in opdracht van de gemeente een collec-
2.3.4 Maatschappelijke voorzieningenopgave
tief duurzaam warmtesysteem aangelegd waarop in principe alle nieuwbouw wordt
Bij het realiseren van deze forse woningbouwopgave ontstaat ook een opgave voor het
aangesloten.
realiseren van voldoende maatschappelijke voorzieningen in het gebied. Hierbij wordt naast basisvoorzieningen zoals een basisschool, een sporthal, zorg en een gezondheidscen-
2.3.7 Vergroeningsopgave
trum ook ingezet op een uitbreiding van het middelbaar beroepsonderwijs, een multifunc-
Momenteel heeft Laakhavens Hollands Spoor relatief veel verharding en bebouwing.
tioneel kunst- en cultuurcluster en mogelijkheden voor watersport. Er wordt gezocht naar
Het vergroenen van Laakhavens Hollands Spoor is de sleutel naar een gezonde, natuurin-
slimme combinaties van maatschappelijke voorzieningen, zoals een basisschool bij het
clusieve en klimaatbestendige leefomgeving. Bij de gebiedsontwikkeling Laakhavens
groene park, het bundelen van zorgfuncties en culturele voorzieningen en het benutten
Hollands Spoor wordt ingezet op het realiseren van zoveel mogelijk groen, onder andere
van de waterkant voor watersport.
door de aanleg van een nieuw groen park, het vergroenen van de campus rondom de Haagse Hogeschool en het toepassen van klimaatadaptieve maatregelen zoals daktuinen
2.3.5 Mobiliteitsopgave
op daken van gebouwen.
Bij de ontwikkeling van Laakhavens Hollands Spoor als hoog stedelijk woonwerkmilieu ontstaat ook een forse mobiliteitsopgave. Hierin speelt het stimuleren van wandel- en
2.3.8 Beperking CO2 opgave
fietsbewegingen door een aantrekkelijke openbare ruimte, het versterken van het
De bouwsector is één van de grote materiaalverbruikers en CO₂ uitstoters binnen de
openbaar vervoer en het programmeren van maatschappelijke functies en commerciële
Nederlandse economie. De gemeente Den Haag zet bij de gebiedsontwikkeling Laakhavens
voorzieningen op korte afstand, een centrale rol in het verminderen van het autoverkeer.
Hollands Spoor daarom in op vermindering van primair materiaal gebruik en CO₂ uitstoot
Daarnaast draagt het creëren van een mobiliteitshub bij aan het zoveel mogelijk auto-
conform het beleid Toekomstbestendig Bouwen (RIS 321843).
vrij houden van het gebied. Hiermee wordt onnodig autogebruik voorkomen, kunnen de parkeerplekken efficiënter worden ingezet en wordt het gebruik van deelmobiliteit bevordert. 2.3.6 Energieopgave Den Haag heeft de ambitie om in 2030 klimaatneutraal te zijn. Deze ambitie komt mede voort uit de ambitie om aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs te voldoen. Met dit akkoord zetten 195 landen zich in de wereldwijde doelstelling om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius, en liefst tot 1,5 graden, boven het pre-industriële niveau.
12
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
2.4 Plangebied en deelgebieden Het gebied Laakhavens Hollands Spoor is op te delen in vier deelgebieden: Laakhaven Centraal, Spoorzone Hollands Spoor (hierna: Spoorzone HS), Campuskwartier en Schipperskwartier. Ze zijn met elkaar verbonden door de historische structuur van het voormalige havengebied, maar kenmerken zichzelf door een eigen dynamiek die in de loop der jaren is doorlopen.
Deelgebieden Laakhavens Hollands Spoor
Het accent van deze ontwikkelstrategie ligt voornamelijk bij Laakhaven Centraal vanwege de omvang van de transformatieopgave en de benodigde samenwerking met marktpartijen en hun grondposities in het gebied. Voor de ontwikkeling van Spoorzone HS zijn al afspraken gemaakt met marktpartijen over de ontwikkelingen. Voor het Campuskwartier geldt dat er nog geen concrete afspraken zijn, er is hier sprake van een aantal kavels die eigendom zijn van de gemeente zelf. In het deelgebied Schipperskwartier wordt op korte termijn geen grootschalige nieuwbouwontwikkeling voorzien.
13
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
3 Ontwikkelkader
3.1 Gebiedsprofielen
Laakhavens Hollands Spoor is niet alleen een plek om te wonen, maar ook om te werken. Er is hier ruimte voor een andere vorm van innovatie dan in de rest van het CID. Dit komt
Voor het gebied Laakhavens Hollands Spoor is een overkoepelend gebiedsprofiel opgesteld,
tot uiting in het hoogstedelijk werkmilieu met maakbedrijven voor de circulaire economie,
waarbij de belangrijkste kernwaarden en elkaar versterkende elementen (het ecosysteem)
onderhoudsbedrijven, creatieve industrie, technologiebedrijven, innovatieve makers en
in het gebied zijn benoemd. Deze zijn gebruikt voor het uitwerken van de gebiedsprofielen
andere stadsverzorgende MKB bedrijven in Laakhaven Centraal. Met een topmilieu voor
voor de verschillende deelgebieden: Laakhaven Centraal, Spoorzone HS, Campuskwartier
Haagse business rond het station Hollands Spoor wordt een relatie gelegd tussen bedrijfs-
en Schipperskwartier. Hierdoor krijgt ieder deelgebied een eigen karakter en plek binnen
leven, praktische scholing en theoretisch onderwijs.
het ecosysteem. Er komt een breed voorzieningenaanbod in Laakhavens Hollands Spoor met ook meerDe gebiedsprofielen vormen de basis voor verdere afspraken en ontwikkelingen in het
waarde voor de omliggende buurten. Met een nieuw wijkwinkelcentrum, maatschappe-
gebied, zoals initiatieven voor Stadmaken, op het gebied van communicatie en participatie
lijke voorzieningen die nu gemist worden en een woonwinkelaanbod. Bijzondere vormen
en nieuwe projecten of programmering in de plint.
van ondernemerschap (creatieve maakindustrie en innovatieve ICT bedrijven), horeca, leisure, muziek, kunst en cultuurvoorzieningen zijn de drager van het gebied en sluiten
Gebiedsprofiel Laakhavens Hollands Spoor
aan op talentontwikkeling.Dit komt ook tot uiting in het straatbeeld en de buitenruimte in
Het gebied ligt centraal in Den Haag, het CID en aan één van de belangrijkste spoorver-
het gebied. Het gemengde programma en het autoluwe voetgangersvriendelijke karakter-
bindingen van Nederland: station HS. Het historisch centrum van Den Haag ligt om de
zorgt voor een leefbaar gebied.
hoek en binnen een uur zijn de steden in de Randstad (Rotterdam, Amsterdam en Utrecht) bereikbaar en binnen een half uur luchthaven Schiphol. Het gebied vormt hiermee een uitstekend verbonden woonwerkgebied in de Randstad.
Het betreft ook een nieuw hoogstedelijk en groen woonmilieu met daarin twee grote onderwijsinstellingen: de Haagse Hogeschool en het ROC Mondriaan. Er zijn nu al ruim 25.000 jongeren die hier studeren en dit groeit verder door (wonend en/of studerend). Maar Laakhavens Hollands Spoor is meer dan alleen jong. Voor wat betreft het woonmilieu is ruimte voor starters, doorstroming, ouderenhuisvesting en specifieke woonzorgdoelgroepen. Hier is specifiek behoefte aan vanuit de omgeving. 15
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Kernwaarden
zich verschillende grote bedrijven zoals Odido en PostNL als ook de startups van The Hague
In heel Laakhavens Hollands Spoor staan de volgende kernwaarden centraal die een
Tech (THT). In de Spoorzone HS worden de komende jaren moderne woningen, kantoren
bijdrage leveren aan het ecosysteem in het gebied:
en voorzieningen gerealiseerd. Ook krijgen de openbare ruimtes in het gebied een flinke
• Jong en divers: Jong van leeftijd en van geest, met een afspiegeling van de diverse Haagse
groene upgrade. Het wordt een plek waar wonen, ontmoeten, werken, leren en spelen
samenleving.
naadloos in elkaar over gaan.
• Verbonden en ontmoeten: Op grotere schaal optimaal verbonden met de rest van het land via station Hollands Spoor, regionaal en lokaal via het OV- netwerk, lokaal binnen de omgeving met diverse langzaam verkeerverbindingen als ook op kleine schaal met elkaar in het gebied en in de gebouwen. • Vernieuwend en creatief: Ruimte voor nieuwe ideeën en combinaties tussen een divers palet aan mensen, organisaties en bedrijven. Ecosysteem In heel Laakhavens Hollands Spoor is een ecosysteem aanwezig van elkaar versterkende elementen. Er is ruimte voor experiment en creativiteit, het gebied fungeert als een springplank voor de woon- en werkcarrière en locaties voor avond-dynamiek staan centraal.
Gebiedsprofiel Campuskwartier
Per deelgebied ligt het accent op andere elementen van het ecosysteem.
In het Campuskwartier ligt het accent op leren & innoveren. Hier ontstaat een dynamische
• Wonen: Een dynamische mix van jong tot oud, met woningen op straatniveau tot hoog
stadscampus met studenten, werknemers en ondernemers die aan een betere wereld
in de lucht. Niet alleen een plek van aankomst, maar ook om door te groeien dankzij
werken op het gebied van digitalisering, IT-Tech, duurzaamheid en kansengelijkheid.
aantrekkelijke voorzieningen.
Bewoners, scholen, bedrijfsleven en overheid slaan de handen ineen om deze plek verder
• Werken: Een toplocatie voor kantoren en bedrijven rond het station en de campus, van
uit te laten groeien tot een dynamische stadscampus rondom de Haagse Hogeschool.
maakbedrijven tot Haagse business. Van monteurs tot ICT-bedrijven—diverse sectoren
Een kloppend hart van kennis en innovatie met hoogwaardige verblijfsplekken, zowel
komen samen in een innovatieve en experimentele omgeving.
binnen als buiten, die de interactie tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid versterken.
• Ontmoeten: Het centrale park, horeca, winkels, kunst, sport en cultuur stimuleren
Waar zowel student als bewoner, medewerker als bezoeker graag komt.
ontmoeting en dynamiek. Er is een breed voorzieningenaanbod met ook meerwaarde voor de omliggende buurten. Gemeenschappelijke ruimten in gebouwen bevorderen sociale interactie. • Leren & Innoveren: De campus richt zich op kennisontwikkeling, terwijl Laakhaven Centraal die kennis toepast. Studenten en bedrijven werken samen aan maatschappelijke uitdagingen. Gebiedsprofiel Spoorzone HS In de Spoorzone HS ligt het accent op een combinatie van ontmoeten, werken, leren & innoveren en wonen. Het gebied vormt de entree van Laakhavens Hollands Spoor en het CID en verbindt het gebied met de rest van het land. Hier in het hart van het CID bevinden 16
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
De Haagse hogeschool
Gebiedsprofiel Laakhaven Centraal
Gebiedsprofiel Schipperskwartier
In Laakhaven Centraal ligt het accent op een combinatie van wonen, werken, ontmoeten
In het Schipperskwartier ligt het accent op fijn wonen en het versterken en behouden van
en leren & innoveren. Laakhaven Centraal transformeert tot een metropolitaans stadswijk
deze kwaliteit.
waar wonen, werken en studeren samenkomen. De ontwikkeling speelt in op de Haagse woningopgave en de structuurvisie van het CID, met een diverse woningmix, hoogwaar-
3.2 Ruimtelijk ontwikkelkader
dige voorzieningen en verbeterde verbindingen. Een grootstedelijk stadspark en een cultuur-leisure-sportcentrum stimuleren groen, ontmoeting en gemeenschapsvorming.
3.2.1 Inleiding
Daarnaast ontstaat een levendige plint met een wijkwinkelcentrum, horeca, een woonwin-
Voor de gebiedsontwikkeling Laakhavens Hollands Spoor is een ruimtelijk ontwikkelkader
kelcluster en betaalbare werkruimtes.
uitgewerkt. Het betreft een verdere uitwerking van de globale kaders die reeds zijn meegegeven in de Structuurvisie CID, het Kwaliteitsplan CID en de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor. Hierbij wordt aangesloten op de lange lijnen vanuit het CID. Het ruimtelijk ontwikkelkader bestaat uit: 1) een ruimtelijk raamwerk, 2) een beschrijving van de belangrijkste principes van de openbare ruimte, 3) een ruimtelijk programmatisch massamodel met bouwregels en 4) een ruimtelijke verdeling van het programma met een indicatieve plintenkaart.
De historische stadshaven was een gebied waar goederen geproduceerd en verhandeld werden. Een eigentijdse uitdrukking van deze havenidentiteit kan gevonden worden in
Lange lijnen CID en deelgebied Laakhavens Hollands Spoor (bron: Kwaliteitsplan CID)
het produceren van ideeën en innovatie. Laakhaven Centraal biedt ruimte voor ondernemerschap, innovatie en talentontwikkeling. Actieve sturing op plintinvulling en slimme
3.2.2 Ruimtelijk raamwerk
mobiliteitsoplossingen, zoals ondergrondse mobiliteitshubs, verbeteren de leefkwaliteit en
Laakhavens Hollands Spoor zal de komende 20 jaar worden ontwikkeld tot een bruisend,
collectiviteit. Zo ontstaat een levendige stadswijk waar iedereen zich thuis voelt en waar
groen hoogstedelijk woonwerkmilieu met ruimte voor onderwijs, ondernemerschap, en
de kernwaarden van Laakhavens Hollands Spoor—jong en divers, verbonden en vernieu-
verblijf. Om een duidelijke sturing en ordening te geven in de wijze waarop de verschil-
wend—zichtbaar tot uiting komen.
lende planonderdelen met elkaar samenhangen is een ruimtelijk raamwerk gemaakt (zie raamwerkkaart). Hierin zijn de openbare ruimte en de begrenzing van ontwikkel-
17
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
plots opgenomen. Het ruimtelijk raamwerk borduurt voort op de lange lijnen uit het
Principe 1: Versterk dwarsverbindingen en voeg nieuwe toe
Kwaliteitsplan CID en verbindt Laakhavens Hollands Spoor met de rest van Den Haag.
Om de verbinding met de omliggende wijken te versterken worden nieuwe bruggen en
Daarnaast geeft het ruimtelijk raamwerk de locaties aan waar binnen Laakhavens
een tunnel voor langzaam verkeer onder het spoor aangelegd. Het betreft twee bruggen
Hollands Spoor ontwikkeling kan plaatsvinden.
over de Trekvliet voor langzaam verkeer en drie over het Laakkanaal en Neherkade voor voetgangers. Twee van de drie bruggen over het Laakkanaal betreffen een ruimtereservering en zitten niet in de financiële kaderstelling. De brug over het Trekvliet voor de Velostrada wordt al gerealiseerd, en de tweede brug over de Trekvliet naar de Binckhorst is nog in onderzoek. De nieuwe tunnel vraagt nog om een ruimtelijk inpassing aan de Schilderswijkzijde. Aan de Laakhavenzijde sluit de tunnel via een rechte doorsteek onder het spoor aan op de Waldorpstraat. Hiervoor dient het huidige tankstation te wijken. Naast het toevoegen van verbindingen voor langzaam verkeer is het essentieel de bestaande onderdoorgangen en bruggen te verbeteren. Principe 2: Groene stadsstraten
Ruimtelijk raamwerkkaart
De drie bestaande stadstraten die belangrijke dwarsverbindingen zijn, worden waar moge3.2.3 Principes openbare ruimte
lijk vergroend en geherprofileerd, te weten:
De zes ruimtelijke principes voor de openbare ruimte, die de structuur van de openbare
• Calandstraat; deze behoudt een belangrijke doorstroomfunctie voor het autoverkeer,
ruimte bepalen, gaan over het versterken van de verbinding van het gebied met de omlig-
maar hierbij worden de oversteken verbeterd voor fietsers en voetgangers, zoals bij de
gende stad en het realiseren van plekken van ontmoeting in de parken, pleinen en kleinere
Put bij de Waldorpstraat, Van Der Kunstraat. Op de lange termijn is een oversteek bij de
plekken. Deze principes worden in het Buitenruimteplan verder uitgewerkt.
Verheeskade gewenst. • Leeghwaterplein; de tramhalte wordt verschoven om een goede overgang voor de voetganger te realiseren. De verschuiving richting Laak is mogelijk door het vervallen van de
Legenda Park
autokruising. In het profiel wordt zoveel mogelijk ruimte gezocht voor het versterken van
Groen Groene stadsstraten
4
Vergroening langs de lange lijnen Tram haltes Interne hoofdstraat Hoofdroutes
2
5
1 3
Plek / plein (verblijfsgebied) Stadsstraten Groene openbare route 1
Pleinen
tweezijdige bomenrij en groene beplanting. • Rijswijkseweg; door een knip onder het spoor komt op dit deel van de Rijswijkseweg minder verkeer. Hierdoor kan in het profiel zoveel mogelijk ruimte worden gemaakt voor het versterken van tweezijdige bomenrijen en groene beplanting. De Vondelstraat kan hiervoor als voorbeeld dienen.
1 Buurtplein 1. 2 Marktplein 2. 3 Cultuurplein 3. 4. Stationsplein 6. 5 Vijverhof
Ruimtelijke structuur openbare ruimte Laakhavens Hollands Spoor (uitwerking Buitenruimteplan)
Principe 3: Drie lange lijnen Er zijn drie essentiële hoofdlijnen door het gebied die tevens aansluiten op de omgeving. • Waldorpstraat waarover een doorgaande fietsroute komt welke onderdeel is van de Velostrada, tevens is het een belangrijke route voor bestemmingsverkeer en busvervoer. Uitgangspunt is een dubbele bomenrij.
18
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
• De interne hoofdroute welke deels over de huidige Van Der Kunstraat loopt en die
Principe 5: Levendige pleinen met ruimte voor activiteiten
verschillende openbare ruimtes en plekken met elkaar verbindt. Deze route is hoofdzake-
Naast de twee parken kent het gebied een aantal pleinen. Hierbij is met de positionering
lijk ingericht voor de voetganger.
en programmering van het plein en de bebouwing rekening gehouden met de bezonning
• De kade langs het water als aantrekkelijk verblijfsgebied en op termijn fungeert als door-
in de ochtend, middag- en avonduren en de locaties voor avond-dynamiek.
gaande groene voetgangersverbinding. Principe 6: Uitnodigende plekken en tussenstraten (klein) die ontmoeting en gebruik stimuleren Door terugspringende rooilijnen en verspringingen in de morfologie, ontstaan een aantal bijzondere plekken in het plangebied. Deze plekken worden zo geprogrammeerd en ingericht dat ze uitnodigen tot verblijf en gebruik. Het plangebied kent ook enkele tussenstraten. Deze zijn kleiner van maat en schaal en derhalve niet geschikt voor grote verkeersstromen. Deze straatjes zijn meer ingetogen en intiem van karakter en daarom meer geschikt als plek om te verblijven en om aan te wonen. 3.2.4 Ruimtelijk programmatisch massamodel Voor Laakhavens Hollands Spoor is, in samenhang met het ruimtelijk raamwerk, een Drie lange lijnen in Laakhavens Hollands Spoor
ruimtelijk programmatisch massamodel opgesteld. Het massamodel biedt de flexibiliteit om de massa in te vullen met programma, maar op enkele onderdelen is het massamodel
Principe 4: Twee aantrekkelijke parken met ieder een eigen karakter
kaderstellend, zoals qua opbouw, hoogte en positionering van het programma. Deze zijn
Het gebied kent twee centrale parken met een eigen karakter:
uitgewerkt in bouwregels.
• Campuspark; Rond de Haagse Hogeschool en met de insteekhaven als ruimtelijk drager. Hierbij wordt ingezet op een groen voetgangersgebied als ontmoetingsplek tussen innovatieve instellingen en openbare verblijfruimte. Hierbij wordt het fiets en scooter parkeren kwalitatief opgelost en de relatie met het water versterkt. Het park wordt rond de Haagse Hogeschool getrokken, waardoor de openbare ruimte richting het Laakkanaal een nieuwe betekenis kan krijgen. Beweging en spel wordt geïntegreerd in het park, inclusief de kade. • Park Laakhaven Centraal; Dit vormt het nieuwe hart van Laakhaven Centraal. In het park wordt veel sport en spel gefaciliteerd. Het park reikt op vele plekken tot aan de bebouwing, zodat de bebouwing echt aan het park staat. Bij de realisatie van een parkeer-/ mobiliteitshub onder het park, is het streven dat niet meer dan de helft van het park hiervoor wordt benut, zodat zoveel mogelijk onverharde hoogwaardige groene buitenruimte gerealiseerd kan worden. Massamodel Laakhavens Hollands Spoor
19
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Bouwregels
Hoogbouw laag
Voor de ontwikkelplots in het gebied zijn enkele bouwregels uitgewerkt. Deze zijn opge-
De torens van Laakhavens Hollands Spoor zullen de skyline veranderen. Er wordt gestuurd
nomen in onderstaande kaart en de bijlage. De bouwregels bestaan o.a. uit maximaal
op een duidelijk afleesbare structuur binnen het gebied.
toegestane bouwhoogtes (voor de hoogbouw en de stedelijke laag), rooilijnen, regels over terugspringende gevels en uitkragingen en geschikte plekken voor daktuinen. Deze zijn gebaseerd op eerdere documenten van het Toekomstplan, zoals de ontwikkelvisie en het beeldkwaliteitsplan.
Bouwregelkaart Laakhavens Hollands Spoor
Stedelijke laag De stedelijke laag vormt de basis voor het opbouwen van de massa en bedraagt circa 25 meter, met hoogteaccenten tot 35 m. Onderdeel van de stedelijke laag is de plint (circa 9 meter). Deze vormt de aanhechting met de openbare ruimte. Binnen deze bouwlaag wordt
Opbouw hoogbouw massamodel Laakhavens Hollands Spoor
vooral gestuurd op het toevoegen van economisch- en maatschappelijk programma in combinatie met entrees, collectieve ruimtes en lobby’s behorende bij het woonprogramma.
Accenten en verbijzonderingen: In de categorie verbijzonderingen, onderscheiden we drie categorieën die in het massamodel kaderstellend zijn in vorm, hoogte en programmering: 1. Special: dit type gebouw is vanuit ruimtelijke opzet een bebouwd object op, of in het verlengde van een zichtas. Dit zijn de torens op de plots: Taalplein (plot 1), MegaStores in het verlengde van de Koningstraat (plot 4), en op de kop van het park (plot 11/13). 2. Smaakmaker: dit type gebouw betreft een programmatische trekker zoals: het cultuurcluster (plot 8), werkgebouw (plot 1), de brede school aan het park (plot 9) in Laakhaven Centraal, de Haagse Hogeschool en het Stationspost op de hoek van de Waldorpstraat/ Rijswijkseweg.
20
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
3. Identiteitsdrager: deze categorie betreft de gebouwen met een cultuurhistorisch waardevolle identiteit zoals; het Rode Kruisgebouw (Post65) aan het Leeghwaterplein, het oude havenkantoor op de kop van het Schipperskwartier. Ook belangrijke stedenbouwkundige structuren uit de periode Lindo, zoals de symmetrische knoop bij het Haags Taalplein, worden geduid als een identiteit voor Laakhavens Hollands Spoor. Ook het boogbruggetje over de Trekvliet en het spoorviaduct Bontekoekade zijn aan te merken als cultuurhistorisch waardevol. Net buiten het gebied zijn de Rakhallen en het Station HS en de daarbij behorende perronoverkappingen als cultuurhistorische objecten van belang.
Rust, ruis en reuring.
3.2.6 Plintenprogramma De plint (in twee lagen tot 9 m) van de bebouwing bepaalt de beleving van het gebied op straatniveau en de programmering ervan is daarom essentieel voor het woon- en werkklimaat, de levendigheid, dynamiek en sociale veiligheid van het gebied. Om sturing te geven aan de plintinvulling is een indicatieve plintenkaart ontwikkeld. De plintenkaart vormt samen met de schuifruimtetabel (zie bijlage) een instrument om het programma op de juiste plekken te laten landen. Accenten en verbijzonderingen
3.2.5 Ruimtelijke verdeling programma Bij Laakhavens Hollands Spoor is het vanwege het hoogstedelijk karakter van belang om tot een goede ruimtelijke verdeling van het programma te komen, waarbij ook gekeken wordt naar de diverse ruimteclaims in de openbare ruimte. Hierbij is gebruik gemaakt van het principe van rust, reuring en ruis. Daarmee wordt aangegeven waar in het gebied in meer of mindere mate levendigheid gewenst is. Hierbij zijn o.a. de woongebieden aangeduid als rustgebied, de commerciële plinten als reuringgebied en de werklocaties als ruisgebied.
Voorstel plintinvulling (indicatief)
Deze indeling is ook gebruikt als basis voor de programmering van de plinten. Hierbij
Met de programmering van de plinten worden de volgende doelen beoogd:
zijn specifiek zones voor avond-dynamiek aangewezen waar ‘s avonds sprake is van
• Aansluiten op het gebiedsprofiel en een positieve bijdrage leveren aan de beleving van
levendigheid en reuring op locaties rond plekken, pleinen en het centrale park. Ook is in de
het gebied. We willen een divers, aantrekkelijke leef- en werkomgeving, en daarin zijn
programmering rekening gehouden met het windklimaat en bezonning en het versterken
levendige plinten één van de belangrijkste elementen.
van het gevoel van sociale veiligheid. Op deze wijze zorgen we dat Laakhavens Hollands Spoor een aantrekkelijk, duurzaam en leefbaar gebied wordt.
• In lijn met het gebiedsprofiel is zichtbaarheid en ruimte voor innovatie, experiment, creativiteit en bijzonder/maatschappelijk ondernemerschap in de plint een belangrijk doel. Deze categorie biedt ruimte voor betekenisvolle ondernemers en zorgt juist voor
21
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
onderscheidend vermogen en identiteit van het gebied. Op de plintenkaart zijn de zones
3.3.2 Uitgangspunten programmering
aangewezen waar dit principe geldt en op gestuurd wordt.
Om te kunnen sturen op het programma en op actieve en levendige plinten zijn enkele
• Inzet op locaties voor avond-dynamiek in relatie tot levendigheid en (sociale) veiligheid in het gebied. Hiervoor zijn specifiek locaties aangewezen voor functies die in de avond
uitgangspunten opgesteld voor het te realiseren programma in Laakhavens Hollands Spoor.
open zijn. Deze zijn o.a. gesitueerd op locaties waar plekken en pleinen zijn gesitueerd. De locaties voor avond-dynamiek zijn zowel op de plintenkaart als op de ruimtelijke
Algemeen:
structuurkaart openbare ruimte aangeduid.
• Het programma van een ontwikkeling moet voldoen aan de bandbreedtes uit de schuifruimtetabel (zie bijlage);
3.3 Programmatisch kader
• Het programma van een ontwikkeling moet voldoen aan de gestelde voorwaarden zoals beschreven in paragraaf 3.3.3 t/m 3.3.8;
3.3.1 Inleiding In deze paragraaf wordt het programma voor Laakhavens Hollands Spoor nader toegelicht. Het betreft een nadere uitwerking van het globale programma wat is opgenomen in de ontwikkelvisie. Hierbij wordt eerst ingegaan op de uitgangspunten ten aanzien van het programma. Hierna wordt aandacht besteed aan de verschillende programmaonderdelen: wonen, werken en bedrijvigheid, commercieel en maatschappelijk. Per onderdeel worden
• Het programma van een ontwikkeling moet passen binnen de raamwerkkaart, het massamodel met bouwregels en de (indicatieve) plintenkaart. • Niet-woonfuncties (kantoren uitgezonderd) moeten in principe in de plint worden gerealiseerd, tenzij anders bepaald. • Er mogen geen woningen op de begane grond (voordeuren) worden gerealiseerd, behoudens de aangewezen locaties.
vervolgens de beleidsuitgangspunten, doelgroepen en programmatische kaders nader toegelicht. Hierbij is het programma voor geheel Laakhavens Hollands Spoor, per deelge-
Bedrijfsruimte (BOG)
bied en op plotniveau uitgewerkt. Bij de diverse plots is een bandbreedte aangegeven,
• Bij gestapelde werkgebouwen (o.a. plots Taalplein, Verheeskade en Tankstation) mag BOG
zodat bij de verdere uitwerking van de plannen voldoende flexibiliteit (schuifruimte in de programmering binnen een plot) ontstaat om binnen de planhorizon van deze gebiedsontwikkeling (circa 20 jaar) rekening te kunnen houden met gewijzigde inzichten en verande-
naast in de plint ook voor een deel in de stedelijke laag. • BOG in de stedelijke laag moet goed toegankelijk zijn vanaf de plint (denk bijvoorbeeld aan goederenliften).
rende marktomstandigheden. Parkeren Aanvullende voorwaarde is dat het programma moet passen binnen het ruimtelijk
• Fietsparkeren (ook voor bezoekers) inpandig op -1 of op de verdieping, tenzij anders
raamwerk, het massamodel, de bouwregels en de indicatieve plintenkaart. Ook hierin is
overeengekomen. Dit om voldoende ruimte te houden voor het creëren van een levendige
flexibiliteit opgenomen, zoals hoogteaccenten en uitwisselbaarheid van functies binnen
plint.
ontwikkelplots om in te spelen op gewijzigde marktomstandigheden. In de bijlage is een schuifruimtetabel voor programmering opgenomen, waarbij de programmatische band-
3.3.3 Wonen
breedtes per plot of clustering van plots zijn opgenomen. Deze is leidend bij de toetsing
Het beleid voor wonen is opgenomen in de Woonvisie Den Haag 2040 (RIS319812). Hiermee
aan het programma. Plannen die afwijken van deze schuifruimtetabel moeten ter goed-
wordt ingezet op voldoende nieuwe woningen in Den Haag, zodat iedereen een fijne en
keuring worden voorgelegd aan de gemeente.
betaalbare plek heeft om te wonen. De woonvisie vormt samen met de Structuurvisie CID en de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor de basis voor wat betreft de verdere uitwerking van het woningbouwprogramma in Laakhavens Hollands Spoor.
22
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Voor een aantal reeds lopende projecten zijn al afspraken gemaakt in de vorm van bijvoor-
is ervoor gekozen hier iets van af te wijken. Dit betekent dat de volgende prijssegmenten
beeld een anterieure overeenkomst danwel omgevingsvergunning. Dit betreft Waldorp
gerealiseerd worden:
Four (programmaophoging van 391 woningen), The Grace, deelgebied Spoorzone HS (met
• 30% sociale huurwoningen;
daarin Escher Gardens, Posttower, Globe/Special) en Verheeskade fase 1. Hiervoor gelden
• 20% middeldure huurwoningen (gereguleerd);
andere uitgangspunten die gebaseerd zijn op eerder beleid.
• 10% middeldure huurwoning of betaalbare koopwoning (niet gereguleerd) • 40% vrije sector woningen (huur en/of koop).
Doelgroepen Laakhavens Hollands Spoor biedt ruimte aan diverse doelgroepen: studenten, starters,
Met de realisatie van de ontwikkeling Waldorp Four aan de noordzijde het gebied, waar
doorstromers/samenwoners, stedelijke gezinnen, emptynesters, zorgdoelgroepen en
100% betaalbare woningen gerealiseerd worden (1171 woningen waarvan 551 sociaal
ouderen. Het is de plek waar wooncarrières beginnen, maar waar ook ruimte is voor de
en 620 middendure huur) vindt deels verevening plaats binnen het gebied. Deels omdat
vervolgstap in die wooncarrière. In vergelijking met de bevolkingsopbouw van Den Haag
hier oorspronkelijk minder woningen (778), maar ook een deel vrije sector woningen (356)
gaat het om relatief veel jongeren, maar ook mensen van middelbare en oudere leeftijd
in waren voorzien.
komen in Laakhavens Hollands Spoor te wonen.
De 30% sociale woningen dienen gerealiseerd of geëxploiteerd te worden door woningcorporaties. De helft hiervan (15%) mag een studentenwoning zijn, dit ter ondersteuning
Programmering
van het campusprofiel. Bij voorkeur wordt minimaal de helft van de studentenwoningen
In Laakhavens Hollands Spoor wordt daarom een gemengd woonprogramma gerealiseerd
gerealiseerd met een gedeelde keuken (bijv. het STING concept van DUWO).
zoals studio’s, appartementen en zorgwoningen. We bouwen een groot deel betaalbare woningen, omdat dat aansluit bij de woonbehoefte en het profiel. Hierbij wordt (zoveel
Kwaliteit van de nieuwbouw (actielijn 4 woonvisie)
mogelijk) aangesloten bij de Woonvisie Den Haag 2040 en de daarin benoemde actielijnen.
Er wordt ingezet op een gedifferentieerd woonprogramma. Maximaal 20% van de
De belangrijkste actielijnen zijn hieronder toegelicht.
woningen mogen kleiner zijn dan 40 m2 GBO en minimaal 15% dient ruimer te zijn dan 75 m2 GBO. Deze percentages zijn exclusief studentenwoningen. Zorgwoningen (actielijn 3 woonvisie) De vraag naar zorgwoningen, en daaraan gerelateerde ouderenwoningen is groot in Den Haag. Als onderdeel van de gebiedsontwikkeling Laakhavens Hollands Spoor wordt daarom ingezet op 230 zorgwoningen/ geclusterd wonen voor inwoners met een zorgindicatie. Innovatieve woonvormen (actielijn 8 woonvisie)
Doelgroepen in combinatie met het woonprogramma voor Laakhavens Hollands Spoor
Een deel van de woningen (vrije keuze binnen segmenten, 2% op het totaal aantal woningen) wordt ontwikkeld als innovatieve woonvorm in lijn met de Woonvisie en het
Betaalbaarheid (actielijn 3 woonvisie)
Stimuleringsplan Innovatieve woonvormen (RIS316966). Het gaat hierbij bijvoorbeeld om
In de Woonvisie staat dat in dit gebied minimaal 30% sociale huur en minimaal 40%
een collectieve woonvorm waarbij bewoners 1 of meerdere ruimtes delen. In Den Haag is
middensegment (middeldure huur en/of betaalbare koop) gerealiseerd dient te worden.
grote behoefte aan dergelijke concepten.
Om de businesscase van de gebiedsontwikkeling Laakhaven Centraal haalbaar te maken 23
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Uitwerking programma wonen
worden aan kleinschaligere ontmoetingsplekken op de verdiepingen. Buiten kan het
Hieronder is een tabel met woningaantallen opgenomen waarin voor de ontwikkelplots
bijvoorbeeld in de vorm van een binnentuin of dakterras. Richtlijn is dat minimaal 3% van
een bandbreedte is opgenomen om flexibiliteit ten aanzien van het aantal woningen te
het bvo woonprogramma ingericht wordt als collectieve binnenruimte. Dit is conform de
creëren (zie ook de bijlage schuifruimtetabel).
richtlijn in de Nota Haagse Hoogbouw (RIS 322705) Onder het woonprogramma valt niet de ruimte voor het parkeren van auto’s en het fietsparkeren. Het gaat om een gedeelde
Plannen van ontwikkelaars dienen in principe te voldoen aan de opgegeven bandbreedtes
ruimte of voorziening in een gebouw die bedoeld is voor gezamenlijk gebruik door de
en de richtlijnen voor woonsegmentering. Met woonsegmentering wordt bedoeld de richt-
bewoners. Daarbij geldt dat alle ruimten die volgens het BBL of de gemeentelijke normen
lijnen ten aanzien van het woonprogramma naar woningtype, doelgroep, oppervlakte en
verplicht zijn zoals de ruimte voor afvalinzameling, hier niet toe worden gerekend. Naast
prijssegmentering. Hierbij is onderlinge uitruil tussen ontwikkelaars toegestaan, zolang
ontmoetingsruimten kan het dan ook gaan om een voorziening als een wasmachineruimte
op gebiedsniveau aan de voorwaarden voor woonsegmentering wordt voldaan.
of een logeerruimte. Afwijken van deze richtlijn is alleen mogelijk met een goede ruimtelijke en programmatische onderbouwing waaruit blijkt dat er een doordacht plan is voor
9, 10
11, 13
14, 15
16, 17, 22 18, 19
24, 27, 25, 28* 26
29***
2.300
1.500
0
1.300
100 2.000
0
1.300
(aantal)
1
2, 3, 4, 5, 6, 7
Wonen (min)
9.350**)
500
2000
400 150 1200 0
Wonen (max)
11.400 **) 600
2100
500 300 1400 600 2.500
8
0
Totaal aantal woningen Laakhavens Hollands Spoor met onderverdeling per plot. *) Voor plots 24, 27 en 28 is een AOK gesloten voor 1.500 - 2.000 woningen. **) Excl. 391 woningen Waldorp Four. ***) voor The Grace is reeds een omgevingsvergunning verleend.
het bevorderen van collectiviteit die aansluit bij de doelgroep. Dit dient ter beoordeling aan de gemeente te worden voorgelegd. 3.3.4 Bedrijfsruimte In de Economische Visie Den Haag+ 2030 (RIS303550) is opgenomen dat structureel wordt ingezet op meer banen in Den Haag en de regio. Dit is nodig omdat de bevolking flink groeit en om te zorgen dat Den Haag economisch en sociaal-maatschappelijk op peil blijft. Om voldoende ruimte voor werken te borgen is beleid opgenomen in het Programma Bedrijfshuisvesting (RIS318691). Laakhavens Hollands Spoor is momenteel al een belangrijk gebied voor de Haagse economie en huisvest een groot aantal bedrijven. De ambitie is om het gebied uit te laten groeien tot een evenwichtige stadswijk met een gezonde woon-werkbalans, waarbij bedrijfsruimte terugkomt in een vorm die past bij stedelijk wonen. Om deze ambitie mogelijk te maken zal, vanwege het gewijzigde perspectief voor een hoogstedelijk woon-werk-
Raamwerkkaart met plotnummers
milieu enerzijds ruimte gerealiseerd moeten worden voor een nieuwe type bedrijvigheid binnen Laakhavens Hollands Spoor (zie paragraaf doelgroepen).
Collectieve binnenruimte Voor de woningbouwprogrammering wordt ingezet op het realiseren van voldoende
Voor hogere milieucategorie bedrijvigheid vindt planologische compensatie plaats op
ontmoetingsmogelijkheden in en nabij woongebouwen. Er zullen veel kleine woningen
de GAVI-Kavel (RIS 321166). Daarnaast is gezien het tekort aan ruimte voor bedrijvigheid
gebouwd worden in het gebied waardoor er veel behoefte zal zijn aan gemeenschappelijke
in Den Haag een separaat plan van aanpak opgesteld voor andere locaties in de stad om
ruimtes zoals ontmoetingsruimtes, recreatieruimtes, logeerruimtes en/of wasmachine-
ruimte voor de verplaatsingsvraag mogelijk te maken.
ruimtes. Het is van belang dat deze ontmoetingsruimtes zowel binnen als buiten worden gerealiseerd. Binnen bij voorkeur in de plint van het woongebouw maar ook kan gedacht 24
Ontwikkelstrategie Laakhavens Hollands Spoor
Doelgroepen
Het is niet wenselijk om overal maximaal te willen mengen met bedrijvigheid en wonen.
Laakhavens Hollands Spoor is vanwege de centrale ligging ideaal voor stadsverzorgende
Daarnaast is het van belang dat de randvoorwaarden voor het goed kunnen functioneren
bedrijvigheid en een ander soort innovatie dan in de rest van het CID. Meer gericht op het
van de bedrijvigheid op orde zijn, zoals de bereikbaarheid, laad- en losmogelijkheden en
stadsverzorgende, sociaal-maatschappelijk, (digitale) makers en creativiteit. Het is een
parkeren. Met name aan de randen van het gebied is ruimte voor midden- en kleinbedrijven.
plek van makers, doeners én denkers, wat past bij de omgeving. Het gaat om bedrijven
In de plinten en stedelijke lagen daarbinnen is de bedrijvigheid kleinschalig en meer hybride
die zich richten op innovatie, maken, vervoeren en repareren van dingen en helpen de
van aard (kantoorachtig). In het gebied is bedrijvigheid zichtbaar op de begane grond en door
stad draaiend te houden met een lokale blik. Het stimuleren van lokaal ondernemerschap
plekken voor experimenten. Hiervoor wordt ook specifiek ingezet op betaalbaarheid.
en het daarvoor creëren van ruimte voor werk in onder andere de maakindustrie en circulaire economie is een belangrijke beleidsdoelstelling (RIS 303550 & RIS 311061). Hier
Uitwerking programma bedrijf onroerend goed (BOG)
komen nieuwe maakbedrijven voor de circulaire economie, onderhoudsbedrijven, creatieve
In de tabel is het programma naar omvang en locatie gespecificeerd. Voor enkele plots is
industrie, technologiebedrijven, innovatieve makers en andere stadsverzorgende mkb
een (gezamenlijke) bandbreedte opgenomen om voldoende flexibiliteit te creëren (zie ook
bedrijven. Met als doel nauwe banden tussen bedrijvigheid, lokaal (praktijk)onderwijs en
de bijlage schuifruimtetabel).
praktisch arbeidskapitaal in omliggende wijken.
Functie
Totaal
Plot
(m BVO)
1
2, 3
11, 13
14, 15
16 t/m 18
20, 21
BOG (min)
21.000
9.000
750
1.500
1.000
6.000
2.750
BOG (max)
30.000
12.000
1.000
2.000
2.000
7.000
6.000
2
Nadere toelichting Gestapeld werkgebouw met ruimte voor een thematisch bedrijfsverzamelgebouw voor makers (o.a. betaalbaar segment BOG). Bedrijfsruimte langs de Verheeskade in de plint en stedelijke laag