RIS322974 Bijlage 3 - Bloemlezing - Ontwapend inzicht in wapenproblematiek onder jongeren

Ontwapenend Inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

Dit is een uitgave van: Ministerie van Justitie en Veiligheid Naar het voorbeeld van ‘Een beschikkingenfabriek’ een bloemlezing van het deelprogramma Burgergerichte overheid bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Fotografie • David Rozing • Eugene Winthagen • Evert Elzinga • Richard van Elferen Oktober 2024

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

2

Het Actieplan Wapens en Jongeren is een gezamenlijk initiatief van: • Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid • Gemeente Almere • Gemeente Amsterdam • Gemeente Barendrecht • Gemeente Beverwijk • Gemeente Breda • Gemeente Capelle aan den IJssel • Gemeente Den Haag • Gemeente Eindhoven • Gemeente Gorinchem • Gemeente Groningen • Gemeente Haarlemmermeer • Gemeente Helmond • Gemeente Leidschendam-Voorburg • Gemeente Middelburg • Gemeente Nissewaard • Gemeente Ridderkerk • Gemeente Rotterdam • Gemeente Smallingerland • Gemeente Utrecht • Gemeente Zaanstad • Gemeente Zoetermeer • Halt • Ministerie van Justitie en Veiligheid • Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap • Openbaar Ministerie • Politie • Raad voor de Kinderbescherming • Vereniging van Nederlandse Gemeenten • William Schrikker Stichting Jeugdreclassering en Jeugdbescherming

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

3

Voorwoord Voor u ligt de bloemlezing ‘Ontwapenend’. Deze bloemlezing bestaat uit citaten die tezamen een omvattend beeld geven van de ervaren problemen die wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren veroorzaken en factoren die bijdragen aan het ontstaan van deze problemen. Ik beschouw dit document als een waardevol tussenproduct en als een belangrijk hulpmiddel voor verdere beleidsontwikkeling. Graag wil ik de geconsulteerde stakeholders hartelijk danken voor hun enthousiaste medewerking en waardevolle inzichten. Ik hoop dat ook zij de waarde van dit document zien en samen met mij betrokken zullen blijven bij het vervolg van dit traject. Want, zoals u ook in de citaten kunt lezen, is het komen tot een aangescherpte aanpak en het bieden van handelingsperspectieven van groot belang om wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren te verminderen en zo voor iedereen een veiligere samenleving te bewerkstelligen. Het tegengaan van wapenproblematiek onder jongeren is al enige tijd een punt van aandacht en zorg. Wij zien dat in de samenleving het idee leeft dat er niet alleen sprake is van een toename van de problematiek en angstgevoelens, maar ook van een zekere verjonging en verharding binnen de wapenproblematiek. Deze ontwikkelingen spelen zich onder meer af in een maatschappij brede context van digitalisering, verharding en kansenongelijkheid.

Het Actieplan Wapens en Jongeren richt zich op het verminderen van wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren. Door inzicht te krijgen in de achterliggende trends en ontwikkelingen en in de oorzaken en motieven kunnen handvatten en handelingsperspectieven worden geboden aan bij de problematiek betrokken organisaties, waaronder gemeenten. Om de problematiek rondom wapens en jongeren vanuit zoveel mogelijk invalshoeken in beeld te brengen, zijn gedurende het najaar van 2023 en het voorjaar van 2024 gesprekken gevoerd met meer dan tachtig stakeholders die, ieder vanuit hun eigen (werk)ervaring en kennis, hun visie op de problematiek hebben gegeven. De opbrengst van deze consultatieronde wordt weergegeven in deze bloemlezing welke bestaat uit de naar thema geordende citaten uit alle gesprekken. Door kennis te nemen van deze bloemlezing krijgt u een indruk van de complexiteit van de problematiek van wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren en welke oorzaken daaraan ten grondslag liggen. Ik verwacht dat het merendeel zal resoneren bij eigen ervaringen of wat u in de media ziet. Een deel kan ook enigszins als onverwacht of confronterend worden ervaren. Voorop staat dat er door veel verschillende partijen hard wordt gewerkt om de problematiek tegen te gaan.

We kunnen stellen dat er veel goede dingen gebeuren, maar dat er ook verbetering mogelijk is, bijvoorbeeld in de samenwerking of in het bereiken van en aansluiten op de leefwereld van jongeren. Van belang is dat dit document niet op zichzelf staat, maar de basis vormt voor de volgende stap, namelijk een probleem- en oorzakenanalyse. De bloemlezing geeft inzicht in de complexiteit van het vraagstuk en in de aangrijpingspunten die als hefboom kunnen dienen om tot verbeteringen te komen. Met de probleem- en oorzakenanalyse worden verbanden gelegd tussen (clusters van) gedane uitspraken. Over de totstandkoming van deze bloemlezing en de vervolgstappen kunt u meer lezen in het hierop volgende hoofdstuk dat ingaat op de context en verantwoording van de aanpak van dit project.

Directeur Veiligheid en Bestuur, Bertine Steenbergen

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

4

Inhoudsopgave Voorwoord4 Context en verantwoording 8 Trends en ontwikkelingen A. Uitwassen van maatschappelijke thema’s B. Digitalisering en hybridisering van de samenleving

B.1 Beïnvloeding door (sociale) media B.2 Aansluiten op de digitalisering B.3 Faciliterende rol van de onlinewereld C. Verharding D. Toename van wapenproblematiek of stabiel negatieve curve?

D.1 De opkomst van de meiden D.2 Steeds jongere leeftijd E. Normalisatie van wapen(geweld) F. (Wapen)problematiek steeds hardnekkiger

F.1 (Wapen)problematiek overschrijdt lands- en regiogrenzen

14 15 17

17 18 18 20 22

22 23 25 28

28

G. Verandering modus operandi

29

G.1 Opkomst van explosieven

30

H. Opvallende risicofactoren

I. J.

31

H.1 Ontwikkelingen rondom groepsdruk en beïnvloeding H.2 Veranderende wegen naar status en erkenning H.3 De groeiende beschikbaarheid en makkelijkere verkrijgbaarheid van wapens H.4 Onveiligheidsgevoelens als veelgenoemde trigger

31 31 32 32

Ontwikkelingen in instrumentarium en interventiemogelijkheden Overig

33 34

Problemen en oorzaken A. Maatschappij brede problematiek

A.1 Verharding in de samenleving A.2 Wantrouwen in de overheid A.3 Verwevenheid van de fysieke wereld en de onlinewereld A.3.1 De rol van (sociale) media A.3.2 De rol van games A.4 Normalisatie van wapens en (wapen)geweld B. De beschikbaarheid en verkrijgbaarheid van wapens C. Hardnekkigheid van wapenproblematiek

35 36

36 37 37 39 40 40 42 44

C.1 Multidisciplinariteit C.2 Complexe oorzaken van het fenomeen C.3 Jonge leeftijd van daders en slachtoffers

44 45 45

D. De vicieuze cirkel van onveiligheidsgevoelens E. Kwetsbaarheid en onvoldoende weerbaarheid

46 48

E.1 Gebrek aan oorzaak-gevolg inzicht E.2 Gebrek aan dagbesteding E.3 Gebrek aan perspectief

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

49 49 50

5

F. (Invloed van) de fysieke en sociale omgeving

F.1 Rol van de opvoeders F.2 Groepsdruk en beïnvloeding F.3 Behoefte aan status en erkenning F.4 Uitbuiting F.5 Straatcultuur F.6 De aan- en afwezigheid van negatieve en positieve rolmodellen G. Het bereiken van de doelgroep en aansluiten op de leefwereld lukt onvoldoende H. De mogelijkheid tot (snel) geld verdienen I. De overloop tussen slachtofferschap en daderschap J. Belemmeringen binnen de keten

J.1 Opsporing, sanctionering en opvolging J.2 Lange wachtlijsten en capaciteitsproblemen J.3 Obstakels voor het jongerenwerk J.4 Handelingsverlegenheid J.5 Gebrek aan (effectieve) (integrale) samenwerking tussen organisaties J.5.1 Gegevensdeling J.5.2 Over regionale grenzen heen K. Ontoereikend instrumentarium en gebrek aan effectieve interventiemogelijkheden L. Overig

Ambitie en gewenste situatie A. Besef van de weerbarstigheid van het probleem B. Wapens en wapengeweld denormaliseren C. De beschikbaarheid en verkrijgbaarheid van wapens indammen D. Bereiken van de doelgroep en aansluiten op de (leefwereld van) jongeren

D.1 De weerbaarheid van jongeren vergroten D.2 Bieden van alternatieven en perspectief D.2.1 Life skills aanleren D.3 Onveiligheidsgevoelens aanpakken D.4 Bewustzijn van gevolgen creëren E. Betrekken van de omgeving

E.1 Betrekken van opvoeders E.2 Rolvervulling door het onderwijs E.3 Benutten van rolmodellen E.4 Benutten van de ogen en oren, cultuur en krachten in de wijk F. Aanpassen van wetgeving, vergroten van mogelijkheden binnen het bestuursrecht en ­bewerkstelligen van een adequate strafrechtketen

F.1 Inzetten op opsporing en het vergroten van de pakkans G. Verbeteren van de integrale aanpak en samenwerking tussen organisaties

G.1 Gegevensdeling mogelijk maken of vereenvoudigen G.2 Samenwerken over regionale grenzen heen H. Preventief optreden

H.1 Inzetten op (vroeg)signalering I.

51

52 54 54 55 55 56 57 58 60 61

62 63 64 65 65 66 67 68 69

70 71 72 73 74

76 76 78 78 78 80

80 81 82 83 84

85 87

90 91 93

94

Ambities en wensen rondom interventiemogelijkheden en instrumentarium

96

I.1 Meer (wetenschappelijk) onderzoek en kennis I.2 Blijven leren, maar wel in actie komen I.3 Inzetten van ervaringsdeskundigen

97 98 98

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

6

J. Bekendheid al dan niet eenduidig(e) meldpunt(en) en hulpverleningsmogelijkheden K. Gericht maatwerk bieden L. Inzetten op jongerenwerkers M. (Politieke) aandacht en steun N. Overig

100 101 103 104 105

Bijlage A. Geconsulteerde partijen Bijlage B. Afkortingenlijst

106 108

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

7

Context en verantwoording

Waarom is het procedeergedrag van de overheid belangrijk en waarom willen wij er nu iets aan gaan doen?

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

8

Waarom is het tegengaan van het bezitten, dragen en gebruiken van wapens onder jongeren belangrijk en waarom zetten wij hier verder op in? Partijen zoals gemeenten en uitvoeringsorganisaties slagen er nog onvoldoende in om wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren te verminderen. Dit uit zich bijvoorbeeld in de betrokkenheid van (kwetsbare) jongeren die onvoldoende weerbaar zijn en/of vast komen te zitten in een vicieuze cirkel van onveiligheidsgevoelens, wat leidt tot bewapening. Met bewapening worden nieuwe slachtoffers gemaakt, die op hun beurt weer daders kunnen worden. De wapenproblematiek onder jongeren heeft daarom z’n weerslag op hen en hun omgeving. Ook raken de incidenten de veiligheid(sgevoelens) van de samenleving als geheel. Het is dus van groot belang wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren te verminderen. Naar wapenproblematiek onder jongeren is de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan. Ook zijn er handreikingen opgesteld en verschillende initiatieven gestart die zich richten op zowel preventie, proactieve interventies en repressie.

In de periode van 2020 tot en met 2022 is het Actieplan Wapens en Jongeren geformuleerd en uitgevoerd door een gezamenlijke inzet van het ministerie van Justitie en Veiligheid, het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, ruim 20 gemeenten, het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, Stichting Halt, het Openbaar Ministerie, de Politie, de Raad voor de Kinderbescherming, Jeugdzorg Nederland (koepelorganisatie voor jeugdreclassering en jeugdbescherming) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Dit plan is door het WODC geëvalueerd. Met in acht name van de aanbevelingen uit deze Plan- en procesevaluatie wordt momenteel gekeken wat er nog nodig is op het Actieplan Wapens en Jongeren, waar deze bloemlezing onderdeel van uitmaakt.1 Voor de probleemverdieping hebben we ons wederom gericht op wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren tot 23 jaar. Wanneer er in de tekst gesproken wordt van ‘ze’ wordt er in de regel verwezen naar de doelgroep. Er is niet alleen over jongeren gesproken, maar ook met jongeren. Dit betreft jongeren die direct of indirect met wapens te maken hebben gehad. Daarnaast is er met jongeren gesproken waarvoor dit – gelukkig – niet geldt. Dit om ook binnen de doelgroep verschillende perspectieven te horen. Om de inbreng van de jongeren te kunnen onderscheiden van de andere geconsulteerden zijn hun uitspraken in kleur opgenomen.

Werkprincipes bij de aanpak van het project Om de wapenproblematiek onder jongeren voor hen en de maatschappij als geheel terug te dringen, is nu binnen het Actieplan Wapens en Jongeren gekozen voor een aanpak die begint in de samenleving. Niet als overheid eerst zelf de problematiek bepalen en een visie bedenken en die dan voorleggen aan de omgeving, maar eerst buiten de eigen organisatie inventariseren hoe de omgeving tegen de problematiek aankijkt, om vervolgens met die omgeving via een aantal stappen tot een visie te komen. Deze aanpak biedt de mogelijkheid stakeholders actief te betrekken bij de beleidsvorming. Op deze wijze ontstaat bij alle betrokkenen meer begrip voor de opgaven waar de overheid voor staat en werken we gezamenlijk aan een maatschappelijke oplossing. Kenmerkend is dat zo’n maatschappelijke oplossing over het algemeen een bijdrage vraagt van veel verschillende partners. Beleid voeren is ‘eenvoudig gezegd’ zorgen dat men vanuit een ongewenste huidige situatie, een gewenste toekomstige situatie bereikt. Hiervoor is het nodig de ongewenste situatie in beeld te brengen, de gewenste situatie vast te stellen en de stappen te bepalen die gezet moeten worden om vanuit de ongewenste situatie naar de gewenste situatie te komen.

De basis voor deze aanpak is een grondige inventarisatie en analyse van de problematiek, daarna volgt het vaststellen van het ambitieniveau, en vervolgens komen oplossingsrichtingen aan de orde.

1

Kamerstukken II 2023-2024, 28741 nr. 93; Kamerstukken II 2023-2024, 28741 nr. 97.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

9

Het Actieplan pakt hiermee het vraagstuk van wapens en jongeren via het Beleidskompas en opgavegericht werken op.2 Dat betekent dat we de opgave om wapenproblematiek onder jongeren te verminderen als uitgangspunt hebben genomen en met een breed scala aan stakeholders eerst zijn gaan werken aan een probleemverdieping, waarmee inzicht is ontstaan in problemen en achterliggende oorzaken van de problematiek rondom wapens en jongeren. Daarmee werken we tegelijkertijd aan een gedeelde probleemperceptie. Op basis daarvan wordt bekeken waar aangrijpingspunten voor oplossingen liggen en wordt er via diverse stappen inzicht verworven in wat er nog nodig is op het Actieplan Wapens en Jongeren. De betrokken stakeholders worden dus op diverse momenten betrokken in het traject. Deze opgavegerichte manier van werken aan de hand van het Beleidskompas wordt binnen de Rijksoverheid ingezet om maatschappelijke vraagstukken vanuit zoveel mogelijk perspectieven in kaart te brengen om vervolgens tot een breed gedragen aanpak te komen.

Stappen in de aanpak In de onderstaande figuur staat een overzicht van de te nemen stappen in het traject en de daaraan gekoppelde tussenproducten die tot stand komen, volgens de methodiek van het Beleidskompas en opgavegericht werken. In de aanpak worden een analysefase en een synthesefase onderscheiden. De analysefase is gericht op de probleemverdieping en de synthesefase is gericht op het vaststellen van het ambitieniveau en de oplossingsrichtingen.

Stappen in de opgavegericht werken aanpak van het Beleidskompas Een proces dat de hoofdvragen van het Beleidskompas verbindt met een opgavegerichte aanpak en procesregie/projectmatig en p­ rogrammatisch werken.

Probleemvermoeden

Inventarisatie omgeving

Consultatie omgeving

Voorlopige probleemomschrijving

Overzicht relevante partijen

Bloemlezing

Analyse

Synthese

Probleem- en oorzakenanalyse

Interventiestrategie

Visie

Doelen en resultaten

Mogelijke beleidsopties

Afweging beleidsopties

Concrete set van beleidsopties

Opzet monitoring en evaluatie

Interventiestrategie

Visie

Doelenboom Doelennetwerk

Set van beleidsopties

Impactanalyse (O.a. op de samenleving en de uitvoerders)

Beleidsnota Beslisnota

Input Strategische Evaluatie Agenda (SEA)

Probleemen oorzakenschema

Feiten en cijfers als basis

Figuur: opgavegericht werken aanpak Bron: Project, Programma en Adviescentrum (PPAC), gebaseerd op model Klinkers in ‘Beleid begint bij de samenleving’

2

Beleidskompas, Beleidskompas | Kenniscentrum voor beleid en regelgeving (kcbr.nl); Klinkers, L.E.M., Beleid begint bij de samenleving; een zoektocht naar menselijke maat, Lemma 2002.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

10

Plaats van de bloemlezing binnen de methodiek van opgavegericht werken De bloemlezing is een product in de analysefase en vormt de basis van de probleem- en oorzakenanalyse. Het doel van de analysefase is het analyseren van de problematiek rondom wapens en jongeren, enerzijds via de beleving van de omgeving en anderzijds via feiten en cijfers. De stappen in de analysefase bestaan uit het: • opstellen van een omgevingsinventarisatie; • consulteren van sleutelfiguren met betrekking tot de wapenproblematiek onder jongeren; • analyseren van de gespreksverslagen; • ontwikkelen van een bloemlezing, opgebouwd uit uitspraken van de geconsulteerde personen die een beeld geven van de problematiek rondom wapens en jongeren; • ontwikkelen van een probleem- en oorzakenanalyse; dit is een schematische weergave van de ­problematiek zoals de omgeving die beleeft; • ontwikkelen van een weergave van feiten en cijfers met betrekking tot het vraagstuk mede op basis van het binnen het Actieplan gedane onderzoek. Het traject ‘beleving van de omgeving’ is erop gericht om door consultatie van de relevante stakeholders een beeld te krijgen van de problematiek rondom wapens en jongeren en van het ambitieniveau. In de bloemlezing, waarin de resultaten hiervan zijn neergelegd, gaat het dus om de beleving van mensen. De problemen worden meestal in algemene bewoordingen aangeduid.

We zien dat er over meerdere thema’s veel gelijke beelden bestaan, zoals over de hardnekkigheid en complexiteit van de problematiek, de uitdagingen in het bereiken van de doelgroep en het aansluiten op hun leefwereld als ook de verwevenheid van de fysieke en online leefwereld. Maar tegelijkertijd zien we dat er verschillen van mening zijn over uiteenlopende onderwerpen zoals of er een toename is van de problematiek dan wel of het een stabiel negatieve curve betreft en of er sprake is van fenomenen als verharding en/of verjonging. De bloemlezing past hierin geen selectie of filter toe. Evenmin drukt de bloemlezing een standpunt van het Actieplan Wapens en Jongeren uit. Alle opvattingen, visies en ervaringen zijn in de bloemlezing zij aan zij te vinden. Ook is het belangrijk om in het achterhoofd te houden dat de bloemlezing en de daarin opgenomen uitspraken niet voortkomen uit wetenschappelijk onderzoek en daarmee kunnen verschillen van wetenschappelijke inzichten. De citaten waaruit de bloemlezing is opgebouwd, vormen aansluitend ook de basis voor de probleem- en oorzakenanalyse. Daar worden (clusters van) citaten met elkaar in verband gebracht en wordt gezocht naar relaties van oorzaken, problemen en symptomen.

De binnen het Actieplan Wapens en Jongeren gedane onderzoeken de QuickScan ‘Een scherpe blik op steekwapenproblematiek en het verdiepend onderzoek ‘Met wetenschap beter bewapend’ worden, aansluitend op de probleem- en oorzakenanalyse, mede gebruikt om de subjectieve uitspraken te kunnen spiegelen aan objectieve gegevens. Stappen hierbij zijn het formuleren van de informatiebehoefte, het verzamelen van feiten- en cijfermateriaal en het interpreteren van de gegevens. De analysefase wordt afgerond met een rapportage die onder andere het volgende omvat: • een analyse van de problematiek rondom wapens en jongeren, inclusief de veroorzakende factoren; • resultaten van het onderzoek naar feiten en cijfers; • een schets van gedachten over ambitieniveau en streefbeeld zoals die in de consultatieronde naar voren kwamen. Na de analysefase volgt de synthesefase. In deze fase is het de bedoeling om tot een gezamenlijke visie te komen. De diverse analyses uit de analysefase zijn de basis voor een gesprek met de relevante omgeving hierover.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

11

De resultaten van de synthesefase zijn: • een visiedocument inclusief interventiestrategie; • een doelenboom; • inzicht in wat er nog nodig is op het Actieplan Wapens en Jongeren.

De totstandkoming van de bloemlezing Om te komen tot deze bloemlezing is allereerst een grondige analyse van de omgeving gemaakt door te inventariseren welke invalshoeken het onderwerp wapens en jongeren raken. Zo is een lijst tot stand gekomen van ruim 80 sleutelfiguren met ieder eigen meningen, inzichten, kennis, ervaringen en gevoelens ten aanzien van de problematiek rondom wapens en jongeren. De geconsulteerde invalshoeken die de betreffende sleutelfiguren vertegenwoordigen en de organisaties waarbinnen ze werkzaam zijn, staan in bijlage A. Gevraagd is evenwel naar hun persoonlijke visie, op basis van eigen kennis, ervaring en opvattingen, niet naar die van de eventuele organisatie. De personen werkten in het najaar van 2023 en voorjaar van 2024 mee aan de consultatieronde. In de gesprekken zijn de volgende vragen gesteld: • Welke ontwikkelingen en trends ziet u met betrekking tot wapenbezit, -dracht en -gebruik onder jongeren? • Wat zijn volgens u in de huidige situatie de problemen? • Wat zijn de onderliggende oorzaken? • Wat zouden we volgens u per se moeten bereiken? • Kun u aangeven waarom dat het ambitieniveau moet zijn? In de gesprekken met jongeren is ook gevraagd naar hun persoonlijke ervaring met en beleving van de problematiek. De uitspraken van jongeren zijn in kleur weergegeven.

In de verslagen van de gesprekken zijn we zo dicht mogelijk bij de woorden van de geconsulteerde stakeholders gebleven. Uit de verslagen zijn alle uitspraken gelicht die inzicht geven in de problematiek rondom wapens en jongeren. Door het werken met de citaten – analyseren en groeperen – is geleidelijk de ordening ontstaan die u in de bloemlezing ziet. U leest letterlijke citaten uit de gespreksverslagen. Alleen wanneer dit voor de leesbaarheid of het begrip onontkoombaar was, zijn kleine wijzigingen of aanvullingen aangebracht. Citaten zijn niet terug te leiden op individuen. Ook vermeldingen van organisaties zijn daar waar nodig geanonimiseerd.

Opbouw van de bloemlezing De bloemlezing bestaat uit drie hoofdonderdelen: de trends en ontwikkelingen, de problemen en oorzaken, en de gewenste situatie en het ambitieniveau – alle drie opgetekend vanuit het perspectief van de geconsulteerde stakeholders.3 Binnen deze hoofdstructuur zijn de citaten onderverdeeld naar verschillende thema’s. Sommige citaten beslaan meerdere thema’s. Deze zijn ondergebracht bij het thema dat het meest van toepassing leek. Het is handig om de inhoudsopgave als leeswijzer te gebruiken om zo citaten op te zoeken waarin u geïnteresseerd bent. De bloemlezing is ook zo opgebouwd dat u haar in z’n geheel of enkel op specifieke thema’s kunt lezen.

3

Tijdens de consultatieronde is ook al aan de sleutelfiguren gevraagd aan welke oplossingsrichtingen zij denken. Hier zal in de volgende fase van de aanpak aandacht aan worden besteed.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

12

De waarde van de bloemlezing De bloemlezing is een eerste neerslag van de kennis, ervaring en gevoelens van de geraadpleegde personen. Daarmee geeft de bloemlezing een impressie van hoe mensen op dit moment de problematiek van wapens en jongeren ervaren. Mensen hebben hun individuele inzicht met ons gedeeld. Door deze inzichten te bundelen kan het gezamenlijk inzicht zich verbreden. Dat is belangrijk voor het gesprek over het vervolg. Het is moeilijker een gesprek te voeren wanneer mensen volstrekt verschillend tegen een onderwerp aankijken dan wanneer er een basis van gemeenschappelijk inzicht is. De bloemlezing beoogt aan het ontstaan van dit gemeenschappelijk inzicht bij te dragen.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

13

Trends en ontwikkelingen

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

14

A. Uitwassen van maatschappelijke thema’s Wat we vanuit het bedrijfsleven zien en dan spreek ik vooral voor de retailers/winkeliers, is dat er wel steeds meer sprake is van agressie en geweld jegens de winkeliers en hun personeel. Dat is niet alleen jeugd gerelateerd maar breed over de samenleving. En dat kan ook gepaard gaan met wapens, maar is niet per se jeugd gerelateerd.

We zijn een beetje individualistisch geworden door de jaren heen en dat zie je buiten ook.

De verbinding tussen jongeren onderling is veranderd. Hoe ga je met elkaar om, hoe reageer je op elkaar. De verbinding met politie, gedragsdragers, jongerenwerkers, is ook moeilijker geworden en wordt alleen maar moeilijker.

Het anti-overheid denken is ook iets, tegen de overheid. Dat doet ook iets met opgroeiende kinderen die zich overal tegen verzetten. Het is misschien niet helemaal het antwoord op wapens, maar het zijn wel ontwikkelingen die spelen.

We merken dat de jongeren die wij in het vizier hebben, en de ouders ook wel, bepaalde aversie hebben tegen gemeenten en/of overheid.

Momenteel worden piekmomenten [perioden waar problemen aanzienlijk toenemen] heel erg bepaald door actualiteiten. Verkiezingsuitslagen bijvoorbeeld.

De context waarin de jeugd opgroeit is echt in de afgelopen jaren veranderd en dat zien onze politiemensen, de burgemeester, de veiligheids- en de ambtelijke rollen, als één van de belangrijkste vraagstukken waar we nu voor staan.

Vroeger had je de oude generatie of harde kern met een bepaalde cultuur en bepaald gedrag waar je als [voetbal]club en politie mee kon praten. Waarbij dit met de nieuwe generatie, we noemen dit de nieuwere aanwas want het zijn niet alleen jongeren, een andere cultuur is.

Vroeger was de sociale controle driehonderdduizend keer groter dan nu.

Je had ook zelfcorrectie. Vroeger in een groep had je ‘broers van’ en dan werd je gecorrigeerd op straat. Nu vindt dat niet meer plaats, want nu is ‘de broer van’ die komt op voor zijn kleine broertje en die gaat zijn eigen er ook mee bemoeien. Die correctie vindt al niet meer plaats.

Wat wij wel merken is dat eigenlijk ook het gezag van leraren niet meer zo is, er wordt niet meer geluisterd. Er wordt niet aan de gedragsregels gehouden.

Er heerst een wantrouwen van jongeren naar overheid door armoede.

Jongeren kennen de spelregels niet meer sinds de corona lockdown. De spelregels van hoe ga je met elkaar om als je uitgaat? Hoe gebruik je alcohol? Wat doe je met drugs? Hoe ga je met groepen om?

De ervaring in de stadions is dat het gedrag steeds extremer wordt, niet alleen in Nederland.

Vanuit ondernemers horen we dus dat zij steeds meer te maken hebben met agressie en geweld, al dan niet met ­steekwapens en al dan niet door jongeren.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

15

Ik denk dat we als maatschappij ook vet aan het verharden zijn.

Overigens zie je in de media ook terugkomen dat het gedrag van leerlingen brutaler, mondiger, lastiger lijkt te worden. Ook van ouders. Ouders die verhaal komen halen, omdat zij achter hun kind staan. Dat gedrag zien wij ook wel echt behoorlijk verharden.

We merken dat ouders het hier heel erg opnemen voor hun kind. En als er dan bepaald gedrag geweest is dan wordt het kind al snel beschermd. We zien dat ouders vaker boos zijn als wij ze op gesprek hebben, merendeel is bozer op de gemeente dan dat ze boos zijn op hun eigen kind.

Wij zien nieuwe groepen met voetbal, met ander gedrag dan de oude generatie, dan de oude harde kern. Maar die mixen ook met oudere supporters/bezoekers, waar wel een nieuwe cultuur met ander gedrag in aan het ontstaan is.

Jongere supporters worden excessief door drugsgebruik, ook tegen politie en stewards.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

16

B. Digitalisering en hybridisering van de samenleving We hebben het vaak over online versus de fysieke leefwereld of over de hybridisering van de digitalisering van de samenleving. Ik denk dat het goed is om te beseffen dat jongeren die nu opgroeien dat niet eens zo beschouwen. Voor opgroeiende jongeren is dat gewoon één wereld.

De wapens gaan een beetje weg uit de videoclips, maar verschuiven wel naar de straat toe.

B.1 Beïnvloeding door (sociale) media Rond 2019 viel het mij op dat er veel mediaberichten waren rondom steekincidenten.

Op school komen meldingen binnen dat kinderen belaagd worden in die onlinewereld. De directeur moet gesprekken voeren over ruzies die zich niet hebben afgespeeld in de aula, maar in zone G van World of Warcraft.

Ik vind het een zorgelijke ontwikkeling dat waar je vroeger pleintjes in de buurt had en daar zag je iedereen en die kon je aanspreken. Maar die pleintjes zijn aan het verdwijnen. Die pleintjes worden nu digitaal, Snapchat, Discord, TikTok en daar gebeurt van alles en nog wat.

Informatie verspreidde zich vroeger van mond tot mond, tegenwoordig gaat het razendsnel via sociale media.

Het [online wereld] is een spiegel van de maatschappij. Er zitten 11 miljoen mensen op Instagram, 10 miljoen mensen op Facebook en ook een stuk meer nog op Whatsapp. Het is dus per definitie dat je daar maatschappelijke ontwikkelingen ziet.

Een mobiele telefoon is op de basisschool echt een normale gang van zaken geworden. Heel veel jongeren zijn ook online.

Groepsdruk, online activiteiten vertalen zich naar de offlinewereld.

Heel veel vindt plaats op sociale media. Jongeren maken ruzie online, vriendschappen online, seks online. Alles vindt daar plaats.

Door sociale media bereiken minder zichtbare oorlogen ook Nederland en dit beïnvloedt het gedrag van jongeren in Nederland.

Beïnvloeding vanuit de media, niet alleen sociale media, ook kranten en tijdschriften. Wanneer gaan mensen een krantje lezen? Als je spectaculair nieuws verspreidt, maar dat staat vaak ver af van de realiteit. Ik denk dat de media, bewust of onbewust, verkeerde triggers hebben.

Als ik nu kijk hoeveel geweld over ons heen wordt gerold online, is dat ongelooflijk.

Mijn zoon van 19 wordt gewoon elke dag wel honderd keer geconfronteerd tijdens het scrollen met filmpjes van mensen die een ander op zijn muil slaat of die een ander in zijn been prikt.

Geweld is een verdienmodel. Dat noem je clickbait.

Sociale media is toch een dingetje. Vroeger stond je voor lul voor 22 man. Nu sta je voor lul voor 2200 man en waarschijnlijk ook 22 weken, want jouw filmpje wordt massaal gedeeld.

Je moet het je zo voorstellen: je kunt jezelf niet meer vertonen op straat. Iedereen heeft dat filmpje gezien. Dat doet iets met je, waardoor je een tegenreactie gaat krijgen en dat gaat van kwaad tot erger natuurlijk.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

17

Eén tramhalte hier vandaan zijn vanochtend mensen neergestoken. Je hoort nu meer over messengeweld. Je weet niet of het ook meer voorkomt, of dat je alleen meer meekrijgt via de media.

Ik heb het gevoel dat het wapengebruik meer wordt, maar misschien komt het ook wel omdat ik ouder word en het meer zie en hoor in de media.

Niet veel gesproken over wapens. Toch voelt het normaler om erover te praten door media-aandacht.

Nou, het punt van deze tijd is, het wordt heel snel doorgestuurd via Snapchat. Dus voordat het überhaupt al op televisie te zien is, heeft heel Almere het al gezien.

B.3 Faciliterende rol van de onlinewereld Via Snapchat heb je allerlei kanalen waar je op in kan schrijven als ‘iets moet gebeuren’ en dan krijg je gewoon je middelen daarvoor aangeleverd. Dus dan is het niet zozeer dat je dat al bij je draagt, maar dat je dat gewoon krijgt geleverd om iets gedaan te krijgen en daar krijg je dan een hele zak met geld voor.

Op Telegram bieden ze gewoon klussen aan. Je kan voor 2.000 euro iemand neersteken of bedreigen of weet ik het wat, wat je allemaal kan doen. Je hebt geld.

Wat ik met name zie, is dat de laatste tijd online bedreigingen en beledigingen tussen rivaliserende jeugdgroepen minder openbaar lijken te zijn.

B.2 Aansluiten op de digitalisering Wij jongerencoaches zitten zelf ook heel erg op sociale media, in de sociale media-accounts van de jongeren. Om het stukje te borgen en het gesprek aan te gaan in plaats van direct af te keuren als wij zien dat iemand bezig is met het verkrijgen van een wapen of dat iemand daar iets mee wil. We spelen daar direct op in, in plaats van dat we daar eerst een melding van maken.

Groepen op sociale media daar zitten wij gewoon in. Niet om te controleren, maar om jou goed te begeleiden en met jou het gesprek aan te kunnen gaan. Dat is wel de uitgangspositie.

We zien heel erg dat wijken met elkaar in contact zijn via sociale media. Dat houden we daar [als jongerenwerkers] scherp in de gaten.

We hebben in Q1 van dit jaar 3,3 miljoen berichten weggehaald, i.v.m. met ons firearms policy. Dat valt bij ons binnen Regulated Goods. Dit staat uitgeschreven op ons Transparency Center.

En wat de politie zegt is dat doordat kinderen juist in de anonimiteit verdwijnen van de onlinewereld, zie je ze opeens tevoorschijn komen met een heel ernstig instapdelict. Ze zijn nooit in beeld geweest, niet voor een diefstal bij een Albert Heijn of een vechtpartijtje, maar ineens is er een overval van een supermarkt.

De situatie in de onlinewereld is een vergevorderde ontwikkeling waar we geen zicht op hebben.

Ons veiligheidsteam modereert. Zij moeten ook leren dat een nieuw symbool bijvoorbeeld staat voor het verkopen van een bepaald wapen. Dat ontwikkelt zich door en is een kat-en-muisspel.

Zelfs wij hebben hier vanuit de geslotenheid van onze instelling, jongeren die toch weer in Antwerpen opgepakt zijn, omdat zij toch ergens via via, inderdaad sociale media, een klus krijgen.

Gelukkig hebben we daar in onze eenheid ook steeds meer aandacht voor, dat de online leefwereld ook veranderd is.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

18

De vraag is ook in hoeverre corona een rol in heeft gespeeld in de stabilisering of daling van jeugdcriminaliteit. En daarmee ook rol speelt in de vrijetijdsbesteding van jongeren: misschien toch meer op zichzelf en binnenshuis kloten, maar wel via sociale media actief zijn. Dat past wel bij het patroon wat we wel zien.

Het komt ook wel voor dat een ruzie eerst online start en buiten wordt uitgevochten.

Wat steeds erger wordt met heel die sociale media en dat groepen daar gewoon tegen elkaar opkomen.

Door sociale media zie je ook meer over geweld dan vroeger. Maar of daar verandering in zit dat weet ik niet.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

19

C. Verharding Die jongeren zijn verhard, dat moeten we ook goed gaan beseffen. Die grijpen naar meer middelen.

We merken dat er minder drempels zijn om iemand te willen steken.

Het gaat tegenwoordig allemaal zo snel. Vroeger was er een aanlooptijd. Tegenwoordig zitten ze binnen no-time in een container.

Bij ons zijn er ook wel eens kreten geweest op de kermissen, dat is bij ons altijd een situatie waar heel veel handhaving en heel veel interventies van tevoren plaatsvinden. Waarbij jongeren zeggen richt maar op het hart of op het oog. Dus dat is meer van die verharding, het is heel rauw, er zijn minder drempels om het wapen of mes niet of wel te gebruiken.

We zien dat de trend steeds zorgelijker wordt.

Die verharding van de cultuur onderling tussen jongeren vind ik echt wel iets van de afgelopen 1-2 jaar.

We zien een algemene verharding over de volle breedte van de samenleving. De agressie is gigantisch toegenomen in Nederland. Jongeren krijgen continu de verkeerde voorbeelden. Terecht dat we ons op jongeren focussen, maar wij zien het in de winkels tot en met ouderen van over de 90 jaar oud met een rollator die deinzen er ook niet meer voor terug om te schelden, slaan, spugen. We focussen ons terecht op de jongeren, wat kunnen we daar doen, maar die krijgen de hele dag door het verkeerde voorbeeld. Die trend zien we over de volle breedte.

De jeugd verhardt. Jongeren die in een groep zitten in een bepaald gebied zijn bang om groepen uit een ander gebied tegen te komen, dus bewapenen ze zichzelf om zichzelf te kunnen verdedigen, maar als er een conflict komt loopt het toch uit op gebruik van het wapens. Dit is los van de straatroven en dergelijke waar men bewust met wapens op pad gaat om het wapen te gebruiken.

We zien gewoon verharding met de jeugd onderling ook, als ze ruzie hebben of met de groepsaanpak.

Wat we zien is dat jongeren verharden, dat ze sneller tegen elkaar in opstand komen en dat ze dan ook naar grotere wapens grijpen.

De uitingen zijn ook veel harder geworden, er wordt letterlijk grover geschut gebruikt. Het plaatsen van bommen, als uithaler optreden enzovoort. Dat is nogal iets anders dan het bij je dragen van een mes, wat in veel gevallen wel bij je wordt gedragen, maar niet altijd wordt gebruikt.

We moeten ook accepteren dat het gewoon harder geworden is buiten, en dat het gewoon harder is geworden in het algemeen.

In de horeca zien we vanaf corona dat de verharding, die eerder is aangegeven, flink is toegenomen. Tegen personeel, maar ook tegen politie, sfeerbeheerders die rondlopen. Zij hebben het steeds zwaarder dan daarvoor.

Het gedrag is heftiger dan voorheen, dan voor corona.

Ze [de nieuwe generatie, nieuwere aanwas] zijn harder, minder loyaal.

Wat wij zien in het gevangeniswezen aan trends en ontwikkelingen is niet terugkomen van verlof, niet luisteren, elkaar slaan, dat soort dingen.

Misschien moet ik niet zeggen verharding, maar wat ik hoor uit het werkveld is dat het dragen van messen en wapens nu wel veel sneller is.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

20

Ik zie een trend ontstaan dat de minst kwetsbaren de meest kwetsbaren gaan pakken. Dat wordt dan zo´n piramidemodel waarin de kinderen die zich het minst kunnen verweren, het grootste slachtoffer worden.

Ik vind het ook zorgelijk dat als we het breder hebben over jeugdcriminaliteit, dat de nuance vaak toch wel ontbreekt.

Normaliter waren de ouders de noodkreet die je kon gebruiken mocht het 1 op 1 gesprek met de jongeren niet werken. Dat wordt nu steeds lastiger.

Ik woon dicht bij het centrum. Laatst werd daar een jongere beroofd met een mes. Hebben ze zijn telefoon afgepakt.

Er is ook een hele groep die mensen berooft. Maakt niet uit wie je bent, ze beroven je gewoon en ze bedreigen je met een mes. Daar is de hele groep bekend om.

Ja, ik vind het echt nergens op slaan, weet je, want vroeger ging je met elkaar op de vuist en nu trekken ze een wapen.

Mensen zijn snel boos, aangebrand.

Ja, meestal die jongens die veel op straat hangen. Het is vooral in het centrum van Almere en in Stedenwijk. Je kan er niet echt met ze over praten. Ze luisteren toch niet.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

21

D. Toename van wapenproblematiek of stabiel negatieve curve? De gemiddelde leeftijd bij steekwondenslachtoffers is 15. Het gaat hier dus om slachtoffers van steekwapens, schotwonden zijn niet meegenomen. Er is niet bepaald een toename in het aantal slachtoffers. In 2019 waren het zes slachtoffers, in 2020 het dubbele, in 2021 weer ‘maar’ zeven en in 2022 ‘maar’ zes en in 2023 negen. Dat lijkt min of meer stabiel slecht. [Cijfers afkomstig uit landelijke traumaregistratie].

Ik kan me vinden in de constatering dat het wellicht qua steekwondslachtoffers die in het ziekenhuis belanden gelukkig niet enorm is toegenomen.

Politiecijfers laten een toename aan incidenten zien in de laatste jaren, het is een landelijk herkenbaar beeld.

En wij zien hier op school dat er te veel meldingen komen van het bezit en toch ook het gebruik van steekwapens binnen en buiten de school.

Je ziet een verharding van excessief geweld, misschien dat overall de jeugdcriminaliteit afneemt, maar op dit specifiek gebied, wapens, explosies et cetera, zien we verjonging en toename.

De politie is heel actief aan het fouilleren. Er worden veel steekwapens aangetroffen die niet gebruikt zijn, maar die bij zich gedragen worden of die worden gebruikt ter bedreiging wat niet tot letsel leidt. Het feit dat het in het openbaar bij zich wordt gedragen maakt dat het wel een groot probleem is.

We zien dagelijks diverse soorten incidenten. We zien gelukkig niet dat er een enorme stijging is in het aantal incidenten met een wapen, maar wel dat het dreigen met een wapen steeds meer toeneemt. Maar, op een moment dat er vaker mee gedreigd wordt, dan wordt het natuurlijk nog niet echt gebruikt, maar ook dreiging en dat is al waarneembaar. Dat geeft hetzelfde veiligheidsgevoel voor medewerkers als wanneer er een groot geweldsincident is.

Ik heb ook een rondvraag gedaan bij diverse horecasteden en zij zien op dit moment niet echt een toename van wapens die meegenomen worden. Dus er is niet op dit moment echt een toename zoals zij het zien, maar wel die normalisering van met name drugs, dat baart hen enorm veel zorgen.

Ook als ik naar mijn eigen gemeente kijk, zie ik ook wel dat jeugdcriminaliteit stabiliseert of daalt.

D.1 De opkomst van de meiden Het fenomeen is ook wetenschappelijk vastgesteld door de Erasmus Universiteit. Daaruit maak ik op dat er sprake is van verjonging, toename en verharding.

Er zullen meer incidenten komen, de escalatie naar messengebruik verloopt sneller.

In stad X zijn ook behoorlijk wat steekincidenten onder jongeren geweest, 1 à 1,5 jaar geleden, echt achter elkaar.

Veelal jongens, toch ook af en toe meisjes.

Minderjarige meisjes zien we niet veel als slachtoffer. Wat we wel zien is dat er een aantal meiden zijn die zich aansluiten bij een groep, dat zijn vaak degene die de rugzak met rambo mes of de machete erin. Dus het zijn vaak medeplichtige meelopende meisjes met vaak veel problemen thuis. Dat is een grote gemene deler, dat dat een groot zorgpunt is. Vanuit ouders is er vaak geen zicht op.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

22

Uit cijfers van de landelijke traumaregistratie blijkt dat slachtoffers onder de 18 voornamelijk mannen zijn, van de 40 tussen 2019 en 2023 zijn er 3 vrouwelijk [Cijfers afkomstig uit landelijke traumaregistratie].

Wat het WODC ook zegt, maar dat heb ik niet zo scherp op basis van de Rotterdamse cijfers en verhalen die ik hoor, is dat – als ik het goed heb onthouden - er ook een verschuiving is van jongens naar meisjes.

Meer meisjes, het geslacht verandert. In die zin zijn er vaker meiden, vrouwelijke verdachten die in aanraking komen met wapens dan wel steekwapens.

D.2 Steeds jongere leeftijd Een ontwikkeling die ik zie, is dat het ging om jongeren met messen en vuurwapens en daarna ging het om kinderen en jongeren met messen en vuurwapens.

Wij krijgen jongeren van 13, 14 jaar aangemeld, die zijn nog niet in aanraking geweest met politie en justitie. Hun eerste delict is vaak heel heftig, zoals een bom leggen.

Veel wapens, veel steekwapens maar ook jonge jongens met vuurwapens, zelfs 14- jarigen/16 – jarigen met automatische vuurwapens.

Veel intimidatie op de basisscholen. Ook veel signalen op basisscholen waar ze voorheen zoiets hadden van dat vindt hier niet plaats.

De rechercheurs geven ook als signaal af dat voor heftige delicten steeds jongere jongens worden ingezet die ook weer vrij vlot buiten staan vaak. Dat er daar mogelijk ook wel oudere jongens achter zitten die hen voor allerlei zaken inzetten en dan ook gerelateerd aan het bezitten en gebruiken van wapens.

Dus het verschuift wel naar jonger. De problematiek verschuift van fysiek naar online, maar het verschuift ook in leeftijd, jongere daders en complexiteit. De leeftijd van jongeren met wapens daalt. Ik herken ook heel erg dat de jongeren die daar mee bezig zijn steeds jonger worden.

En wat ik hier in de gemeente als signalen krijg, is dat het zich eigenlijk ook heeft uitgebreid tot de jongste klassen van de middelbare school en de oudste klassen van de basisschool.

En bij die explosies merken wij ook wel dat de uitvoerder steeds jonger is.

Een ontwikkeling of trend die we heel veel zien is dat het inderdaad plaatsvindt en blijft plaatsvinden, maar dat het steeds jonger wordt de leeftijd. Dat is best wel een hele zorgelijke trend eigenlijk en best wel ongrijpbaar.

Er zijn meer 13- en 14-jarigen die overvallen plegen.

De intimidatie op basisscholen verspreidt zich heel snel als een olievlek. Dat is heel schrikbarend.

Er lopen hele jonge kinderen met een mes op zak, lijkt de norm te worden.

Normaal gesproken was ons vizier gericht op voortgezet onderwijs scholen en we merken nu wel steeds meer dat we aan het praten zijn naar de groep 7 en groep 8 kant als het ware omdat we dus zien dat de groep steeds jonger wordt.

Wat wij hier zien in Amsterdam-West qua explosies en dat soort dingen, dat er steeds jongere jongens voor worden ingezet.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

23

Het wapenbezit en -gebruik verjongt.

Jongeren komen op steeds jongere leeftijd in beeld met wapens.

Als ik naar de Haagse situatie en alle incidenten kijk die door de politie dan wel gemeente gemeld worden, zie ik dat er steeds vaker wapens en ook steeds jongere leeftijden betrokken zijn.

Ik heb ook nog wel een toevoeging dat ze steeds jonger worden.

Ze worden echt jonger ook.

De leeftijd verjongt. Verschuift van klas 3,4 [voortgezet onderwijs] naar groep 7,8 [basisschool].

Tot voor kort werden in onze eigen monitor deze cijfers omtrent verjonging onvoldoende geregistreerd. Ze zijn er nu vanaf vorig jaar mee bezig, dus het is nog niet echt te vergelijken, maar volgens de signalen die we nu al allemaal krijgen van de eerste cijfers die we tot ons laten doordringen, lijkt er sprake te zijn van verjonging.

Ze worden jonger, de groep groeit en daaruit zie dat die jonge aanwas niet alleen afkomstig is uit Rotterdam, maar ook vanuit de randgemeenten.

We hebben in ons netwerk ook wel over de uitkomsten van het WODC-onderzoek gesproken. Wat we daarin herkennen, is dat het misschien in absolute zin zo is dat er geen toename is, maar dat we tegelijkertijd wel een verharding van criminaliteit zien en een verjonging.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

24

E. Normalisatie van wapen(geweld) Wat ik jammer vind, is dat als we het over wapens hebben dat het normaal is geworden. Het is onderdeel geworden van de maatschappij. Daar moeten we van af.

Het is gewoon doodnormaal geworden. En laten we gewoon een mes meenemen, want dan krijgen we het toch wel en dan hoeven we niet te bietsen op straat. Het is de makkelijkste oplossing, want mensen zijn toch wel bang.

Het dragen van wapens is momenteel een trend.

Wapens dragen is nu een levensstijl geworden en moeilijk te veranderen zonder specialistische zorg.

De nuance ontbreekt toch ook wel vaak. Het klopt dat er heel veel dingen worden genormaliseerd, maar het blijft maar een selecte groep jongeren die echt dat tot op zich nemen. En daar moeten we rekening mee houden, dat het maar een kleine groep jongeren is, waar we het over hebben. En dat we niet moeten generaliseren, en al helemaal niet moeten criminaliseren.

Een groep burgers vindt het steeds normaler om ook een wapen te pakken bij het opstaan. Dit vergroot het risico op een overval. Ik noem het even een spontane overval. Er zit geen voorbereiding meer in, want ze hebben al een mes of wat dan ook bij zich. Dat zorgt ervoor dat dat besluit ter plekke, makkelijker gemaakt wordt om over te gaan op een HIC.

De drempel om het wapen te gebruiken is lager geworden, eerst was het puur uit zelfverdediging nu minder.

Ook jongeren uit ‘betere buurten’ dragen nu wapens. Wat ik merk is dat het onderdeel aan het worden is van de straatcultuur op een manier waar die vroeger niet was. Toen werd je gezien als een loser als je een wapen trok.

Wat we van de jongeren zelf terug horen en wat ik lees in rapportages is dat het [wapenbezit en -gebruik] normaal gevonden wordt.

Kinderen worden natuurlijk ook gevraagd om klusjes te doen. Ik woon zelf in de omgeving Rotterdam waar drugs uithalen en ook het plaatsen van explosieven aan deuren, bijna de orde van de dag is. En in de gesprekken die ik heb met leraren, met name in Rotterdam, zie je al dat het heel normaal gevonden wordt door kinderen. Dat ze er niet meer van op kijken.

Het is allemaal steeds normaler geworden. Vroeger, of jaren geleden, gingen mensen met elkaar op de vuist, nu is het normaler om een wapen of een mes bij je te hebben.

Het wordt normaal gevonden om een wapen te hebben. Dat is een trend die moet kenteren, want het gaat al jaren de kant op van normalisatie.

Vaak denken jongeren ook ‘wat de een kan, dat kan ik ook’, dus vaak zien mensen het ook ‘gewoon’ gebeuren op straat en gaan ze hetzelfde doen.

Ik denk dat het niet een normalisering is in de samenleving zelf, die normalisering leeft juist onder jongeren. Het mag en kan allemaal maar tegenwoordig. Dat valt mij heel erg op. Het speelt enorm. Het wordt veel normaler gevonden om wapens te gebruiken.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

25

Geweld in de volle breedte wordt toch bij een bepaalde doelgroep steeds meer normaal gevonden, gelegitimeerd.

Aandacht voor de normalisatie van het bij hebben van wapens. Wij [professionals] denken dat alle wapens niet normaal zijn. Jongeren kijken er anders tegenaan. Het mes is volgens jongeren niet zo erg en bij een vuurwapen denken zij: dan ben je echt de bom.

Wat ik dus nu zie, is dat wapens genormaliseerd worden.

Je was vroeger gewoon een loser als je een wapen bij je had.

In Den Haag is ook best wel rivaliteit tussen jongeren uit andere gemeenten waarbij het dragen van wapens bijna normaal is.

Wij zien dat wel in die jeugdgroepen, dat ze nu echt met wapens en met messen lopen.

We zien dat geweld in de volle breedte, via sociale media of anderszins meer gelegitimeerd wordt. Dus ook het wapengebruik.

Zeker ook in de georganiseerde criminaliteit wordt het steeds meer normaal gevonden, daar gaat veel geld in om en jongeren worden snel verleid om dingen te doen waar wapens, vuurwapens, plofkraken, anderszins dingen mee gebeuren.

Legaal verkrijgbare messen onder jongeren is aan het normaliseren, er moet vanuit de bevolking een beeld geschetst worden dat het niet normaal is.

We moeten ophouden dingen te normaliseren en een beetje te romantiseren als ik het ook zie op sociale media. In de wijken is men het ook normaal gaan vinden, ze schrikken niet meer op van een explosie, dat is toch apart? Terwijl we allemaal verontwaardigd moeten zijn. Dat zijn we op een gegeven moment niet meer. Als ik ook merk hoe ik praat bijvoorbeeld met je collega’s van het ministerie of van de gemeente, over wie hebben we het? Over die explosie? Of gaat het over die ene die had geschoten. Het is een raar gesprek vind ik, en daar betrap ik mijzelf ook op. Als ik al zo praat, hoe zal het zijn voor de jongeren?

We zien veel meer wapenbezit ook onder jongeren, dat zien we ook aan de incidenten.

Er zijn ook echt wel criminele gezinnen of families waarbij het normaal is dat je wapens draagt en op zak hebt en ze ook gewoon thuis liggen.

Wapenbezit was heel normaal. Geen wapen hebben was bijna niet normaal.

Voor de toekomst ben ik daar ook wel alert op, dat het steeds normaler wordt onder de jongeren.

De redenering: als iedereen het heeft dan is het toch niet slecht. Het geweld wordt ook een soort van genormaliseerd.

Dus eigenlijk gaan de jongeren altijd met messen op stap.

Ik weet niet hoe het twee jaar geleden was, maar nu zien we dat de jongeren met wapens en messen lopen.

Nou ja. Je ziet het [wapenbezit en -gebruik onder jongeren] wel vaker in het journaal of in het nieuws.

Ja, ik heb vrienden die wapens dragen.

Ja, ik merk wel dat het [wapenbezit en -gebruik] steeds normaler wordt, omdat veel mensen het doen wordt het normaler.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

26

Ik denk dat wapens voor jongeren gewoon heel normaal zijn geworden.

Het is genormaliseerd om een mes te dragen. Dat is door de tijd heen gebeurd.

Ik denk dat wapens onder jongeren meer voorkomen omdat het normaal geworden is.

In mijn omgeving is het niet normaal om een wapen te dragen, maar tijdens uitgaan is er wel grotere kans denk ik. Regels in de club; geen sportbroek aan want daar kunnen wapens in worden verstopt, gefouilleerd op festivals, dus wel idee dat er rekening mee worden gehouden, maar niet dat het meer wordt.

Ik heb er geen zicht op of wapens meer worden.

Ik ben me door mijn leeftijd nog niet bewust van een trend op het gebied van meer wapens op straat.

Hoe normaal is het om een wapen te hebben? Meer dan normaal.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

27

F. (Wapen)problematiek steeds hardnekkiger In mijn portefeuille begon het vooral over wapens en jongeren, maar inmiddels hebben we het over een veel breder vraagstuk.

Het lijkt wel soms dat de snelheid van het aantal incidenten de gerichte aanpakken inhaalt, want dan heb je weer nieuwe jongeren in beeld of dan is het weer een groepering waarvan we niet wisten.

Ik denk ook dat de doelgroep leert, dus dat het steeds minder gebruikelijk is dat een jongen die zich in deze scene begeeft bij het inpakken van zijn schooltas ook denkt aan een dubbele broek en zijn machete. Zeker als hij al in beeld is bij politie of andere partijen als dusdanig. Wat we wel denken te zien is dat het probleem niet geheel weg is. Op het moment dat het conflict uitbreekt, duiken de wapens ineens wel weer op.

Het is wel heel frappant, hoe het daar in Manchester is begonnen met die steekpartijen en dat het binnen een paar maanden bij ons ook begon.

Sinds de sociale media, hoef je niet naar Birmingham te gaan om te kijken hoe het is in Birmingham. Je checkt het op sociale media. En voor je het weet heb je een hype van Birmingham die is overgewaaid naar Nederland binnen vijf minuten.

Bovenlokaal, men houdt zich niet aan de eigen grenzen.

Een tweede ontwikkeling die we recentelijk ook uitgebreid besproken hebben en met burgemeesters en het OM zien is dat de regiogrensoverschrijdende problematiek meer toeneemt.

Wat we ook zien is dat ze voor het snelle geld gaan.

Wat we nu zien, we zien dat het strafrecht wordt aangewend door de criminaliteit om lagere straffen te krijgen. Ze zoeken jongens zonder strafblad, ze betrekken ook gewoon groepen die eigenlijk nooit betrokken zijn geweest.

Ik ben nu drie jaar burgemeester en heb nu drie jaar deze portefeuille. Het ging eerst vooral over wapens en jongeren en toen hadden we het vooral over de steekwapenproblematiek en was het belangrijkste wat we deden eigenlijk inleveracties organiseren. Nu ondervinden we eigenlijk in een korte tijd, dat het vraagstuk veel complexer is geworden.

F.1 (Wapen)problematiek overschrijdt lands- en regiogrenzen Wat je ziet, is dat de straattrend ook over wordt genomen. Zoals er van bovenaf trends naar beneden doorsijpelen, sijpelen er ook trends van beneden naar boven.

Waar vraagstukken van jeugd zich eerst beperkten tot de eigen wijken of omgeving of straten in de wijk, zien we eigenlijk dat activiteiten van jeugdgroepen, maar ook individuele jeugdigen steeds meer grensoverschrijdend plaatsvinden.

We zien de grensoverschrijdende problematiek eigenlijk alleen maar toenemen. Dat hangt samen met de grotere reikwijdte van jongeren en waarbij niet alleen de stad Rotterdam geconfronteerd wordt met criminaliteit, maar ook de randgemeenten.

Ook als je naar de landelijke cijfers kijkt, dan zie je een ontwikkeling waarbij we ook dachten dat het zich zou beperken tot de Rotterdamse haven of tot de stad Rotterdam, maar we zien steeds meer, mijn collega’s zien steeds meer, dat de jongerengroepen die voor het uithalen of bommenplaatsen geworven worden ook van buiten de stad komen en dat er een sterke olievlekwerking plaatsvindt.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

28

G. Verandering modus operandi Ik denk dat we met zijn allen een aantal jaar geleden hebben kunnen concluderen dat rivaliserende jeugd, soms onderhevig aan bepaalde rapstromen, een trend was die het wapengeweld onder jongeren wellicht wel heeft aangewakkerd. We zagen ineens vrij jonge jongens die met zeer grote wapens rondlopen, zeer grote steekwapens. Ik denk dat we nu, een aantal jaar verder, kunnen concluderen dat een deel ouder wordt en maakt een overstap naar andere soort wapens, denk aan vuurwapens.

Niet wetenschappelijk onderbouwd, maar meer uit mijn ervaring: minder steekwapens. Het aantal incidenten met vuurwapens begint te stijgen.

Hier in Amsterdam-West zien we meer vuurwapens, niet zo zeer steekwapens.

Het keukenmes van de Blokker is niet meer van nu. Misschien gaat er ook een verschuiving van wapens plaatsvinden.

Messen lijken minder aantrekkelijk te worden in Amsterdam, ook door het messenverbod, maar een vuurwapen schrikt veel meer af.

Het lijkt erop dat er een verschuiving aan het plaats vinden is bij rivaliserende jeugd waardoor afpersing meer lijkt op te spelen dan zo zeer het bedreigen van elkaar of het daadwerkelijk verwonden van elkaar met een wapen. Of dat echt minder wapenbezit inhoudt, of minder wapengebruik dat weet ik niet precies. Maar we zien wel dat een aantal incidenten ook een grote impact op de jongeren heeft gemaakt.

En dan denk ik ook te kunnen concluderen dat het dragen van machetes een trend is die op een gegeven moment weer overgenomen gaat worden door een andere trend.

School is de maatschappij. Wij zien zeker de laatste jaren, met name vanaf 2018-2019, we hebben een dip gehad in corona uiteraard, maar vooral over de afgelopen twee jaar een negatieve ontwikkeling in hevigheid. We richten ons nu op steekwapens, helaas is er ook sprake van vuurwapens.

Onze scholen houden, en dan vooral voortgezet onderwijs, regelmatig ook kluisjescontroles, dus die zien ook wel echt een verandering van wapens in kluisjes naar inderdaad onder scooterkappen, in bosjes, in fietsenstallingen dat soort dingen.

Wat we daarin zien is dat de jongens slim zijn, of slim zijn geworden, om andere jongens of meisjes de wapens voor hen te laten dragen of op verstopplekken te leggen voor op het moment dat het nodig is.

Ik zie dat als scholen gebruik maken van andere soorten kluisjes dan sleutelkluisjes als vroeger, zoals digitale kluisjes die aan het eind van de dag worden vrijgegeven. Dat op die scholen de kluis niet meer als voorraadkast voor vuurwerk of wat dan ook gebruikt wordt, omdat deze aan het eind van de dag vrijgegeven worden en de inhoud dan foetsie is. Dus daar zie je een verschuiving dat ze de verboden goederen of op de man dragen of verbergen in tassen, scooterzadels, voertuigen, plafonds of iets dergelijks. Of dat ze het ergens verstoppen buiten of in de school. Daar zie je wel een waterbedeffect.

Ik herken het ook, ik heb bijna 40 jaar op de eerste hulp rondgelopen, dat er een toename was van jongeren die binnen kwamen met steekverwondingen. Deels gerelateerd aan drillrap en deels aan drugscriminaliteit.

De verschuiving naar steekwapens is al gaande en verergert.

ontwapenend - inzicht in wapenproblematiek onder jongeren vanuit het perspectief van de jeugd en experts

29

G.1 Opkomst van explosieven We hebben nu ook een ontwikkeling dat het meer richting explosieven gaat dan dat we heel veel steekwapens of -incidenten hebben.

De trend die we nu vaak zien zijn bommetjes aan de deur. Zeer jonge jongens die bereid zijn om vuurwerkbommen of andere soorten bommen te plaatsen. Op deuren of gebouwen om een conflict te beslechten.