RIS322665 Bijlage Uitvoeringsnota Kunst in de Openbare Ruimte 2025

Van de ministeriële kantoortorens tussen station en stadhuis tot de Scheveningse haven. Van de internationale wijk rond het Vredespaleis tot de buurten Schilderswijk, Duindorp en Transvaal. Die contrasten maken Den Haag tot een levendige stad, met een verscheidenheid aan culturen, leefstijlen, opleidingsniveaus en inkomens. Diverse vormen van kunst in de buitenruimte dragen nadrukkelijk bij aan die verscheidenheid, maar ook aan een gevoel van ‘thuis’. Stenen alleen zorgen niet voor een thuisgevoel. Daarom wordt de eigenheid van buurten versterkt en wordt er ruimte gemaakt voor ontmoeting, kunst in de buitenruimte en culturele uitingen. De gemeente beschermt het cultureel erfgoed en stuurt op architectonische kwaliteit en stedenbouwkundige samenhang. Een openbare ruimte die verbindt is een voorwaarde om tot een stad te komen waar iedereen zich thuis voelt.

De Binckhorst Sinds 2016 is voormalig industrieterrein de Binckhorst in transitie naar een groen en waterrijk gebied om in te werken en te wonen. De sfeer in het gebied is enerzijds industrieel en rauw, anderzijds vernieuwend en creatief. In de Binckhorst zijn verschillende deelgebieden, verschillend in sfeer en gebruik. De Binckhaven is de plek voor creatieve en vernieuwende bedrijvigheid en wordt een gemengd woon-werkgebied met groen, horeca, zorg, onderwijs en sport. In de Binckhaven zijn verschillende

40

41

Westelijke stadsrand In het gebied Ockenburg-Madestein-Uithof (onderdeel van Zuidwest) ligt Stadspark Madestein. Het landschapspark wordt beter toegerust op de toekomst, met een nieuwe inrichting, meer ruimte voor ontspanning en een sterkere natuur. Er is al kunst in het gebied, waaronder een beeld van Arno van der Mark, maar in de verdere planontwikkeling naar een meer samenhangend parkgebied (‘Van Zee tot Zweth’) ligt een kans voor kunst om nog meer bij te dragen.

Central Innovation District Het CID ligt tussen en rond de treinstations Den Haag Centraal, Hollands Spoor en Laan van NOI. Het is het economische hart van de stad. Vanwege de groei van de stad maakt de gemeente hier de komende 15 jaar ruimte voor toekomstige en huidige inwoners, studenten, ondernemers, professionals en bezoekers. In de ontwikkeling van CID zijn de komende jaren plekken die tussen ontwikkelingen in niet gebruikt worden. Hier is ruimte voor tijdelijke initiatieven, waaronder de inrichting van leegstaande plekken, evenementen en het opzetten van culturele of maatschappelijke initiatieven. Hier liggen ook kansen voor kortdurende kunstprojecten.

Laakhavens Laakhavens Hollands Spoor (onderdeel van CID) is dankzij Station Hollands Spoor een goed bereikbaar gebied waar gewerkt wordt aan nieuwe woningen, plekken om te ontspannen, nieuwe kantoren en ruimte voor creatieve bedrijven in de maakindustrie. Met de verschillende scholen en maakbedrijven gevestigd, waaronder een verffabriek, en in de Caballero Fabriek en De Besturing

bedrijven in de buurt liggen er kansen voor kennisdeling en samenwerking. In het Laakhavenge-

huizen creatieven en kunstenaars. Aan de Haagse Trekvliet en de Fokkerhaven ontstaat een nieuw

bied is een aantal (bronzen) beelden van onder andere Erna Nijman en Aart van den IJssel. Het is

gebied waar vooral woningen worden gebouwd. Het Mercuriuskwartier wordt een belangrijke plek

ook de plek van het befaamde Park in het Water van Vito Acconci & Studio..

voor werken en ondernemen. De toepassing van beeldende kunst krijgt een plek in het Buitenruimteplan waar nu aan wordt In de Binckhorst is een handvol bestaande gedenktekens en kunstwerken, waaronder de Binck

gewerkt, als onderdeel van de uitwerking van de beoogde gebiedsidentiteit. Daarbij is Park in het

Twins van Berry Holslag en de blauwe boog (officieel getiteld Kleurvelden op een gebogen en

Water inspiratie voor andere kunstwerken in het gebied.

gedraaide vorm) van Jansen & Van Dam aan de Binckhorstlaan. Daarnaast zijn er uiteenlopende muurschilderingen van Haagse, nationale en internationale makers, te beleven via de Street Art

Mariahoeve, Loosduinen en Scheveningen

Route Binckhorst. In het Gebiedsprogramma, dat in het tweede deel van dit jaar tot vaststelling

Om in de toekomst ook genoeg woningen te houden, wordt er voor extra woningen ook gekeken

moet komen, wordt de rol van kunst bij de verdere planontwikkeling uitgewerkt.

naar Mariahoeve, Loosduinen en Scheveningen. In Mariahoeve is, net als in Zuidwest, kunst uit de wederopbouwperiode. Dat betekent dat ook hier de opgave ligt in behouden of (her)inpassen van

Den Haag Zuidwest

bestaande kunst. In Scheveningen is al veel kunst in aanwezig. Kansen liggen hier in de Internatio-

Den Haag Zuidwest is met ruim 30.000 woningen één van de grootste wederopbouwwijken van

nale Zone rond het World Forum.

Nederland. Hier werken bewoners, ondernemers, maatschappelijke partners en de overheid samen met als doel dat de bewoners van Zuidwest over 20 jaar gelijke woon-, werk- en scholingskansen

In Loosduinen is al veel kunst, waarvan een deel uit de jaren ’80 en typerend voor deze periode,

hebben als elders in de stad. En dat bewoners zich gezonder, veiliger en thuis voelen in hun wijk.

waaronder werk van Bernard Olsthoorn of Dora Dolz, en een deel gebieds- of infrastructuurgebon-

Daartoe zijn er al uiteenlopende projecten opgestart, waaronder een Participatiekeuken, moestuin

den. In Stadsdeel Loosduinen is ook het befaamde Hemels Gewelf. Voor Loosduinen wordt nu een

en buurtkamers.

Gebiedsvisie uitgewerkt: een momentum voor de integratie van een visie op buitenkunst in dit gebied.

Zuidwest kent een verzameling autonome beelden, maar ook een bijzondere reeks gebouwgebonden kunstwerken voortkomend uit de percentageregeling in de wederopbouwperiode. Zoals de

Tot slot

reliëfs van Gerard van Remmen. Van deze kunstwerken is in 2008 een eerste inventarisatie

Ook in wijken en gebieden waar geen ontwikkelingen zijn, is vraag om (meer) kunst.

gemaakt in de publicatie Goede sier gemaakt, monumentale kunst in Den Haag Zuidwest 1945 –

Dat geldt bijvoorbeeld in Mariahoeve, Nieuw Waldeck, Zorgvliet en stadsdeel Laak. Deze vraag uit

1970.18 In Zuidwest is de opgave rond kunst dan ook gericht op het behouden of opnieuw inpassen

de stad staat los van gebiedsontwikkeling, maar hangt samen met de huidige onevenredige

van de autonome beelden en gebouwgebonden kunstwerken. Dit past bij het zorgvuldig beoorde-

spreiding van KOR in de stad. Een antwoord hierop is een kans op een grotere meerstemmigheid.

len van mogelijkheden tot hergebruik door de gemeente in het algemeen.

18

Wijnand Galema, Goede sier gemaakt, monumentale kunst in Den Haag Zuidwest 1945 – 1970

42

43

44

45

Bijlage III: Processen en criteria objecten op initiatief van derden

De stappen zijn als volgt: 1. D  e initiatiefnemer zorgt voor toestemming van de eigenaar van de muur. Gaat het om publiek eigendom, zoals tunnelwanden, pilaren of objecten van Stedin, dan is toestemming nodig van de gemeente en kijkt ACOR mee. 2. De initiatiefnemer zorgt voor een omgevingsvergunning als deze nodig is volgens het bestemmingsplan. De gemeente gaat dit voor de initiatiefnemer na. Voor een muurschildering op een monument is altijd een vergunning nodig. Als er geen vergunning nodig is, kan de initiatiefnemer het idee laten toetsen door AOC, om te voorkomen dat een schildering achteraf moet worden weggehaald als de gemeente vindt dat deze te veel impact heeft op de omgeving

Veel objecten in de stad zijn tot stand gekomen via betrokkenheid of op initiatief van bewoners, al dan

(‘excessenregeling’). Bij vragen over of een omgevingsvergunning nodig is of om in contact te

niet georganiseerd in stichtingen of verenigingen, en soms door initiatieven vanuit gemeenteraad of

komen met ACOR, AOC of de gemeentelijke beheerder van een gebouw kunnen initiatiefne-

college. Voor het behandelen van initiatieven richtte de gemeente verschillende processen in. Deze zijn

mers mailen naar muurschildering@denhaag.nl.

inclusief stappenplannen online te vinden en zien er in de huidige situatie als volgt uit:

A. Processen objecten op initiatief van derden

De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het te volgen proces en de opvolgende uitvoering, inclusief het beheer en alle kosten. De gemeente geeft hiervoor in de aanvullende flyer (niet op de website) de volgende tips:

Buitenkunstwerken

• Denk aan het betrekken van bewoners in de buurt.

De gemeente hanteert een stappenplan voor initiatieven voor plaatsing of schenking van buitenkunst-

• Een goede voorbereiding zorgt voor een langere levensduur van de muurschildering. Denk aan

werken. Dit proces is opgenomen op de website en meldingen komen in principe binnen bij Meldpunt

het reinigen en aanbrengen van een primer voordat de schildering wordt aangebracht. Het kan

Buitenkunst via meldpuntbuitenkunst@denhaag.nl (soms komen deze ook binnen bij ACOR, die vervol-

ook verstandig zijn om de schildering te beschermen met een coating. Hierdoor kan illegale

gens weer het Meldpunt Buitenkunst inlicht). De aanvragen worden beoordeeld in relatie tot de bestaan-

graffiti makkelijker worden verwijderd.

de kunstwerken maar ook op benodigd onderhoud en kosten daarvan.

• Denk na over het onderhoud van de muurschildering. Zorg dat u hiervoor geld reserveert. • Leg de afspraken met de eigenaar vast in een overeenkomst. Hierin staan bijvoorbeeld afspra-

De stappen zijn als volgt:

ken over het beheer en behoud.

1. De initiatiefnemer doet een verzoek via een formulier op de website en levert daarbij: a. Gegevens en schetsen of foto’s van het kunstwerk; b. Een motivatie voor aanvraag plaatsing of schenking;

• Gaat het om een portret of tekst? Leg de eigendoms-of portretrechten vast. • Leg de auteursrechten van de kunstenaar vast. In zo’n overeenkomst staat bijvoorbeeld dat de eigenaar het recht heeft om de schildering te verwijderen.

c. Gegevens van en motivatie voor de locatie inclusief technische (funderings) gegevens; d. Expertinformatie over te verwachten onderhoud gedurende tien jaar en toelichting op hoe de initiatiefnemer het kunstwerk deze tien jaar zelf gaat onderhouden. Vooraf wordt aangegeven dat niet alle verzoeken kunnen worden goedgekeurd en dat de gemeente

Muurschilderingen die via de per 1 juli 2025 open te stellen subsidieregeling worden gerealiseerd, neemt de gemeente wel in beheer mits deze zich op gemeentelijk vastgoed of nutsvoorzieningen bevinden en voor een periode van maximaal tien jaar. Na tien jaar wordt de muur teruggebracht in oude staat.

ook plek moet kunnen maken. 2. Het verzoek komt binnen bij Meldpunt Buitenkunst. De aanvraag wordt met de initiatiefnemer

Initiatieven voor muurschilderingen kunnen ook komen via de stadsdelen of gemeentelijke

besproken en vervolgens beoordeeld op de volgende criteria: past het kunstwerk bij de verzameling

diensten of afdelingen, zoals Citybranding, Economie of Meldpunt Graffiti. Voor de formalisering

buitenkunst, past het onderwerp bij de stad, is de gewenste plek passend en geschikt en zijn onder-

van processen rond muurschilderingen werkt de gemeente aan een concept Model Convenant

houd en kosten daarvan geborgd.

onderhoud muurschildering en een Concept Leidraad muurschilderkunst.

3. Bij akkoord van het college op plaatsing of schenking vraagt de initiatiefnemer zelf de omgevings­

Gedenktekens

vergunning aan. 4. Bij ontvangst van de omgevingsvergunning stuurt de initiatiefnemer deze naar meldpuntbuitenkunst@denhaag.nl.

De gemeente hanteert een stappenplan voor initiatieven voor gedenktekens. De stappen hiervoor staan op de website. Vragen komen binnen via gedenktekens@denhaag.nl. Kabinet en protocol

5. Binnen twee weken ontvangt de initiatiefnemer bericht over hoe samen met de gemeente een plan te

behandelt de aanvragen en kijkt daarbij of doel en onderwerp passen bij de stad, of inwoners

maken voor het plaatsen van het kunstwerk. Hierbij is technische begeleiding van de gemeente.

achter het gedenkteken staan en of de gewenste plek past en geschikt is. Door de intake worden

6. Na plaatsing wordt een schenkingsovereenkomst of eigendomsoverdracht getekend. Deze wordt

verwachtingen aan de voorkant goed ondervangen.

gearchiveerd in Atlantis Lite. Meldpunt Buitenkunst geeft het nieuwe kunstwerk door aan BKDH.nl ten behoeve van de website (totdat dit automatisch gaat na volledige integratie van Atlantis Lite).

De stappen zijn als volgt: 1. De initiatiefnemer doet een aanvraag via de website middels het invullen van een formulier

Muurschilderingen

(‘Projectplan verzoek nieuw gedenkteken’). Hierin motiveert de initiatiefnemer onder meer voor

De gemeente hanteert een stappenplan voor het realiseren van muurschilderingen. De stappen hiervoor

wat of wie een gedenkteken moet komen, hoeveel mensen het plan steunen en of er iemand

staan op de website – samen met stappen rondom het verwijderen van illegale graffiti en het spuiten van

tegen is, waarom het in Den Haag moet staan, of er een plek is bedacht en zo ja waarom daar,

legale graffiti – en er is een flyer die de stappen samenvat. Initiatieven voor nieuwe muurschilderingen

of er ook herdenkingen georganiseerd gaan worden en of een eventuele beoogde plek voor

komen binnen via muurschildering@denhaag.nl.

gedenkteken of herdenking aangepast moet worden, wie het maakte of gaat maken en hoe de kosten voor het maken, de omgevingsvergunning, plaatsing en onderhoud worden betaald.

46

47

B. Criteria objecten op initiatief van derden De criteria voor beoordeling van buitenkunstwerken en gedenktekens zijn voor initiatiefnemers inzichtelijk bij het doen van een aanvraag. Samenvattend wordt beoordeeld op de betekenis van het object voor Den Haag (voor de plek, stad of gemeenschap), de relatie tot bestaande kunstwerken (wederzijdse versterking inhoudelijk, spreiding, vormentaal) en op benodigd beheer en onderhoud en de kosten daarvan. In de differentiatie van criteria zoals in de nota gesteld geldt het volgende punt van aandacht: in principe worden ‘tijdelijke’ en ‘permanente’ initiatieven nu gelijkvormig behandeld. Meer ruimte om tijdelijke initiatieven te faciliteren via een vereenvoudigde toets en procedure draagt bij aan de levendigheid in de stad. Voorbeeld daarvoor is het Stadmaken zoals dat in het CID wordt toegepast. Daartegenover geldt dat bij permanente initiatieven duurzame inpassing, materialisering en beheerbaarheid zwaarderwegende criteria zijn.

Muurschilderingen De criteria voor honorering van muurschilderingen kunnen als uitgangspunt worden gebruikt om nader te differentiëren. Hierbij is het volgende te overwegen: Muurschilderingen gedijen vanuit hun oorsprong in de street art bij vrije ruimte en dynamiek. Muurschilderingen waarbij omwonenden betrokken zijn of zich betrokken voelen of waarin makers een stap maken van illegaal naar legaal werken hebben bovendien een sociale functie en dragen Vooraf wordt aangegeven wat de doorlooptijd van behandeling van de aanvraag is, dat er van

bij aan eigenaarschap van en zorg voor de omgeving. Door te veel voorwaarden en criteria te

aanvraag tot plaatsing 1,5 jaar overheen kan gaan en hoe de aanvraag beoordeeld wordt.

stellen gaat een deel van deze kracht verloren en is het risico dat alleen initiatiefnemers die de weg

2. Kabinet en protocol bespreekt de aanvraag met de initiatiefnemer in een intake.

weten te vinden een kans krijgen. Dit pleit ervoor te onderzoeken of een onderscheid dient te

3. Als de aanvraag voldoet, besluit het college wie portefeuillehouder is.

worden gemaakt tussen kleinere en tijdelijke initiatieven voor muurschilderingen vooral van

4. Na een akkoord van het college maakt de initiatiefnemer een voorstel (schetsontwerp en

betekenis voor en zichtbaar in de buurt en grotere initiatieven voor muurschilderingen die voor grotere groepen zichtbaar zijn. In het laatste geval weegt de betekenis voor de stad en de weder-

locatie) met hulp van de gemeente. 5. Het college neemt een besluit over het voorstel.

zijdse versterking met bestaande muurschilderingen (bijvoorbeeld in type maker of stijl) zwaarder.

6. Na een akkoord van het college wordt (productie en) plaatsing van het gedenkteken in overleg met de gemeente uitgevoerd.

Muurschilderingen dragen bij aan de levendigheid en dynamiek in een stad. Die kracht neemt af bij een overvloed aan muurschilderingen. Daarnaast zijn er stadsdelen en wijken waar muurschilde-

De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor het te volgen proces en de opvolgende uitvoering,

ringen van nature al een rol spelen en deel (zijn gaan) uitmaken van de identiteit van de omgeving,

inclusief het beheer en alle kosten.

zoals in de Binckhorst. Dat pleit ervoor om te onderzoeken of bij grotere initiatieven enerzijds spreiding mee kan worden gewogen door de stad, zodat er verrassing blijft, en anderzijds nadruk-

Uitwerking

kelijker kan worden ingezet op die stadsdelen of wijken waar muurschilderingen versterkend zijn

Bij de verdere uitwerking van de processen hierboven en de bijbehorende documenten zoals in de

aan de identiteit.

Uitvoeringsnota gesteld gelden de volgende punten van aandacht (deze zijn deels al geborgd maar nog niet in alle genoemde initiatiefprocessen):

Voor zowel kleine als grote initiatieven geldt dat er meer ruimte is in niet-beschermd stadsgezicht

• Inhoudelijke beoordeling borgen en transparant communiceren in alle processen, zodra de

dan in beschermd stadsgezicht om muurschilderingen goed in te passen in het straatbeeld en dat

criteria zijn vastgesteld (zie de nota);

eventuele architectonische bijzonderheden van het gebouw moeten worden gerespecteerd.

• Verbinding met de stad en maatschappelijke bedding, draagvlak en betrokkenheid op maat borgen in alle processen; • Doorlooptijd van de behandeling van verzoeken (i.v.t. tot en met oplevering) realistisch bepalen mede i.r.t. beschikbare capaciteit; • Vooraf doorlooptijd aan initiatiefnemers communiceren; • Vooraf communiceren dat de gemeente terughoudend is bij (ruimtelijke) verzoeken vanwege de druk op de openbare ruimte, en dat initiatiefnemers zelf zorg dienen te dragen voor financiën en vergunningsaanvraag; • De levensduur van objecten vastleggen, inclusief de te nemen stappen na einde levensduur; • Afspraken over beheer voorafgaande aan plaatsing vastleggen.

48

49

Beeldmateriaal Omslagfoto: Huang Yong Ping, Ling Zhi Helicopters, 2020 (LeidschenveenYpenburg). Foto: Gerrit Schreurs en Naomi Moonlion. Pag. 2: Femmy Otten, And Life is Over There, 2017 (Centrum, Beeldengalerij). Foto: Eric de Vries. Pag. 6/7: James Turrell, Hemels Gewelf, 1996 (Loosduinen). Foto: Gerrit Schreurs Pag. 9:  James Turrell, Hemels Gewelf, 1996 (Loosduinen). Foto: Gerrit Schreurs Pag. 11: Theo ten Have, Internationaal Homomonument, 1993 (Centrum). Foto: Ralph Kämena. Pag. 12/13: Louis Royer, Standbeeld prins Willem van Oranje, 1848 (Centrum). Het beeld is een rijksbeschermd monument. Foto: Ralph Kämena. Pag. 14: André van Lier, Balk zonder einde, 1978 (Escamp). Foto: Ralph Kämena. Pag. 15: Jan van Grunsven en Arno van der Mark, 301 steps (daylight/tungsten), 1998 (Haagse Hout). Foto: Ralph Kämena. Pag. 18: Bram Roth, Amazone, 1960 (Scheveningen). Foto: Ralph Kämena. Pag. 19: John Körmeling, Biesieklette-huisje Zuid-boulevard, 2006 (Scheveningen). Foto: Stroom Den Haag. Foto: Ralph Kämena. Pag. 20: André Volten, Constructie, 1964 (Haagse Hout). Het beeld stond eerder bij een pand van TNO dat inmiddels is gesloopt. Foto: Ralph Kämena. Pag. 22: Zesta & Page33, Hollandse meester, 2021. Foto: Gemeente Den Haag. Pag. 24/25: Tom Otterness, Sprookjesbeelden, 2004 (Scheveningen). Het kunstwerk bestaat uit 20 kleine en 3 grote sculpturen.

Een deel ervan is tijdelijk in opslag vanwege werkzaamheden. Foto: Ralph Kämena. Pag. 28/29: André Volten, Constructie, 1964 (Haagse Hout). Het beeld stond eerder bij een pand van TNO dat inmiddels is gesloopt. Foto: Ralph Kämena. Pag. 33: Atelier van Lieshout, De Vriend, 2007 (LeidschenveenYpenburg). Foto: Ralph Kämena. Pag. 34/35: Arend Odé, Buste Constantijn Huygens, 1897 (Scheveningen). Het beeld is een gemeentelijk beschermd monument. Foto: Ralph Kämena. Pag. 36: Leontine Lieffering, Loci e imagine, 1994 (Scheveningen). Foto: Ralph Kämena. Pag. 38/39: Vito Acconci & Studio, Park in het Water, 1997 (Centrum). Foto: Ralph Kämena. Pag. 41: Berry Holslag, Binckhorst Twins, 2004 (Laak). Foto: Ralph Kämena. Pag. 42: Gerard van Remmen, Reliëf met dieren, 1955 (Escamp). Foto: Ralph Kämena. Pag. 44/45: Matthew Filipowski, Carillon, 1986 (Loosduinen). Foto: Ralph Kämena. Pag. 48: Ingrid Mol, Beeldengroep ter herinnering aan Koningin Juliana, 2024 (Centrum). Foto: Martijn Beekman. Pag. 50/51: Pierre Cuypers en Ludwig Jünger, Fontein met Graaf Willem II, 1883 (Scheveningen). Foto: Ralph Kämena.

50

51

Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag Onderwijs, Cultuur en Welzijn Spui 70 2500 DN Den Haag Tekst Adviesbureau QKunst Cultuurbeleid gemeente Den Haag Vormgeving Dienst Bedrijfsvoering Multimedia Juni 2025

52