RIS322505 Bijlage Geactualiseerde werkagenda Energietransitie

Planning: 2025 staat in het teken van monitoring en verdere uitbreiding van het Haags Klimaatakkoord én het vinden van financie­ ring van één tot drie projecten. Daarna zal er een herijking plaatsvinden.

15

< I N HOU D

Energietransitie

Planning: De Haagse Daken Aanpak is in juli 2023 vastgesteld (RIS316092). Over de doel­ stelling ‘in 2030 kleurt 50% van de Haagse daken toegankelijker geel (zonnedaken voor iedereen) en dieper groen (bio-diverse, waterbergende groene daken)’ rapporteren we jaarlijks over de voortgang ten opzichte van de nulmeting. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

financiering te praten en de kansen en bedreigingen in kaart te brengen. Vervolgens worden de financiële instellingen en de stakeholders in de wijk bij elkaar gebracht. Tot slot gaat het platform op zoek naar extra financiering, bijvoorbeeld via Europese fondsen. Formeel wordt dit project in 2025 afgerond. Als spin-off wordt innovatieve financiering voor verduurzaming van enkele VvE’s als pilot verder verkend. Participatie: Stakeholders in de wijk en daarbuiten gaan deel uitmaken van het Wijkgericht Investeringsplatform.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

Planning: 2025: investeringsbesluit van minimaal één project in Mariahoeve. Er is een strategie om (inter)nationale investeerders te betrekken.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Indicatoren:

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

- Het betrekken/activeren van inwoners

- Het betrekken/activeren van inwoners

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

Wijkgericht Investeringsplatform. Dit is een EU-gefinancierd project van 7 Nederlandse steden, geleid door Den Haag. Voor Den Haag betekent dit dat er een Wijkgericht Investeringsplatform met een pilot in Mariahoeve komt om de energietransitie te versnellen en dat geleerd wordt van de andere steden. Het platform is gestart met de behoefte aan financiering en de barrières scherp in beeld te brengen. Ook is een menukaart met de verschillende financiële mogelijkheden en een stakeholderplan voor de wijk ontwikkeld. Het platform gaat om tafel met financiële instellingen om over gebiedsgerichte

WarmtelinQ Rijswijk – Leiden. Naast een stevige vinger aan de pols houden bij het WarmtelinQ tracé Vlaardingen - Den Haag (zie hoofdstuk 2.2) voeren we overleg met Gasunie en de provincie Zuid-Holland om zo goed mogelijk voor de belangen van de gemeente Den Haag, inclusief haar bewoners en ondernemers, op te komen bij de voorbereidingen en uitvoering van een regionale warmtetransport­leiding RijswijkLeiden voor het transport van restwarmte.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

Planning: In 2025 zal de rechter een uitspraak doen in de rechtszaken die tegen het provinciaal inpassingsplan (PIP) zijn ingesteld. Indien het PIP gehandhaafd blijft zullen de werk­ zaamheden in Den Haag starten. In 2025 continueert de provincie de coördinatie van de vergunningverlening. De gemeente zal met WarmtelinQ een samenwerkings­ overeenkomst en een uitvoeringsover­ eenkomst ten behoeve van de uitvoering van het project vaststellen. De integrale gebiedsontwikkeling van de ‘Spoorlaankavel’ (WarmtelinQ en geothermie) wordt gecontinueerd. Participatie: Bewoners en bedrijven worden tijdens door WarmtelinQ georganiseerde bijeenkomsten geïnformeerd over de voortgang van het project.

Participatie: De adreszoeker wordt doorontwikkeld met een werkgroep bestaande uit leden van bewonersinitiatieven. Zij denken mee over de vorm en inhoud van de routekaart en bieden aanvullende ideeën over onderwerpen op de routekaart. Planning: een update van de adreszoeker is eind oktober 2024 opgeleverd. In 2025 wordt deze waar mogelijk verder verfijnd. Indicatoren: - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners

Indicatoren: - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag Routekaart. De routekaart heeft als doel bewoners en ondernemers meer duidelijkheid en handelings­ perspectief te geven over wat zij kunnen doen om hun gebouw klaar te maken voor de overstap naar schone energie, vooruitlopend op of als onderdeel van een uitvoeringsplan voor de betreffende wijk. Ook wil het college deze informatie goed toegan­ kelijk maken, bijvoorbeeld via verdere ontwikkeling van de adreszoeker die te vinden is op Uw adres aardgasvrij - Duurzame stad Den Haag.

16

< I N HOU D

Energietransitie 4 GEBIEDSGERICHTE AANPAK, PROJECTEN

Participatie: Voor de doorontwikkeling van de Binckhorst wordt gewerkt aan de Gebiedsvisie Binckhorst 2050. Deze gebiedsvisie is een voorbereiding op de herziening van het Omgevingsplan, die naar verwachting in 2025/2026 zal plaats­ vinden. De energietransitie in de Binckhorst wordt als onderdeel van deze plannen mee­genomen in het participatietraject.

EN INSTRUMENTEN

Buitenruimteplan om de energievoorziening in de Binckhorst en de ruimtelijke inpassing­ daarvan in de gebiedsontwikkeling te integreren. Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad

Ter zake van het Deelgebied TrekvlietMaanweg vinden intensieve gesprekken plaats met ontwikkelaars ter voorbereiding op de aansluiting op het collectieve warmte­ systeem van concessiehouder Trekvliet Energie. De concessiehouder stemt onder meer de inpassing van het systeem in de gebouwen, het gezamenlijk gebruik van energiecentrales en de fasering van de aanleg af met de ontwikkelaars. Ook moet zij de klanttevredenheid van bewoners meten en borgen.

In de gebiedsgerichte aanpak zoomen we in op een wijk of buurt. De beschreven projecten zijn opgebouwd per gebied in de stad en dragen ook bij aan de integrale opgave van het gebiedsteam: Binckhorst (4.1), Mariahoeve (4.2), Den Haag Zuidwest Bouwlust, Vrederust en Morgenstond-West (4.3), Den Haag Zuidwest - Morgenstond en Moerwijk (4.4), Schilderswijk (4.5), Central Innovation District (CID) (4.6), Ypenburg (4.7) en Vruchtenbuurt (4.8). 4.1 Binckhorst Deelgebied 1 - Trekvliet-Maanweg. Concessieaanbesteding T-M. Concessieaanbesteding collectief systeem nieuwbouw. In twee van de drie deelgebieden in de Binckhorst werken we aan projecten voor de energietransitie: in de gebieden Trekvliet-Maanweg en Mercuriuskwartier. Voor de zone Trekvliet-Maanweg is in september 2023 een concessie afgegeven aan Trekvliet Energie B.V., een samenwerking van Essent-Heijmans. Deze concessie

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

Planning: In 2025 worden ter voorbereiding van de aansluiting van de eerste gebouwen die ontwikkeld worden op Deelsysteem 1 het Financieel Model Deelsysteem en de Model Aansluitovereenkomst vastgesteld. Daarnaast worden de Aansluitovereenkomsten tussen de ontwikkelaars van de eerste ontwik­ kelingen en Trekvliet-Energie BV getoetst aan de contractvoorwaarden.

stelt de concessiehouder verantwoordelijk voor het ontwerpen, aanleggen en exploiteren van een duur­ zaam warmtesysteem. De gemeente blijft juridisch eigenaar van het warmtesysteem. De concessie voorziet in het verplicht aansluiten van maximaal 7.500 woningequivalenten. Dat staat gelijk aan alle nieuwbouw in het gebied. Bestaande bouw, indien de bewoners of eigenaren dat wensen, kan hier ook op aansluiten als het gebouw geschikt blijkt of geschikt kan worden gemaakt voor verwarmen op een lage temperatuur.

Geothermie binnen Binckhorst. We brengen de afzetgebieden van geothermie, ofwel aardwarmte, in kaart. Het college heeft in 2022 een reserverings­ besluit genomen zodat een aangewezen locatie bij de Vestaweg is gereserveerd voor het ontwikkelen van een geothermiebron. Daarnaast is afgesproken dat er een reservelocatie wordt gezocht in Binckhorst Noordwest. Participatie: De mogelijkheden voor geothermie waren onderdeel van gesprek met belanghebbenden aan de zogenoemde ontwikkeltafels waar is gesproken over gebiedsontwikkeling. Planning: In 2025 verankering van de locaties voor de geothermiebron in de Gebiedsvisie. Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Gesprekken met ontwikkelaars en andere betrokkenen worden voortgezet ter voorbereiding van de aansluiting van de eerste gebouwen die ontwikkeld worden op Deelsysteem 1. Ook in 2025 wordt concreet bijgedragen aan de Gebiedsvisie Binckhorst en het

17

< I N HOU D

Energietransitie

4.2 Mariahoeve In de transitievisie warmte is Mariahoeve aangemerkt als wijk waarvoor een collectief warmte­systeem de meest voor de hand liggende oplossing is. In Mariahoeve ligt momenteel nog geen collectief warmtesysteem. In 2025 bereiden we de ontwikkeling van lokale bronnen verder voor. Er is potentie voor een locatie voor geothermie, onder andere ter hoogte van zwembad Overbosch. Om die geschikte locatie te vinden en te reserveren wordt een besluit­ vormingstraject gestart. Er is hiervoor gestart met een afwegingskader met verschillende locaties als optie. Onder regie van de gemeente maken we het vastgoed gereed voor transitie naar dit collectief warmtesysteem. Daarbij ligt de focus op het creëren van vraag naar een collectief warmtenet. Zo hebben alle VvE’s een aanbod gekregen voor een energiemaatwerk-advies en kunnen ze onder­ steuning ontvangen om het complex klaar te maken voor deze transitie. Vanuit de EFG-aanpak werken we in Mariahoeve met gerichte aanpakken aan het

stimuleren van woningeigenaren en VvE’s om hun woning of complex te verduurzamen. Dat doen we o.a. door middel van voorlichting en het bieden van korting op isolatiemaatregelen, die gecombineerd kan worden met landelijke subsidies. We werken in de wijk aan de realisatie van een collectief warmtenet bij de renovatie van 500 woningen van Haag Wonen. Hierbij willen we het vastgoed gereedmaken om te kunnen aansluiten op een toekomstig warmtenet. Tot aan de realisatie van dat warmtenet willen we de woningen aansluiten op een tijdelijke bron. Bovendien onder­ zoeken we of we met een dergelijk systeem ook ander vastgoed aardgasvrij kunnen maken. De voor Den Haag afgekondigde netcongestie voor groot­ verbruik aansluitingen is een extra uitdaging voor de realisatie van een collectief warmtenet.

reguliere basis met als doel om gezamenlijk te werken aan aardgasvrije oplossingen voor verschillende woningtypes en deelgebieden.

4.3 Den Haag Zuidwest - Volloop HAL (Bouwlust, Vrederust en Morgenstond-West)

Daarnaast biedt de gemeente de gelegenheid aan alle bewoners om gezamenlijk te werken aan verschillende thema's die de warmte­ transitie raken. Deze samenwerking heeft de vorm van bewonersavonden en werkgroepen, zoals rond het thema betaalbaarheid.

In de transitievisie warmte is Den Haag Zuidwest aangemerkt als wijk waarvoor een collectief warmtesysteem de meest voor de hand liggende warmteoplossing is. In dit deel van Zuidwest is een warmtenet met een duurzame geothermiebron aanwezig. De gemeente is gestart vraag en aanbod op het gebied van warmte bij elkaar te brengen van onder andere het corporatievastgoed. Een deel van het corporatievastgoed is reeds aangesloten op het warmtenet. Particuliere woningeigenaren worden betrokken bij de voorbereiding op het warmtenet. Een groot deel van die groep wordt bereikt via de EFG-aanpak. Door middel van straataanpakken en het organiseren van evenementen zoeken we de samenwerking met bewoners op. We motiveren bewoners om energie te besparen en hun woning te verduurzamen. Daarvoor bieden we korting op isolatie­maatregelen en stimuleren we woning­ eigenaren om deze te combineren met landelijke subsidies. We beschrijven de uitwerking van de plannen voor Bouwlust, Vrederust en MorgenstondWest met daarin de aanpak voor de verschillende doelgroepen in het uitvoeringsplan (RIS317437). In Den Haag Zuidwest zijn vier grote groepen te onderscheiden; huurders van een corporatiewoning, VvE’s, woningeigenaren en maatschappelijk vast­ goed. Elke groep heeft een eigen aanpak.

Planning: • Q1 2025 gestart bewonersgroep warmteverlies • Q1 2025 uitvoeren pilot van Zet ‘m op 70! (zie paragraaf 3.1) bij een aantal geselecteerde­complexen in Mariahoeve • Q2 2025 werken aan reserveringsbesluit locatie geothermie • Q2 2025 samenwerkingsovereenkomst HaagWonen over warmteoplossing met tijdelijke bron • Q2 2025 start derde bewonerswerkgroep, thema nog te bepalen • Q2 2025 intentieovereenkomst tussen gemeente en genoemde bewonersinitiatieven

Participatie: In Mariahoeve wordt sinds circa vijf jaar met bewoners(groepen) gesproken. In die periode zijn twee bewonersinitiatieven ontstaan: GebiedscooperatieWijk25 en de Groene Smaragd. Met hen overlegt de gemeente op

Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het betrekken/activeren van inwoners

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

18

Participatie: Aan Stichting Duurzaam Den Haag is opdracht verleend om in Bouwlust op zoek te gaan naar betrokken bewoners om een buurtteam te vormen. Een startbijeenkomst heeft plaatsgevonden. In Meppelrade wordt in samenwerking met een aantal betrokken woningeigenaren een straatactie voorbereid met een specifiek aanbod voor de bewoners.

< I N HOU D

Energietransitie

Planning: • 2025-2026 inzetten op verduurzaming en woningen aansluiten op het warmtenet. • Q1 2025 verkenning extra afzet geothermie van Haagse Aardwarmte Leyweg (HAL). • Q1 2025 uitvoeren pilot van Zet ‘m op 70! (zie paragraaf 3.1) bij een aantal geselec­ teerde complexen in Zuidwest. Indicatoren: - Het isoleren van woningen

met een slecht energielabel. Dit helpt bij het terug­ dringen van de CO2-uitstoot en zorgt ervoor dat woningen voorbereid zijn op de overstap naar een duurzame warmtevoorziening.

participatie in de wijk. Om hierop voor te sorteren zijn de sleutelfiguren in de wijk in kaart gebracht. Hiervoor is samenwerking en contact gezocht met aanwezige maatschappelijke, culturele en levens­ beschouwelijke organisaties in de wijk.

Participatie: Bijeenkomsten met bewonersgroepen en een-op-een-gesprekken.

Aan Stichting Duurzaam Den Haag is een opdracht verstrekt om de samenwerking op te zetten. Dit heeft geresulteerd in twee zogenaamde buurtteams. Zowel in Schilderswijk-West als in Schilderswijk-Noord komt nu maandelijks een groep enthousiaste, betrokken bewoners bij elkaar om laagdrempelige activiteiten in de buurt te organiseren­om de buurt te verduurzamen. De buurt­teamleden kennen de wijk goed en adviseren hoe aan te sluiten bij de leefwereld van de bewoners. Met het netwerk dat zo in de wijk wordt opgebouwd, worden stappen gezet naar bewustwording, nodig om de wijk en de bewoners voor te bereiden op de komst van het warmtenet.

Planning: Verkenning warmtenet met een tijdelijke warmtebron Moerwijk in Q1 2025.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Indicatoren:

- Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad

- Het isoleren van woningen

- Het betrekken/activeren van inwoners

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad

4.4 Den Haag Zuidwest - Morgenstond en Moerwijk Op dit moment is er geen warmtebron in de nabij­ heid van de wijken Morgenstond en Moerwijk. Daardoor is een grootschalige aanpak om woningen aan te sluiten op een duurzame warmtebron nog niet mogelijk. We verwachten voor 2030 wel te kunnen bepalen wat kansrijke warmtebronnen zijn. Dit jaar (2025) staat daarom in het teken van voor­ bereiding. Dit betekent dat we een aanpak opstellen voor Morgenstond en Moerwijk waarbij we kijken naar de meest geschikte warmtebron, het vastgoed, de eigendomssituatie van vastgoed en de planning. Komend jaar wordt ten aanzien van Moerwijk de mogelijkheid voor een warmtenet met een tijdelijke warmtebron onderzocht. Tegelijkertijd werken we vanuit de EFG-aanpak aan het isoleren van de particuliere woningvoorraad in dit gebied, waarbij de focus ligt op woningen

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

- Het betrekken/activeren van inwoners

Meer dan 80% van de woningen in de Schilderswijk is eigendom van woningcorporaties. Om zoveel mogelijk gebouwen in de wijk te kunnen aansluiten, wordt de samenwerking gezocht met woningcor­ poraties en NetVerder, een potentiële toekomstige warmteleverancier. Gezamenlijk wordt in 2025 een verkenning gedaan naar de mogelijkheden voor een warmtenet in de wijk. De overige wijkbewoners met een koop- of (particuliere) huurwoning worden betrokken bij de voorbereiding door o.a. de plannen zichtbaar te maken bij bestaande bewoners­ netwerken binnen de wijk. Bij bijeenkomsten georganiseerd­door bijvoorbeeld wijkcentrum de Paraplu, komt de gemeente in contact met de wijkbewoners en wordt gesproken over de wensen en zorgen die zij hebben. Deze wensen en zorgen worden mee­genomen bij het vormen van de plannen in de wijk en worden teruggekoppeld aan de bewoners.

4.5 Schilderswijk De Schilderswijk is in de transitievisie warmte aangemerkt als een buurt waar een warmtenet wordt gerealiseerd. Dit betekent dat het bestaande vastgoed en de bewoners voorbereid moeten worden op de aansluiting op dit toekomstige duurzame­en betaalbare warmtesysteem. Voor de warmtetransitie in de wijk is een plan van aanpak gemaakt. De stappen in dit plan worden momenteel met stakeholders, zoals Netbeheerder en woningcorporaties, uitgevoerd. Op dit ogenblik wordt in de verkenningsfase voor het toekomstige warmtenet nog niet geparticipeerd met bewoners­, omdat de haalbaarheid nog in kaart wordt gebracht. Wanneer dit gelukt is, intensiveert de

19

Als één van de stadrenovatiewijken, werken we in de Schilderswijk aan een intensief programma rondom het verbeteren en verduurzamen van de particuliere woningvoorraad. We helpen woningeigenaren en VvE’s bij het isoleren van hun woning of complex door het bieden van maatwerk advies, begeleiding en ontzorging. Daarnaast kunnen zij vanuit de gemeente korting krijgen op de isolatiemaatregelen. Met dit aanbod helpen we bewoners om energie te besparen en de woning voor te bereiden op de overstap naar een schone warmtebron. Participatie: Alleen met de medewerking van de verschillende­stakeholders kan de warmte­ transitie slagen. In eerste instantie gaat het vooral om het informeren van bewoners en in beeld te brengen wat leeft onder bewoners. In gesprekken op straat, met leden van de buurtteams en met sleutelfiguren uit de wijk komt naar voren dat mensen over het algemeen wel weten dat we van het aardgas af gaan, maar geen idee hebben van de warmteoplossing. Er is vooral behoefte aan hulp bij het omlaag brengen van de energie­ rekening en bij het oplossen van problemen met bijvoorbeeld vocht en schimmel. In 2025 blijven we in gesprek met bewoners door onder andere aan te sluiten bij bijeenkomsten in buurtcentra en door workshops inductie koken te organiseren. Planning: 2025 - 2035 inzetten op verduurzaming, activeren­van bewoners en woningen aansluiten op het warmtenet.

Eind 2025 is de verkenning van NetVerder afgerond en worden vervolgstappen bepaald.

< I N HOU D

Energietransitie

Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners

4.6 Central Innovation District (CID) Nieuwbouw. In het CID is volgens de transitievisie warmte de meest voor de hand liggende warmte­ oplossing een mix van warmtenetten en warmte­ pompen. Voor de ontwikkellocaties in het gebied Centraal Station en omgeving voeren we regie op de beschikbare bodemenergie in de ondergrond met behulp van een bodemenergieplan. Voor een deel van het CID is een bodemenergieplan opgesteld dat de indeling van warme en koude bronnen organiseert. De verwachting is dat dit plan in 2025 in werking treedt. Voor alle nieuwbouw wordt indien mogelijk gestuurd op een laagtemperatuur warmtesysteem met installaties en bronnen op de kavel van de ontwikkelaar.

gebiedsgerichte aanpak ingezet op verduurzaming van de energiesystemen van de betrokken overheids­ gebouwen (zie H5.3). Voor de deelgebieden in het CID worden in 2025 ontwikkelvisies en buitenruimteplannen vast­ gesteld waarbij vanuit de energietransitie wensen, aandachtspunten en sturing meegegeven worden voor energievoorzieningen en benodigde infrastructuur. Netcongestie. Net als in andere delen van de stad, worden in het CID geen nieuwe grootverbruikers aangesloten op het stroomnet. Huidige gebruikers­ kunnen niet uitbreiden. Stedin werkt aan net­uitbreiding. In ERDH-verband worden met Stedin aanvullende mitigerende maatregelen onderzocht en geïmplementeerd. Planning: Vastgesteld bodemenergieplan in 2025.

4.7 Ypenburg

Indicatoren:

In Ypenburg werken we aan verduurzaming van het stadsverwarmingsnet van Eneco en doen we onder­ zoek naar aardgasvrije opties voor gaswoningen. Hiertoe werken we volgens de samenwerkings­ overeenkomst (SOK) tussen stichting Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY), Eneco, gemeente Pijnacker-Nootdorp en gemeente Den Haag. Eneco heeft de WarmtelinQ leiding (warmteleiding met restwarmte van industrie Rotterdam) als duurzame bron voor de basislast van het warmtenet gekozen. In 2025 is een onderzoek gestart naar de staat en veiligheid van de binnen-installaties van de warm­ tenetwoningen en naar een alternatieve oplossing voor de gaswoningen in Ypenburg.

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het aantal individuele duurzame warmteoplossingen

Bestaande bouw. De bestaande bouw is grotendeels aangesloten op het warmtenet van Eneco. Als er in 2025 duidelijkheid is over de opzet van een PIW en van de mogelijke warmtekavels, wordt de opgave voor de gewenste warmteoplossingen in beeld gebracht.

Planning: Het onderzoek naar binnen installaties van de warmtenetwoningen wordt in 2025 opgestart. Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal individuele duurzame warmteoplossingen - Het betrekken/activeren van inwoners

Participatie: De SOK-partijen doen tijdens hun samen­ werking diverse onderzoeken. In 2025 start een onderzoek naar binnen installaties van de warmtenetwoningen. Voorafgaand aan

In het programma EnergieRijk Den Haag (ERDH) wordt met het Rijksvastgoedbedrijf met een

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

de schouw van de woningen zoeken we afstemming met bewoners. HWY organiseert in samenwerking met de gemeente diverse bewonersavonden.

20

< I N HOU D

Energietransitie

4.8 Vruchtenbuurt Warm in de Wijk Dit project is een initiatief van de bewoners waarbij de gemeente een ondersteunende, faciliterende en adviserende rol heeft. De trekker van het project, de Coöperatie Duurzame Vruchtenbuurt (CDV), wordt ondersteund met subsidie uit het Ontwikkelfonds Warmte en vanuit de Actielijn bewonersinitiatieven warmtenetten. Uit de Stichting Energie Inkoop (SEI) financiert de wijk de kosten voor inhuur en de voorbereiding. Het doel van dit project is om een warmte­net met lokale duurzame bron te realiseren en zo veel mogelijk woningen binnen het focusgebied van de Vruchtenbuurt aan te sluiten. De beoogde bron op de lange termijn is de effluent­ leiding van de rioolwaterzuiveringsinstallatie, met als eigenaar het Hoogheemraadschap van Delfland. Om eerder een start te maken met een warmtenet wordt onderzoek gedaan naar collectorvelden onder sportvelden als bron. De mogelijkheden hierbij worden ondersteund vanuit de Actielijn.

5 DOELGROEPGERICHTE PROJECTEN EN INSTRUMENTEN

De CDV streeft ernaar om een warmte­ gemeenschap te vormen zodra de nieuwe Wet collectieve warmte in werking gaat. In 2025 wordt een mogelijke structuur voor een publieke warmtegemeenschap nader onderzocht. In 2025 wordt verder toegewerkt naar een samenwerking tussen de gemeente en de CDV om te komen tot een warmtenet voor de Vruchtenbuurt. Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het betrekken/activeren van inwoners - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

Participatie: De participatie wordt georganiseerd door de CDV zelf. CDV heeft diverse communicatie­ kanalen om de bewoners te bereiken. De gemeente ondersteunt deze activiteiten met kennis en geld. De gemeente bepaalt haar rol in overleg met de CDV.

We richten verschillende projecten en instrumenten op specifieke doelgroepen in de stad, zoals ondernemers en branches. De maatregelen ondersteunen hen bij het besparen van energie of het overstappen op een duurzame energiebron. We onder­scheiden projecten en maatregelen gericht op verschillende doelgroepen, zoals­bewoners en VvE’s (5.1) waaronder ook de initiatieven vallen die zijn gericht­ op bewoners die (dreigen te) leven in energiearmoede, projecten bedoeld voor ondernemers­ (5.2) en activiteiten gericht op de verduurzaming van maatschappelijke organisaties­en overheidsinstellingen (5.3).

Planning: De CDV wordt in 2025 gesubsidieerd door het Ontwikkelfonds Warmte en de Stichting Energie inkoop (SEI). Daarnaast wordt de CDV dit jaar ook ondersteund vanuit de gemeente vanuit de Actielijn Bewonersinitiatieven Warmtenetten. Indien de CDV blijft voldoen aan de eisen van de actielijn dan worden zij nog 3 aanvullende jaren vanuit dit budget ondersteund.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

21

< I N HOU D

Energietransitie

5.1 Bewoners en VvE’s Doelgroepgerichte dienstverlening, met name op het gebied van energiearmoede • Isolatiebrigade: een voucherregeling waarmee eigenaar-bewoners met een laag inkomen (een Ooievaarspashouder of ontvanger van Energietoeslag) een korting van € 3.500 krijgen voor het aanbrengen van grote isolatie­­maat­ regelen aan hun woning. • Acties rondom energiebesparing: Jaarlijks organiseren­we 150 acties gericht op energie besparen en verduurzaming. Bijvoorbeeld door middel van workshops, informatieverstrekking en promotie van gemeentelijke diensten en producten op markten en wijkevenementen. • Duurzame cadeaukaart: Minima in Den Haag (Ooievaarspashouders) kunnen met de Duurzame Cadeaukaart een energiezuinige koelkast, stof­ zuiger, wasmachine en andere witgoedapparaten met korting aanschaffen. Op deze manier helpt de gemeente deze doelgroep met het besparen van energie en het verlagen van de energierekening. • Koken op schone energie/inductie: Met work­ shops koken op inductie laten we bewoners kennismaken met koken zonder aardgas en kunnen we op een laagdrempelige manier in gesprek gaan over de overstap naar schone energie en warmte. Maatwerk voor monumenteneigenaren en eigenaren van panden in beschermde stadsgezichten. Eigenaren van monumenten kunnen voor gratis advies bij het maken van plannen voor verduur­ zamen bij de gemeente terecht.

Eigenaren van panden (ook in beschermde stadsgezichten) kunnen gebruik maken van het gratis spreekuur duurzaam­ heid van de Adviescommissie omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed. Door middel van bijeenkomsten en presentaties draagt de afdeling Monumentzorg en Welstand het beleid voor het verduurzamen

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

van monumenten en beschermde stadsgezichten uit en wordt de bekendheid van de mogelijkheden en aandachtspunten vergroot. Waar mogelijk sluiten we aan bij wijk bijeenkomsten die andere afdelingen­ organiseren.

zal nog moeten blijken of de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de adviezen daadwerkelijk het effect hebben gehad dat de deelnemers aan de burgerberaden ermee beoogden. Daarom zal er nog een evaluatie plaatsvinden, welke naar verwachting in Q1 van 2025 wordt afgerond.

Participatie: Actieve deelname van eigenaren

Klimaatberaden. De gemeente Den Haag richt het Haags Klimaatberaad op: een adviesorgaan bestaande uit inwoners, ondernemers, jongeren en experts uit maatschappelijke en wetenschappelijke kringen. Dit beraad zal het stadsbestuur gevraagd en ongevraagd adviseren over het klimaatbeleid en de voortgang van het Haags Klimaatakkoord, met als doel om samen met de stad de ambitie van een klimaatneutraal Den Haag in 2030 te realiseren.

Planning: Tenminste een bijeenkomst per jaar, gericht op een wijk of een specifiek duurzaamheidsthema. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

Indicatoren:

Om deze beweging te creëren is onze ambitie:

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

• Jaarlijks zijn we met 1500 ondernemers in gesprek over verduurzamen en de mogelijke onder­ steuning hierbij; • Jaarlijks maken minimaal 300 ondernemers gebruik van door de gemeente ontwikkelde instrumenten­(scans, subsidies, etc.); • Van deze 300 ondernemers, voert 35% binnen 2 jaar een (CO2 besparende) verduurzaming binnen zijn/haar bedrijfsvoering door.

- Het betrekken/activeren van inwoners - Het betrekken/activeren van inwoners - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag Burgerberaden. Den Haag is één van de eerste gemeenten die burgerberaden heeft georganiseerd. De burgerberaden zijn eind 2022 afgerond en begin van 2023 heeft de gemeenteraad de advies­ rapporten ontvangen. Voor het zomerreces van 2023 is op verzoek van de commissie leefomgeving voor elk advies aangegeven of en op welke manier er uitvoering kan worden gegeven aan de adviezen van de burgerberaden. In maart 2024 is de raad geïnformeerd over de voortgang van de opvolging van adviezen. Het merendeel van de adviezen is of wordt opgevolgd, maar ook veel van de adviezen vallen onder bestaand beleid. In een later stadium

- Het betrekken/activeren van inwoners

5.2 Ondernemers Programma verduurzamen Haags MKB. Er is een programma ontwikkeld voor de ondersteuning van het mkb bij de transitie naar een duurzame en circulaire bedrijfsvoering. Dit programma richt zich voornamelijk op het kleine MKB (2-99 werknemers),

22

omdat uit onderzoek blijkt dat deze bedrijven de meeste belemmeringen ervaren bij verduurzaming door een gebrek aan personele capaciteit, expertise en financiële middelen. Met diverse instrumenten in het plan ondersteunen en activeren we onder­ nemers om verduurzaming in hun bedrijfsvoering en panden door te voeren. Hoe meer bedrijven deze stap maken, hoe meer impact dit zal hebben op de uiteindelijke doelstellingen op het gebied van duur­ zaamheid (CO2-reductie, etc). Het is complex om de daadwerkelijke CO2-reductie van verduurzaming door ondernemers te meten of in beeld te brengen én daarop een doelstelling te definiëren. Daarom leggen we in dit programma de nadruk op “het doen”. Met andere woorden: onze ambitie richt zich op het activeren van de ondernemers stappen te zetten op het gebied van duurzaam ondernemen.

Energiescan. De gemeente biedt winkeliers en horeca een gratis energiescan aan. Een onaf­ hankelijk adviseur komt langs om te adviseren welke energiebesparende maatregelen genomen kunnen worden. De nadruk ligt op maatregelen die binnen vijf jaar terug te verdienen zijn. Participatie: Winkeliers en horecaondernemers worden gestimuleerd om een energiescan uit te voeren en de energiebesparingsadviezen door te voeren.

< I N HOU D

Energietransitie

Planning: Einde van 2024 is een aanbesteding afgerond waarmee het aanbod voor de scan vanaf Q1 2025 weer beschikbaar is. Indicatoren: - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

maatregelen die binnen de EML vallen, maar die ook verder kijken dan dat. Daarnaast wordt er gekeken naar waterverbruik, grondstoffen en afval. Participatie: Ondernemers binnen de automotive sector worden gestimuleerd om een duurzaam­ heidsscan uit te voeren en de besparings­ adviezen door te voeren. Planning: Dit instrument is in de vorm van een pilot van start gegaan in 2025. Bij succes kunnen we deze scan eenmalig met een jaar verlengen. Als deze bredere aanpak ook uit te rollen is naar andere sectoren willen we deze scan Europees aanbesteden.

Participatie: Ondernemers die een scan hebben uitgevoerd, worden gestimuleerd om gebruik te maken van de regeling.

Inkoopkorting Duurzame terrasverwarmers. De gemeente biedt een inkoopkorting van 50 procent tot een maximum van € 2.500 per ondernemer­voor ondernemers die warmtekussens.

Planning: De regeling is opengesteld: We streven naar 50% conversie van de energie­scan en de duurzaamheidsscan, wat zou neerkomen op ca. 80 ondernemers per jaar.

Participatie: We stimuleren horecaondernemers om aan de slag te gaan met energiebesparing en benaderen hen via gerichte communicatie.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

Planning: We bieden iedere winter financiële onder­ steuning aan ondernemers die kiezen voor duurzame terrasverwarming. Tijdens deze college­periode blijft deze ondersteuning­ bestaan. In Q4 2024 is een nieuwe aanbesteding­afgerond voor duurzame warmtekussens.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Indicatoren:

Indicatoren: - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

Indicatoren: Duurzaamheidsscans (gericht op specifieke sectoren). We introduceren een (pilot) duurzaam­ heidsscan voor subsectoren in de automotive industrie, bijv. autoschadeherstelbedrijven en wasstraten. Met de duurzaamheidsscan willen we complexe bedrijven bereiken met energie-intensieve processen, waar de huidige energiescan niet toereikend genoeg voor is en waar tegelijkertijd wel veel CO2 -uitstoot kan worden verminderd. Op het moment dat de scan succesvol is voor de automotive sector, kan deze naar andere sectoren worden uit­gebreid. Het gaat hierbij niet enkel om

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

Abonnement Milieubarometer. Ondernemers die willen verduurzamen kunnen gratis een jaar lang een startabonnement op de Milieubarometer krijgen. Dit is een monitoringstool die grote en middelgrote ondernemers helpt om de CO2­voetafdruk van hun bedrijf in kaart te brengen.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

Participatie: Via team duurzaamheid van DPZ worden deze abonnementen gepromoot onder ondernemers.

Subsidieregeling stimulering maatregelen energieen duurzaamheidsscans. Deze subsidieregeling ondersteunt en stimuleert ondernemers die een energie- of duurzaamheidsscan hebben laten uitvoeren om de duurzaamheidsmaatregelen uit deze scans ook daadwerkelijk uit te voeren.

Planning: Dit instrument blijft in 2025 beschikbaar en ondersteuning in het gebruik zal verbreed worden. - De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­transitie in Den Haag

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

23

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag Subsidieregeling isolatie Bedrijfspanden Den Haag 2023. Een regeling ter ondersteuning van het Haagse mkb om hun pand te verduurzamen door isolatie van dak, de gevel, de begane grondvloer, de kruipruimte en het glas. Participatie: Ondernemers worden via brieven en gerichte acties zoveel mogelijk persoonlijk benaderd. Planning: De regeling stopt wanneer de leningpot van € 500.000,- , of per 31 december 2025. Het streven is om tenminste 20 panden per jaar te isoleren met behulp van deze subsidie. Bij succes kan deze regeling worden verlengd.

< I N HOU D

Energietransitie

Indicatoren:

Indicatoren:

Indicatoren:

Indicatoren:

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

- De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­transitie in Den Haag

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Verkenning Energyhub. In december 2023 heeft Stedin een vooraankondiging gedaan voor netcongestie op de midden-spanningsnetten in Scheveningen en het centrum van Den Haag. Daarnaast heeft Tennet in december 2024 aangekondigd dat er ook netcongestie is op de hoog­ spanningsnetten in (bijna) heel Zuid-Holland. Deze situatie heeft negatieve gevolgen voor bedrijven in het congestiegebied die hun elektriciteits­ aansluiting willen vergroten, bijvoorbeeld voor groei of verduurzaming. Als oplossing werkt Stedin, in samenwerking met de gemeente, aan het verzwaren van het elektriciteitsnet. Omdat dit tijd kost, onder­ zoekt de gemeente mogelijkheden om in de tussen­ tijd energyhubs op te zetten en slimmer gebruik te maken van het bestaande elektriciteitsnet. Door elektriciteit tussen meerdere bedrijven te delen, piekcapaciteit optimaal te benutten en batterijen in te zetten, kunnen bedrijven meer elektriciteit gebruiken binnen hun huidige aansluitingen. Een concrete locatie waar de gemeente onderzoek naar doet, is in Scheveningen voor partijen aan het Noordelijk Havenhoofd. Participatie: Met dit project ondersteunen we onder­nemers­in Den Haag die vanwege netcongestie niet kunnen uitbreiden of verduurzamen.

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Verduurzaming bedrijventerreinen. Het verduur­ zamingspotentieel op bedrijventerreinen is groot. Het ‘Programma Verduurzamen Haags MKB’ is op 17 maart 2025 met de raad gedeeld. De verduur­ zaming van bedrijventerreinen maakt onderdeel uit van dit programma, met een integrale agenda voor de bedrijventerreinen gericht op verdichting, verduurzaming en intensivering van het gebruik van de terreinen. In het programma is ook opgenomen dat er een onderzoek naar duurzame warmte­oplossingen voor de grootste bedrijven­ terreinen Forepark en Zichtenburg, Kerketuinen en Dekkershoek (ZKD) wordt opgeleverd in 2025. Verder zet het programma haar beschikbare instrumenten, zoals de isolatiesubsidie of de duurzaamheidsscan gericht in op bedrijventerreinen.

Startup in Residence programma (SiR). Dit programma is een innovatief inkooptraject, waarbij meerdere vraagstukken (challenges) in de markt worden gezet. Als ondernemers passende innovatieve oplossingen aanbieden, werken ze vijf maanden lang aan een pilotproject. De afdeling energietransitie brengt challenges in binnen het Startup in Residence (SiR) programma. SiR Energietransitie is verlengd in 2025 om de succesvolle pilotprojecten uit eerdere edities verder uit te werken en aan te besteden. Participatie: De vraagstukken zetten we via een openbare aanbesteding in de markt. De onderneming kan afhankelijk van het product of de dienst gebruik maken van participatie.

Participatie: Het programma ‘Verduurzamen Haags MKB’ coördineert contact met bedrijven en collec­ tieven van bedrijven op de bedrijventerreinen. Planning: In Q2 2025 is het haalbaarheidsonderzoek ZKD en Forepark opgeleverd. Hierover wordt de raad in 2025 geïnformeerd.

Planning: Jaarlijks wordt bekeken welke nieuwe energietransitie challenges er in de markt gezet worden en welke challenges zich lenen voor vervolgopdrachten. In 2025 streven we naar vier energietransitie challenges binnen het SIR Intergov programma. Het kan gaan om nieuwe challenges of opvolging van bestaande challenges.

Planning: De eerste verkenningsfase loopt tot en met maart 2025. De verwachting is dat er de komende jaren steeds meer organi­ saties problemen gaan ondervinden van net­congestie en dat ‘energyhub’ oplossingen belangrijker gaan worden voor de stad.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

24

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Handhaving label C voor kantoren. Sinds 1 januari 2023 is het voor kantoren met een gebruiksoppervlakte >100 m 2 verplicht om een energielabel C te hebben. De Haagse Pandbrigade controleert bij kantoren of er een energielabel C aanwezig is en als deze ontbreekt en vereist is, dan zorgen zij ervoor dat deze er komt. Er zijn twee extra fte vrijgemaakt om deze handhaving te intensiveren. De raad wordt hier separaat over geïnformeerd. Participatie: De doelgroep 1018 kantoren (d.d. september 2024) wordt per brief aan­geschreven vanuit de Haagse Pandbrigade. Planning: Aanpak loopt tenminste tot 31 december 2025. Per 31 december 2025 is de doelstelling dat alle panden van >100m2, of label C zijn of in een traject van aanpassing zitten.

< I N HOU D

Energietransitie

Indicatoren: - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

Planning: Het project wordt gestart in december 2024 en zal naar verwachting doorlopen tot en met eind 2026. Het doel is om in 2025 tussen de zeven en tien bedrijven te hebben gevonden die hun dak beschikbaar willen stellen.

Indicatoren:

Indicatoren:

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit

Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte Pilot duurzame showcase bedrijfsdaken. De Haagse daken bieden volop mogelijkheden om de stad verder te verduurzamen. Ze kunnen worden benut om de hoogte in te gaan, te voorzien van zonnepanelen, of ingericht te worden als groene of blauwe daken. Deze ruimte wordt momenteel nog niet optimaal gebruikt. Om dit te veranderen onder­ steunt de gemeente ondernemers bij het realiseren van verschillende showcase daken. Deze showcase daken zijn verschillende manieren hoe ondernemers hun dak kunnen inzetten ter verduurzaming van hun bedrijf. Hiermee wordt bewustwording gecreëerd over de diverse mogelijkheden die daken bieden. Voor het realiseren van deze showcase daken wordt een extern bedrijf ingeschakeld om geschikte bedrijfsdaken te identificeren en ondernemers te voorzien van advies en ondersteuning. Dit initiatief wordt uitgevoerd door het programmateam van de afdeling Economie, in samenwerking met het programmateam Daken binnen de afdeling Wonen. Participatie: Er komt een stadsbrede oproep in combinatie met gerichte communicatie per bedrijf voor ondernemers om zich aan te melden voor de pilot. Bij elke geslaagde realisatie wordt een communicatiecampagne gelanceerd om andere ondernemers te inspireren hun dak ook duurzaam in te zetten.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Duurzaamheidskringen zakelijke markt (zorg­instellingen, (boutique-hotels, cultuur, evenementen­en festivals). Ondernemers uit dezelfde branches worden drie tot vier keer per jaar bij elkaar gebracht om gezamenlijk plannen te maken om de branche te verduurzamen. Participatie: Een actieve inbreng van de ondernemers vormt de kern van het project. Planning: In 2025 wordt de kring voor zorginstellingen, cultuur en hotels doorgezet. Er wordt een nieuwe kring voor boutique-hotels opgericht. De kring voor evenementenbranche komt niet meer bijeen, maar wordt op maat ondersteund vooral op het gebied van inzet stroompunten en het toepassen van de SUP (Single Used Plastic) wetgeving.

25

Instrumenten in ontwikkeling.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

• Collectieve inkoop. We onderzoeken de mogelijkheden tot het (her)introduceren van collectieve inkoop om ondernemers te helpen zo laag­drempelig mogelijk energiebesparende maatregelen te nemen. Op basis van ervaringen met eerdere collectieve inkoopacties, leggen we dan de focus op concrete producten voor concrete subsectoren i.p.v. brede collectieve aankoop. • Financieringsinstrument verduurzamen zakelijk vastgoed. De gemeente heeft in 2024 een onderzoek laten doen naar de knelpunten bij verduurzaming van zakelijk vastgoed. Daarbij is advies gevraagd over het opzetten van een finan­ cieringsinstrument (bijv. een fonds) dat investeren in verduurzaming van commerciële gebouwen voor vastgoedeigenaren aantrekkelijk maakt én tegelijkertijd ook zorgt voor maximale verduur­ zamingswinst. Daarnaast moet er ook technische assistentie beschikbaar worden gemaakt voor ondernemers. • MKB-financieringsregeling Proeftuin Noordzee 2.0. Met de Proeftuin Noordzee 2.0. Stimuleringsregeling kan innovatief MKB innovatie­projecten uitvoeren op zee, in de haven en aan de kust. Het gaat om innovaties door middel van pilotprojecten die relevant zijn binnen de thema's energietransitie en multifunctioneel ruimtegebruik op zee. De subsidieregeling is in ontwikkeling.

- De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­ransitie in Den Haag - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

5.3 Maatschappelijke organisaties en overheidsinstellingen Duurzaamheidskringen maatschappelijke instellingen­(buurthuizen en gebedshuizen). In de duurzaamheidskring buurthuizen en in de duurzaam­ heidskring voor gebedshuizen komen de instellingen drie tot vier keer per jaar bij elkaar. Hier worden gezamenlijk plannen gemaakt om de branche te verduurzamen. Bij onvoldoende belangstelling wordt naar meer maatwerk ondersteuning gekeken. Participatie: Een actieve inbreng door de deelnemers vormt de kern van het project. Planning: In 2024 is, wegens geringe belangstelling voor de bijeenkomsten, deze doelgroep op maat ondersteund door bijvoorbeeld het aanbieden van een maatwerkscan. In 2025 wordt deze maatwerkondersteuning gekoppeld aan het aanbieden van de rentevrije lening.

< I N HOU D

Energietransitie

Indicatoren: - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

De regeling maakt het mogelijk om een lening aan te gaan voor maatregelen gericht op gebouw­ gebonden maatregelen en bedrijfsvoering gerichte maatregelen. Medio 2025 wordt het college­besluit verwacht en wordt de regeling gepubliceerd in het gemeenteblad.

bedrijven gericht op CO2-reductie te ondersteunen. Het hogere compensatiebedrag komt dus direct ten goede aan de verduurzaming van de stad. De uit­voering ligt bij Duurzaam Den Haag. Indicatoren:

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling EnergieRijk Den Haag (ERDH). We werken als gemeente, provincie en Rijk in het samen­werkings­ verband EnergieRijk Den Haag samen aan de verduurzaming van de energievoorziening van de belangrijkste overheidsgebouwen in het centrum­ gebied, in het World Forum gebied en in de inter­ nationale zone van Den Haag. Het hogere doel van ERDH is kennis delen over het 'wat en hoe dan’ door zelf een inspirerend en navolgbaar voorbeeld te zijn voor anderen. In 2025 wordt een integrale energie­ visie voor het World Forum gebied ontwikkeld­. Er wordt ook ingezet op het identificeren van andere kansrijke gebieden waar ERDH-vastgoed een vliegwiel kan zijn voor het realiseren van duurzame energie-oplossingen voor het gebied. Netcongestie is een actueel probleem, waarvoor in ERDHverband met Stedin wordt gewerkt aan slimme netoplossingen­, aanvullend op de netuitbreiding. Indicatoren: - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­transitie in Den Haag - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Rentevrije lening voor levensbeschouwelijke en maatschappelijke organisaties. In het coalitie­ akkoord is opgenomen dat de coalitie een rentevrije lening voor het verduurzamen van religieuze en maatschappelijke instellingen gaat aanbieden.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

Participatie: De doelgroep wordt benaderd via de duurzaamheids­kring gebedshuizen, het provinciaal ontzorgingsprogramma klein maatschappelijk vastgoed en via de gemeentelijke­ communicatiekanalen.

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

Planning: Medio 2025 collegebesluit en publicatie van de regeling.

- De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­transitie in Den Haag

Indicatoren: - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag Het Klimaatfonds 2.0. Het Klimaatfonds Haaglanden helpt stichtingen en verenigingen in Den Haag met CO2-reductie door het besparen van energie of het opwekken van schone energie. Het fonds biedt financiering en advies voor onder meer de aanschaf van zonnepanelen, warmte­ pompen, isolatiemaatregelen en energieopslag. De gemeente Den Haag stort geld in het fonds ter compensatie van de eigen nog niet vermijdbare CO2-emissie als gevolg van energieverbruik. De jaarlijkse CO2-compensatie is recent stapsgewijs verhoogd tot € 50 per ton CO2-uitstoot in 2024 tot € 100 per ton in 2026 en volgende jaren. Dit bedrag wordt minimaal elke vijf jaar geïndexeerd. (RIS319432) Zo krijgt het Klimaatfonds Haaglanden meer armslag om projecten van bewoners en

26

< I N HOU D

Energietransitie 6 GEMEENTELIJK VASTGOED EN OPDRACHTGEVERSCHAP

kosten en overlast. Jaarlijks bepalen we het nieuwe programma, doen we daarvoor voorbereidingen zoals verder technisch onderzoek, gedetailleerde planningen maken met de gebruikers, het aanvragen van subsidies en contractvorming. In 2025 vinden verduurzamingsmaatregelen plaats in 37 panden en de gemeente heeft zo’n 1.000 zonnepanelen in opdracht om te plaatsen. Enkele hoogtepunten:

De gemeente wil het goede voorbeeld geven door haar eigen energieverbruik en CO2uitstoot fors te terug te brengen. Dit doet de gemeente onder andere door over te stappen op schoon vervoer, gebouwen zoals het stadhuis en de stadsdeelkantoren te verduurzamen en sporthallen en zwembaden te verduurzamen. Met de portefeuilleroutekaart (zie 6.1) en de systematiek van de CO2-prestatieladder als belangrijke middelen­. In oktober 2024 heeft de gemeente erkenning gekregen voor de manier waarop zij werkt aan de CO2-reductie van de eigen organisatie, de gemeente ontving het CO2-bewust certificaat op trede drie van de zogenoemde CO2-prestatieladder. Dit betekent dat gemeente inzicht heeft in de eigen uitstoot en doelstellingen en reductiemaatregelen heeft afge­ sproken om deze uitstoot stevig te verminderen en regelmatig de voortgang inzichtelijk maakt. Tot en

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

met 2027 is de gemeente van plan om de uitstoot met nog eens 30% te verminderen t.o.v. 2023.

We verduurzamen onze panden bij voorkeur in combinatie met al gepland onderhoud. Dat bespaart

27

Er is een werkbare route naar 2030 en daarna 2040 waarin de doelstellingen voor het gemeentelijk vastgoed gehaald kunnen worden, meerdere zelfs.

• Sportcomplex Overbosch wordt zover verduur­ zaamd dat het complex ook van het aardgas af gaat. • Stadsdeelkantoor Haagse Hout wordt Paris Proof gemaakt. • Het ten dele rijksmonumentale atelierverzamel­ gebouw Prinsegracht 14a-16 eveneens. • Het biobased verduurzaamde DCR wordt opgeleverd. • De verlichting in het stadhuis wordt vervangen door LED-verlichting met daglichtsturing en aanwezigheidsdetectie. Daarnaast wordt het meerendeel van de daken vergroend. • Diverse buurtenergiecoöperaties zijn bezig om op 13 gemeentelijke daken collectieve energie­ opwekking te realiseren. We verwachten dat deze in 2025 in gebruik genomen gaan worden.

In de komende maanden worden de mogelijk­ heden verder uitgewerkt zodat er voor het Uitvoeringsplan 2030 een definitieve selectie van gebouwen, met daarin concrete omschreven projecten, kan worden gepresenteerd. Aan de hand van deze concrete projecten leggen we de kosten en financieringsmogelijkheden verder vast en stellen een investeringsvoorstel samen.

Bij nieuwbouw en grootschalige renovatie is het uitgangspunt: we doen het duurzaam, of we doen het niet. Daarbij streven we naar werkelijk energie­ neutrale gebouwen.

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

Portefeuilleroutekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed. De gemeente wil en moet aan de afspraken van het Klimaatakkoord voldoen, ook voor het gemeentelijk vastgoed. Die ambitie kunnen we waarmaken, en meer, door in 2030 60% minder CO2-uitstoot te hebben en in 2040 het einddoel van 95% reductie te halen. De eerste mijlpaal, 60%, moet de komende vijf jaar worden bereikt. Daarom gaan

6.1 Gemeentelijk vastgoed

we sneller verduurzamen dan we tot nu toe hebben gedaan. Gezien de korte tijd is het aantal projecten dat wordt gestart beperkt en moet elk extra project grote impact maken. Met de extra verduurzamings­ maatregelen voor 9 tot 24 grote gebouwen kunnen we die eerste mijlpaal bereiken.

Participatie: Nee. Planning: Uitvoeringsplan 2030 wordt medio 2025 vastgesteld waarna de uitvoering start Indicatoren:

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het aantal individuele duurzame warmteoplossingen

< I N HOU D

Energietransitie

6.2 Energietransitie gemeentelijke organisatie en benutten opdrachtgeverschap en inkoop Naast energiebesparing in eigen huis zet de gemeente in op het benutten van haar inkoopkracht voor het stimuleren van de energietransitie. De gemeente kan en wil als grote publieke opdracht­gever met een jaarlijks inkoopbudget van bijna één miljard euro veel verschil maken. Het gaat daarbij om het leveren van een bijdrage aan beleidsdoelen op het gebied van werk en participatie, ketenverantwoordelijkheid, diversiteit & inclusie, de lokale economie, gezonde leef­ omgeving, circulariteit en klimaat. Waaronder dus ook de energietransitie. In het actieplan MVOI is uitgewerkt hoe we dat doen. Kern daarvan is het vroegtijdig vastleggen van ambities en deze onderdeel maken van aanbestedings­leidraden (via onder andere eisen en gunningscriteria). De uitvoering van het Actieplan is hiermee een belangrijke opgave voor de opdrachtgevers binnen alle gemeentelijke diensten en is leidend voor alle inkoopopdrachten. De ambitieweb methode is een hulpmiddel om op strategisch niveau MVOIambities scherp te krijgen en deze vervolgens door te vertalen naar aan­bestedingsleidraden.

Voor het thema Energie/Klimaat gaat het onder andere om benutten van inkoop voor het emissieloos bouwen, het overstappen op schone energie­ bronnen en het toepassen van methoden als de Milieukostenindicator, de CO2-prestatieladder en CO2-beprijzing.

BIJLAGE 1: DATA EN MONITORING

is gestart. De uitvoering van de CO2-ladder is gestart. Maatregelen voor 2024 en 2025 zijn in voorbereiding en of in uitvoering. Voor de periode daarna worden in relatie tot de portefeuille­routekaart aanvullende maat­ regelen opgesteld.

Het college heeft met de werkagenda gekozen voor een vorm waarbij indicatoren en planningen concreter per project zijn opgenomen. Om het monitoren van de voortgang te professionaliseren, wordt naast de werkagenda’s momenteel gewerkt aan een monitoringsysteem door middel van een Haags Klimaatdashboard. Dit klimaatdashboard gaat helpen om de effectiviteit van maatregelen in kaart te brengen en om de voortgang van de CO2-reductie door de stad te delen met uw raad en onze bewoners­. Het klimaatdashboard geeft inzicht in hoe gemeentelijk beleid en projecten de CO2-uitstoot beïnvloeden. Dit dashboard beperkt zich niet alleen tot de CO2-impact van energie­ transitie projecten, maar ook de thema's van de andere werkagenda's komen hierin terug. Hiermee bundelt het dashboard alle data voor alle thema’s op één centrale plek. Vanaf 2025 is het Haagse Klimaatdashboard te gebruiken om te monitoren en wordt het verder geoptimaliseerd en aangevuld.

Indicatoren: - De kennis onder inwoners, onder­nemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energie­transitie in Den Haag - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

Op dit moment monitoren we de energietransitie aan de hand van een set openbare databronnen. Deze databronnen gebruikten we eerder ook bij het rapporteren in de voortgangsbrief Duurzaamheid. Deze databronnen worden hieronder toegelicht.

Participatie: Niet van toepassing. Het gaat hier om intern organisatiebeleid.

Tot de implementatie van het klimaatdashboard blijven we werken met de openbare bronnen die we nu gebruiken om de voortgang richting onze CO2-ambities te monitoren. Dit zijn: • CO2-uitstoot in kton - Bron: model RHDHV • Aantal aansluitingen op het warmtenet - Bron: Eneco • Aantal bestaande woningen transitieklaar - Bron: RVO + lijst definitie per wijk • Ontwikkeling aandeel energielabels van woningen in Den Haag - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels woningcorporaties - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels particuliere verhuurders - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels koopwoningen - Bron: RVO • Aantal verstrekte subsidies - Bron: Gemeente Den Haag De laatste stand van zaken van deze indicatoren worden hieronder separaat toegelicht. Op dit moment kunnen bewoners de voortgang van de energietransitie in Den Haag volgen via het online Datalab Energietransitie. In deze digitale werkplaats van stadskaarten brengen we relevante kaarten en data over de energietransitie bij elkaar. Bewoners vinden hier bijvoorbeeld informatie over zonne­ panelen, relevante subsidies of energielabels in hun eigen buurt of wijk.

Planning: In Q4 2024 is het Actieplan MVOI door de gemeenteraad vastgesteld. De implementatie

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

28

< I N HOU D

Energietransitie

CO2-uitstoot in kton

Energielabels Het aantal en het aandeel energielabels C of hoger neemt gestaag toe. Verwacht wordt dat er de komende jaren een versnelling ingezet zal worden. Zo zet het college met de ambitieuze EFG-labelaanpak expliciet in op slecht geïsoleerde woningen (RIS314778). Het college wil de isolatie van EFG-woningen versnellen naar 10.000 woningen per jaar. Daarnaast is met woningcorporaties landelijk afgesproken dat zij hun bezit uiterlijk 2028 zodanig hebben verduurzaamd dat ze beschikken over minimaal energielabel D. De energielabels EFG worden hiermee uitgefaseerd.

De CO2-uitstoot is de afgelopen jaren gedaald in lijn met de gemeentelijke doelstelling. 2021 was hier een uitzondering op, doordat de coronacrisis zorgde voor een enorme toename aan thuiswerken (en thuis zijn). De verwachting is dat de CO2-uitstoot zal blijven dalen. Deze cijfers komen later dit jaar beschikbaar. Warmtenetaansluitingen

De afgelopen jaren is het aantal warmtenetaansluitingen langzaam toegenomen. In de toekomst is te verwachten dat het aantal warmtenetaansluitingen in hoger tempo zal toenemen. Dit in lijn met de ambities van de gemeente Den Haag zoals omschreven in het Stedelijk Energieplan (SEP) en de Haagse transitievisie warmte (TVW). Dit draagt op termijn tevens bij aan een reductie van het aardgasverbruik en daarmee ook aan de reductie van de CO2-uitstoot in Den Haag.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

29

< I N HOU D

Energietransitie

Transitieklaar

Aardgasverbruik

Het aantal en het aandeel transitieklare woningen neemt geleidelijk toe. Transitieklaar houdt in dat de woning beschikt over het ‘juiste’ energielabel, passend bij de voorgestelde warmteoplossing in de transitie­ visie warmte. Zo zijn sommige woningen al bij energielabel C transitieklaar (wanneer een warmtenet verwacht wordt), maar zijn woningen in warmtepompbuurten vaak pas transitieklaar vanaf energielabel A. Per 1 januari 2021 is methode hoe het label bepaald wordt veranderd. Daarmee zijn de kosten voor een (nieuw) energielabel flink toegenomen. Omdat energielabels tevens 10 jaar geldig zijn, zullen de energielabels de ontwikkeling in de stad steeds meer met een forse vertraging laten zien. Veel bewoners zullen immers na het nemen van verduurzamingsmaatregelen niet een nieuw energielabel aanvragen als zij al over een vast­ gesteld energielabel beschikken. Dit gebeurt in de praktijk pas vaak bij verhuizing of wanneer de geldigheid van het energielabel verloopt.