RIS322505 Bijlage Geactualiseerde werkagenda Energietransitie

GEACTUALISEERDE WERKAGENDA ENERGIETRANSITIE

Naar een klimaatneutraal en toekomstbestendig Den Haag

Het tegengaan van klimaatverandering is een van de grootste opgaven voor onze stad en voor de wereld om ons heen. We nemen verantwoordelijkheid voor een gezonde en groene stad waarin het fijn wonen is voor huidige en toekomstige inwoners. Daarom heeft Den Haag al sinds 2017 de ambitie om klimaatneutraal en klimaatadaptief te zijn in 2030. Den Haag sluit aan bij de klimaatdoelstellingen van het Rijk, het EU-plan ‘Fit for 55’ en het doel om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius, met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. Zo blijven we een stad die kansen biedt en energie geeft. Als internationale stad van Vrede en Recht dragen we zo bovendien bij aan een rechtvaardigere wereld en zorgen we ervoor dat iedereen kan meedoen met de transitie. De afgelopen jaren zijn er grote stappen gezet. Om onze ambitie waar te maken zijn we hard aan het werk, en gaan we nog meer versnellen. Denk aan de aanleg van schone energiebronnen en warmtenetten, isoleren van woningen, meer ruimte voor groen en wateropslag, goed openbaar vervoer, hergebruik van grondstoffen en materialen, en meer ruimte voor voetgangers en fietsers. Samen met bewoners, bedrijven en organisaties gaan we aan de slag om zichtbare successen te boeken die anderen inspireren om ook in actie te komen. Met hulp of subsidie waar nodig.

De werkagenda’s bouwen voort op de doelstellingen uit de Kadernota Duurzaamheid (RIS301829) en laten zien wat de gemeente de komende jaren samen met de stad gaat doen om onze aanpak te versnellen. Ze zijn de basis van waaruit we afspraken willen maken met alle betrokkenen in de stad. Dit zijn de bewoners, bedrijven en andere organi­ saties die dagelijks gebruikmaken van Den Haag, en onze stad elke dag weer een stukje mooier en duurzamer maken. Ook werken we samen met andere overheden. We zijn namelijk afhankelijk van Europees en nationaal beleid. Andere steden en

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

landen bieden veel inspiratie en innovatie die we in Den Haag goed en graag toepassen. De afspraken met al die partijen leggen we vervolgens vast in een Haags Klimaatakkoord, waarmee we verder bouwen aan een stad die tegen een stootje kan. 2030 ís dichtbij, maar samen zijn we tot veel in staat.

Hoe combineren we dat met onze duurzame ambities­? Meer inwoners betekent meer afval en verkeer en dus meer CO2-uitstoot.

De opgave waar we voor staan Het laatste rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is alarmerend en onderstreept de noodzaak van versnelde actie. Veel van de ernstige gevolgen van klimaatverandering zijn nu al voelbaar in de meest kwetsbare gebieden in de wereld. Ook voor Den Haag is klimaat­ verandering een urgente opgave. Onze ligging aan zee maakt kwetsbaar. Voorlopig is Den Haag beschermd tegen overstromingen, maar verzilting en stijgend grondwater vormen in de toekomst een groot risico voor ons drinkwater en voor het Haagse groen. Nu is de tijd om ons daarop voor te bereiden. Door extremer weer komen periodes van hitte, droogte en neerslag vaker voor. Ondertussen groeit het aantal inwoners van Den Haag – en we zijn nu al de meest dichtbevolkte stad van Nederland.

Op de dringende oproep uit het IPPC-rapport volgt gelukkig een hoopvolle boodschap. Als we snel de juiste maatregelen nemen om de uitstoot terug te dringen en onze stad voor te bereiden op de toekomst kunnen we niet alleen de gevolgen van klimaatverandering beperken, maar óók het welzijn van mensen verbeteren en de leefbaarheid in de stad verhogen. Het is dus niet een kwestie van enkel iets opgeven, we winnen er juist iets mee. Namelijk een groene stad, die betaalbaar en prettig leefbaar is voor iedereen met een toekomstbestendige economie. Dat is Den Haag in 2030.

De werkagenda's Om aan deze ambitie te werken heeft de gemeente in 2019 de Kadernota duurzaamheid vastgesteld­. Hierin zijn de duurzaamheidsplannen in vier belang­rijkste thema's uitgewerkt, namelijk de energie­transitie, leefomgeving, duurzame mobiliteit en de circulaire economie. Deze nota biedt de basis voor onze inzet. De komende jaren gaan we daarbij nog sneller, meer en structureler werken aan de opgaven. Om aan de slag te gaan en te blijven, zijn er nu deze werkagenda’s over de vier thema’s met daarin alle concrete en meetbare acties waar we als gemeente nu al mee bezig zijn en in de komende jaren mee aan de slag gaan. Aan de basis van al deze plannen staat de ambitie om klimaatneutraal te zijn, om de stad voor te bereiden op de klimaatverandering die al gaande is en te zorgen dat de inwoners gezond kunnen leven,

2

< I N HOU D

wonen en werken. We brengen de CO2-uitstoot omlaag door de EFG-label woningen te isoleren, door schone warmtebronnen te organiseren­ en samen met de stad aan de uitvoering te werken. Ook de uitstoot van stikstof en van lucht­ verontreinigde stoffen moet omlaag, zodat we de klimaatverandering tegengaan, de natuur beschermen en de luchtkwaliteit verbeteren. We stimuleren de circulaire economie, zodat onze vraag naar producten en primaire grondstoffen naar beneden gaat. We maken aanpassingen zodat de stad tegen een stootje kan én om de natuur in en om de stad beschermen.

Duurzaam verbonden De vier werkagenda’s bevatten eigenstandige acties, maar de thema's kunnen niet los van elkaar gezien worden en zijn portefeuille-overstijgend. De opgaven zijn integraal en de samenhang tussen de vier werk­ agenda's versterkt onze inzet. Zo is het vaker laten staan van de auto een belangrijk doel voor duurzame mobiliteit, maar kan het ook een positief effect hebben op de leefomgeving. Een circulaire­economie gaat niet alleen over grondstoffen, maar ook over banen, ondernemerschap, energiereductie en vermindering van de CO2-uitstoot. Een duurzame leefomgeving gaat over buitenruimte, mobilieit, afval, wonen en nog veel meer.

Sturen op meetbare effecten Met de werkagenda’s willen we meer grip op de uitvoering en kunnen we waar nodig bijsturen. Zo versnellen we de uitvoering van onze plannen en kunnen we daadwerkelijk en meetbaar voor­ uitgang boeken. Om inzichtelijk te maken hoe de plannen bijdragen aan de doelstellingen bevat elke werkagenda uitleg over indicatoren en monitoring. Hier wordt beschreven welke factoren van belang zijn om de doelstelling te halen en op welke manier deze gemeten worden. We werken bovendien aan

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

een klimaatdashboard, waarmee we meer inzicht krijgen in de voortgang. Jaarlijks wordt aan de hand van de werkagenda's gerapporteerd over de voortgang en volgen we het effect op de totale CO2-uitstoot.

Samen met de stad: naar een Haags Klimaatakkoord Samen kunnen we onze ambitie waarmaken. In onze stad geloven we in de kracht van collectieve actie. Duurzaamheid is een thema dat veel bewoners en ondernemers in Den Haag nauw aan het hart ligt. Van de horecaondernemer die het menu verduur­ zaamt, tot de woningcorporatie die gebouwen isoleert en van de inwoner die zonnepanelen wil tot de werkgevers die werknemers stimuleert om met de fiets of te voet naar werk te gaan. We staan voor een grote opgave en dat lukt sneller en beter als we het samen doen. Dat doen we op verschillende manieren. Allereerst stellen we samen met partijen in de stad een Haags Klimaatakkoord op waarin we gezamenlijk afspraken maken voor de lange termijn. In het akkoord zullen we de plannen uit de werkagenda’s aanvullen met de plannen van partijen in de stad. Zo laten we ook aan Europa zien hoe wij de Europese missie van Climate-Neutral and Smart Cities samen met de stad aanpakken. Door deelname aan dit Europese programma en door onze samenwerking met andere steden dragen we bij aan ons lokale doel: versneld verduurzamen. Daarnaast slaan we de handen ineen met de kennis­ instellingen in de regio, om verdiepend onderzoek te doen naar de meest effectieve oplossingen­. Zo maken we gebruik van elkaars kennis en kunde en kunnen we de voortgang op onze klimaat­ ambities versnellen.

We organiseren per thema mogelijkheden om deel te nemen aan de acties waarbij inzet en ideeën vanuit de stad nodig zijn. Dit doen we bijvoorbeeld via duurzaamheidskringen voor ondernemers en ondersteuning van buurt- en bewonersinitiatieven. We stellen tevens een Klimaatberaad in om de stad mee te laten denken over ons klimaatbeleid. We willen dat iedereen die wil meedoen, ook daadwerkelijk kan meedoen. En iedereen die kan meedoen, ook wil meedoen.

hergebruiken. Onze vastgoedportefeuille moet steeds minder energie verbruiken en we streven er naar steeds meer schone energie op te wekken en in te kopen. Een voorbeeldfunctie vraagt ook van ons dat we werken en reizen op een manier die zo min mogelijk beslag legt op de planeet. Met een emissie­ vrij wagenpark, schone dienstreizen en duurzaam woon-werkverkeer.

Maar ook gericht op de eigen organisatie

Nu is het aan de stad, aan de gemeente, bewoners, bedrijven en organisaties om samen aan de slag te blijven en samen te versnellen. Om zichtbare successen te boeken die anderen inspireren om ook in actie te komen. Samen bouwen we aan een groen, leefbaar en schoon Den Haag voor deze én toekomstige generaties.

De verduurzaming van de eigen organisatie is een belangrijk speerpunt. Laten we zelf de verandering zijn die we willen zien in onze stad. Dat betekent dat we onze inkoop verder verduurzamen en met groene opdrachtgevers in zee gaan. Dat we alles wat we gebruiken aan materialen zoveel mogelijk

Vanzelfsprekend is ook participatie een belangrijke pijler in de werkagenda’s, en de uitvoering hiervan.

3

Nu is het aan ons

< I N HOU D

WERKAGENDA 2023 - 2026

Energietransitie

Energietransitie INHOUD

Het tegengaan van klimaatverandering is een van de meest urgente opgaven van deze tijd

GEACTUALISEERDE WERKAGENDA ENERGIETRANSITIE

1

1 TOELICHTING WERKAGENDA ENERGIETRANSITIE

6

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Inleiding Maatschappelijke opgave Mijlpalen, indicatoren en monitoring Participatie Leeswijzer

2 ICOONPROJECTEN ENERGIETRANSITIE 2.1 2.2 2.3

Isolatie woningen en gebouwen: EFG-labelaanpak Duurzame warmtebronnen: versnellen van het aantal warmtenetaansluitingen Samen met de stad: uitvoering per wijk, buurt of gebied

3 STADSBREDE PROJECTEN EN INSTRUMENTEN 3.1 3.2 3.3

Stadsbrede dienstverlening Financiële instrumenten Overkoepelende activiteiten

4 GEBIEDSGERICHTE AANPAK, PROJECTEN EN INSTRUMENTEN 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8

A C

B

Binckhorst Mariahoeve Den Haag Zuidwest - Volloop HAL (Bouwlust, Vrederust en Morgenstond-West) Den Haag Zuidwest - Morgenstond en Moerwijk Schilderswijk Central Innovation District (CID) Ypenburg Vruchtenbuurt Warm in de Wijk

5 DOELGROEPGERICHTE PROJECTEN EN INSTRUMENTEN 5.1 5.2 5.3

Bewoners en VvE’s Ondernemers Maatschappelijke organisaties en overheidsinstellingen

6 GEMEENTELIJK VASTGOED EN OPDRACHTGEVERSCHAP 6.1 6.2

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

5

Gemeentelijk vastgoed Energietransitie gemeentelijke organisatie en benutten opdrachtgeverschap en inkoop

6 6 6 7 7 7 7 9 10 11 11 13 14 17 17 18 18 19 19 20 20 21 21 22 22 25 27 27 28

BIJLAGE 1: DATA EN MONITORING

28

BIJLAGE 2: AFGERONDE PROJECTEN

32

Energietransitie 1 TOELICHTING WERKAGENDA ENERGIETRANSITIE

1.1 Inleiding Het tegengaan van klimaatverandering is een van de meest urgente opgaven van deze tijd. Hiervoor is het noodzakelijk dat we overgaan van fossiele op schone energie. Dit is niet alleen van belang om de uitstoot van CO2 terug te brengen, maar ook vanwege de afbouw van aardgaswinning in Groningen en de wens om minder afhankelijk te zijn van aardgas uit het buitenland. Begin 2023 heeft de Haagse gemeenteraad daarom de transitievisie warmte (RIS313867) vastgesteld. De transitievisie warmte, een uitwerking van het Stedelijk Energieplan Den Haag (RIS306869), is een visie die beschrijft hoe Den Haag in de komende periode de overstap van fossiele energie naar schone energie maakt. In de toekomst gebruiken we allemaal enkel schone

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

afkomstig van de bron aan de Leyweg verwarmd. Voor het grootste deel van de stadswarmte gebruiken we nu aardgas en is de overstap naar schone bronnen nodig. Met de ambitie om energie te besparen en volledig over te gaan op schone energie staat, de gemeente voor de opgave om ruim 260.000 woningen en 27.000 andere gebouwen hier­ voor gereed te maken en aan te sluiten op schone warmtebronnen. De strategie is om de energie­ vraag zo ver mogelijk naar beneden te brengen en de energie uit fossiele bronnen steeds meer te vervangen door hernieuwbare energie. Het terug­ dringen van de energievraag in Den Haag doen we door zoveel mogelijk woningen en gebouwen te isoleren en te verduurzamen. Daarnaast wordt gestimuleerd om bewuster met energie om te

12

overkoepelende projecten

energie om gebouwen te verwarmen, voor warm water en om te koken. Deze oorspronkelijke werk­ agenda (RIS317123) is begin 2025 geactualiseerd en beschrijft met welke concrete projecten, instru­ menten en andere acties het college samen met de stad werkt aan de energietransitie. Per activiteit gaan we in op een aantal vaste onderwerpen, zoals participatie van inwoners en bedrijven, de planning, belangrijke mijlpalen en de indicatoren aan de hand waarvan we de voortgang zullen monitoren.

11

1.2 Maatschappelijke opgave

financiële instrumenten

Op dit moment is aardgas nog in negen van de tien woningen en gebouwen de bron voor verwarming, warm water en koken. Het bestaande warmtenet wordt nu voor een klein deel met geothermie

gaan en het verbruik te verminderen. Ook zoeken en ontwikkelen we duurzame warmtebronnen om woningen en gebouwen in de stad op aan te sluiten.

1.3 Mijlpalen, indicatoren en monitoring Om de ambities uit de werkagenda’s te realiseren, is het essentieel om de voortgang structureel te monitoren. In lijn met het initiatiefvoorstel Stuur op het Klimaat (RIS315607) is de afgelopen periode gewerkt aan een meer cijfermatige onderbouwing en sturingsmechanismen voor het duurzaamheids­ beleid. Deze zijn vormgegeven via twee nieuwe instrumenten: de Haagse Klimaatrapportage en het Haags Klimaatdashboard.

11

3

gebiedsgerichte aanpak, projecten en instrumenten

13

stadsbrede dienstverlening

icoonprojecten

20

doelgroepgerichte projecten en instrumenten

Figuur 1 Samenstelling van de acties in de werkagenda Energietransitie

6

< I N HOU D

Energietransitie

De Haagse Klimaatrapportage vervangt de eerdere voortgangsbrief en biedt een jaarlijkse, integrale rapportage over de vier werkagenda’s duurzaam­ heid (energietransitie, duurzame mobiliteit, circulaire economie en duurzame leefomgeving), het Haags Klimaatakkoord en de verduurzaming van de gemeentelijke organisatie. De rapportage koppelt beleidsmaatregelen aan feitelijke resultaten en biedt daarmee inzicht in de voortgang, impact en eventuele bijsturingsbehoefte. Ook onderwerpen als bewonersparticipatie en lessen uit de uitvoering worden hierin meegenomen. Het Haags Klimaatdashboard is een belangrijk hulp­ middel binnen deze rapportage. Het dashboard geeft inzicht in de historische en verwachte CO2-uitstoot van Den Haag, uitgesplitst naar sectoren zoals energie, mobiliteit en grondstoffen. Daarnaast toont het de voortgang op specifieke onderdelen van de transities, zoals het aantal aansluitingen op stadswarmte of de groei van elektrisch vervoer. De cijfers uit het dashboard vormen de basis voor de Klimaatrapportage en maken het mogelijk om de voortgang op een toegankelijke en transparante manier te volgen. De indicatoren die in het dashboard en de rapportage­worden gebruikt, sluiten aan bij de indicatoren­uit de werkagenda’s.

Denk aan de Haagse CO2-­uitstoot, het aandeel hernieuw­ bare energie in het totale energieverbruik, de ontwikkeling­van energielabels, het aantal verstrekte subsidies en het aantal aansluitingen op een warmte­net. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de belangrijkste databronnen die worden gebruikt voor het monitoren van CO2-reductie.

2 ICOONPROJECTEN ENERGIETRANSITIE

1.4 Participatie De energietransitie is niet alleen een opgave van de gemeente. Deze slaagt niet zonder bewoners, buurt- en bewonersinitiatieven, maatschappelijke organisaties en ondernemers. We zijn samen verantwoordelijk voor een duurzaam, groen en schoon Den Haag. Van het merendeel van de gebouwen in Den Haag is de gemeente niet de eigenaar. We pakken deze opgave daarom gezamenlijk met alle partners en inwoners op. Van individuele woning­eigenaren en huurders tot bewoners­verenigingen en -initiatieven, en van woning­corporaties en andere verhuurders tot marktpartijen, organisaties en bedrijven: voor het slagen van de energietransitie is deelname van al deze betrokkenen onmisbaar.

1.5 Leeswijzer De werkagenda Energietransitie is opgebouwd uit zes hoofdstukken met de belangrijkste acties. Hoofdstuk 2 is een beschrijving van drie projecten met grote impact op de Haagse energietransitie, de icoonprojecten. Hoofdstuk 3 richt zich op de stadsbrede projecten en instrumenten. Hoofdstuk 4 richt zich op de gebiedsgerichte aanpak, projecten en instrumenten en hoofdstuk 5 beschrijft de doelgroepgerichte projecten en instrumenten. Hoofdstuk 6 beschrijft hoe de gemeente het gemeentelijke vastgoed verduurzaamt en hoe zij rekening houdt met de energietransitie bij het opdrachtgeverschap en bij de inkoop van diensten en producten.

Het college zet grote stappen om de ambitie van klimaatneutraliteit in 2030 waar te maken. Hieronder beschrijven we drie projecten die hier een belangrijke rol in vervullen: de zogenaamde icoonprojecten. 2.1 Isolatie woningen en gebouwen: EFG-labelaanpak Alle eigenaren van woningen, kantoren en andere gebouwen moeten de overstap naar energie­ besparing en schone energie kunnen zetten. Bijvoorbeeld door verder te isoleren, de overstap naar inductie koken te maken, zonnepanelen of (hybride) warmtepompen te installeren. Ruim 92.000 van de 274.000 woningen hebben op dit moment nog energielabel E, F of G. Gebouweigenaren zijn verantwoordelijk voor het verbeteren van deze energielabels. Het college

Met deze aanpak wordt invulling gegeven aan het initiatiefvoorstel Stuur op het Klimaat en ontstaat een stevig fundament voor datagedreven sturing op de klimaatopgave.In deze werkagenda maken we per project duidelijk aan welke indicatoren wordt bijgedragen.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

7

ondersteunt gebouweigenaren én bewoners hierbij met dienstverlening, subsidies en gerichte aanpakken. Ook wanneer bewoners gezamenlijk initiatief nemen voor duurzaamheidsmaat­ regelen of duurzame warmteoplossingen, biedt de gemeente ondersteuning. Bijvoorbeeld door aan­vullende informatie te geven of onderzoek te (laten) doen. Het college wil de isolatie van EFG-woningen versnellen naar 10.000 woningen per jaar (zie RIS316094).

< I N HOU D

Energietransitie

tekort aan woningen stijgt het aantal inwoners per woning en daarmee ook het energieverbruik. Tot slot zijn de energieprijzen en de landelijke energie­mix van invloed op de CO2-uitstoot van het energiegebruik. Afhankelijk van welke stappen worden gemaakt zal de gemiddelde energie­ besparing per verduurzaamde woning tussen de 10% - 30% liggen1. Rekening houdend met de onzeker­heid van bovengenoemde factoren, verwachten we een jaarlijks stijgende reductie2 binnen een bandbreedte van 1.750 tot 7.500 ton CO2. In de EFG-labelaanpak zien de participatieaanpak, planning en monitoring er als volgt uit: Participatie: Aanpak in samenwerking met bewoners, wijkinitiatieven, stadsdelen en andere betrokkenen in de wijken. Veel participatie en samenwerking in de wijk bouwt voort op de Wijkagenda’s. Ook de energiecoaches en buurtteams van Duurzaam Den Haag spelen hierin een belangrijke rol.

Figuur 2 Schema EFG-aanpak en stadsrenovatie: 10.000 woningen opknappen en isoleren

Het college heeft een stadsbreed aanbod waar iedereen gebruik van kan maken (zie gele cirkel van figuur 2 en hoofdstuk 3.1) en richt zich met gerichte aanpakken (groene cirkel van figuur 2) op de woningen en de plekken waar dat harder nodig is. Dit zijn wijken met EFG woningen waar de bewoners vooral midden- en lage inkomens hebben en woningen in particulier bezit zijn en wijken die in de transitievisie warmte (RIS313867) benoemd zijn als warmtenetwijk voor 2030. In wijken met veel energiearmoede, onderhoudsachterstanden en slecht geïsoleerde woningen (zie paarse cirkel van figuur 2) is het college gestart met forsere ingrepen rondom opknappen en isoleren onder de noemer ‘stadsrenovatie’. De instrumenten en verplichtingen die de Wet Goed Verhuurderschap biedt, dragen hier tevens aan bij, vooral richting particuliere verhuurders­. Het schema in figuur 2 geeft een overzicht van deze aanpakken. We werken samen met welzijns- en andere organisa­ ties om mensen te bereiken. Zie voor meer informatie

de commissiebrieven hierover. Het college sluit met de EFG-aanpak en stadsrenovatie zoveel mogelijk aan bij al lopende overleggen en gesprekken in de wijken. Dit zijn gesprekken en overleggen waar welzijns­ partijen, wijkorganisaties, bewoners­organisaties en bijvoorbeeld ook de energiecoaches en Helpdesk Geldzaken in de wijk aan deelnemen. In veel wijken bieden lopende programma’s hiervoor goede ingangen, denk aan het Actieplan Laak, de wijk­ agenda Schilderswijk en de wijkagenda RustenburgOostbroek en investeringsgebieden.

Planning: De aanpak versnelling isoleren en verbeteren woningen bevat veel onderdelen waar goed gebruik van wordt gemaakt en die in 2025 ook worden doorgezet. Denk daarbij aan advies, energiescans, VvE-aanpak, subsidies, financiering, rentekorting, direct bespaar acties en collectieve inkoopacties.

De CO2-reductie die wordt gerealiseerd door het isoleren van woningen, kan het beste bepaald worden door te kijken naar de energiebesparing. Jaarlijks brengen we het aantal woningen in beeld dat één of meer isolatiestappen heeft gezet. Daarmee monitoren we de resultaten van onze aanpak en krijgen we een beeld van de gerealiseerde CO2-reductie. Daarnaast zijn het energieverbruik en de CO2-uitstoot in woningen sterk afhankelijk van het gedrag en gebruik van de inwoners. Door het

Daarbovenop is één en ander nodig om ook versnelling te realiseren in wijken met veel slecht geïsoleerde woningen in particulier

bezit, met onderhoudsachterstanden en waar energiearmoede speelt. Na grondige voorbereidingen, het binnenhalen van Rijksmiddelen (onder andere vanuit het Nationaal Isolatieprogramma en Volkshuisvestingsfonds) en het aantrekken van uitvoerende partijen middels aanbeste­ dingen, is in 2024 een start gemaakt met de uitvoering van de gerichte aanpakken en stadsrenovatie. Vanaf 2025 richten we ons op opschaling om de beoogde versnelling in het isolatietempo te realiseren. Onderdeel hiervan is het monitoren van de voortgang en het verbeteren van de aanpak en werk­ processen waar dat nodig is. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het bestrijden van energiearmoede - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners

1 Deze besparing is gebaseerd op gegevens van Milieu Centraal. De EFG-labelaanpak heeft betrekking op de woningen met de slechtste energielabels, daarom verwachten we per verduurzaamde woning meer te besparen dan de gemiddelde besparing waarmee Milieu Centraal rekent. 2 Bij het berekenen van de jaarlijkse CO2-reductie als gevolg van de verduurzaming van de minst duurzame woningen in Den Haag is gebruik gemaakt van de data uit de openbare (CBS) Klimaatmonitor over 2021. Dit waren ten tijde van het opstellen van de werkagenda de meest recente beschikbare data. Het aantal woningen dat jaarlijks wordt verduurzaamd middels de EFG-labelaanpak groeit in naar 10.000 woningen per jaar. Dit leidt, in combinatie met een CO2-reductie per aangepakte woning van 10-30% CO2-reductie, tot een bandbreedte van de jaarlijks terugkerende CO2-besparing.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

8

< I N HOU D

Energietransitie

2.2 Duurzame warmtebronnen: versnellen van het aantal warmtenetaansluitingen Het is belangrijk om woningen en gebouwen te isoleren en klaar te maken voor de overstap naar schone energie. Vervolgens is ook de daadwerkelijke overstap cruciaal. Ook hierbij is een versnelling nodig. Met de gemeentelijke regiefunctie zet het college de komende periode vol in op de ontwik­ keling van nieuwe duurzame warmtebronnen en op het versnellen van de toename in het aantal warmtenetaansluitingen in de 'groene wijken’ (warmtenetbuurten) uit de transitievisie warmte. De belangrijkste potentie hebben de duurzame warmtebronnen op het De Constant Rebecqueplein. Deze plek, waar nu al de huidige energiecentrale staat, heeft de potentie om dé duurzame energiehub van Den Haag te worden en daarmee de startmotor om woningen in de stad versneld te voorzien van schone energie. Warmtenetten kunnen worden aangelegd als voldoende woningen kunnen worden aangesloten. Duurzame bronnen worden gerealiseerd als er voldoende zekerheid is over de mogelijkheden om warmte te leveren. Onze aanpak is om met deze onderdelen niet op elkaar te wachten, maar deze juist gelijktijdig en in samen­ hang op te pakken. Eind 2023 heeft het college geconcludeerd dat een aanbesteding van het versneld realiseren van een groot aantal warmtenetaansluitingen niet haalbaar is en besloten de voorbereidingen stop te zetten.

Om toch tempo te houden in de warmtetransitie wordt sinds 2024 gewerkt volgens de geactualiseerde aanpak warmtetransitie (RIS318491). De ontwikkeling van geothermie stagneert op landelijk niveau omdat warmtenetten niet van de grond komen doordat het Rijk niet

voor de juiste randvoorwaarden zorgt en de grote onzekerheid op de markt doordat de WcW nog moet worden aan­genomen en vanwege de netcongestie (geothermiebronnen hebben een grootverbruikers­ aansluiting nodig). Op het De Constant Rebecque­ plein komt daar de 'warmteconcurrentie' met de warmtetransportleiding WarmtelinQ bij. In verband met het ruimtegebrek voor geothermie op het De Constant Rebecqueplein gaan we iets breder onderzoeken in de omgeving van het De Constant Rebecqueplein wat een geschikte exacte locatie voor de geothermieput is. WarmtelinQ en Aquathermie op het De Constant Rebecqueplein dragen bij aan het verduurzamen van het bestaande stads­ verwarmingsnet. Daarnaast hebben deze bronnen de potentie om circa 40.000 tot 50.000 woningen over te laten gaan op schone energie.

net als andere manieren om gebouwen te verwarmen, meer te gaan behandelen als nuts­ functie. Een PIW kan de komende jaren op grote schaal warmtenetten gaan realiseren en betaalbaar houden. De schaal waarop dit succesvol zal zijn, is afhankelijk van enkele beslissingen die door de Rijksoverheid worden genomen over wetgeving en financiering. Het college heeft recent een voorstel aangenomen voor de keuze van een partner om een PIW mee op te richten en voor het reserveren van voldoende budget om mee te starten. Participatie: In de warmtetransitie is de aanpak van participatie­ drieledig. Ten eerste worden de aanpak warmtetransitie in het algemeen en de voorbereiding voor een PIW in het bijzonder op veel niveaus besproken met bewoners en ondernemers in de stad. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan vanuit de wijkaanpak waar het gaat om inloopoplossingen (warmtenet met tijdelijke­ warmtebron) en volledig elektrische warmte­ oplossingen. De voorbereidingen van het PIW worden besproken met de bewoners­ initiatieven. Vragen en onduidelijkheden worden beantwoord en in een aantal gevallen leiden die tot nader onderzoek, bijvoorbeeld naar de wet- en regelgeving op landelijk en lokaal niveau waarbinnen de bewoners­ initiatieven kunnen opereren.

De belangrijkste parameters om de CO2-reductie te bepalen dankzij WarmtelinQ en aquathermie op het De Constant Rebecqueplein zijn het aantal woningen dat kan worden aangesloten op de schone bronnen en de CO2-winst van de schone warmtebronnen ten opzichte van de huidige energiebron. Ook de uiteindelijke bronnenmix, de vergroening van de landelijke elektriciteitsmix en de ontwikkeling van woningen zijn van invloed op de CO2-reductie3. Rekening houdend met de onzekerheid van deze factoren verwachten we een geleidelijke stijging van de reductie tot een band­ breedte van 40.000 tot 75.000 ton CO2 ten opzichte van de huidige jaarlijkse CO2-uitstoot. Omdat een aanpak met commerciële warmte­ leveranciers niet haalbaar is, zet het college in op de ontwikkeling van een Publiek Integraal Warmtebedrijf (PIW). Daarmee sluit Den Haag vooruit­lopend op nieuwe wetgeving (Wcw) aan bij een landelijke ontwikkeling om warmtenetten,

Ten derde zal de raadpleging die we najaar 2024 hebben georganiseerd voor het warmteprogramma ook bruikbare resultaten leveren voor het PIW en waar mogelijk worden meegenomen in de voorbereiding voor het PIW. Planning: Q2 2025: raadsvoorstel over partnerkeuze publiek warmtebedrijf en reservering van de benodigde middelen. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners

Ten tweede wordt de ontwikkeling van nieuwe warmtenetten in Den Haag bevorderd door ondersteuning van lokale initiatieven. Het toekomstige PIW en de lokale initiatieven zijn namelijk aanvullend op elkaar. De lokale initiatieven krijgen ondersteuning via de Actielijn Bewonersinitiatieven Warmtenetten (RIS320044). Op deze manier krijgen de bewonersinitiatieven die dat nodig hebben

3 Gebaseerd op data uit de openbare (CBS) Klimaatmonitor over het energieverbruik in Den Haag tot en met 2021 en uitgaande van ontwikkeling van 4.000 nieuwe woningen per jaar, conform het coalitieakkoord.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

‘opgroeiruimte’ om collectieve warmtenetten te realiseren. Er wordt onderscheid gemaakt tussen initiatieven die streven naar een middelgroot warmtenet en initiatieven die streven naar een mini-warmtenet.

9

< I N HOU D

Energietransitie

Figuur 3 geeft een eerste indicatie van de reductie van de CO2-uitstoot van de sector wonen in 2030 als gevolg van twee van de icoonprojecten: de EFG-labelaanpak en de ingroei van warmtenet­ aansluitingen gevoed met schone warmte. Naast de impact van deze twee icoonprojecten zijn de verwachte effecten op de CO2-uitstoot opgenomen van de woninggroei, van de vergroening van de landelijke elektriciteitsmix en van de autonome reductie van de warmtevraag op basis van het

100

Kiloton CO2

-50

De energietransitie is niet mogelijk zonder bewoners­, ondernemers en andere stakeholders in de stad. We hebben de talrijke initiatieven, goede voorbeelden en betrokkenheid van koplopers in de stad nodig om iedereen mee te krijgen in het verminderen van energieverbruik en de overstap naar schone energie. We ondersteunen daarom bewonersinitiatieven en coöperaties en willen handelingsperspectief en duidelijkheid geven aan de stad (zie ook hoofdstuk 3.3). De transitievisie warmte beschrijft de bronnen voor duurzame warmte voor de stad. Voor veel wijken is een collectief warmtenet met een duurzame bron een goede toekomstbestendige oplossing. Deze wijken zijn in de transitievisie warmte veelal aangegeven als de 'groene wijken'. In delen van Den Haag Zuidwest, Mariahoeve, CID, Binckhorst en de Schilderswijk zijn hiernaar onderzoeken gedaan of gaande.

CO2-reductie wonen tot 2030 +32,5

50 0

2.3 Samen met de stad: uitvoering per wijk, buurt of gebied

Stedelijk Energieplan Den Haag (RIS306869). Alle andere acties uit deze werkagenda dragen verder bij aan het terugdringen en het verduurzamen van het energieverbruik. De CO2-reductie als gevolg van die andere acties uit deze werkagenda, of uit één van de drie andere werkagenda's, is niet verwerkt in deze indicatie.

-20 -40 -75

-60

-100

-174

-150

-161 -201

-200 -250 -300

We werken nu aan een specifieke aanpak voor deze wijken. De komende jaren zullen we de transitievisie warmte uitwerken in uitvoeringsplannen per buurt, wijk of gebied. Voor eind 2026 wordt de Transitievisie warmte vervangen door een op de Transitievisie warmte gebaseerd en geactuali­ seerd warmteprogramma (instrument onder de Omgevingswet). De planning voor het opstellen van uitvoeringsplannen voor de volgende wijken is onder meer afhankelijk van de ontwikkeling van het toekomstig PIW, de warmtekavelstrategie en de beschikbaarheid van bronnen.

-362,5

-350

-397,5

-400 -450 Woninggroei

Reductie CO2 wonen tot 2030

Autonome reductie van de warmtevraag

Verduurzaming elektriciteitsmix

Project EFG-labelaanpak

Project aanleg warmtenetten en duurzame bronnen CR-plein

Minimale reductie

Maximale reductie

Toename

Zodra er meer duidelijkheid is over deze ontwik­ kelingen wordt de planning van uitvoeringsplannen voor nieuwe wijken uitgewerkt. Daarover meer in hoofdstuk 4. De uitvoeringsplannen maken duidelijk welke bronnen de warmte zullen leveren

Figuur 3 Indicatie van de jaarlijkse reductie van directe CO2-uitstoot door twee van de icoonprojecten ten opzichte van de totale CO2-uitstoot woningen: de EFG-labelaanpak en de ingroei van warmtenetaansluitingen gevoed met schone warmte. De verwachte CO2-reductie door alle andere projecten uit de werkagenda's zijn hierin niet verwerkt.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

10

in het gebied en wat het benodigde isolatieniveau is voor woningen en andere gebouwen. Daarnaast gaan de uitvoeringsplannen in op de planning, de financiering en de wijze waarop belanghebbenden betrokken worden: bewoners, ondernemers en buurt- en bewonersinitiatieven. We hanteren als uitgangspunt dat de voorkeur uitgaat naar lokale duurzame warmtebronnen en dat toekomstige warmteoplossingen duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar moeten zijn. In de (hybride) warmtepompbuurten uit de transitie­ visie warmte voldoen individuele maatregelen en oplossingen op dit moment veelal beter aan deze voorwaarden dan collectieve oplossingen. Collectieve oplossingen zijn in deze wijken vaak nu nog te duur en te ingewikkeld om uit te voeren omdat er veelal verschillende typen oude en slecht geïsoleerde woningen staan die verschillende eigenaren hebben. Kleinschalige duurzame oplossingen­passen hier om deze redenen nu beter. De gemeente doet in deze buurten echter heel veel om bewoners te onder­ steunen bij de energie­transitie. In deze 'gele wijken’ zijn isolatiemaatregelen (dak-, muur-, glas- en vloer­ isolatie) altijd zinvol. Dit geldt ook voor de overstap op inductie koken en de aanschaf van zonnepanelen. Ook zijn (voornamelijk hybride) warmtepompen in deze wijken een goede oplossing voor de komende tien-vijftien jaar om zowel de energiekosten als de CO2-uitstoot aanzienlijk te verlagen.

De gemeente ondersteunt woning- en gebouweigenaren bij het nemen van deze maatregelen. Daar waar bewoners gezamenlijk aan collectieve warmtenetten willen werken en daar draagvlak voor is bieden we de Actielijn Bewonersinitiatieven Warmtenetten (RIS320044) aan om bewoners­ initiatieven nog intensiever te ondersteunen. Hiermee helpen we bewoners om van ideeën naar haalbare plannen te komen voor kleinschalige warmtenetten. Afhankelijk van de omvang van het bewonersinitiatief stellen we zowel budget als

< I N HOU D

Energietransitie 3 STADSBREDE PROJECTEN EN INSTRUMENTEN

personele capaciteit beschikbaar. Het maximale budget voor een groter initiatief kan oplopen tot € 100.000,- per jaar. Deze middelen worden niet direct aan bewonersinitiatieven uitgekeerd, maar ingezet voor het inkopen van benodigde diensten en onderzoeken. Participatie: Het betrekken van bewoners, ondernemers en buurt- en bewonersinitiatieven is essentieel bij het opstellen van alle uitvoeringsplannen. In hoofdstuk 4 beschrijven we voor ieder uitvoeringsplan hoe bewoners en gebruikers een rol hebben bij het opstellen van de plannen. Planning: De eerste drie uitvoeringsplannen voor delen van Zuidwest, Mariahoeve en Binckhorst, zijn afgerond in 2023. Een planning voor uitvoeringsplannen voor andere gebieden volgt zodra er meer duidelijkheid is over de ontwikkeling van het toekomstig PIW en de toekomstige kavelstrategie.

We helpen woning- en gebouweigenaren en VvE's om energie te besparen. Naast de reductie van CO2, helpen we inwoners daarmee om hun energierekening te verlagen en dragen we bij aan het bestrijden van energiearmoede. We onderscheiden stadsbrede dienstverlening (3.1), financiële instrumenten (3.2) en overkoepelende projecten (3.3) om de energietransitie te versnellen.

Indicatoren: - Het isoleren van woningen

3.1 Stadsbrede dienstverlening

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte Eén van de drie componenten uit de EFG-labelaanpak is een stadsbrede dienstverlening voor alle huurders, woningeigenaren en VvE’s in de stad. Het doel van deze dienstverlening is dat er per jaar bij 3.500 woningen isolatiemaatregelen worden uitgevoerd. Bovendien is er een aanbod om bewoners te helpen bij het verminderen van hun energieverbruik en over te stappen naar schone energie. Inwoners kunnen bij de gemeente terecht voor advies over het verduurzamen van hun woning en voor informatie over de stand van zaken van de energietransitie in de verschillende wijken

- Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het betrekken/activeren van inwoners - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

11

van Den Haag. Ook kunnen individuele bewoners, bewonersorganisaties en bewonersgroepen bij de gemeente terecht met hun vragen en ideeën over verduurzaming. Zoals via: • Hou van je Huis • VvE-balie • Huurbalie • Subsidieadviseurs • denhaag.nl Hou van je Huis is een gemeentelijk informatiepunt waar iedereen terecht kan voor informatie en advies over woningverbetering en verduurzaming.

< I N HOU D

Energietransitie

De VvE-balie richt zich op het op orde krijgen van de organisatorische en financiële basis van VvE’s én op het onderhouden en verduurzamen van woningen die onderdeel zijn van een VvE. De VvE-adviseurs ondersteunen het VvE-bestuur of -leden die een initiatief tot verduurzaming willen nemen door begeleiding te bieden en door inzicht en informatie te verschaffen. Zij helpen bijvoorbeeld inzichtelijk te krijgen welke stappen er genomen moeten worden. Naast het faciliteren helpt het college om actiever in te zetten op het stimuleren van collectieve initia­ tieven met woningeigenaren om hun woningen te verduurzamen. In de verschillende projecten wordt gewerkt met partijen zoals Helpdesk Geldzaken om integrale ondersteuning te bieden aan inwoners. De Huurbalie is opgericht om zowel huurders als verhuurders te informeren over hun rechten en plichten. De huuradviseurs van de Huurbalie helpen te bemiddelen tussen huurders en verhuurders en helpen hen als dat nodig is op weg naar de juiste instanties. Medewerkers wijzen huurders die aankloppen voor verduurzaming op hun mogelijk­ heden. Daarnaast worden huurders ondersteund bij het uitoefenen van hun initiatiefrecht wanneer zij aan de slag willen met de verduurzaming van hun woning.

Inwoners die aan de slag willen met het verduur­ zamen van hun woning kunnen bij de subsidie­ adviseurs van de gemeente terecht voor informatie en advies over landelijke- en gemeentelijke verduurzamings­subsidies en -leningen. Via Hou van je Huis, 14070 en via de gemeentelijke website denhaag.nl kunnen inwoners en VvE's van de verschillende diensten gebruik maken. De volgende diensten hebben als doel om alle bewoners van Den Haag te helpen bij energie besparen en verduurzamen en daarmee ten minste 3.500 woningeigenaren te stimuleren om hun woning te isoleren:

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

• Energiescans. Het is belangrijk dat eigenaren van huizen en appartementen onafhankelijk advies krijgen. Een belangrijk onderdeel van dit advies is een schouw van de woning en een gesprek over eventuele wensen. Op basis hiervan volgt een advies over maatregelen aan de woning om energie te besparen. De maatregelen zijn vooral gericht op isolatie. We moedigen bewoners aan om een eerste maatregel te nemen die de bewoner zelf het meest motiveert. • Technisch advies. Inwoners kunnen een afspraak inplannen met een technisch adviseur bij vragen over duurzame maatregelen en installaties. Het verstrekken van technisch advies is geen op zichzelf staand doel, maar een middel om bewoners­te ondersteunen bij verduurzaming. Daarom streeft het college ernaar dat minstens de helft van degenen die advies aanvragen, daad­ werkelijk vervolgstappen zet. • Webinars, informatieavonden, websites. Inzichtelijk maken van mogelijkheden en het aanbieden van informatie via verschillende kanalen. • Direct bespaaractie. Sociale ondernemers installeren­kleine energiebesparende maatregelen zoals radiatorfolie, tochtstrips, brievenbusborstels en LED-lampen. • Zet 'm op 70! Tijdens een huisbezoek wordt de cv-ketel ingesteld op een temperatuur van 70 graden. Daarnaast worden er andere maatregelen toegepast, zoals het vullen van de cv-installatie en het installeren van radiator­ ventilatoren en radiatorfolie.

Het project richt zich op wijken waar in de toekomst een warmtenet zal worden aangelegd en maakt inzichtelijk of de woning al klaar is om over te stappen. In 2025 zetten we de pilot, die in 2024 gestart is, voort voor geselecteerde adressen in Den Haag Zuidwest en Mariahoeve. Als de pilot succesvol verloopt, zal het project ook in andere warmtenetwijken worden uitgerold.

• Collectieve inkoopacties. We organiseren meerdere­collectieve inkoopacties per jaar voor verschillende doelgroepen en in verschillende wijken. Gedacht moet worden aan acties voor vloer­isolatie of kozijnen met isolatieglas. In samenwerking met Vereniging Eigen Huis heeft in 2024 een collectieve inkoopactie hybride warmtepompen plaatsgevonden. Samen met bewoners hebben we het aanbod en de boodschap geformuleerd en de actie voorbereid. • Extra aanbod voor grote VvE’s met energiemaatwerkadvies. VvE’s die in het verleden een maat­ werktraject van de gemeente hebben ontvangen, benaderen we met een aanbod en extra bege­ leiding om ze te helpen vervolgstappen te zetten. • Energiecoaches. Dit zijn veelal vrijwillige energie­ coaches die worden opgeleid om wijkgenoten te stimuleren duurzame maatregelen te nemen. Er is een apart opleidingstraject voor huurwoningen. Een deel van de energiecoaches krijgt een speciale opleiding tot dakcoach. De speciale dakcoaches beantwoorden vragen over onder andere groene daken, zonnepanelen en isolatie. • Gluren bij Groene Buren. We organiseren, samen met actieve woningeigenaren, een open huizenroute bij bewoners die vooroplopen in de verduurzaming van hun woning. Zo hopen we meer woningeigenaren en huurders te enthousiasmeren. • denhaag.nl. Op de website van de gemeente is er een digitaal loket voor alle onderdelen van Duurzaamheid.

Het doel hierbij is dat steeds meer inwoners en ondernemers dit digitale loket weten te vinden. • Versnellen vergunningverlening voor zonnepanelen. De afdeling Vergunningen & Toezicht versnelt samen met Monumentenzorg & Welstand de beoordeling van vergunningaanvragen. De resultaten gebruiken we om te onderzoeken of deze versnelling ook toegepast kan worden bij andere duurzaamheidsmaatregelen zoals de installatie van warmtepompen en glas­vervanging.

12

In de Erfgoedverordening Den Haag 2024 is vast­ gelegd dat het plaatsen van zonnepanelen op een plat dak bij gemeentelijke monumenten mogelijk is zonder het aanvragen van een omgevings­ vergunning voor de deel­activiteit ‘gemeentelijk monument wijzigen’. Ook zijn de indienings­ vereisten voor zonnepanelen vereenvoudigd. Dit is opgenomen in de Zonnewijzer. • Zonnewijzer Den Haag. Deze online tool helpt bewoners en gebruikers van gebouwen met tips en advies bij een vergunningaanvraag voor zonnepanelen. Het vernieuwde beleid Omgevingskwaliteit voor het plaatsen van zonnepanelen zal middels een brochure aan de Zonnewijzer worden toegevoegd. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het bestrijden van energiearmoede - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

< I N HOU D

Energietransitie

3.2 Financiële instrumenten Stadsbreed zetten we financiële instrumenten in, zoals gemeentelijke subsidies en kortingen om inwoners of VvE's te stimuleren om hun woning te verduurzamen. Daarnaast helpen we onze inwoners gebruik te maken van subsidies en regelingen op lokaal en nationaal niveau, door waar dat nodig is ondersteuning te bieden bij de subsidieaanvraag. Financiële instrumenten die specifiek op een gebied of doelgroep gericht zijn, beschrijven we in hoofdstuk 4 en 5. Subsidies. In aanvulling op landelijke subsidies, zoals de Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) en de Subsidieregeling verduurzaming voor verenigingen van eigenaars (SVVE), bieden we stadsbreed verschillende regelingen waarmee we woningeigenaren en VvE's financieel ondersteunen bij verduurzaming.

Het gaat om de volgende regelingen: • Een subsidie voor koken op schone energie voor particuliere woningeigenaren en kleine particu­ liere verhuurders (er is een hoger subsidiebedrag voor ooievaarspashouders beschikbaar); • Een subsidie voor koken op schone energie voor huurders in een woning van een woningcorporatie; • Een subsidie voor het verwijderen van gaskachels en gasgeisers (extra subsidie beschikbaar voor ooievaarspashouders); • Een subsidie voor de verduurzaming van monumenten; • Een coulanceregeling voor VvE’s; • Doe-het-zelf isolatievouchers: waarmee woning­ eigenaren korting krijgen op isolatiemateriaal om hun woning zelf te isoleren; • Subsidie ‘lokale aanpak isolatie gemengde VvE's’: een subsidie om particuliere woningeigenaren in een gemengde VvE te ondersteunen bij het isoleren van het gebouw (beschikbaar in de

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

wijken Laak, Transvaal, Rustenburg-Oostbroek, Schilderswijk, Mariahoeve en Valkenboskwartier).

Participatie: We stimuleren bewoners en eigenaren gebruik te maken van de lening om hun woning te isoleren. Zij vragen zelf de lening aan en gaan aan de slag met de uitvoering, maar kunnen voor informatie en advies terecht bij de gemeente.

Zie voor meer informatie de Commissiebrief ‘Nieuwe invulling subsidies verduurzaming woningen’ (RIS314544). Voor alle beschreven subsidies geldt: Participatie: We stimuleren bewoners om subsidies aan te vragen en bieden daarbij advies van de subsidie­adviseurs. Voor de subsidie lokale aanpak isolatie gemengde VvE's werken we samen met woningcorporaties en VvE-beheerders om het toepassen van de subsidie bij gemengde VvE's te stimuleren. Planning: De regelingen lopen thans en zullen wanneer zij ten einde lopen of bij budgetuitputting worden geëvalueerd en eventueel verlengd.

- Het isoleren van woningen

Indicatoren:

- Het bestrijden van energiearmoede

- Het isoleren van woningen

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

Indicatoren:

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

- Het isoleren van woningen

- Het betrekken/activeren van inwoners VvE duurzaamheidsfonds. Dit fonds vult aan als het Nationaal Warmtefonds niet in een lening voorziet bij verduurzaming. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer VvE’s verduurzaming combineren met onderhoud, maar ook bij bedragen die boven het maximum leenbedrag of onder het minimum leenbedrag van het Nationaal Warmtefonds liggen. Vanaf begin 2025 voeren we een herziene strategie voor het VvE duurzaamheidsfonds door om beter aan te sluiten op het recentelijk geïntroduceerde, landelijke ‘Toekomstbestendig Onderhoudsfonds’.

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners Rentekorting. Het Rijk biedt VvE’s die een Energiebespaarlening afsluiten bij het Nationaal Warmtefonds 1,5% korting. Daarbovenop biedt de gemeente Den Haag 0,5% rentekorting op deze lening voor VvE’s. Daarnaast biedt de gemeente 1,5% rentekorting aan particuliere woningeigenaren, voor hen is er geen landelijke rentekorting.

13

Planning: Het VvE duurzaamheidsfonds blijft de komende jaren beschikbaar.

Planning: Gehele collegeperiode (tot en met eind 2026) beschikbaar, zolang de budgetten niet uitgeput zijn.

- Het bestrijden van energiearmoede

- Het bestrijden van energiearmoede

Participatie: We stimuleren VvE’s om gebruik te maken van de lening om hun gebouw te isoleren en ondersteunen hen bij de financieringsvraag.

Indicatoren:

- Het betrekken/activeren van inwoners Subsidie duurzame wijkactie 2023/2024/2025. Dit is een subsidieregeling waarmee we bewoners stimuleren om duurzaamheidsinitiatieven in hun wijk te ontplooien. Er is extra aandacht voor de initiatieven vanuit wijken waar relatief veel energie­ armoede voorkomt. We bieden de subsidie de komende jaren aan. Participatie: Bewoners en ondernemers doen zelf de uitvoering. We evalueren de regeling en verwerken het commentaar in de volgende regeling. We organiseren in totaal twee tot vier informatiebijeenkomsten.

< I N HOU D

Energietransitie

Subsidieregeling verduurzaming gemeentelijke monumenten Den Haag 2024. Dit is een subsidie­ regeling (RIS318056) voor het verduurzamen van gemeentelijke monumenten in gebruik als woonhuis. Deze subsidie wordt in 2024 en 2025 aangeboden. We onderzoeken de mogelijkheid de subsidieregeling te verlengen en beter toegankelijk te maken. Participatie: Woningeigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor de uitovering. We evalueren de regeling en verwerken de verbeteringen in de volgende regeling. We hebben via een webinar bekend­ heid gegeven aan de regeling. Indicatoren: - Het isoleren van woningen - Het bestrijden van energiearmoede - Het betrekken/activeren van inwoners

3.3 Overkoepelende activiteiten De overkoepelende activiteiten beslaan nieuwe stadsbrede projecten en initiatieven om de samen­ werking met en betrokkenheid van bewoners te verbeteren. Daarnaast werken we aan de energie­ transitie in strategische samenwerkingen met bijvoorbeeld andere overheden en zorgen we ervoor dat de energietransitie een plek heeft in breder beleid. Voorbeelden van zulke lopende (beleids) trajecten zijn: • De Regionale Energie Strategie Rotterdam Den Haag (RES). Hiermee geven we invulling aan een afspraak uit het Klimaatakkoord. In het kader van de RES werken we onder meer aan het project Opwekking van energie op Rijksareaal A12 + A13,

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

het provinciaal Meerjarenprogramma infra­ structuur energie & klimaat 2 (pMIEK 2) en de mer-procedure voor de opwekking van hernieuw­ bare elektriciteit. Wat participatie betreft wordt in de verkenningsfase de omgeving betrokken bij, en geïnformeerd over, de plannen voor energie­ opwekking. De gemeente Den Haag onderschrijft daarbij de ambitie uit het Klimaatakkoord dat bij de opwekking van duurzame energie sprake is van 50% lokaal eigendom. Bij de Haagse locaties die in de verkenning worden vastgesteld, zal de gemeente stimuleren dat bewoners uit de omge­ ving de mogelijkheid krijgen om te participeren in zonne-energie projecten. • We werken aan een nieuwe lobbystrategie richting de EU en Rijk met als doel een sterke positie om meer EU- en Rijksfinanciering te krijgen voor de energietransitie. • De Omgevingswet gaat gemeenten meer mogelijk­heden bieden om invloed uit te oefenen op de energietransitie. Om hier gebruik van te maken gaan we aan de slag om de energie­ transitie op een goede manier te laten aansluiten op de instrumenten van de Omgevingswet. Bijvoorbeeld door de transitievisie warmte te actualiseren en om te zetten naar het warmte­ programma, een omgevingsprogramma onder de Omgevingswet. In 2025 wordt de omgevingsvisie vastgesteld en werken we verder aan het omgevingsplan.

De samenwerking is gericht op het vergroten van het handelingsperspectief voor bewoners(initiatieven) en het verbeteren van het producten- en diensten­ aanbod voor de stad. Bewonersinitiatieven hebben veel kennis en ervaring over hun wijk en de bewo­ ners. Daarbij is er een hoge mate van betrokkenheid. We kijken samen hoe we deze elementen op een passende manier kunnen inzetten. Ook ondersteunen we initiatieven voor de overgang naar schone energie. Met de Actielijn bewoners­ initiatieven warmtenetten ondersteunen we bewoners­initiatieven die een warmtenet willen realiseren. Afhankelijk van de aard en omvang van het initiatief stelt de gemeente een bepaald budget en personele capaciteit beschikbaar. Het maximale budget voor een groter initiatief kan oplopen tot € 100.000,- per jaar voor vier jaar en voor een klein initiatief is dat € 50.000,- per jaar voor drie jaar. Deze middelen worden niet direct aan bewoners­ initiatieven uitgekeerd, maar door de gemeente ingezet voor het inkopen van benodigde diensten en onderzoeken. We ondersteunen actief energie­ coöperaties in hun zoektocht naar geschikte daken en andere plekken voor zonnepanelen. Er worden beteke­ nisvolle stappen gezet in de realisatie van tenminste één solar carport in de stad. Er is een zoektocht gestart naar geschikte locaties.

Hierbij is de grens gelegd bij parkeerterreinen die groter zijn dan 3000m2 en voor een periode van 15-20 jaar te gebruiken zijn. Middels een interne locatieverkenning met integrale afweging is gebleken dat het parkeerterrein van zwembad het Hofbad in potentie kansrijk is, temeer het zwembad de stroom direct kan afnemen. Deze locatie is inmid­ dels door het college gereserveerd. Voor deze locatie wordt momenteel invulling gegeven aan het partici­ patieplan en wordt de komende tijd het programma van eisen en het ontwerp verder uitgewerkt. Dit dient als basis voor o.a. de vergunningsaanvraag en de offerte. Tevens wordt het gesprek met familiepark Drievliet gevoerd omdat ook deze locatie geschikt lijkt voor de realisatie van een solar carport.

Samenwerking bewonersinitiatieven. We werken doorlopend aan het intensiveren van de samen­ werking met bewonersinitiatieven. Zo is er het Haags Bewonersplatform Energietransitie (HBET), werken we nauw samen met de buurtteams in diverse wijken die worden begeleid door Duurzaam Den Haag en is er een intensieve samenwerking met buurtinitiatieven binnen het Haags Klimaatakkoord;

14

Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag - Het betrekken/activeren van inwoners - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

Energie uit de Wijk Challenge. Deze wedstrijd is opgezet voor bewonersgroepen met een goed idee om in hun straat, buurt of wijk energie te besparen, op te wekken of op te slaan. Met hun plannen wordt Den Haag weer een stukje mooier en duurzamer. Winnaars van de challenge krijgen een subsidie­bedrag, de eretitel Haagse Energie Topper en een jaar lang ondersteuning van de gemeente. Bijvoorbeeld hulp bij het vinden van de juiste partners, zoals (lokale) ondernemers. Of advies bij juridische vragen, vergunningen en financiering en contact met experts van binnen en buiten de gemeente. Ook de bewonersgroepen die meedoen maar niet in de prijzen vallen, krijgen advies van de gemeente over hun project. In de loop van 2025 wordt bepaald of, en hoe, er vervolg gegeven wordt aan de Energie uit de Wijk Challenge en de resultaten.

< I N HOU D

Energietransitie

Indicatoren:

Indicatoren:

Indicatoren:

- De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energie­besparing en de energietransitie in Den Haag

- Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte

- Het isoleren van woningen

- Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling

- Het isoleren van gebouwen voor bedrijven en instellingen

- Het betrekken/activeren van inwoners - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Energie uit het afvalwater (TEA). In lijn met het coalitieakkoord is in 2024 een strategische analyse verricht naar de kansen voor Thermische Energie uit het Afvalwater (TEA), namelijk bij de afval­waterzuiveringsinstallaties Houtrust en Harnaschpolder en de bijbehorende effluent­ leidingen. Op basis van deze strategische analyse wordt er in 2025 in overleg met het Hoogheemraadschap van Delfland (eigenaar van de installaties) besloten of, en hoe, verder te gaan met de ontwikkeling van deze potentiële aquathermiebron. Indicatoren: - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Regie op Thermische Energie uit het Oppervlaktewater (TEO). In 2025 gaan we door met het verkennen en ontwikkelen van een nieuw beleidsinstrument om te sturen op Thermische Energie uit het Oppervlaktewater (TEO) samen met het Hoogheemraadschap van Delfland. Tegelijkertijd blijven we in gesprek met de warmtebedrijven die nu al TEO-systemen gerealiseerd of in de pijplijn hebben. Hierbij faciliteren we de afstemming over de maatregelen om interferentie te voorkomen.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 2 0 2 3 -2 0 2 6

100CNSC. Het EU Missielabel ‘100 Klimaatneutrale en Slimme Steden tegen 2030’ biedt de gemeente Den Haag toegang tot financiële en inhoudelijke expertise. Via de Climate City Capital Hub en de Europese Investeringsbank ontvangt Den Haag ondersteuning bij het sluitend krijgen van de businesscase voor diverse stedelijke projecten, waaronder de ontwikkeling van geothermiebronnen. Daarnaast neemt Den Haag deel aan de Climate City Mayors Advisory Group — het belangrijkste adviesen beïnvloedingsorgaan van de 100 CNSC-missie richting de Europese Commissie.

- Het (lokaal) opwekken van duurzame elektriciteit - Het (lokaal) opwekken van duurzame warmte - Het aantal warmtenetaansluitingen in de stad - Het bestrijden van energiearmoede - De kennis onder inwoners, ondernemers en andere stakeholders over energiebesparing en de energietransitie in Den Haag

Participatie: De aftrap voor de klimaattafels heeft plaats­ gevonden op 21 april 2023 met 275 mensen in de Prael. Na een drietal rondes voor de klimaattafels met lokale maatschappelijke organisaties, bewoners- organisaties en ondernemers is het Haags Klimaatakkoord gesloten. Aan de basis van het akkoord liggen 38 klimaatdeals met diverse partners in de stad. Er zijn 14 klimaatdeals afgesloten voor energietransitie. Op 15 november 2024 zijn de voortgang en de mogelijke uitbreiding van de deals besproken tijdens een evenement in het Museon.

- Het betrekken/activeren van inwoners - Kennisuitwisseling en kennisontwikkeling Haagse Daken Aanpak. Naast voor de energie­ transitie, zoals zonnepanelen, bieden Haagse daken ook kansen voor andere duurzame doelen. Denk hierbij aan het vergoenen van de leefomgeving, klimaatadaptatie en het versterken van de ecologie. Als we daken gebruiken voor

bijvoorbeeld het opwekken van schone energie of wateropvang, volgen we de Haagse dakprincipes zoals beschreven in de Haagse Daken Aanpak. In de Haagse Daken Aanpak wordt onder andere beschreven hoe we komen tot nieuw hulpaanbod voor bewoners, ondernemers en andere belang­ rijke dakdoelgroepen. Ook beschrijft de Aanpak hoe we verder samenwerken met belangrijke dakpartners als energiecoöperaties, corporaties en professionele­vastgoedeigenaren. Naast de Haagse daken Aanpak maken we gemeentelijke regels en procedures soepeler waar dit kan om, bijvoorbeeld zonnepanelen te stimuleren. In het welstandsbeleid (de Nota Omgevingskwaliteit Den Haag 2025) nemen we concrete beoordelingscriteria op voor het plaatsen van zonnepanelen in rijksbeschermde stads­gezichten. Daarnaast maken we een brochure om het beleid en de procedure uit te leggen. Deze koppelen we aan de Zonnewijzer. Participatie: De Haagse Daken Aanpak wordt positief ontvangen. In 2025 vindt de tweede editie plaats van ‘Den Haag – Uit je dak’, een publieks- en stakeholdersevenement waarbij we de stad uitnodigen om daken in gebruik te nemen.