RIS322209 Bijlage 2 Ambitie en scopebepaling Morgenstond

Ambitie- en Scopebepaling Morgenstond 2040

april 2025

VOORWOORD

Scheveningen

Centrum

In de komende twintig jaar werken we samen met inwoners, ondernemers, instanties en woningbouwcorporaties aan een betere toekomst voor de wijk Morgenstond. In het document dat nu voorligt staat beschreven wat de opgaven, wensen en ideeën zijn voor de wijk en waar de grootste kansen liggen om de wijk te verbeteren.

Kijkduin

2

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Laan van NOI

Station HS

Zuiderpark

In deze ambitie en scopebepaling beschrijven we de belangrijkste fysieke ontwikkelingen in de wijk, zoals het aantal toe te voegen woningen en voorzieningen, maar ook hoe we omgaan met de openbare ruimte. We sluiten daarbij aan bij de bestaande kwaliteiten van de wijk. Het document is opgesteld in samenwerking met verschillende partijen waaronder de woningbouwcorporaties in het gebied en er is op meerdere momenten aan inwoners gevraagd om hun wensen en idee” voor het gebied te delen. De ambitie en scopebepaling geeft Morgenstond perspectief en laat zien wat we voor de wijk belangrijk vinden en waar we in de komende twintig jaar aan werken om van Morgenstond een leefbare en toekomstbestendige wijk te maken.

Centraal station

Morgenstond

Morgenstond Ligging van Morgenstond in Den Haag

INHOUD 1 Inleiding

4

3 Ambities voor Morgenstond

1.1 Aanleiding

1 Een fijne wijk voor iedereen

1.2 Doel en status ambitie- en scopebepaling

2 Werken en ontwikkelen in eigen wijk

1.3 Scope

3 Duurzame woonbuurten met een eigen identiteit

1.4 Totstandkoming

4 Goed en veilig verbonden

20

5 Gezonde groenblauwe wijk

2 Een beeld van de wijk

8

6 Basissystemen toekomstbestendig

2.1 Blik op het verleden 2.1.1 Plan van Dudok

4 Toekomstperspectief

2.1.2 Ruimtelijke opzet en programma

Leyweg Centrum van Zuidwest

2.1.3 Conclusie

Morgenstond Oost Stadsleven aan het park

2.2 Veranderingen in de tijd 2.1.1 Bevolking

34

Morgenstond Zuid Leven in de Wederopbouwbuurt Morgenstond West Kindvriendelijk wonen

2.2.2 Herstructurering 2.2.3 Veranderingen in de voorzieningen 2.3 Morgenstond vandaag de dag

5 Verdere planvorming

52

5.1 van Ambitie- en scopebepaling naar gebiedsprogramma

2.3.1 Opgaven in de wijk

5.2 Milieueffectrapportage Den Haag Zuidwest

2.3.2 Opgaven per deelgebied

5.3 Financiën

2.3.3 Kwaliteiten van de wijk

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

3

1

Inleiding 4

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

1.1

Aanleiding

Morgenstond is een naoorlogse wijk in het stadsdeel Escamp die aan het begin van de jaren vijftig werd gebouwd. De wijk maakt deel uit van Den Haag Zuidwest, waar ook Moerwijk en Bouwlust-Vrederust onder vallen. Kenmerkend voor Morgenstond is de structuur met groene singels en de rechthoekige stedenbouwkundige opzet, die de wijk in zes buurten verdeelt. Het zogenaamde ‘rondje Morgenstond’ loopt als een groenblauwe verbinding door de gehele wijk. Langs deze route zijn veel voorzieningen. Centraal in de wijk ligt het winkelcentrum Leyweg waar mensen terecht kunnen voor de belangrijkste dagelijkse voorzieningen. Iedere week wordt hier een markt gehouden.

voor het verbeteren van de betreffende wijken. Morgenstond is een van deze wijken. Om de doelstellingen en uitgangspunten van het Nationaal Programma en de structuurvisie voor Morgenstond verder uit te werken hebben we als gemeente een ambitie- en scopebepaling voor de wijk opgesteld.

1.2 Doel en status ambitie- en scopebepaling Met de ambitie- en scopebepaling leggen we de belangrijkste richtlijnen vast voor de ruimtelijke en programmatische ontwikkeling van Morgenstond, zodat de wijk de komende jaren kan uitgroeien tot een fijne en toekomstbestendige plek.

Dit is de uitwerking van de eerdergenoemde structuurvisie Den Haag Zuidwest. Deze structuurvisie schetst het toekomstperspectief voor dit deel van Den Haag en ook de invulling voor Morgenstond. Dit wordt verder uitgewerkt in een gebiedsprogramma. Werken met een gebiedsprogramma Het gebiedsprogramma is in de Omgevingswet een belangrijk instrument om nieuwe gebiedsontwikkeling vorm te geven. Een gebiedsprogramma biedt een kader voor besluiten van de gemeente over investeringen, bouwaanvragen en wijzigingen in het omgevingsplan. Het geeft uitgangspunten voor de gebiedsontwikkeling, waarbij met allerlei zaken rekening wordt gehouden. Hierin komen verschillende aspecten van de fysieke leefomgeving samen. In

In de laatste vijftig jaar ging de wijk er in vele opzichten op achteruit. Eén van de oorzaken is de grote verandering van de bevolkingssamenstelling in de wijk. De grootte van het gemiddelde huishouden is afgenomen en de economische situatie van inwoners is aanzienlijk slechter dan in andere delen van de stad. Veel woningen in de wijk zijn verouderd en moeten gerenoveerd en verduurzaamd worden. Er worden veel meldingen gedaan van verloedering van de openbare ruimte. De sociale problematiek in de wijk is groot en er zijn veel geregistreerde misdrijven bekend. Kortom de leefbaarheid in Morgenstond staat onder druk. Om de wijken in Den Haag Zuidwest te verbeteren en op te trekken naar het Haags gemiddelde ging het Nationaal Programma Den Haag Zuidwest van start. Inwoners, ondernemers, instanties en bedrijven werken samen aan een beter perspectief voor Den Haag Zuidwest. Aansluitend op dit Nationaal Programma stelde de gemeenteraad in december 2023 de structuurvisie voor Den Haag Zuidwest vast (RIS 315261). Deze structuurvisie geeft een toekomstperspectief voor dit deel van Den Haag en beschrijft de belangrijkste doelstellingen en ruimtelijke uitgangspunten Planproducten van de gemeente Den Haag onder de Omgevingswet AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

5

wekelijks wordt er een markt gehouden.

toekomstbestendige wijk.

In de laatste vijftig jaar is de wijk in vele opzichten hard achteruitgegaan. Eén van de oorzaken ligt in een grote verandering van de bevolkingssamenstelling in de wijk waarbij er in Morgenstond veel inwoners uit kwetsbare doelgroepen zijn bijgekomen. De gemiddelde het gebiedsprogramma geven we concreet aan hoe huishoudgrootte is sterk afgenomen en de we de ambities en kaders uit de ambitie- en scopeeconomische situatie van inwoners is aanzienlijk bepaling uitwerken tot concrete projecten in de wijk. slechter dan in andere delen van de stad. De Ook wordt bestaande vermeld wanneer we wat willen doen. Het woningvoorraad in de wijk is sterk gebiedsprogramma een ontwikkelingsvisie en verouderdomvat en moet worden gerenoveerd en -strategie die we samen met belangrijkste stakeverduurzaamd en erdeworden veel meldingen gedaan van verloedering van de openbare holders in de wijk vormgeven. ruimte. De sociale problematiek in de wijk is groot en er zijn veel geregistreerde misdrijven bekend. Kortom de leefbaarheid in Morgenstond 1.3 Scope staat onder druk.

De structuurvisie gaat over Den Haag Zuidwest. De de wijken in Den Haag Zuidwest scope van Om het gebiedsprogramma richt zich opweer de te trekken naar het Haags gemiddelde gehele wijkop Morgenstond.

is het Nationaal Programma Den Haag Zuidwest opgestart om samen met inwoners, ondernemers, instanties en bedrijven samen te 1.4 Totstandkoming werken aan het verbeteren van het perspectief De ambitie-voor en scopebepaling voor Aansluitend Morgenstond Den Haag Zuidwest. opisdit opgebouwdNationaal uit vier bouwstenen. AanHaag de hand van Programma Den Zuidwest heeft deisgemeenteraad 2023 heeft deze bouwstenen de ruimtelijkeInendecember programmatide Structuurvisie sche verkenning uitgevoerd.voor Dit Den zijn: Haag Zuidwest vastgesteld (RIS 315261). Deze structuurvisie is een toekomstperspectief voor Den • Participatie vanstevig bewoners en stakeholders; Haag Zuidwest en beschrijft de belangrijkste • Analyse van beleid, kwaliteiten en opgaven in de doelstellingen en ruimtelijke uitgangspunten wijk; voor het verbeteren van Den Haag Zuidwest.

8

6

• Integrale werksessies over beleid en kwaliteiten; • Opgaven en bepalen van de programmering.

Morgenstond kader) als onderdeel van Den Zuidwest (roze) Afbeelding (rood 1: Morgenstond onderdeel van Haag Den Haag Zuidwest

Participatie in Morgenstond De participatie vond op verschillende manieren en op meerdere momenten plaats. Dit begon met het voeren van gesprekken met de belangrijkste stakeholders en eigenaren in het gebied. Aan hen is gevraagd welke opgaven zij voor Morgenstond zien en hoe de wijk in de komende jaren zou moeten worden verbeterd. Daarnaast is er een uitgebreide participatieronde geweest, waarbij specifiek aandacht was voor jongeren en kinderen. Voor de kinderen is de zogenaamde DOE-plaat ontwikkeld. Deze (school) plaat is uitgedeeld op vier basisscholen in Morgen-

stond. Deze werd tijdens lessen gebruikt om kinderen te vragen wat zij belangrijk vinden in de wijk. Het project heeft enige tijd stilgelegen, omdat eerst de structuurvisie Den Haag Zuidwest afgerond moest worden. Bij de herstart van dit traject kwamen we tot de conclusie dat de belangrijkste inzichten uit de participatie in 2020/21 geëvalueerd moesten worden. Bij het wijknetoverleg vroegen we met welke groepen we in 2024 zouden moeten spreken om de uitkomsten uit de participatie aan te scherpen. In het najaar van 2024 is vervolgens met deze groepen gesproken. Een uitgebreidere weergave van het traject is terug te lezen in het participatieverslag (zie bijlage 1).

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Interne gesprekken beleidsafdelingen Bij de verschillende afdelingen van de gemeente is input verzameld om te komen tot de belangrijkste ruimtelijke en programmatische uitgangspunten voor de wijk. De volgende thema’s waren daarbij leidend: • Identiteit • Wonen en leven • Commerciële voorzieningen en bedrijven • Overige voorzieningen • Mobiliteit • Groen, water en openbare ruimte • Duurzaamheid

Kansenkaart

56

Vier deelgebieden van Morgenstond Iedere afdeling gaf aan wat de belangrijkste wensen en uitgangspunten voor bovenstaande thema’s zijn. De gezamenlijke input vormde het startpunt voor de werksessies. Integrale werksessies We werken met een integrale aanpak. Dit houdt in dat we Morgenstond als geheel bekijken, waarbij alle relevante onderdelen en aspecten worden meegenomen. We combineren verschillende disciplines, perspectieven of belangen om tot een samenhangende oplossing te komen. Voor het organiseren van de integrale werksessies vormden de algemene uitgangspunten die door de verschillende beleidsafdelingen zijn geformuleerd voor de eerdergenoemde thema’s de basis.

Kansenkaart uit de structuurvisie Zuidwest Morgenstond is op te delen in vier deelgebieden: Oost, Zuid, West en Leyweg. Hoewel de Leyweg geen officiële buurt van Morgenstond is, kan dit deel toch als een deelgebied worden aangewezen. De kwaliteiten en opgaven van het gebied zijn uniek en vragen om een eigen kijk en aanpak. Voor de vier deelgebieden werkten we de verschillende ambities uit. Het belangrijkste doel van de integrale werksessies was om de specifieke identiteit van de deelgebieden te benoemen en daarbij aan te geven wat de belangrijkste kwaliteiten van deze gebieden zijn of zouden moeten worden.

Programmering In samenwerking met de corporaties maakten we een verdiepingsslag voor de benodigde woningen in het gebied. Er is gekeken waar er verder verdicht kan worden. Verdichting houdt in dat er compacter wordt bebouwd of de grond efficiënter wordt gebruikt. Het gaat bijvoorbeeld om hoogbouw, het toevoegen van woningen in bestaande wijken of het beter benutten van lege gebouwen. De zogenaamde kansenkaart uit de structuurvisie was hiervoor de leidraad. Op de kansenkaart voor Morgenstond zijn gebieden aangegeven waar kansen liggen voor verbetering en groei. Voor de vier deelgebieden zijn de wensen voor verdichting benoemd. Ook is gekeken hoe deze opgave zich verhoudt tot andere doelen in de wijk zoals (publieke) voorzieningen, commerciële voorzieningen en bedrijven, openbare ruimte en mobiliteit.

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

7

Dit hoofdstuk schetst een beeld van de wijk. Het laat zien hoe Morgenstond is ontworpen en tot bloei kwam. Ook toont het aan welke ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen de wijk hebben veranderd. Tenslotte worden de belangrijkste opgaven en potentie van Morgenstond benoemd en welke ontwikkelingen er spelen in de nabije toekomst.

2 8

Een beeld van de wijk

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

scholen, kerken en buurtvoorzieningen waren gekoppeld gekoppeld aan aan deze deze groenstructuur. groenstructuur.

2.1

Blik op het verleden

2.1.1

Plan van Dudok

Meerd Meerd een een b b een een w w hiërar hiërar zorge zorge vriend vriend conta conta tussen tussen binne binne buiten buiten moes moes cohes cohes gebou gebou moed moed en en wa wa veren veren

Morgenstond is één van de wederopbouwwijken van Den Haag. Stedenbouwkundige en architect Willem Dudok ontwierp het stedenbouwkundige plan na de Tweede Wereldoorlog, in 1949, vanuit het moderne gedachtegoed van licht, lucht en ruimte. Stedenbouwkundige uitgangspunten Door heel Den Haag liggen zogenaamde ‘lange lijnen’, wegen die parallel aan de kust lopen, met haaks daarop de dwarslijnen richting de kust. Zo is bijvoorbeeld de Leyweg een oude dwarslijn. Het uitbreidingsplan van Dudok borduurde voort op deze Haagse structuur. De hoofdwegen met een ruime maat en lange bomenrijen vormen goede doorlopende verbindingen naar de omliggende wijken. Door de structuur van de hoofdwegen ontstonden er zes kleinere buurten. Later werden deze administratief samengevoegd tot de huidige buurten: MorgenstondOost, Morgenstond-Zuid, Morgenstond-West en Leyweg. Dudok ontwierp daarnaast een secundaire structuur van singels en groen die - als in een Schotse ruit - tussen de hoofdstructuren van Morgenstond ligt. Via dit groene ‘rondje Morgenstond’ zijn alle buurten met elkaar verbonden. Veel voorzieningen, zoals scholen, kerken en buurtfaciliteiten, liggen aan deze groenstructuur. Het uitgangspunt was een wijkopzet waarbij telkens wooneenheden van circa negentig woningen werden gebouwd. Meerdere wooneenheden samen vormden een buurt en meerdere buurten vormden samen de wijk.

Wijkgedachte Dudok wilde een mooie en ruim opgezette wijk creëren, die zou zorgen voor een hoge levenskwaliteit voor de bewoners. Daarnaast wilde hij ook het gedrag van mensen sturen. Dudok geloofde dat de gekozen ruimtelijke hiërarchie (woning-complex-buurt-wijk) zou leiden tot intensief contact binnen het gezin, vriende-

In In jare jare de de an an wijk, wijk, w w waar waar de de jar jar wonin wonin meer meer Met Met a a

De hoofdwegen uit het plan van Dudok

Het rondje Morgenstond in het plan van Dudok

Hoofdstructuur van Morgenstond lijk contact met de buren en vluchtig contact met de Hoofdstructuur van Morgenstond

Groene het ‘rondje Wijzigingen in het plan van Groene substructuur, substructuur, hetDudok ‘rondje Morgenstond’ Morgenstond’ Op een aantal plekken in Morgenstond is uiteindelijk afgeweken van het originele plan van Dudok. De Leyweg werd vergroot en verbreed als winkelcentrum voor de wijk. Er werden extra bijzondere functies toegevoegd, zoals een warenhuis en een bioscoop aan de Leyweg en een zwembad aan de Loevesteinlaan. Door de woningnood na de oorlog paste de gemeente de plannen aan en werden er in Morgenstond veel portiek-etageflats van vier lagen gebouwd. Dat was destijds het maximumaantal bouwlagen zonder

wijkbewoners. De gebieden tussen de bouwblokken, zoals binnenhoven of binnentuinen, dienden als gemeenschappelijke buitenruimtes voor buurtcontact. Deze plekken moesten een gevoel van saamhorigheid en cohesie bevorderen. Toen Morgenstond in de jaren vijftig werd gebouwd, had nog bijna niemand een auto, bleven moeders thuis, speelden kinderen op straat en was er een sterk ontwikkeld buurt-, wijken verenigingsgevoel.

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

9

gelegen tussen Moerwijk (de eerste wijk van het uitbreidingsplan) en Bouwlust Vrederust (het laatste ontwikkelde deel van Zuidwest). Het plan voor de wijk Morgenstond werd in 1949 uitgewerkt op basis van het eerdere uitbreidingsplan van architect en dat er een lift gebouwd hoefde te worden. Hierdoor stedenbouwkundige Willem Dudok. ontstond een homogene wijk, zonder grondgebonden

eengezinswoningen. De woningen werden wel breder

Plan van Dudok en minder diep, zodat in meer vertrekken daglicht kon binnenvallen. Naast de traditionele portiekflats waren

InerMoerwijk varieerde Dudok noggebouwen, met ook galerijflats en enkele hogere vooral verschillende woningentypen (portieken langs de hoofdwegen, zoals de Dedemsvaartweg. eengezinswoningen), maar door woningnood Ook kwamen er extra flats, zoals op de de kop van de de oorlog jaren zestig verrezen vier torenflats inMeppelweg. de jaren naInde werden de plannen rond het Drentheplantsoen. oorspronkelijke plan aangepast werden er inHet Morgenstond van Dudok 7.500 woningen. Er werden uitvooral veel omvatte vierlaagse portiekflats gebouwd. eindelijk ongeveer huizen gebouwd. Hierdoor ontstond9.200 een homogene wijk, zonder eengezinswoningen. De woningen werden wel breder minder diep, zodat meer vertrekken 2.1.2 enRuimtelijke opzet enin programma daglicht kon toetreden. Lange lijnen en mobiliteit Toen dit deel van de stad werd gebouwd, hadden nog

Op een andere plekken in werd Morgenstond niet veelaantal mensen een auto. De auto wel gezien werd ook afgewekenvan vandehet plan van als het vervoermiddel toekomst. DeDudok. straten en wegen in Zuidwest zijn daarom ruimten opgezet. Daarbij Het Almeloplein werd verkleind, behoeve van was ook plaats voor fietsers en voetgangers. Openextra woningen en de Leyweg werd vergroot en baar vervoer is paswinkelcentrum later, vanaf de jaren de wijk verbreed als een voor70, deinwijk. Er gerealiseerd. Dudok had wel een treinrondje in het werden bijzondere gebouwen toegevoegd, zoals oorspronkelijke plan opgenomen, maar deze is nooit het warenhuis, de bioscoop en het wijkcentrum. aangelegd. Ook werd er op de hoek van de Melis Stokelaan en blauw enGroen de Loevesteinlaan een zwembad gebouwd. Morgenstond is ontworpen met veel groen op alle Er werd een aantal hogere gebouwen niveaus. Vanuit de woning kom in de bintoegevoegd, zoals op de kop je van degroene Meppelweg nentuin, vanaf daar wandel je naar de groenstroken enlangs in de jaren ‘60 de vier torenflats rond het de doorgaande wegen, die weer doorlopen tot Drentheplantsoen, die het hart van het groene aan een park of het buitengebied. Water is ook een assenkruis markeren.

Het assenkruis is open belangrijk element in de wijk, met singels en als andere groene zone ontworpen buurten waaren waterpartijen die bijdragentussen aan de de ecologische de en in de waarin visuele aantrekkelijkheid van desportvelden omgeving. wijken voorzieningen zoals Het ‘rondje Morgenstond’ is een speciale singelstruceen plek kregen. Het groene assenkruis is in tuur, een groenblauwe die door heel de wijk Morgenstond altijd watstructuur versnipperd geweest, heen loopt. door de gebouwen die daarin geplaatst zijn. Vanuit de hoofdstructuur van Zuidwest is er het groene assenkruis: Dit vormt een open groenblauwe zone tussen de buurten en wijken in, waarin ook voorzie-

10

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

bron

ningen zoals sportvelden een plek kregen. Een groot deel van Morgenstond is onderdeel van de Stedelijke Groene Hoofdstructuur, de groene kerngebieden en hoofdboomstructuur in de stad.

le en maatschappelijke faciliteiten kregen een plek in de plinten van woongebouwen. Daardoor zijn er verspreid over heel Zuidwest strips en winkelcentra aanwezig. In Morgenstond zie je dit specifiek terug bij de singelstructuur van het rondje Morgenstond. Langs deze route kregen veel voorzieningen een plek, zoals scholen en sportfaciliteiten.

De oorspronkelijke bebouwingsstructuur van Zuidwest is open, met losse blokken en daartussen groene binnentuinen. Dit groen is bedoeld voor gemeenschappelijk gebruik. De binnentuinen en buurttuinen 2.1.3 Conclusie bieden een rustige plek voor bewoners. Tussen de gebouwen en de straat is vaak een groene strook Dudok ontwierp een groene en voor die tijd moderne met bomen ontworpen, ook wel het groene matje wijk. De opzet kent een sterke ruimtelijke hiërarchie, Zwembad genoemd. De Morgenstond, 1966. Haags Gemeentearchief waarmee de wijkbebouwing goed aansloot op de rest Voorzieningen in Morgenstond Bij de bouw van Den Haag Zuidwest werden tal van kleinschalige voorzieningen gerealiseerd, verspreid over de verschillende wijken en buurten. Commercië-

van de stad. De wijkgedachte was het uitgangspunt. Er ontstond een levendige, florerende wijk, die in de loop van de tijd veranderde. Dit wordt beschreven in de volgende paragraaf van dit hoofdstuk.

Kruising Leyweg - Melis Stokelaan in 1957: het optimistische perspectief van de wederopbouw

bron

2.2

Veranderingen in de tijd

In de jaren zestig en zeventig groeide Morgenstond, net als de andere delen van Zuidwest, uit tot een levendige wijk. Waar jong en oud met plezier woonde en waar veel groen en voldoende voorzieningen aanwezig waren. Vanaf de jaren tachtig vertrokken echter veel van de oorspronkelijke bewoners en raakte de wijk langzaam in verval. Deze paragraaf beschrijft welke ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen dit veroorzaakte. Ook geven we aan welke pogingen zijn gedaan om Morgenstond te verbeteren.

2.2.1

Bevolking

Na de oplevering trok Morgenstond veel jonge gezinnen aan, dit zorgde voor een snelle bevolkingsgroei. Aanvankelijk woonden er ongeveer 36.000 mensen in de wijk (Wijkbeschrijving Morgenstond). Aanvankelijk was het een homogene bevolkingssamenstelling, die voornamelijk bestond uit Nederlandse gezinnen. In de daaropvolgende jaren daalde het aantal inwoners gestaag, tot ongeveer 16.500 in 2005. Deze daling werd deels veroorzaakt door de zogenaamde verdun-

Winkelcentrum Leyweg vandaag de dag

ning van huishoudens, net als de landelijke trend. Er wonen steeds minder mensen in de beschikbare woningen. Dit komt enerzijds doordat mensen steeds groter willen wonen, zoals echtparen en alleenstaanden in gezinswoningen. Anderzijds zijn er steeds minder grote gezinnen. Ook in Morgenstond is de gemiddelde grootte van een huishouden door de jaren heen afgenomen. Dit verschilt wel per buurt: gemiddeld is in Morgenstond-Oost de huishoudgrootte het kleinst en in Morgenstond-West het grootst. Dit zie je ook terug in de cijfers van het aantal inwoners per buurt. In West wonen bijna 2.000 inwoners meer dan in Oost. Sinds 2005 is het aantal inwoners in de wijk weer gestegen, tot bijna 21.000 in 2024. Tegenwoordig is de samenstelling van huishoudens meer divers, met een mix van alleenstaanden, stellen zonder kinderen en kleine gezinnen. Ook worden mensen gemiddeld steeds ouder en blijven ze langer thuis wonen. Tegenwoordig is Morgenstond een diverse wijk met veel verschillende culturen en leefstijlen. De wijk kent veel zogenaamde ‘light users’ van cultuur. Dat betekent dat voor veel mensen het bezoeken van cultuur ongebruikelijk is. Veel inwoners

hebben de voorkeur voor kleinschalige en laagdrempelige activiteiten; ze bezoeken liever een festival dan een museum. Andere rol van sociale huurwoningen Tijdens de bouw van Morgenstond fungeerde een sociale huurwoning als een emancipatiemachine. Je kon sociaaleconomisch kwetsbaar binnenkomen en sterker uitstromen. Tegenwoordig vindt die ontwikkeling steeds minder plaats. De uitstroom van hogere inkomens is groter, terwijl de laagste inkomens vrijwel niet uitstromen. Hierdoor neemt de concentratie van kwetsbare groepen in de sociale huursector al jaren toe. Daarnaast zorgen individualisering, internationalisering en informalisering ervoor dat maatschappelijke verbanden veel losser zijn dan vroeger en veel mensen op zichzelf zijn. De gemeenschapszin is afgenomen en sociale controle werkt daardoor veel minder. Het aantal mensen dat zich eenzaam voelt in Morgenstond is op dit moment groot vergeleken met de rest van Den Haag. Dat gevoel is door de jaren heen steeds meer gegroeid. Dit zie je terug in het gebruik van de collectieve binnentuinen, deze waren ooit van iedereen en werden intensief gebruikt, maar zijn nu van niemand en worden als onveilig ervaren.

Zuid

West

Oost

Totaal wijk

Aantal inwoners

6.635

7.961

6.149

20.745

Bevolkingsdichtheid

141,5

133,8

105,2

125,8

Huishoudgrootte

2,08

2,28

1,77

2,04

Inwoners van Morgenstond 2024 (bron: Den Haag in Cijfers) AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

11

2.2.2

Herstructurering

Na de start van de bouw ruim zeventig jaar geleden is er ook qua huizen in Morgenstond veel veranderd. Bij de bouw van de wijk werden in totaal 9.200 woningen gerealiseerd. Tegenwoordig zijn er bijna 10.000 woningen. Door de jaren heen zijn er verschillende ingrepen gedaan, zoals de bouw van wooncomplex Muidenstein eind jaren zestig in het groene assenkruis. Vanaf de jaren negentig investeerden de gemeente en corporaties flink in de wijken in Zuidwest. Het Integraal Uitvoeringsplan (IUP) uit 1995 gaf de herstructurering een impuls met een investering van een miljard gulden. Door renovatie en buurtvernieuwing verbeterde de woonkwaliteit en werd het woningaan-

Typologie van de woningen in Morgenstond 12

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

bod gevarieerder. In de afgelopen dertig jaar is een deel van de portiek-etageflats gesloopt en het omliggende maatschappelijke groen verdwenen. Vooral in Morgenstond-West heeft het oorspronkelijke beeld plaatsgemaakt voor Vinex-achtige woonstraten, met eengezinswoningen, privétuinen en parkeren aan de straat. Het gemeenschapsleven maakte plaats voor meer individualiteit. Het onderscheid tussen privé en openbaar is daardoor veranderd. Aan de rand van Morgenstond, tussen de Dedemsvaartweg en sportpark Escamp, werd in de jaren negentig gebouwd in het kader van het Haagse Woningbouwfestival. Jonge en internationale architecten en stedenbouwers werden uitgenodigd om ontwerpen te maken en langs deze rand kwamen nieuwe woningen, variërend van eengezinswoningen tot hoogbouw.

Toevoeging van gebouwen vanaf 2000

2.2.3

Veranderingen in de voorzieningen

Bij de aanleg van Den Haag Zuidwest werden verspreid over de buurten verschillende kleinschalige voorzieningen aangelegd. Hoewel een deel van deze winkelcentra, schoolgebouwen en sportvelden nog steeds bestaat, verdween veel van het oorspronkelijke aanbod. Op de huidige locatie van woontoren Pharos stond bijvoorbeeld het zwembad Morgenstond. Ook de buurtcentra hebben hun oorspronkelijke functie grotendeels verloren. Op sommige plekken kwamen zorg- en dienstverlening of kleinschalige bedrijfjes in plaats van de oorspronkelijke voorzieningen. Denk hierbij aan de bedrijfsverzamelgebouwen Pand Zuidwest aan de Leyweg en ZUID57 aan de Zuidlarenstraat. Ook is

er een aantal commerciële functies te vinden in de plinten van appartementengebouwen, zoals in de Leggelostraat. In deze eeuw kreeg Morgenstond twee belangrijke voorzieningen die van groot belang zijn voor de hele wijk. Op de Leyweg werd in 2011 het stadsdeelkantoor Escamp geopend, op de locatie van de voormalige MTS Leyweg. Ook de bibliotheek verhuisde naar het pand van het stadsdeelkantoor. In de Zuidlarenstraat, in een voormalig schoolgebouw, werd theater en filmhuis Dakota gevestigd, samen met diverse bedrijfsruimten die deels horen bij een culturele broedplaats. Dakota vervult de functie van Cultuuranker in het stadsdeel Escamp. Een Cultuuranker is een culturele instelling die zich met de activiteiten richt op bewoners in het eigen stadsdeel. Het doel is de cultuurparticipatie te vergroten, met name van mensen die niet vanzelfsprekend met kunst en cultuur in aanraking komen.

Winkelcentrum Leyweg vroeger (1962)

Daarnaast kent Morgenstond tal van sportverenigingen, van een handbalclub en een voetbalvereniging tot een judo/taekwondovereniging en een American Footballclub. Ook in de directe omgeving van Morgenstond zijn verschillende sportvoorzieningen. Op de grens met Bouwlust ligt sportpark Escamp en aan de andere kant van de wijk ligt het Zuiderpark met daarin allerlei voorzieningen, zoals een zwembad en de Sportcampus Zuiderpark. De hoeveelheid en staat van de speelvoorzieningen verschilt per wijk, maar is niet overal voldoende. Winkelgebieden De Leyweg en het Almeloplein waren ooit de belangrijkste winkelgebieden van de weide omgeving, voor Morgenstond zijn ze dit nog steeds. Veel van de winkels en horecagelegenheden van destijds hebben het niet gered. Dit komt onder andere door de toe-

name van het online winkelen, een verandering in de vastgoedstrategie van winkelketens (door een verandering in de functie van een winkel) en door afname van het aantal bewoners per woning, waardoor de afzetmarkt nu kleiner is. Daarnaast hebben de huidige bewoners vaak relatief minder te besteden dan de oorspronkelijke inwoners van Morgenstond. De ooit florerende winkelgebieden hebben nu over het algemeen een eenzijdig winkelaanbod, met veel budgetwinkels. Als onderdeel van het Uitvoeringsplan werd een deel van de Leyweg auto- en fietsvrij gemaakt en ingericht als winkelwandelgebied. Het winkelcentrum breidde uit met extra gebouwen met voorzieningen en woningen. Ook kwamen er twee ondergrondse parkeergarages. Op de hoek van de Leyweg en de Bentelostraat werd in het groene assenkruis een overdekt winkelcentrum aangelegd. Het gebouw tussen de Hengelolaan en de Fluitenbergstraat breidde uit. Ook werden er twee blokken midden op de Leyweg tussen de bestaande bebouwing gebouwd. Een van deze

Winkelcentrum Leyweg nu (2024) AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

13

blokken staat op de lijn Wapserveenstraat-Dalerveenstraat, die loopt van sportpark Escamp tot aan het Zuiderpark. Onder meer door het autovrij worden van de Leyweg verplaatste de bevoorrading grotendeels naar de achterzijde van de winkels. Dit is de voorzijde van de achterliggende straten. Dat werd ook de nieuwe route voor fietsers. Toch nemen veel fietsers de snelste route over het wandelgebied van het winkelcentrum. Door dit alles ontstond aan de achterkant van de Leyweg een onoverzichtelijke situatie met een dubbele straat en een rommelige inrichting. Basis en voortgezet onderwijs Door de jaren heen ontstond in Morgenstond een redelijke spreiding van basisscholen. Met De Drentse Hoek, Kindcentrum Bamboe en Nutsschool Morgenstond wordt voorzien in de behoefte aan primair onderwijs in het kinderrijke Morgenstond-West. De Haagse Beek biedt in deze wijk speciaal primair onderwijs. In Morgenstond-Zuid is het onderwijs geconcentreerd rond de Steenwijklaan met de Wissel voor primair onderwijs en De Pyramide voor speciaal voortgezet onderwijs. Morgenstond-Oost heeft één basisschool: de Tamarschool. Het voortgezet onderwijs in Escamp kampt al enkele decennia met een teruglopende belangstelling; dit leidde tot veel sluitingen en leegstand. Deze trend sluit aan bij de landelijke ontwikkeling.

De komende jaren blijft het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs op Haagse scholen dalen. Ook voor Escamp voorspelt de huidige bevolkingsprognose een afname van het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs. Bij de leerlingenprognoses werd al rekening gehouden met nieuwbouw, maar nog niet met 10.000 extra woningen in Zuidwest. Bij de leerlingenprognoses werd al rekening gehouden met nieuwbouw, maar nog niet met 10.000 extra woningen in Zuidwest. Overeenkomstig de ambitie in de structuurvisie Zuidwest (pagina 49) om op termijn een havo-vwo school te realiseren in den Haag Zuidwest opende in 2024

14

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

het Avicenna Lyceum haar deuren. Dit is een nieuwe mavo-havo-vwo school aan de Zuidlarenstraat. Het is vooralsnog onduidelijk wat de invloed zal zijn van de extra woningen op de leerlingenprognoses in Zuidwest. De verwachting is dat het aantal leerlingen op de langere termijn stabiel blijft en dat met de toename van het aantal inwoners in Zuidwest de huidige overcapaciteit beter benut zal worden.

Vernieuwd Morgenstond-west, Zuidlarenstraat

Bedreiging voor het groen en blauw De ecologische verbindingszone langs de Melis Stokelaan is in de loop der tijd versnipperd en verrommeld door toenemende bebouwing. Hierdoor voldoet deze niet meer aan de vereisten voor een goed functionerende ecologische verbindingszone. Daarnaast is de gebruikskwaliteit van het rondje Morgenstond verminderd door steeds intensiever verkeer en het gebrek aan goede voetpaden. Het rondje Morgenstond wordt op een aantal plaatsen in de wijk onderbroken en functioneert hierdoor niet meer goed. Ook is er in de wijk steeds meer verhard oppervlak, waardoor er minder water in de bodem kan dalen en er te weinig ruimte voor water overblijft. Parkeren in Morgenstond Sinds de bouw van de wijk steeg het aantal auto’s harder dan verwacht. Daarnaast is de gemiddelde auto nu groter dan vroeger. Hierdoor is er steeds meer parkeerruimte in de openbare ruimte gekomen. Desondanks geven bewoners aan dat het steeds lastiger wordt om een parkeerplek te vinden en er overlast wordt ervaren van foutgeparkeerde auto’s. Bij vernieuwingsprojecten waarbij portieketage-woningen zijn gesloopt en daar eengezinswoningen voor terug kwamen zijn geheel of halfverdiepte parkeergarages op eigen terrein gebouwd. Later is veelal om financiële redenen gekozen voor een parkeeroplossing op de binnenterreinen in plaats van ondergronds parkeren.

Een gebouw uit het Woningbouwfestival, Dedemsvaartweg

Leefbarometer Morgenstond

Leefbarometer Morgenstond

Leefbaarheidscirkel Morgenstond Morgenstond Leefbaarheidscirkel

De leefbaarheid staat onder druk 2.3.1 Opgaven in de wijk Vanaf 1980 vertrokken veel van de oorspronkelijke Er zijn in Morgenstond opgaven die in de hele wijk bewoners van Morgenstond naar andere plekken. voelbaar en zichtbaar zijn. Deze problemen beïnvloeStaat vanverouderd de woningen De woningen in Zuidwest raakten en er den de leefbaarheid in alle deelgebieden in negatieve kwamen steeds meer mensen met een kleinere por- noodzakelijk Er zijn grootschalige renovaties zin. temonnee wonen. Vanaf deomjaren negentig is een wooncomfort de woningen voldoende te gevenmaar en de tijdens energie-efficiëntie van Wonen aantal buurten flink gerenoveerd, de woningen verbeteren. De wijk heeft een economische crisis van 2008 viel dittestil. Daarnaast Het is op dit moment in Morgenstond niet eenvoudig mix van in energielabels. Veel woningen hebben kwamen er steeds meer mensen een kwetsbare om een wooncarrière in eigen buurt op te bouwen. energielabel A. Dit betekent dat veel woningen positie in de sociale huurwoningen winHet recent zijnwonen. verbeterdVeel om energiezuiniger te woningbestand bestaat grotendeels uit te kleine kels en andere voorzieningen verdwenen. zorgde worden. Met nameDit in Morgenstond Oosten en relatief goedkope portieketagewoningen. ZoMorgenstond ligt een opgave om dedoende hebben inwoners niet de kans om in iedere voor een neerwaartse spiraal.

Alles bij Zuid elkaar spelen woningen te maken. er nu behoorlijk wat problemen in denergiezuiger wijken. Deze levensfase een geschikte woning te vinden. De maatopgaven beschrijven we in de derde paragraaf van dit schappij is veranderd en het aanbod van verschillenhoofdstuk, net als de kwaliteiten die de wijk heeft. de woningtypen zal daarop in moeten spelen. Denk aan meer woningen voor éénpersoonshuishoudens, senioren- en starterswoningen. Ook blijft er vraag 2.3 Morgenstond vandaag de dag naar appartementen en woningen voor gezinnen. DoorLeefbaarheidscirkel te kijken naar Dudoks wijkgedachte, het ontDaarnaast zijn veel van de oudere woningen inmidMorgenstond werp en de bouw van Morgenstond en de latere dels niet meer altijd in goede staat; deze moeten aanQuote participatie: ‘Er isvereen anderingen worden de belangrijkste maar in gepakt worden. wens vooropgaven, meer differentiatie de woningvoorraad: zowel sociale ook kwaliteiten van de wijk duidelijk. huurwoningen als koopwoningen, gemixt in de wijk. -

Er is behoefte aan een vernieuwingsslag binnen de huidige woningvoorraad van bijvoorbeeld zorgwoningen. Zo komen deze woningen meer in trek en stimuleert de doorstroming.

-

“Sloop nieuwbouw is gewenst. Woningen zijn in slechte staat. We hebben last van schimmel en de woningen zijn te klein voor grote gezinnen.

Energielabels in Morgenstond

20

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

15

Economische en maatschappelijke voorzieningen In heel Zuidwest en dus ook in Morgenstond zijn er onvoldoende geschikte en betaalbare bedrijfsruimtes. Er is vooral vraag naar kleinschalige bedrijfsruimte voor productie, opslag, logistiek en handel. Veel bestaande bedrijfsgebouwen zijn van beperkte kwaliteit en de bedrijven hebben een gering investeringsvermogen. Dit resulteert in een armoedige uitstraling van de wijkeconomie. De winkelcentra in Morgenstond hebben over het algemeen een eenzijdig winkelaanbod met veel budgetwinkels. Bewoners geven aan dat het winkelaanbod beperkt is en levendigheid mist. Voor de Leyweg geldt daarnaast dat aan de achterkanten sprake is van een onoverzichtelijke situatie met een dubbele straat. Hier moet een andere oplossing voor gevonden worden.

Groen-blauw Morgenstond is een heel groene wijk. Toch geven bewoners aan dat de gebruiks- en speelwaarde van het groen beter kan. Er is veel ongebruikt kijkgroen. Doordat het groen vaak naast brede wegen ligt, is het niet altijd fijn om er te verblijven. Daarnaast heeft het groen van de parken en de groenzones niet altijd de gewenste kwaliteit. Er is veel gras en losse bomen en struiken staan soms verspreid uit elkaar. Hierdoor is er weinig beleving en is de biodiversiteit gering. Het rondje Morgenstond is op sommige plekken anders

uitgevoerd of in de loop van de tijd veranderd van inrichting. Hierdoor mist het de groene inrichting, die wel gewenst is, en verloor het ‘rondje’ aan herkenbaarheid. De binnentuinen verloren voor bewoners de functie om samen te komen. De gemeenschapszin nam af en sociale controle werkt daardoor minder goed. Bewoners voelen zich geen ‘eigenaar’ meer van de binnentuinen en de potentie van deze groene plaatsen verdwijnt doordat er veel overlast is en er een gevoel

Hoewel er veel sportverenigingen zijn, is er op dit moment geen beweegroute door de wijk. De speelvoorzieningen zijn niet goed verdeeld over de buurten, ook zijn veel speeltoestellen verouderd. De hoeveelheid sportvelden komt ongeveer overeen met de huidige vraag. Nu ouderen steeds langer thuis moeten blijven wonen, zijn niet alleen woningaanpassingen nodig. Er is ook behoefte aan meer (zorg)voorzieningen en welzijnsclusters. Hoewel er al een aantal zorg- en welzijnsclusters in Morgenstond is, is dit nog niet overal genoeg. Bewoners en organisaties zouden in de wijk graag meer laagdrempelige culturele activiteiten willen en meer mogelijkheden voor ontmoetingen. De wens van veel bewoners om in grote groepen samen te komen en te oefenen voor bijvoorbeeld optredens, kan met het huidige aanbod niet worden ingewilligd. Daarnaast is er behoefte aan meer bekendheid van wat er allemaal is op het gebied van kunst en cultuur. Meer aandacht en zichtbaarheid van kunst en cultuur draagt bij aan een gevoel van trots op de wijk.

16

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Openbaar groen en binnentuinen naar mate van toegankelijkheid

van onveiligheid heerst. Daarnaast is een groot deel van de openbare ruimte van steen. Met name in de zomer levert dit hittestress op, waardoor het onaangenaam is om in die openbare ruimte te verblijven. De gevoelstemperatuur is op verschillende plekken hoog door een gebrek aan schaduw, met name van bomen. Deze plekken liggen bij sportvelden (open grasvelden zonder schaduw), speelplekken met gebrek aan groen, verharde parkeerplaatsen, grote verkeersaders als de Loevesteinlaan en verkeersknooppunten als de kruising Hengelolaan en Leyweg. Ten slotte bestaat het risico dat zogenaamde piekbuien (buien van 70mm in één uur tijd) in de toekomst vaker zullen voorkomen. Morgenstond beschikt nog niet over voldoende bergingscapaciteit om dergelijke wateroverlast op straat te voorkomen. Mobiliteit Morgenstond heeft een fijnmazig netwerk van voetgangersverbindingen. Vaak zijn er brede stoepen en goede oversteekplekken. Echter, op sommige plekken, met name bij de hoofdontsluitingswegen, zijn oversteekplekken niet altijd veilig. Bijvoorbeeld ontbreekt het op de Loevesteinlaan aan voldoende goede oversteekplekken naar het Zuiderpark. Ook is het niet mogelijk om direct langs de singels te lopen, omdat de looproutes aan de andere kant van de straat en de parkeervakken liggen. Bij het rondje Morgenstond zijn de routes voor voetgangers op sommige plekken onduidelijk en niet comfortabel.

Foutparkeren op stoepen en straathoeken zorgt voor onoverzichtelijke en onveilige situaties voor voetgangers en fietsers. Ook de routes naar haltes van het openbaar vervoer kunnen op sommige plekken verbeterd worden. Het netwerk van fietsverbindingen in Morgenstond is behoorlijk goed. Vaak zijn de fietspaden gescheiden van de autorijbaan; dat is veiliger voor fietsers. De kwaliteit van fietspaden dient op sommige plekken verbeterd te worden. Het asfalt of de bestrating is

Verharding bij het busstation op de kruising Hengelolaan - Leyweg

soms hobbelig door boomwortels of plaatselijke reparaties. Ook zijn niet overal in Morgenstond de fietsverbindingen duidelijk genoeg aangegeven, zoals bij winkelcentrum de Leyweg. Het is daar verboden om door het winkelcentrum te fietsen, maar vaak gebeurt dit toch. Dat zorgt voor onveilige situaties. De parkeerdruk in Morgenstond is hoog. Uit parkeertellingen blijkt dat in delen van de wijk vaak meer dan 90% van de parkeerplaatsen in gebruik is. Op sommige plekken wordt dubbel geparkeerd. Dit zorgt voor een minder prettige woonomgeving en kan de bereikbaarheid voor hulpdiensten bemoeilijken. In Morgenstond is momenteel weinig aanbod van deelmobiliteit. Wel wordt de auto onderling wat meer gedeeld dan in de rest van Den Haag.

Bouwen aan een mooi Morgenstond De ruimte in Den Haag is schaars, en zo ook in Morgenstond. Zowel bovengronds, als ondergronds. Daarnaast zijn er steeds meer ontwikkelingen die in die onder of bovengrond vragen om ruimte. Hierbij is het nodig keuzes te maken aan welke ontwikkelingen meer of minder ruimte wordt gegeven. Alleen op deze manier kan de gezonde en vitale wijkvernieuwing worden gerealiseerd, die ook zo veel mogelijk recht doet aan de waarden van de wijk. In het Kwaliteitsplan Zuidwest worden vijf kwaliteitsopgaven benoemd: Gelaagd stadsbeeld, Toekomstbestendig, Levendigheid en mix, Thuis voelen en Aangenaam en verbonden. Bij de wijkvernieuwing van Morgenstond zal invulling worden gegeven aan deze vijf kwaliteitsopgaven.

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

17

2.3.2

Opgaven per deelgebied

Hoewel Morgenstond bij de oorspronkelijke ontwikkeling vanuit één gedachte is gebouwd, lopen de verschillen tussen de vier buurten steeds verder uiteen. Door de diverse ingrepen in de openbare ruimte en door maatschappelijke ontwikkelingen heeft de wijk nu verschillende gezichten. Dit maakt dat er, naast de opgaven die voor de hele wijk gelden, uiteenlopende uitdagingen zijn voor de afzonderlijke deelgebieden.

Leyweg: centrum stedelijk

Morgenstond-West Hoewel veel bewoners Morgenstond-West een fijne buurt vinden om te wonen, zijn er een aantal opgaven. De collectiviteit en de wijkgedachte zijn hier afgenomen door de grote ingrepen in dit gebied. Hierdoor bestaat een risico dat Morgenstond-West een anonieme wijk wordt, waar bewoners op zichzelf zijn en er weinig sociale cohesie is. Daarnaast is het rondje Morgenstond doorbroken ter hoogte van de Exloostraat, dit vraagt om verbetering.

jk

eid 18

staat: ze zijn verouderd en hebben slechte energielabels. Ook is hier nog een opgave om voldoende gezondheids- en welzijnsvoorzieningen te realiseren.

nodigt de inrichting van de openbare ruimte niet uit tot verblijven. In hete zomers is er hittestress. Ook is er overlast van fietsers die over het wandelgedeelte van het winkelcentrum rijden. Het winkelcentrum kent Morgenstond-Zuid een grotendeels eenzijdig aanbod. De dubbele voorIn Morgenstond-Zuid is nog veel van de oorspronkekanten van het middenblok werken niet meer zoals lijke bebouwing en wijkstructuur te vinden. De collecze ooit bedacht zijn. Dat leidt bijvoorbeeld tot dichttiviteit die daarbij hoorde, is ook hier afgenomen. Dit geplakte gevels. De wijze van bevoorrading aan de Duurzame woonwijken met eigen identiteit merken bewoners aan de al genoemde problematiek achterzijde van de winkels past niet goed binnen de in de binnentuinen. Ookstedelijk betekent de(ander aanwezigheid huidige structuur. draagt bij aan rommelige ach- Duurzame Ͳ Gemengd accent) Oost: Dit hoge woningdichtheid van een groot deel van de oorspronkelijke bebouwing terkanten van veel winkels. Daarnaast staat een deel Ͳ Gemen Leyweg: centrum stedelijk dat veel van deze woningen een verbeteringsslag novan de parkeergarages leeg. dig hebben. De parkeervoorzieningen die bij nieuwbouw wel opgenomen zijn, zijn hier in veel mindere mate aanwezig. Van alle buurten kent MorgenstondZuid hierdoor de hoogste parkeerdruk. Daarnaast is het rondje Morgenstond doorbroken ter hoogte van de Leggelostraat.

Ook ligt hier een opgave om de voorzieningen beter te koppelen aan het rondje. Zo kunnen de scholen en sportvelden aan de Steenwijklaan beter zichtbaar en beter bereikbaar gemaakt worden.

Morgenstond-Oost Morgenstond-Oost ligt gunstig tussen het winkelcenWinkelcentrum Leyweg trum Leyweg en het Zuiderpark, al zijn de verbinHet winkelcentrum functioneert momenteel niet zo dingen naar deze voorzieningen niet altijd goed. De goed als het zou kunnen. Veel bewoners en bezoeDuurzame woonwijken met eigen identiteit buurt heeft al de nodige transformaties ondergaan. kers geven aan zich onveilig te voelen, voornamelijk Toch zijn nog veel woningen in dit(ander gebied inaccent) slechte Ͳ erGemengd stedelijk West: lage woningdichtheid Oost: hogeiswoningdichtheid in de avond. Daarnaast het er niet altijd schoon en

Zuid: oorspronkelijk leefmilieu Winkelcentrum Leyweg

Morgenstond-West

Morgenstond-Zuid

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Morgenstond-Oost

Zuid: oorspronkelijk leefmilieu

West: lage woningdichtheid

2.3.3

Kwaliteiten van de wijk

Naast de opgaven die er in de wijk zijn heeft Morgenstond ook veel potentie. De wijk heeft veel kwaliteiten die bij het opnieuw opschrijven van de visie voor de wijk meegenomen moeten worden. We benoemen hier vier belangrijke kwaliteiten die ook in de toekomst belangrijk zijn voor Morgenstond. Morgenstond als hart van Zuidwest Morgenstond ligt centraal tussen de wijken Moerwijk en Bouwlust-Vrederust in het westen en oosten, en de wijken Leyenburg en Wateringse Veld in het noorden en zuiden. Door deze centrale ligging en de goede bereikbaarheid is de wijk een logische plek voor veel voorzieningen en andere economische functies. De verkeersstructuur is helder en de wijk is op veel plekken goed verbonden met de omliggende

buurten en functies. Denk bijvoorbeeld aan de economische kerngebieden als het HagaZiekenhuis en het bedrijventerrein ZKD (Zichtenburglaan-KerketuinenDekkershoek). Morgenstond heeft de potentie om een hart voor Zuidwest te zijn. Stedenbouwkundige structuur Morgenstond staat bekend om de groene en ruimtelijke opzet. De oorspronkelijke stedenbouwkundige structuur geïnspireerd op de wijkgedachte bleef grotendeels intact. De heldere opzet en de kwaliteit van het oorspronkelijke ontwerp bieden kansen om de opgaven van nu aan te pakken. Zo kunnen bijvoorbeeld de binnentuinen opnieuw een rol spelen voor de sociale cohesie. Ook zou het rondje Morgenstond zijn oorspronkelijke functie van het aaneenrijgen van buurtvoorzieningen weer met verve kunnen vervullen.

Een opsomming van de cultuurhistorische kwaliteiten van Morgenstond zijn lezen in de Cultuurhistorische Verkenning Zuidwest (RIS 311095). Groene wijk Langs de lange lijnen van de wijk, maar ook in de parken en binnentuinen, is er veel groen te vinden. Dit draagt bij aan een aangename leefomgeving en biedt bewoners mogelijkheden voor recreatie en ontspanning. Diversiteit Morgenstond is een multiculturele wijk met een diverse bevolking. Er wonen mensen van uiteenlopende etnische achtergronden, dit draagt bij aan de culturele rijkdom van de wijk.

‘‘Zuidwest staat bekend om het vele groen, wat zeker zo moet blijven’’

‘‘Binnentuinen zijn soms goed en soms slecht’’

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

19

De structuurvisie Zuidwest introduceerde het Kompas van Zuidwest 2040. In de binnenste cirkel staan drie kernkwaliteiten waar we in dit stadsdeel in aanloop naar 2040 op sturen. Daaromheen staan de ambities om daar te komen. De buitenste ring geeft de overkoepelende thema’s weer. Dit kompas geldt voor heel Zuidwest. Voor Morgenstond zijn de kernkwaliteiten, ambities en thema’s verder uitgewerkt tot zes ambities voor de wijk. Deze ambities komen in dit hoofdstuk één voor één aan bod en laten zien waar we met de wijk naartoe willen. In het daaropvolgende hoofdstuk worden de ambities omgezet naar concrete maatregelen en ingrepen in de wijk.

3

Ambities 20

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

1 Een fijne wijk voor iedereen Werken en ontwikkelen in 2 eigen wijk woonbuurten met 3 Duurzame een eigen identiteit 4 Goed en veilig verbonden 5 Gezonde groenblauwe wijk

Kompas Zuidwest (structuurv

Kompas Structuurvisie Zuidwest

6 Basissystemen toekomstbestendig Vijf bewegingen Haagse Omgevingsvisie

De zes ambities voor Morgenstond

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

21

1

Een fijne wijk voor iedereen

Een fijne wijk voor iedereen stelt ontmoeting centraal en is een omgeving waar mensen naar elkaar omkijken. Een schone en veilige wijk die ontworpen is voor iedereen en alle leeftijden stimuleert om te bewegen en gezond te leven. Ontmoetingsplekken zorgen voor samenhang Als wijkbewoners vaker samen kunnen komen, kan dat het gevoel van eenzaamheid verminderen. Laagdrempelige ontmoetingsplekken helpen hierbij. Er zijn in Morgenstond al veel plekken waar mensen samen komen, zoals in het winkelcentrum Leyweg, op pleinen, speelterreinen, binnentuinen, scholen, ontmoetingscentra en kerken. Deze plekken worden verbeterd. Dit gebeurt door nieuwe voorzieningen toe te voegen, waardoor de sociale samenhang een impuls krijgt. Nieuwe ontmoetingsplekken kunnen ook in bestaande gebouwen of in de openbare ruimte een plek krijgen. Ontmoetingsplekken zijn niet alleen laagdrempelige welzijnsvoorzieningen, maar kunnen ook commerciële activiteiten zijn, bijvoorbeeld een Repair Café of een koffiezaakje. Deze locaties moeten aansluiten bij de behoeften van de verschillende gebruikers en bij de omgeving. Ook speelplekken kunnen verbeterd worden tot echte verblijfsplekken, waar niet alleen kinderen, maar ook hun ouders elkaar kunnen ontmoeten. Zo wordt Morgenstond weer een levendige en veilige wijk waar bewoners zich nog meer thuis voelen.

22

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Leyweg als bruisend centrum voor ontmoeting Het winkelcentrum Leyweg kan de rol die het vroeger had weer vervullen. Het heeft de potentie om weer een bruisend centrum te worden voor niet alleen Morgenstond, maar voor heel Zuidwest. Het moet weer de plek worden in Morgenstond waar veel mensen elkaar ontmoeten, ook in de avond. Dus naast winkelen worden er functies toegevoegd als onderwijs, cultuur, evenementen en werkgelegenheid. Zo zullen vele mensen het winkelcentrum gebruiken en zal er meer levendigheid ontstaan. Groene buitenruimte De binnentuinen zijn van oudsher belangrijke en groene plekken in de directe woonomgeving van de bewoners van Morgenstond. De inmiddels volwassen bomen en de ruim opgezette binnentuinen maken van deze wijk een tuinstad. Het groene karakter van de binnentuinen moet daarom behouden blijven en de potentie als groene ontmoetingsplek kan beter benut worden. Het moeten plekken worden waar buurtgenoten elkaar spreken, kinderen spelen en initiatieven van omwonenden een plek krijgen. Naast de binnentuinen bieden ook parken in en om de wijk een kans voor bewoners om elkaar te ontmoeten. Het Melis Stokepark en Zuiderpark zijn nu al groengebieden waar veel mensen samen komen om te sporten, te spelen en te recreëren. In de nabije toekomst biedt sportpark Escamp I ook ruimte voor ongeorganiseerde sport.

Betere kwaliteit openbare ruimte We verbeteren de openbare ruimte in de wijk, zodat mensen er prettiger kunnen verblijven. De bestaande openbare plekken zullen beter gebruikt worden. In de openbare ruimte zijn straks minder parkeerplaatsen nodig, onder andere door de komst van centrale parkeervoorzieningen en mobiliteitshubs. Een mobiliteitshub is een locatie met een aanbod van deelmobiliteit zoals deelauto’s of -fietsen, in combinatie met lokale functies als bijvoorbeeld kleinschalige economie. Doordat er parkeerplekken verdwijnen uit de openbare ruimte, ontstaat ruimte voor groen en voor de bewoners. De langzame verkeersverbindingen worden aantrekkelijker, toegankelijker en veiliger. Ook worden er meer doorlopende routes gemaakt naar belangrijke plekken als het winkelcentrum, sportpark Escamp en het Zuiderpark. Dit fijnmazige netwerk van langzaam verkeer zorgt ervoor dat voorzieningen in de wijk goed en veilig bereikbaar zijn. Zoals eerder gezegd wordt ook het rondje Morgenstond verbeterd. Veilige leefomgeving Morgenstond moet een wijk worden waar inwoners zich echt veilig voelen. In de nieuwe situatie kennen mensen elkaar beter en wordt de openbare ruimte schoner en aantrekkelijker. Winkelcentrum Leyweg wordt ’s avonds een levendige plek en de verkeersveiligheid wordt verbeterd. Al deze ontwikkelingen dragen bij aan een verhoogd gevoel van veiligheid.

De barchart geeft de huidige speelplekken en ruimte voor ontmoeting aan. Verder is een toekomstige toename van plekken waar ontmoeting kan plaatsvinden opgenomen. Het gaat hierbij om plekken zoals buurthuizen, speelplekken, veldjes en sportmogelijkheden in de openbare ruimte. Speelplekken voor de jongste kinderen (0 tot 6 jaar) krijgen vooral plaats in de binnentuinen. Voor oudere leeftijden ligt de ontwerpuitdaging vooral in het creëren van sport- en spelvoorzieningen in de openbare ruimte. De extra ruimtebehoefte is weergegeven met arcering in de grafiek. (De getallen zijn indicatief.)

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

23

2

Werken en ontwikkelen in eigen wijk

Morgenstond zal in de toekomst een gezonde mix bieden van locaties om te wonen, te werken, te leren en te innoveren. Bewoners kunnen in hun eigen wijk terecht voor alle belangrijke voorzieningen. Ook kunnen ze zichzelf hier ontwikkelen. Dankzij de centrale ligging kunnen zowel de wijkbewoners als die van de omliggende buurten profiteren van de voorzieningen. Voorzieningen groeien mee met inwonersaantal Een van de ambities is dat er voldoende, passende, bereikbare en toegankelijke voorzieningen zijn. Dit zijn voorzieningen voor onderwijs, sport, welzijn, eerstelijnszorg, kunst en cultuur en ontmoetingsplekken. Ook economisch aanbod zoals voor de dagelijkse boodschappen en horeca zullen in vierkante meters mee moeten groeien met de groei van het inwonersaantal, net als andere economische functies. Zo biedt Morgenstond straks een gezonde mix van locaties om te wonen, werken, leren en innoveren. Voorzieningen op juiste plek en goed verbonden met elkaar We werken aan het beter zichtbaar en bereikbaar maken van de voorzieningen in Morgenstond voor jong en oud. Zo is de wijk straks een toegankelijke plek waar iedereen zich kan ontwikkelen. Deze voorzieningen liggen op dit moment vooral rondom het rondje Morgenstond. Dit blijft ook voor de toekomst het uitgangspunt.

24

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

Scholen zoeken meer aansluiting met de omliggende groengebieden, zoals het Sportpark Escamp en het Zuiderpark, waardoor kinderen er meer gebruik van kunnen maken. De huidige locatie van het nieuwe Avicenna College is tijdelijk. De permanente locatie wordt gezocht in een straal van 3 km rond deze plek. Werken, leren en innoveren als motor voor groei Voor de toekomst willen we dat Morgenstond een ondernemende stadswijk wordt waar lokale bedrijvigheid wordt gestimuleerd, met banen op alle opleidingsniveaus. In Zuidwest ligt de focus op maken, bouwen en zorg. Bedrijven en kennis zijn zichtbaar samen op één fysieke locatie. Het bestaande netwerk van bedrijfsverzamelpanden en onderwijsinstellingen breiden we verder uit en wordt beter verbonden met de dwarsverbinding Leyweg. Deze dwarsverbinding loopt vanaf het HagaZiekenhuis tot en met het stadsdeelkantoor Escamp. Binnen dit netwerk vallen ook ROC Mondriaan in de Meppel en de toekomstige zorginnovatiehub in Pand Zuidwest (voormalige V&D op de Leyweg). Een innovatiehub is de plek waar organisaties, ondernemers en kennisinstellingen samenwerken aan nieuwe ideeën, technologieën of oplossingen. Versterken wijkeconomie We voegen economische functies toe op locaties die goed vindbaar, bereikbaar en toegankelijk zijn. Voor de wijkeconomie is ruimte in de voormalige

winkelplinten, op de begane grond van bestaande gebouwen. Deze zijn flexibel inzetbaar voor verschillende typen kleine bedrijven. Zo dragen ze bij aan de levendigheid en dynamiek van de wijk. Economische functies vinden een plek langs de lange lijnen en dwarsverbindingen, de randen van groenstructuren, rondom voorzieningencentra en ov-knooppunten en in bedrijfsverzamelgebouwen. Denk hierbij aan een kapper of een kantoor. Ook kunnen toekomstige mobiliteitshubs gekoppeld worden aan ruimtes voor de wijkeconomie. Hierdoor ontstaan ‘wijkhubs’, die dienen voor een buurt als goed bereikbare, levendige ontmoetingsplekken en huiskamers. Van winkelcentrum naar bruisend hart We zetten in op het verbeteren van de bestaande winkelgebieden, zodat het aantrekkelijke multifunctionele verblijfsgebieden worden. Economische voorzieningen als horeca, sportscholen en detailhandel worden zoveel mogelijk geclusterd in de hoofdwinkelstructuur, namelijk winkelcentra Leyweg en Almeloplein. Het samenbrengen van deze voorzieningen heeft als voordeel dat deze gebieden aantrekkelijker worden. Ook is het efficiënter en worden de beschikbare ruimtes beter benut. De Leyweg wordt zo weer het centrum voor Zuidwest, met niet alleen winkels, maar een mix van allerlei functies zoals detailhandel en fijne verblijfsruimtes, werkplekken, sport en cultuur.

De uitlopers van de Leyweg bieden meer ruimte voor (lokale) bedrijvigheid en ondernemers.

De barchart toont de huidige maatschappelijke en economische voorzieningen, evenals een verwachte toename hiervan. De barchart is opgesplitst in een maatschappelijke en een economische component. Het cultuurhuis is, ondanks het maatschappelijke karakter, opgenomen in de economische balk vanwege de omvang en de koppelkansen met dat programma. De extra ruimtebehoefte is weergegeven met arcering, en is onderverdeeld naar functie. (De getallen zijn indicatief.)

AMBITIE EN SCOPEBEPALING MORGENSTOND - april 2025

25

3

Duurzame woonbuurten met een eigen identiteit

De buurten van Morgenstond hebben verschillende identiteiten, deze zullen we verder uitbouwen. In de wijk komen 3.600 extra woningen, verdeeld over de verschillende buurten en passend bij de betreffende identiteit. Daarnaast ondergaan veel woningen een renovatie. Bewoners kunnen straks doorstromen naar een beter passende woning binnen Morgenstond, in het beste geval binnen hun eigen buurt.

Leefmilieus In de Omgevingsvisie Den Haag 2050 is heel Zuidwest aangemerkt als gemengd stedelijk leefmilieu. Als je inzoomt, zijn er per buurt verschillen in de leefmilieus te bespeuren. Door ingrepen uit het verleden of door toekomstige ingrepen, zullen sommige buurten meer het karakter krijgen van een stedelijk leefmilieu en andere buurten een meer centrumstedelijk milieu.

De ambitie is dat de Leyweg weer een levendig centrum van Zuidwest wordt, op alle momenten van de dag. Daarvoor werken we aan een gevarieerder aanbod. Ook wordt het huidige winkelgebied toegankelijker voor voetgangers en fietsers. Het moet prettiger worden om in deze omgeving te verblijven, daarom willen we de kwaliteit verbeteren. De Leyweg heeft de potentie een centrumstedelijk leefmilieu te worden.

Verdichting Voor de verdichting in Morgenstond gaan we uit van de principes zoals die staan beschreven in de structuurvisie Zuidwest. Verdichting houdt in dat er meer woningen komen binnen hetzelfde gebied. Dit gebeurt langs de lange lijnen en dwarslijnen, langs de randen van groenstructuren en rondom voorzieningencentra en ov-knooppunten. De komst van extra woningen gaat samen met nieuwe winkels, werkplekken en buurtvoorzieningen.