RIS321960 Bijlage Landschap van de Vlietzoom Historisch onderzoek & Ideeënboek

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

86. Van der Leer 2018: 147. 87. Van der Leer 2018: 110. 88. ‘De nieuwe weg Den Haag-Gouda-Utrecht’, Haagsche courant, 24 december 1932. 89. ‘Eerste speciale autoweg in aanleg’, Haagsche courant, 18 mei 1934. 90. Van der Leer 2018: 128. 91. ‘Route naar Utrecht nu reeds met een half uur bekort’, Haagsche courant, 1 april 1938. 92. ‘Eerste Bosstatistiek 1938-1942’, geraadpleegd via <https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx? map=groen%5Ferfgoed> 93. ‘Wandelingen om Den Haag – Langs Postenkade en twee Molentjesvaart naar Delft XV’, Het Vaderland, 21 juli 1928. 94. ‘Wandelingen om Den Haag – Langs Broeksloot en Vliet – Huygens’ Hofwijck’, Het Vaderland, 17 juni 1928. 95. ‘Wandelingen om Den Haag – Naar Voorburg – Langs de Binckhorst en Hofwijk XXIV’, Het Vaderland, 26 november 1928. 96. REASeuro 2023: 302. 97. Bosman 2020: 12-13. 98. REASeuro 2023: 498. 99. REASeuro 2023: 24-33, 503- 508, 100.Bosman 2020: 11. 101.REASeuro 2023: 216-221. 102.Bosman 2020: 121. 103.‘In 1957: Ypenburg - Voorburg’, Het Binnenhof, 19 april 1956. 104.Van der Leer 2018: 242. 105.‘Over de club’, geraadpleegd via < https://www.ltcleeuwenbergh.nl/index.php? page=Over_de_club&sid=1> 106.‘Bomen langs de weg vaak groot gevaar voor verkeer’, Het Binnenhof, 31 mei 1958. 107.‘Plan van f 30.000.0000 voor veldsportterreinen’ en ‘Geen golfterrein erbij, wel ijsbanen’, Het Binnenhof, 18 augustus 1955.

108.HGA, Archief Leidschendam, periode 1938-1989, inv.nr. 3966, ‘Uittreksel uit de notulen van de eerste vergadering van de Commissie gemeenschappelijk recreatiegebied, 2 maart 1955’. 109.HGA, Archief Voorburg, periode 1956-1965, inv.nr. 958 ‘Kadastraal Uittreksel sectie F Stompwijk Gem. Leidschendam’ en kaart met in rode lijn aangeduid de door de gemeente gekochte gronden. 110.HGA, Archief Leidschendam, periode 1938-1989, inv.nr. 3966, ‘Voorstel verdeling 160ha recreatieterrein aan de Westvlietweg’. 111.HGA, Archief Voorburg, periode 1956-1965, inv.nr. 958, ‘Openbare werken Voorbug; Terreinen voor actieve- en passieve recreatie ten zuidoosten van de Vliet’, ongedateerd schetsplan [1958]. 112.HGA, Archief Recreatieschap Leidschendam-Voorburg, periode 1960-1990, inv.nr. 77, Afschrift van de notulen van de vergadering van het Dagelijks Bestuur van het Recreatieschap, 6 februa-

30 JANUARI 2025

ri 1962. 113.HGA, Archief Leidschendam, ‘Aanleg van het recreatiegebied Westvlietweg, 1955-1967’; Archief Voorburg, inv.nr. 958 ‘Plan tot aanleg en inrichting van een recreatieterrein, 1954-1965,’zie verschillende kaarten opgesteld door de Nederlandsche Heidemaatschappij. 114.HGA, Archief Voorburg, periode 1966-1979, inv.nr. 1535, ‘Werkzaamheden van het Recreatieschap in 1967’. 115.‘Over ons park’, geraadpleegd via: < https://parkrijnenschie.home.blog/>. 116.‘De baan’, geraadpleegd via < https://www.leeuwenbergh.nl/de-baan/18-holes/>. 117.HGA, Archief Leidschendam, Periode 1938-1989, inv.nr. 3261, ‘Toelichting op het (ontwerp)plan tot aanleg van een (brom)fietspad langs de secundaire weg 9 in Rijswijk en Leidschendam’, Provinciale Waterstaat in Zuid-Holland, Afdeling Wegen, augustus 1977. 118.Zie apart map: HGA, Gemeentebestuur van Leidschendam 1938-1989, inv.nrs. 3260-3263 ‘Aanleg van een fietspad langs de Westvlietweg, 1977-1987’. 119.‘Rijkswaterstaat wil rijksweg 4 fors verbreden’, Het Parool, 4 januari 1978; ‘Knooppunt Leidschendam nadert zijn voltooiing’, Het vrije volk, 25 februari 1981; ‘Knelpunt Leidschendam: na 10 jaar eindelijk klaar’, Het vrije volk, 20 juni 1985. 120.J.G.A.

Jongeneel, ‘Inventaris van het archief van de Tedingerbroekpolder, 1931-1976’, (1981), geraadpleegd via < https://www.archieven.nl/nl/zoeken? mivast=0&mizig=210&miadt=143&micode=80&miview=inv2> 121.‘Knooppunt Prins Clausplein’, geraadpleegd via <https://www.wegenwiki.nl/ Knooppunt_Prins_Clausplein>. 122.‘Agenebbes strook wordt trotse stadsentree – Molenvlietpark Rotterdamsebaan’, geraadpleegd via < https://www.boschslabbers.nl/nl/project/rotterdamsebaan/>; ‘Molenvlietpark: werkzaamheden’, geraadpleegd via <https://bereikbarestad.denhaag.nl/werkzaamheden/ molenvlietpark-aanleg-2e-watertoevoer/aanleg-2e-watertoevoer-molenvlietparkwerkzaamheden/>. 123.Vriendelijke mededeling Teunis Klapwijk.

71

STICHTING IN ARCADIË

72

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

3 Actuele situatie, analyse en conclusie

← Foto van de Wijkerbrug Cyclomedia, 2024 73

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Vlekkenkaart met de inventarisatie van de actuele situatie aan de hand van 6 cultuurhistorische thema’s.

74

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

3.1

30 JANUARI 2025

Actuele situatie: inventarisatie

De Vlietzoom kent een gelaagde en complexe historie. Het huidige landschap is een lappendeken en het resultaat van een gefaseerde ontwikkeling door de eeuwen heen, maar er is ook van sprake van een grote mate van versnippering. Deze paragraaf betreft een inventarisatie van de actuele situatie op hoofdlijnen en thema’s. Doel hiervan is om grip te krijgen op de Vlietzoom aan de hand van een globale kartering en om de verschillende deelgebieden binnen de Vlietzoom aan te wijzen en te rangschikken aan de hand van thema’s. Dit is uitgewerkt aan de hand van een vlekkenkaart. De vlekkenkaart is het resultaat van de inventarisatie van het gebied. Op de volgende pagina’s wordt deze kaart per thema verder toegelicht. Het betreffen de volgende (cultuurhistorische) thema’s:  Grote infrastructuur;  Parken, sportterreinen en recreatietuinen;  Werkgebieden;  Woongebieden;  Landgoederen en buitenplaatsen;  Polderlandschap. Voor de inventarisatie zijn twee thema’s nader uitgewerkt met een eigen kartering:  Waterhuishouding;  Ontsluiting.

75

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

Monumentenstatus Rijksmonument In het gebied zijn de volgende rijksmonumenten aanwezig:  De buitenplaats Vredenoord (complex historische buitenplaats, nr.. 527956) met als onderdelen: hoofdgebouw, historische tuin– en parkaanleg, koetshuis, tuinmanswoning, dienstwoning, folly, hek en tuinmuur;  Landhuis van Drievliet (nr. 20057);  Nieuwe Tolbrug (nr. 524439) - onderdeel van complexnr. 524438;  Buitenplaats Zeerust (complexnr. 510305) met als onderdelen de historische parkaanleg, huis Zeerust, tuinmanswoning, toegangshek. NB. Het koetshuis valt niet onder de bescherming;  Landhuis Vliet en Hove (nr. 510320);  Kerkbrug/Voorburgse brug (nr. 524442) - onderdeel van complexnr. 524441;  Wijkerbrug (nr. 37975). Redengevende beschrijvingen zijn in te zien via: Monumentenregister.cultureel-erfgoed.nl

Gemeentelijk monument In het gebied zijn de volgende gemeentelijke monumenten aanwezig:  Villa Ilex;  Hoeve Meyvliet.

Limes Bron: CHS Kenmerk: Kanaal van Corbulo Naam: Kanaal van Corbulo De Limes is de grens van het Romeinse Rijk die doorloopt van Schotland, langs Rijn en Donau, tot aan de Zwarte Zee. De grens bestond uit militaire forten, uitkijktorens en burgernederzettingen, verbonden door een verharde weg. De Limes is de grootste archeologische structuur van Nederland en Europa. Sinds 2021 staat de Neder-Germaanse Limes op de Werelderfgoedlijst, zie: whc.unesco.org/en/list/1631 Landgoederen De Landgoederenzone is een langgerekte, min of meer aaneengesloten verzameling landgoederen, die loopt over de oude duinenrij van Monster naar Haarlem. Deze landschappelijke tegenhanger van de grachtengordel vormt een aantrekkelijke oase van groen in de Randstad. Voor meer informatie over beleid en achtergronden zie: zuid-holland.nl/onderwerpen/ natuur-landschap/erfgoed-cultuur/erfgoedlijnen/

Redengevende beschrijvingen zijn in te zien via: Monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten

Erfgoedlijnen In de Vlietzoom komen drie erfgoedlijnen samen: Trekvaarten, Limes en Landgoederen.

Trekvaarten Bron: CHS Kenmerk: Hoofdwetering, gaaf Naam: Vliet De trekvaarten zijn de door de mens gegraven waterverbindingen tussen de opkomende Hollandse steden in de Gouden Eeuw. Het is het verhaal van het massapersonenvervoer over water vóór de komst van de trein. Nu zijn de vaarten aantrekkelijk voor de waterrecreatie. Kenmerkend is dat er naast een trekvaart een jaagpad loopt. Andere herkenbare objecten zijn jaagbruggen, kilometerpalen, tolhuizen en rolpalen. De trekvaarten en jaagpaden zijn belangrijke landschappelijke waardevolle lijnelementen, met ensembles van water, landschap en erfgoed, die ook beschikken over een groot recreatief-toeristisch potentieel. Jaagpaden Traject: Leiden-Den Haag

76

Kaart Werelderfgoed met aanduiding onderdelen Limes Cultuurhistorische Atlas Zuid-Holland

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Landgoedbiotoop Historische landgoederen in Zuid-Holland zijn van grote betekenis voor de omgeving. Ze vormen het hun groene en statige karakter rustruimten in het stedelijk gebied. Om er voor te zorgen dat dit unieke culturele erfgoed niet verloren gaat, heeft de provincie bij circa 110 locaties een zogeheten ‘landgoedbiotoop‘ ingesteld. Deze landgoedbiotoop bestaat uit (indien aanwezig):  de kern van het landgoed: huis met tuin en/of park;  een bufferzone hierom heen: het zogenaamde blikveld;  waardevolle elementen zoals: zichtlijnen, panorama's, weg of waterloop waaraan het landgoed ligt. In het Vlietzoom-gebied zijn de volgende landgoedbiotopen aanwezig:  Vredenoord  Zeerust  Leeuwenbergh/Dorrepaal  Vijfslagenlandschap als blikveld van Eemwijk en Vliet en Burgh. Kaartbeeld en bijbehorende omschrijvingen zijn in te zien via: pzh.b3p.nl/viewer/app/ Cultuur historische atlas.

Kaart Landgoedbiotoop en legenda Cultuurhistorische Atlas Zuid-Holland

77

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

Grote infrastructuur De Spoorlijn Den Haag – Utrecht is de eerste verbinding die de Vlietzoom in zijn geheel in westoostelijke richting doorsneed. Hierbij werd de Vlietzoom fysiek en visueel in tweeën gesplitst. Aan het begin van de 20e eeuw werd aan de noordzijde van het studiegebied de spoorlijn Den Haag – Rotterdam aangelegd. In de 20e eeuw zijn de snelwegen A4 en A12 aangelegd; recent is de Rotterdamsebaan geopend.     

Autosnelweg A4; Autosnelweg A12; Tunnelbak Rotterdamsebaan; Spoorlijn Den Haag – Utrecht; Gecombineerde sporen en spooremplacement: ◦ ‘Treinreparatiecentrum’ Nederlandse Spoorwegen; ◦ Sprinterlijn Zoetermeer (1977); ◦ Metroroute Den Haag-Rotterdam (lijn E).

↗ De Rotterdamsebaan in de Vlietzoom met op de voorgrond de loopbrug naar Familiepark Drievliet en verderop de Victory Boogie Woogietunnel. Foto Gemeente Den Haag

→ Knooppunt Prins Clausplein Foto Willem Vermeij—Coll. Gemeentearchief Den Haag 78

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Parken, sportterreinen en recreatietuinen (van zuid naar noord) Sinds 1960 is een groot deel van het polderlandschap omgevormd naar recreatiegebied met sportterreinen en verschillende volkstuincomplexen/‘recreatietuinen’. Deze ontwikkelingen hebben de ruimtelijke identiteit en oorspronkelijke ritmiek van de Vlietzoom sterk gewijzigd.            

Molenvlietpark (openbaar toegankelijk); Familiepark Drievliet met grote parkeerplaats (besloten terrein); Heemtuin Molenvlietpark (openbaar toegankelijk); Lawntennisclub Leeuwenbergh (besloten terrein); Golfbaan: Haagse golfvereniging Leeuwenbergh (besloten terrein); Recreatietuinen Virulylaan (besloten terrein); Voormalige recreatietuinen Virulylaan (besloten terrein); Recreatietuinen ‘Tuinvereniging Leeuwenbergh’ (besloten terrein); Sportpark Westvliet (hoofdroutes openbaar toegankelijk); Recreatietuinen ‘De Groene Zoom’ (besloten als amateur tuindersvereniging); ‘Park Rijn-Schie’ / Vlietpark: complex recreatietuinen (1980) (besloten terrein); Recreatietuinen op strook tussen Spoorlijn en Goowetering (besloten terrein).

↑ Golfbaan van de Haagse golfvereniging Leeuwenbergh Foto via Leeuwenbergh.nl

→ Vijverpartij bij Park Rijn en Schie Foto via parkrijnenschie.home.blog/ →→ Gedeelte van Sportpark Westvliet en Recreatietuinen De Groene Zoom nabij de A12 en A4. 79

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

Werkgebieden Al vroeg in de 19e eeuw zijn er voorbeelden van industrie langs de Vliet, maar de industriële ontwikkeling van de Vlietzoom komt pas aan het einde van de 19e eeuw goed op gang. Langs de Westvlietweg, nabij de spoorlijnen werden de eerste fabrieken gebouwd. Deze fabrieken zijn geleidelijk aan uitgebreid tot grote bedrijfsterreinen en industrieterreinen. Er is nog steeds veel bedrijvigheid – passend bij een stadsrandlandschap. Verspreid door het gebied zijn verschillende grote bedrijven, bedrijvenclusters/industrieterreinen en kleine losse bedrijven te vinden.

 Bedrijventerrein bij de Rotterdamsebaan;  Industrieterrein gelegen tussen de Winkelhaak en Nieuweveensepad aan de Westvlietweg;  Spooremplacement met ‘Treinreparatiecentrum’ NS en daarnaast gelegen bedrijfshal en windturbine;  Bedrijvigheid rond Drievliet en Park Leeuwenbergh;  Bedrijvigheid rond Park Rijn en Schie.

Bedrijventerrein Westvlietweg

Bedrijventerrein tussen de Rotterdamsebaan en A4 80

Spooremplacement en Treinreparatiecentrum NS met daarnaast gelegen bedrijfshal

30 JANUARI 2025

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

Woongebieden Al eeuwenlang vindt er bewoning langs de Vliet en Westvlietweg plaats. De huidige woongebieden, met name geconcentreerd langs de Westvlietweg, dateren grotendeels uit de 20e eeuw.    

Lintbebouwing langs de Vliet (veelal 1900-1930); Park Leeuwenbergh (grootschalig, jaren ‘30); Park Nabij (kleinschalig, jaren ‘90); Enkele losse woningen op grote kavels aan het einde van lange opritten verspreid door het gebied (20e/21e eeuw).

Villa’s in Park Leeuwenbergh

Lintbebouwing langs de Westvlietweg naast de toegangspoort van Den Honaert

Park Nabij 81

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

Landgoederen en buitenplaatsen (aan de oostoever van de Vliet) In de 17e eeuw groeide in Nederland de belangstelling voor het buitenleven en het creëren van buitenplaatsen om de drukte van de stad te ontvluchten. Langs de Vliet verrezen in de 17e en 18e eeuw talloze buitenplaatsen en ontstond een markant ‘buitenplaatsenlandschap’. In meerdere gevallen ging het om een hofstede (grote boerderij) met herenkamer, die uitgroeide tot een omvangrijke buitenplaats met landhuis en een tuin- en parkaanleg. De tuinen en parken van de buitenplaatsen werden in de loop der tijd aangepast volgens de laatste mode. In de 17e eeuw betrof dit een tuinaanleg in geometrische stijl en eind 18e en in de 19e eeuw werden deze tuinen en parken vervangen door een aanleg in landschapsstijl. Tegen het einde van de 19e eeuw kwam het voortbestaan van vele buitenplaatsen steeds verder onder druk te staan. Instandhouding van huis en park was zeer kostbaar en de buitenplaatsen stonden met enige regelmaat in de verkoop. Verschillende buitenplaatsen werden in de loop van de 18e en 19e eeuw gesloopt, o.a. Zuyderburch, Overburch, Den Honaart en Vischvliet. Andere buitenplaatsen werden herbestemd, wat vaak behoud van het huis en (op hoofdlijnen) ook het bijbehorende park betekende.

Buitenplaats Vredenoord; parkaanleg na restauratie naar ontwerp van Stichting In Arcadië (foto 2018)

Aanwezige buitenplaatsen en/of restanten daarvan in het studiegebied:  Vredenoord (18e eeuw) – particuliere bewoning in twee delen;  Drievliet (17e eeuw) – voormalige buitenplaats en uitspanning, nu attractiepark;  Zeerust (18e eeuw) - zorginstelling;  Leeuwenbergh (17e eeuw) - nu Buitengoed Dorrepaal bestaande uit werk- en leerlocatie en te bezoeken parktuin;  Zuyderburch (17e eeuw) – alleen de met blauwe bol bekroonde hekpijler is als restant bewaard gebleven;  Den Honaert (17e eeuw) – enkel de boerderij ‘Den Honaard’ resteert; het landhuis en de buitenplaats zijn in de 19e eeuw gesloopt. De bovengenoemde buitenplaatsen in het Vlietzoom-gebied behoren tot de veel grotere ‘landgoederenzone’ langs de Vliet. Aan oostoever behoort de buitenplaats Hoornwijck/ Beukenhorst tot deze zone. Op de westoever van de Vliet ligt een reeks (voormalige) buitenplaatsen, die veelal zijn herbestemd voor wonen, horeca en kantoren en die ook behoort tot deze landgoederenzone. De parken zijn voor zover deze bewaard gebleven zijn, veelal opgesteld als wandelpark. Van zuid naar noord: Arentsburgh en Hoekenburg, Middenburg, Hofwijk, Vreugd en Rust, Eemwijk en Vliet en Burgh. De bekende en beeldbepalende buitenplaats Hofwijk en haar gereconstrueerde 17e-eeuwse tuin zijn toegankelijk als museum.

Een groot deel van de tuinaanleg van Hofwijk is verdwenen met de aanleg van de spoorbaan in de tweede helft van de 19e eeuw. Er zijn ideeën om de tuin in de toekomst te reconstrueren met het ondergrond brengen van de infrastructuur.

Resterende hekpijler en losse hekvleugels van de buitenplaats Zuyderburch aan de Westvlietweg (nr. 130) 82

30 JANUARI 2025

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

Polderlandschap De oorsprong van het landschap van de Vlietzoom ligt in een veenweidelandschap. Dit eeuwenoude agrarische cultuurlandschap, dat hier in verschillende fasen tot stand kwam, is op historisch kaartmateriaal te herkennen aan de ‘slagen’ met langgerekte kavels in de vorm van weiden en sloten. In de 13e eeuw werden de waterschappen opgericht, waarbij ter hoogte van het studiegebied de Tedingerbroekpolder ontstond. De polder werd tot ver in de 19e eeuw bemalen door twee molens. Door ruimtelijke planning en interventies in het landschap is in de 20e en 21e eeuw een groot deel van het oorspronkelijke open polderlandschap verdwenen.

↗ Restanten van het agrarisch cultuurlandschap, met rechts op de foto het zgn. ‘vijfslagenlandschap’.

Als herkenbare weidegebieden zijn overgebleven:  Het zogenaamde ‘vijfslagenlandschap’, gelegen tussen Park Rijn-Schie en het werkgebied rond de werkplaats van de NS;  Drie percelen tussen het Sportpark Westvliet, Park Nabij en Park Rijn-Schie;  Enkele percelen tussen Golfpark Leeuwenbergh en het industrieterrein ten zuiden van de A12/ Utrechtseweg;  Enkele percelen bij Drievliet en Zeerust.

↘ Vijfslagenlandschap in de Vlietzoom-Noord gezien vanaf het Schrepelpad. ↘↘ Perceel gelegen tussen Park Leeuwenbergh en het industrieterrein, gezien vanaf de Elzenlaan.

83

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Overzichtskaart van de bestaande waterstructuur van het plangebied.

84

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

Waterhuishouding In het studiegebied bevindt zich naast de Vliet een grote hoeveelheid waterwegen, die behoren tot de waterhuishouding van de Tedingerbroekpolder. De Vliet is de oudste waterstructuur in het Vlietzoomgebied. De eerste (polder)sloten die zijn gegraven tijdens het ontginnen van het veen in de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen. Het huidige slotenpatroon dateert globaal uit de 13e eeuw en is hieruit voortgekomen. De lange, over het algemeen lijnrechte, sloten staan loodrecht op de Vliet en vormen met elkaar een indrukwekkende reeks parallelle waterlijnen. De weteringen en korte dwarsslootjes liggen globaal evenwijdig met de Vliet. De Vliet heeft in de waterhuishouding de functie van boezemwater, d.w.z. het water van de Tedingerbroekpolder wordt vroeger met molen en nu met gemalen uitgeslagen op de Vliet. Tot de polderinrichting behoren de volgende waterstructuren:  Vliet (als boezemwater);  [Restanten van de] Poldersloten – oudst aanwezige watergangen in het gebied – ontstaan tijdens de Romeinse tijd en in de middeleeuwen.  [Restanten van de] Molensloten: ◦ Kansjesmolensloot (bij het Molenvlietpark); ◦ (omgelegde) Molentocht (nabij de spoorlijn). NB de oorspronkelijk molentocht is geheel verdwenen, ◦ Voorboezem van de Tedingerbroekpolder (naast Sprinterspoor).

◦ NB de molensloten zijn vaak gewijzigd en de molens zijn alle drie grotendeels verdwenen; de locaties van de huidige poldergemalen wijken af van de oorspronkelijke molenlocaties.  [Restanten van de] Binnenwetering en Bovenwetering liggen ongeveer parallel met de Vliet en autosnelweg A4.

Restanten van de Poldersloten en Bovenwetering gezien vanaf het Schrepelpad

Overige waterstructuren: In het studiegebied bevinden zich nog meerdere vijverpartijen die behoren tot het buitenplaatsenlandschap van de 17e, 18e en 19e eeuw, zoals bij Vredenoord, Zeerust en Dorrepaal/ Leeuwenbergh. Hierbij werden vaak de bestaande molensloten vergraven en verbreed tot vijverpartijen. Meerdere waterpartijen in het studiegebied dateren van na 1960:  Watergangen rondom het Sportpark Westvliet, recreatiepark ‘De Groene Zoom’ en omgeving (1960-1970, aanpassingen in 1980 verbreding A12/A4);  Golfbaan: Haagse golfvereniging Leeuwenbergh (1980, verschillende uitbreidingen laat 20 e en 21e eeuw);  Molenvlietpark ( aanleg 2016-2020); dit wandelpark fungeert tevens als ‘noodberging voor hemelwater’ en kan bij hevige neerslag grotendeels onder water worden gezet.

De vijverpartij van het Molenvlietpark fungeert tevens als noodberging voor hemelwater

85

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Overzichtskaart van de bestaande ontsluiting van het plangebied.

86

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

Ontsluiting en toegankelijkheid De historische infrastructuur werd voor lange tijd bepaald door de Westvlietweg (vml. jaagpad en weg) als hoofdas evenwijdig aan de Vliet met als ontsluiting de verschillende bruggen over de Vliet naar Voorburg. In de 20e en 21e eeuw zijn er na het verdwijnen van de Postenkade verschillende nieuwe routes door het landschap aangelegd die het studiegebied verbinden met de ten oosten gelegen woon- en werkgebieden. Hoofdroute door het landschap van de Vlietzoom wordt tot op heden gevormd door de Westvlietweg en Jan Thijssenweg (doorgaande weg zuidzijde Vliet; functie als hoofdontsluitingsweg van de Vlietzoom). Oversteekpunten over de Vliet naar de noordoever:  Nieuwe Tolbrug (alleen fietsers en voetgangers);  Fonteynenburglaan (tegenover buitenplaats Dorrepaal [voorheen: Leeuwenbergh]);  Kerkstraat Voorburg (centrumgebied Voorburg);  Wijkerbrug (sluit aan op de Wijkerlaan). Doorsteken (noord-zuid) vanaf de van Thijsenweg/Westvlietweg over de A4:  Jan Linze viaduct (in aansluiting op Watervlietpark) (2020) t.p.v. de historische Postenkade;  Guldenpad/Spoorlaan (langs de spoorlijn Den Haag -Utrecht) doorgang onder Prins Clausplein was voorheen doodlopend, sinds 2010 is het een doorgaande fietsroute;  Tunnel onder de A4: Nieuweveensepad (20e eeuw);  Viaduct over A4: Phillipus Uytenhovepad (2006). De Nieuwe Tolbrug gezien vanaf de Westvlietweg

In het poldergebied van de Vlietzoom zijn veel wegen en paden niet openbaar toegankelijk

87

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Overzichtsfoto van de bestaande inrichting van het plangebied.

88

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

3.2

30 JANUARI 2025

Analyse

Het landschap van de Vlietzoom heeft een gelaagde en complexe ontstaansgeschiedenis. Het huidige landschap is het resultaat van een gefaseerde ontwikkeling door de eeuwen heen. Tot en met de eerste helft van de 20e eeuw was de Vlietzoom een landelijk gebied; buitenplaatsen, boerenerven, villa’s en enkele fabrieken werden afgewisseld met een weids en open agrarisch cultuurlandschap; doorsneden door de spoorbaan en later de A12 en A4. Vanaf ca. 1960 kent het gebied door ingrijpende en grootschalige ruimtelijke ontwikkelingen een grote mate van versnippering. In deze periode ontbrak het aan een weloverwogen visie op het ruimtegebruik en de landschappelijke inrichting van de Vlietzoom en ontwikkelt het gebied zich tot een typisch ‘stadsrandlandschap’. Met een blik op deze ontwikkelingsgeschiedenis en de actueel aanwezige ruimtelijke structuur en opbouw van het landschap in de Vlietzoom is er een onderscheid te maken tussen ‘oude’ en ‘jonge’ cultuurhistorie. De ‘oude’ cultuurhistorie omvat twee structuren die de ‘ruggengraat’ van het landschap van de Vlietzoom vormen. Deze ‘oude’ structuren zijn bepalend geweest voor vele eeuwen ruimtelijke ontwikkeling en landschappelijke inrichting van het gebied:  De Vliet;  Polderland (het veenweidelandschap van de Tedingerbroekpolder). De ‘jonge’ cultuurhistorie omvat de relatief recente ontwikkeling tot ‘stadsrandlandschap’.

Het betreft ontwikkelingen vanaf het begin van de 20e eeuw, waarbij door bevolkingsgroei van de nabijgelegen dorpen en steden, het landelijke gebied daaromheen onder druk komt te staan en geleidelijk wordt volgebouwd. Ontwikkelingen, met name vanaf 1960 ten behoeve van industrie, infrastructuur en recreatie hebben geleid tot het huidige aanzien van de Vlietzoom. Voor het huidige landschapsbeeld is dit een dominante ontwikkelingsperiode. Daarnaast kent het studiegebied een rijkdom aan geschiedenis en verhalen, waarvan in de actuele situatie boven het maaiveld (bijna) geen sporen van zichtbaar zijn, dit betreft:  Prehistorie/vroegste tijd (o.a. Hazendonkcultuur);  Romeinse tijd – het studiegebied als onderdeel van de Limes;  Tweede Wereldoorlog – in het Park Leeuwenbergh is een herdenkingsmonument (bj. 1941) aanwezig.

89

STICHTING IN ARCADIË

90

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

1920

ca. 1920

2024

2024

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

De Vliet De Vliet is een oeroud, beeldbepalend en structurerend element aan de noordzijde van het studiegebied. Samen met de strandwal en het lint van wegen en bewoningskernen daarop vormt de Vliet de hoofdlijn in de regio qua ordening, gebruik en beleving van het landschap. De Vliet en haar oevers zijn een dominerende factor in de cultuurhistorische waarden van het gebied. Er valt qua cultuurhistorie zoveel te zien en te beleven, dat er sprake is een erfgoed-ensemble langs de Vliet. Hoewel de Vliet als structuur ongewijzigd is gebleven, zijn door verschillende – voornamelijk 20e-eeuwse- ontwikkelingen het karakter en aanzicht van de vaart en haar oevers gewijzigd. Het (erfgoed)ensemble van de Vliet bestaat uit:  Waterhuishouding (boezemwater);  Economie (trekvaart met jaagpad voor personenvervoer en vrachtvaart);  Ontsluiting (kruisende structuren d.m.v. bruggen met fraaie brugwachtershuisjes, etc);  Lint van (iconische) bebouwing (o.a. monumentale dorpskerken en overige markante gebouwen).

Waterhuishouding Op de rand tussen de duinen en het veenkussen bevond zich een waterige rand. In recente studies wordt deze ook een ‘lägg’ genoemd - in Nederland staat ze ook bekend als ‘de rand van de moer’. Samen met de getijdewerking en -stromen is deze rand voor een groot deel de onderlegger geweest voor het traject van het latere Kanaal van Corbulo (aangelegd rond ca. 50 na Chr.) waarbij zoet water werd aangevoerd vanuit het veenkussen en zout water vanuit de Noordzee. Het ‘Kanaal van Corbulo’ uit de Romeinse tijd wordt beschouwd als een voorganger van de Vliet, waar momenteel over het precieze traject van 34km nog veel onderzoek en professioneel debat loopt. De Romeinse ontginning en verkaveling lijnde ook uit op het Kanaal van Corbulo. De huidige Vliet is in de loop van de middeleeuwen ontstaan – ook bij de herontginning werd het slotenpatroon van de polder uitgelijnd op de waterweg en speelde een belangrijke rol als boezemwater in de waterhuishouding en het waterbeheer in de regio.

Economie De Vliet was al vanaf zijn vroegste vorm in gebruik voor het vervoer van goederen en personen. In de 14e eeuw kwam daarbij ook de trekvaart op gang, waarbij schepen door paarden of mensen voorgetrokken konden worden en minder afhankelijk waren van het weer. Het speelde als verbinding met de grote steden Delft, Den Haag en Leiden voor de economie en handel een belangrijke rol. Over een onbelemmerde scheepvaart op de Vliet vond dan ook vaak onenigheid plaats met betrekking tot waterpeil, dieptes en onderhoud. Zeker aangezien de boeren van de nabij gelegen hofstedes de ondiepe gedeeltes van de Vliet gebruikten om met paarden, karren etc. over te steken- de zogenaamde ‘wedden’. In de 16e eeuw kon er voor lange tijd niet ‘gejaagd’ worden.

2024

Ontsluiting Het bewegen op, langs en over de Vliet door handelaars, bewoners, kunstenaars en toeristen speelde en speelt een belangrijke rol in de beleving van het studiegebied. Het ensemble van de Vliet en de daarnaast gelegen Westvlietweg heeft nog steeds zowel voor lokaal vervoer als voor recreatie een belangrijke functie.

Op de vroegste kaarten van Voorburg zijn al bruggen over de Vliet zichtbaar. Deze bruggen zijn in de loop der eeuwen verschillende malen herbouwd en aangepast. Aan het einde van de 19e eeuw en in de 20e eeuw zijn twee bruggen ook verplaatst naar hun huidige locatie: de Nieuwe Tolbrug en de Oude Tolbrug. Ter hoogte van de bruggen zijn de kruisingsvlakken erg groot, waardoor ze de beleving domineren en de fraaie omgeving niet goed zichtbaar is. In de loop van de 20e eeuw zijn in het verlengde van een aantal historische bruggen over de Vliet verschillende langzaam verkeer routes door het veenweidegebied aangelegd, die het Vlietensemble verbinden met gebieden aan de overzijde van de A4. De historische bruggen zijn daarmee sterk verankerd in het huidige gebruik van het landschap. De Jan Thijsenweg / Westvlietweg langs de Vliet is van oudsher een belangrijke verkeersader in het gebied. Tussen de weg en de Vliet lag het jaagpad, dat in de loop van de eeuwen ontwikkelde. Het voormalige jaagpad is nog herkenbaar, maar is nu gedeeltelijk in gebruik als fietspad en als wandelpad. Met deze wijzigingen in het gebruik en de aanmerkelijk hogere verkeersdruk kwam in de tweede helft van de 20e eeuw geleidelijk de huidige inrichting tot stand. Waar vroeger nog volop ruimte was voor brede grasbermen en rijen laanbomen, is deze ruimte in de actuele situatie op veel plekken niet meer aanwezig.

De grote hoeveelheid geparkeerde auto’s langs grote delen van de weg versterkt de nadrukkelijke en beeldbepalende aanwezigheid van het hedendaagse autoverkeer langs de Vliet. In de actuele situatie is de verharding van de Jan Thijsenweg / Westvlietweg zodanig breed dat de verkeersfunctie de beleving van het landschap en het erfgoedensemble langs de Vliet overschaduwt.

Lint van (iconische) bebouwing Ter weerszijden van de Vliet ligt een lang lint met een reeks iconische en beeldbepalende plekken met markante gebouwen, boerderijen, bruggen, landschapsvensters met doorzichten over het polderland. De landgoederen en buitenplaatsen zijn allen georiënteerd op de Vliet. Deze zijn van oudsher sfeer en beeldbepalend, maar komen in de actuele niet goed ‘uit de verf’. Zo verdwijnen karakteristieke tuinen, gevels, poorten, koepels etc. uit het zicht door dichte beplantingen en de nadrukkelijk aanwezigheid van de auto langs de Vliet.

Vanaf de 17e eeuw werd het beheer van de Vliet geprofessionaliseerd – mede door de verlenging en aanleg van het jaagpad richting Leiden. Het toenemend gebruik van de Vliet zorgde ervoor dat deze enkele malen verbreed werd; een belangrijke verbreding vond plaats aan het einde van de 19e eeuw. De Vliet werd hier volwaardig onderdeel van het uitgebreide 19e-eeuwse stelsel van kanalen voor de vrachtvaart in Nederland. Het gebruik als trekvaart verdween in de loop van de eerste helft van de 20e eeuw. Wat niet veranderd is, is dat de Vliet nog altijd wordt gebruikt als aan- en afvoerroute van goederen. Ten opzichte van vorige eeuwen is het economische aspect van de Vliet wel afgenomen en ligt de nadruk meer op recreatie.

91

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

1900, ca.

1930, ca.

2024

2024

92

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

1906

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Polderland De oorsprong van het landschap van de Vlietzoom ligt in een veenweidelandschap. Dit eeuwenoude agrarische cultuurlandschap, dat hierin verschillende fasen tot stand kwam, is op historisch kaartmateriaal te herkennen aan het slagenlandschap met langgerekte kavels in de vorm van weiden en sloten. Haaks op de Vliet werden sloten gegraven om het gebied te ontwateren en boerderijen werden langs de Westvlietweg gebouwd voor de bedrijfsvoering. Uit recent archeologisch onderzoek bij huidige de Rotterdamsebaan is gebleken dat bij het ontginnen van het land in de middeleeuwen soms dezelfde greppels opnieuw zijn opengemaakt. In de 13e eeuw werden de waterschappen opgericht, waarbij ter hoogte van het studiegebied de Tedingerbroekpolder ontstond. De polder werd tot ver in de 19e eeuw bemalen door twee molens. Door ruimtelijke planning en interventies in het landschap is in de 20e en 21e eeuw een groot deel van het oorspronkelijke open polderlandschap verdwenen en is er door onsympathiek ruimtegebruik veel structuurbederf (poldersloten, zichtlijnen etc.). De restanten van het polderlandschap zijn geheel niet toegankelijk. De beleving als open polderlandschap in het zuidelijk deel zo goed als verdwenen, terwijl de beleving als in het noordelijk deel nog redelijk intact is.

Er zijn hier nog enkele restanten van het ‘landschapsvenster’ vanaf de A4 over de polder op het silhouet van Voorburg aanwezig, bijv. aan de noordzijde met zicht op de opvallend grote neogotische Sint Martinuskerk.

2024

Stadsrand In de 20e eeuw heeft de Vlietzoom heeft zich ontwikkeld van een polderlandschap tot een stadsrandlandschap. In een sneltreinvaart werd vanaf 1960 sportterreinen, recreatietuinen en industrie/ bedrijfsterreinen aangelegd. Ten opzichte van andere gebiedsontwikkelingen in de regio is er bij de Vlietzoom een algeheel gebrek aan samenhang tussen de gerealiseerde projecten en structuren. Het betreffen allemaal losse projecten, die niet met elkaar zijn verbonden door middel van vormgeving of ontsluiting. Dit in tegenstelling tot de Rijswijkse landgoederenzone, waar er wel sprake was van een doelbewuste omvorming tot één groot samenhangend parklandschap in de jaren 50-70. Vrijwel alle terreinen in de Vlietzoom zijn niet openbaar toegankelijk golfbaan en de vele sportvoorzieningen en gebieden met recreatietuintjes zijn alleen voor ‘leden’ toegankelijk.

93

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Vlekkenkaart met de inventarisatie van de actuele situatie aan de hand van 6 cultuurhistorische thema’s.

94

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

3.3

30 JANUARI 2025

Conclusie historisch onderzoek

Het landschap van de Vlietzoom heeft een rijke ontwikkelingsgeschiedenis en kent daardoor veel cultuurhistorisch waardevolle inrichtingselementen. De Vlietzoom was tot en met de eerste helft van de 20e eeuw een landelijk gebied en kende een zeer heldere en krachtige landschapsstructuur. De hoofdrollen waren voor het Vliet-ensemble en de Tedingerbroekpolder als een eeuwen oud agrarisch cultuurlandschap met buitenplaatsen en oude hofstedes/boerenerven. De tweede helft van de 20e eeuw wordt de ontwikkeling van het gebied gedomineerd door het ontstaan van een stadsrandlandschap. Er is daardoor in het landschap van de Vlietzoom onderscheid te maken tussen ‘oude cultuurhistorie’ en ‘jonge cultuurhistorie’.

Het voorliggende onderzoek en recente archeologische onderzoeken tonen aan dat in het gebied onder en boven het maaiveld veel cultuurhistorische waardevolle inrichtingselementen en objecten aanwezig zijn. Zo zijn de basisstructuren van het Vliet-ensemble en het polderlandschap overwegend nog grotendeels nog aanwezig, maar is in de actuele situatie de ruimtelijke en cultuurhistorische identiteit van het landschap van de Vlietzoom aangetast en verminderd beleefbaar. Ook de vele in het Vlietzoomgebied aanwezige rijks– en gemeentelijke monumenten vertellen een deel van het verhaal van de ontwikkeling van het gebied, dat als aanknopingspunt en inspiratiebron kan dienen bij planvorming.

Het Vliet-ensemble en het polderlandschap behoren tot de ‘oude cultuurhistorie’. Zij bepalen tot op heden de cultuurhistorische identiteit van het landschap van de Vlietzoom. Vanaf de Vliet en Westvlietweg waren er vele zichten op de buitenplaatsen, landgoederen, het polderlandschap van de Tedingerbroekpolder met doorkijkjes naar de omliggende dorpen en steden en had het gebied een hoge belevingswaarde. Het poldergebied was van oudsher weinig toegankelijk voor het publiek, maar was wel beeldbepalend van het landschap aanwezig en speelde een belangrijk rol in de beleving daarvan door het publiek. Van dit oorspronkelijk zeer weidse polderlandschap en veenweidegebied getuigen nog vele restanten, zowel boven als onder het maaiveld, maar deze restanten zijn in de actuele situatie verminderd en op elke plekken zelfs nauwelijks zichtbaar en beleefbaar. Vanwege de ouderdom en hoge cultuurhistorisch waarde verdienen deze polderrestanten bij toekomstige planvorming veel aandacht.

Bovenal verdient het landschap van de Vlietzoom (eer)herstel. Er ligt hier duidelijk een grote opgave om bij de planvorming voor het gebied te streven naar een adequate gebiedsregie (tot op heden grotendeels afwezig) en een vergroting van de visueel-ruimtelijke samenhang in de inrichting van het landschap, waarbij de cultuurhistorische identiteit van het gebied als inspiratiebron en toetsingskader wordt benut. In Deel 2 van dit rapport worden ideeën en concepten gepresenteerd om de cultuurhistorie in het landschap van de Vlietzoom te versterken en te verankeren.

De ‘jonge cultuurhistorie’ in de Vlietzoom betreft de ontwikkelingen die hebben geleid tot de huidige situatie waarbij sprak is van een stadrandlandschap. Als gevolg van de geleidelijke verstedelijking vanaf de aanleg van de eerste Spoorbaan rond 1850 is de ruimtelijke identiteit van het gebied aangetast. Met name de ingrijpende ruimtelijke ontwikkelingen sinds ca. 1960 hebben het oorspronkelijke landschap van de Vlietzoom in sterke mate beschadigd. De Vlietzoom is in de loop van de 20e eeuw ook in een geheel verstedelijkte omgeving komen te liggen. Door bestuurlijke verbrokkeling, en de wirwar aan plannen en projecten is er een grote mate van versnippering in het landschap ontstaan. Recreatiegebieden, infrastructuur en industrie-/bedrijfsterreinen hebben de oorspronkelijke karakter en ritmiek van het landschap verstoord. Ook als er naar de ontwerpkwaliteit van de verschillende deelgebieden wordt gekeken valt op dat er weinig terreininrichtingen zijn gerealiseerd met een hoge kwaliteit van inrichting. Geconcludeerd moet worden dat de inrichtingselementen in het landschap van de Vlietzoom die behoren tot de ‘jonge cultuurhistorie’ individueel weinig kwaliteit hebben en dat het ontbreken van samenhang tussen deze elementen zelfs als sterk beschadigend en verstorend kan worden omschreven.

95

STICHTING IN ARCADIË

96

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Deel 2: Ideeënboek

97

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

Uitsnede van de Visiekaart met aangegeven het plangebied. Bron: Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone. BoschSlabbers, 2022 98

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

Introductie Aanleiding → Omslag van het rapport’ Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone’, BoschSlabbers, 2022

De aanleiding voor het opstellen van het voorliggende ‘Ideeënboek voor versterking van cultuurhistorie in het landschap van de Vlietzoom’ vormt de opstelling van een integrale ‘Gebiedsvisie voor de Haagse Vlietzone’. De algemene Haagse wens voor het Vlietzoom is dat het gebied zich ontwikkelt van een tussenzone naar een verweven schakel in de stad. Dat vraagt om strategische integrale keuzes voor het gebied. Voor de Vlietzone is het nodig om elke toevoeging aan het gebied een versterking van de onderliggende structuur en identiteit van het gebied te laten zijn. Het is van belang om het verhaal van de ontwikkeling en cultuurhistorie van het gebied te kennen om ook het toekomstige gebied identiteit mee te kunnen geven.

Doel De Vlietzoom is qua ontwikkelingsgeschiedenis een rijk gebied. Deze ontwikkelingsgeschiedenis is in het eerste deel van deze rapportage onderzocht en in beeld gebracht. In het gebied komen ook de drie erfgoedlijnen van de Provincie Zuid-Holland samen: Trekvaarten, Limes en Landgoederen. In het vervolg op het ‘Ambitiedocument voor de gehele Vlietzone’ wordt nu een gebiedsvisie gemaakt voor de Haagse Vlietzone. Met de provincie is afgesproken dat het Toekomstbeeld het vertrekpunt is voor de verdere uitwerking. Het doel voor het opstellen van een ideeënboek is concepten en voorstellen te formuleren voor fysieke inrichtingsmaatregelen in het plangebied, die gebaseerd zijn op de rijke cultuurhistorie van het gebied. Te denken valt daarbij aan fiets- en wandelroutes, evocaties van belangrijke, maar verdwenen objecten of archeologisch aanwezige bijzonderheden, het accentueren van bijzonderheden met aanvullende inrichtingsmaatregelen en beplantingen die passen bij het historische en natuurlijke cultuurlandschap, etc. De voorstellen worden uitgewerkt met conceptvoorstellen, referentiebeelden en een cultuurhistorische onderbouwing. Het ideeënboek zal input geven aan het projectteam dat werkt met de opstelling van het integrale ‘Gebiedsvisie voor de Haagse Vlietzone’.

Plangebied ideeënboek Het plangebied bestaat uit het Haagse deel van de Vlietzone (ook wel de Vlietzoom genoemd). Dit gebied ligt in de gemeente Den Haag en wordt begrensd door de Vliet en het talud van de A4. Voor een goede duiding van de ontwikkelingsgeschiedenis en historische waarden is het noodzakelijk ook de westoever van de Vliet bij de planconcepten in het ideeënboek te betrekken.

Van Toekomstbeeld naar integrale gebiedsvisie Vlietzoom Het transformatiekader voor de Vlietzone is beschreven in het ‘Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone’ (door: BoschSlabbers landschapsarchitecten, november 2022). De visie in het ‘Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone’ bestaat uit vijf pijlers. Dit ideeënboek is een uitwerking van pijler 4, maar heeft raakvlakken met alle vijf de pijlers: 1. Het robuuste watersysteem; 2. Een sterke identiteit; 3. De groenblauwe dooradering; 4. Een sterke en zichtbare cultuurhistorische basis; 5. De Vliet als ruimtelijke drager van het gebied. Het Toekomstbeeld is opgesteld in opdracht van de provincie Zuid-Holland, in samenwerking met de betrokken instanties: de aanliggende gemeentes, twee hoogheemraadschappen en Metropoolregio Rotterdam-Den Haag. De gemeente Den Haag heeft het Toekomstbeeld niet vastgesteld, maar zal het wel benutten als vertrekpunt voor de verdere uitwerking van het Haagse deel, en dat daarbij de opgaven voor het bedrijventerrein Westvlietweg en de ontsluiting nader zullen worden onderzocht en zullen worden meegenomen in de verdere planvorming. 99

STICHTING IN ARCADIË

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

30 JANUARI 2025

De Vlietzone is een gelaagd landschap met:

‘Oude’ cultuurhistorie:

‘Jonge’ cultuurhistorie:

Minder zichtbare oude verhaallijnen:

In het landschap van de Vlietzoom zijn twee oude structuren en verhalenclusters beeldbepalend:

In het landschap van de Vlietzoom is één ontwikkelingsperiode dominant:

In het landschap van de Vlietzoom komen de oudste verhaallijnen niet (meer) uit de verf , zoals:



De Vliet

Als ensemble inclusief waterhuishouding, lokale economie, voormalige trekvaart, wegen, bruggen en lint van buitenplaatsen. 



Het Stadsrandlandschap van na 1960

Grote infrastructuur, industrie en bedrijvigheid, sport– en recreatielandschappen. Cultuurhistorisch waardevol of aantasting?

Prehistorie (Hazendonkcultuur)  Romeinen (archeologie)  Tweede Wereldoorlog 

Het Polderland

Tedingerbroekpolder en de lotgevallen van het polderland. Ontginning en poldersloten, agrarisch landgebruik, glorietijd versus actuele toestand. Conclusies deel 1: historisch onderzoek ‘Van Polderland naar stadsrand’. Stichting In Arcadië, januari 2025

100

STICHTING IN ARCADIË

30 JANUARI 2025

HET LANDSCHAP VAN DE VLIETZOOM - HISTORISCH ONDERZOEK EN IDEEËNBOEK

Uitgangspunten In dit ideeënboek worden er kansen beschreven om de verhaallijnen uit de ‘oude cultuurhistorie’ te versterken en zichtbaar te maken. Hiervoor zijn drie uitgangspunten ontwikkeld die in het volgende hoofdstuk worden uitgewerkt. De ideeën en plekken zijn gebaseerd en geïnspireerd op het recent uitgevoerde historisch onderzoek naar de Vlietzone (‘Van Polderland naar Stadsrand’, januari 2025).

Versterken van de ‘Oude cultuurhistorie’ Bij de uitwerking van een ‘sterke en zichtbare cultuurhistorische basis’ in de integrale gebiedsvisie voor de Vlietzoom liggen de meeste kansen bij het versterken van de ‘oude cultuurhistorie’ van het gebied. Deze beslaat grofweg de ontwikkelingsgeschiedenis tot circa 1960; het moment waarop het gebied zich begint te transformeren naar een stadsrandlandschap, waarin het ontbreekt aan weloverwogen strategische planvorming voor het ruimtegebruik in het gebied. In het voorliggende ideeënboek worden alle ontwikkelingsperioden benut, die behoren tot de ‘oude cultuurhistorie’. De verschillende perioden hebben allen in zekere mate bijgedragen tot het krachtige en typerende landschapsbeeld dat het Vlietzoomgebied tot ongeveer 1960 bezat.

Uitgangspunt 1: Versterken inrichting van het landschap Versterking fysieke inrichting aan de hand van de drie landschapsthema’s:  De Vliet (en haar directe omgeving);  Het Polderlandschap;  De buitenplaatsen langs de Vliet.

Uitgangspunt 2: Vergroten toegankelijkheid van het landschap  Kansen voor bestaande en nieuwe routestructuren;  Koppelen aan historische en educatieve themaroutes.

Uitgangspunt 3: Inrichten belevingsplekken landschap en historie  Inrichten van nieuwe belevingsplekken in het landschap van de Vlietzoom.

Deze oudere ontwikkelingsperioden hebben ook geleid tot verschillende geschiedenislagen die in het landschap zijn bewaard, maar die wel moeten worden versterkt om aan uitstraling en kracht te winnen. Per idee worden de raakvlakken met en tussen tijdsperioden en verhaallijnen benoemd.

101