RIS321163 Bijlage 3 Ontwerp Omgevingsvisie Den Haag 2050

Van de internationale wijk rond het Vredespaleis tot de volksbuurten Schilderswijk, Duindorp en Transvaal. Die contrasten maken Den Haag tot een levendige stad, met een verscheidenheid aan culturen, leefstijlen, opleidingsniveaus en inkomens. Den Haag kent in totaal meer dan 170 nationaliteiten. De stad is altijd aantrekkelijk geweest voor migranten – een diverse groep van arbeidsmigranten, vluchtelingen, studenten en expats. De aantrekkelijkheid voor

Die verscheidenheid zorgt dat nieuwe ideeën en verrassende initiatieven voet aan de grond krijgen. Van creatief ondernemerschap in de wijken tot innovatieve start-ups in het Central Innovation District en op Technology Park Ypenburg. 32

expats en internationale studenten komt door het internationale profiel, de leefkwaliteit en de ontwikkelingskansen in Den Haag. De aantrekkelijkheid voor arbeidsmigranten heeft onder andere te maken met het type werkgelegenheid in de regio en het aanbod van relatief betaalbare particuliere huurwoningen. Die verscheidenheid zorgt ervoor dat nieuwe ideeën en verrassende initiatieven voet aan de grond krijgen. Van creatief ondernemerschap in de wijken tot innovatieve start-ups in het Central Innovation District en op Technology Park Ypenburg. Het is bovendien een stad waar kunsttalent zich ontwikkelt, en niet alleen op het Koninklijk Conservatorium Den Haag of aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten. Zo komen vanaf de jaren zestig in de arbeidersbuurten op grote schaal rockbandjes op, die geïnspireerd waren door de ‘indorock’ die veel jonge mensen die uit de voormalige kolonie Nederlands-Indië hier introduceerden. Denk aan bands als Q65, Shocking Blue, en de Golden Earring met een heus ‘popdistrict’ – Den Haag is nog altijd een kweekvijver voor Nederlands muziektalent, zoals Di-rect, Prins S. en de Geit en Goldband. Ook heeft Den Haag een plek veroverd op het toneel van de topsport.

Met de opening van de Sportcampus is het brede aanbod verrijkt, dat verder bestaat uit onder meer het Centrum voor Topsport en Onderwijs (CTO), het voetbalstadion van ADO Den Haag, The Hague Beach Stadium, het Zeilcentrum en de Haagse sportcentrale met het olympische skatepark. Zo wonnen er meerdere Haagse sporters een medaille op de Olympische Spelen in Parijs. Zoals hockeyers Luna Fokke, Pien Dicke en Duco Telgenkamp, roeier Lennart van Lierop, zeilster Marit Bouwmeester, windsurfer Luuc van Opzeeland en roeister Marloes Oldenburg. En de Haagse India Sardjoe werd in november 2022 op 16-jarige leeftijd de jongste Breaking Wereldkampioen ooit.

Op de Haagse markt komen dagelijks duizenden mensen uit verschillende wijken hun boodschappen doen. Het is de grootste markt van Europa en speelt een belangrijke economische rol. Op de daken zijn 3.500 zonnepanelen op de daken van de markt geplaatst.

Omgevingsvisie Den Haag

De sfeerbepalers van Den Haag 1. Stedelijk met menselijke maat

Den Haag heeft alle voordelen van de grote stad en combineert dat op veel plekken met buurtgevoel. De komende jaren worden er onder andere rondom de stations levendige stedelijke plekken ontwikkeld. Het is belangrijk om daarbij oog te houden voor de menselijke maat en het buurtgevoel.

DEEL A Analyse

2. Maatschappelijk betrokken

Veel Hagenaars zetten zich in voor de stad. Van het schoonhouden van de straat tot acties voor ouderen of mensen in de problemen. Deze maatschappelijke betrokkenheid komt misschien doordat Den Haag het regeringscentrum is en de internationale stad van vrede en recht. Of is het gewoon typisch Haags? Hoe dan ook, mensen komen vanuit de hele wereld naar Den Haag om te werken aan een rechtvaardige, betere en veilige wereld.

3. Verfrissend dankzij contrasten

Den Haag is een stad vol contrasten. Veel van die contrasten zijn onbekend. Dat biedt de kans om onverwacht te ‘verfrissen’. Iedereen kent Scheveningen, maar wie weet dat Den Haag één van de grootste surfgemeenschappen van Europa heeft? Bijna iedereen kent het Mauritshuis, maar wie kent de Haagse straatartiesten? Bron: Positioneringsstrategie Den Haag

33

3.2 Ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag De ligging van Den Haag aan de Noordzee is bepalend geweest voor de stedenbouwkundige, economische en ruimtelijke opbouw. Onder invloed van wind en overstromingen ontstonden duizenden jaren geleden parallel aan de kustlijn jonge duinen en strandwallen, met daartussen lage en venige moerasgebieden. Uit archeologische vondsten blijkt dat de zandgronden op deze hoge wallen al ruim voor de Romeinse tijd geschikte woonplekken waren. Later werd Die Haghe bekend als verblijfplaats voor de graven en stadhouders van Holland. Het verwijst naar ‘de haag’ of ‘het bos’ van de Graaf van Holland en is kenmerkend voor de hoeveelheid groen en natuur rondom de stad. Later zijn ook de lagere delen tussen de strandwallen bebouwd. Hier ligt de oorsprong van de welbekende, maar inmiddels ook gedateerde scheidslijn tussen Hagenezen en Hagenaren, tussen de arbeidersbevolking van het veen en de rijkeren op het zand.

Patroon van Haagse ‘lange lijnen’

De Laan van Meerdervoort is met zes kilometer een van de befaamde ‘lange lijnen’. Je vindt er winkels, scholen, bedrijven, kerken, woonhuizen in alle soorten en maten, parken, waterwegen en vele nationaliteiten.

34

De vier strandwallen waarop Den Haag is ontstaan vormen de basis voor de kenmerkende ‘lange lijnen’, het raster van verkeerswegen en groenstructuren die parallel aan en haaks op de strandwallen lopen en zo de verschillende buurten en wijken omsluiten.

De oudste lijnen liepen parallel aan de kust over de zandwallen, zoals bijvoorbeeld de Oude Haagweg. Later zijn daar steeds meer haakse verbindingen bijgekomen waardoor een netwerkstructuur ontstond, denk daarbij ondermeer aan de lijn Duindigt-Hofzicht en de ‘koninklijke route’ (Scheveningseweg-Hartlijn-Trekvliet). Het meest bekend is de lijn ‘van zee naar markt’, die vanaf Norfolk in de Scheveningse haven via het Hobbemaplein en de Markt naar Moerwijk loopt. Dit samenspel van ‘lange lijnen’ is een krachtige en herkenbare structuur die van grote invloed is geweest op de wijze waarop Den Haag zich de afgelopen 150 jaar heeft ontwikkeld. Daarmee is Den Haag een van de weinige steden met een rechthoekig gridpatroon, in plaats van de cirkelvormige ‘groeiringen’ rond oude kernen in veel andere steden. Het behoeft nauwelijks uitleg dat karaktervolle groengebieden als het Haagse Bos, de Scheveningse Bosjes, de landgoederen tussen Den Haag en Wassenaar, het strand en de duinen van grote betekenis zijn. Ze leggen bovendien verbindingen met waardevolle landschappen en natuurgebieden in de omgeving, zoals Het Groene Hart, Midden-Delfland en Nationaal Park Hollandse Duinen.

Omgevingsvisie Den Haag

Stedenbouwkundige ontwikkeling

In de recente ruimtelijke geschiedenis van Den Haag zijn twee plannen cruciaal geweest: het door architect en stedenbouwkundige Hendrik Pieter Berlage ontworpen ‘Plan tot uitbreiding van ’s-Gravenhage’ uit 1908 en het door Willem Dudok gemaakte ‘Structuurplan Groot ’s-Gravenhage’ uit 1948. Het eerste plan volgde de structuur van de strandwallen door op het zand evenwijdig aan de kust nieuwe woonwijken in te tekenen. Daarin lange zichtassen en weidse pleinen met monumentale gebouwen, en op buurtniveau besloten pleintjes met afwisselend rechte en diagonale straten. Na de Tweede Wereldoorlog volgde ook Dudok in zijn structuurplan het strandwallenpatroon. Hij voorzag een omvangrijke stadsuitbreiding, onder meer richting Zuidwest, en deelde het centrum op in twee zones: het bestuursdeel bij het station Den Haag Centraal en een congrescentrum bij Zorgvliet. Het heeft de stad zeker goed gedaan, onder meer met het opknappen van vervallen wijken. Toch had dit plan een keerzijde. De aanleg van brede wegen met grote viaducten – het Prins Bernhardviaduct en het Schenkviaduct – leidde tot een versnipperd gebied tussen de drie hoofdstations, onvoldoende aantrekkelijk om te fietsen en te lopen.

In de jaren tachtig ontstond met de stadsvernieuwing een tegenbeweging die zich toespitste op de waarden en kwaliteiten van de bestaande stad. Vanaf de jaren negentig is met succes gebouwd aan het herstel van het centrum, met onder meer een nieuw stadhuis, de tramtunnel onder de Grote Marktstraat, de Koningstunnel en de projecten Den Haag Nieuw Centraal en Den Haag Nieuw Centrum. In de Structuurvisie Wéreldstad aan Zee uit 2005 lag de nadruk op binnenstedelijke verdichting. Ook deze structuurvisie bouwde voort op het rasterpatroon en versterkte het profiel van Den Haag als internationale stad. Waarbij ook nadrukkelijk de Haagse regio werd betrokken. Bovendien was er oog voor het belang van karaktervolle groengebieden voor kustverdediging, biodiversiteit, waterwinning, toerisme en economie. Met de Agenda Ruimte voor de Stad uit 2016 kwam slim ruimtegebruik op tafel als dé voorwaarde voor duurzame stedelijke ontwikkeling. Door werk met werk te maken, slimme combinaties van functies en innovatieve vormen van bouwen konden, zo was de gedachte, belangrijke opgaven in de stad zelf worden opgelost. Deze Omgevingsvisie sluit aan bij de rij van lange termijnplannen en bouwt voort op de ruimtelijke karakteristieken van stad en regio.

Impressie van de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag in de afgelopen 115 jaar

Uitbreidingsplan van Berlage, 1908

Structuurplan van Dudok, 1949

Structuurvisie Wereldstad aan Zee 2020, 2005

Het kledingmagazijn aan de Hofweg van Berlage, 1914

Maquette van congresgebouw en omgeving, 1948

Bijeenkomst over de structuurvisie, 2005 Foto: Paul Lunenburg

DEEL A Analyse

35

Het Vredespaleis staat symbool voor de status van Den Haag als stad van vrede en recht. Het huisvest twee gerechtelijke instanties: het Internationaal Gerechtshof en het Permanent Hof van Arbitrage.

3.3 De beeldbepalers van Den Haag Deze Omgevingsvisie is de volgende stap in het werken aan de plattegrond van Den Haag. De ruimtelijke identiteit zoals eerder beschreven, is dan ook een onderlegger voor het toekomstperspectief dat in deze Omgevingsvisie gepresenteerd wordt. Anders gezegd: het rijke mozaïek van buurten en wijken, het patroon van lange lijnen en haakse verbindingen, en de vele groengebieden bieden houvast voor de ruimtelijke ingrepen en voorstellen die richting 2050 op stapel staan. Binnen dit rijke palet zijn drie ‘beeldbepalers’ aan te wijzen die niet alleen bescherming verdienen, maar cruciaal zijn voor de identiteit en uitstraling van de leefomgeving – en daarmee voor de positionering van de stad. Het gaat om de rol als internationale stad van vrede en recht, de ligging aan de Noordzee en het karakter van regeringscentrum en monumentale residentie.

36

Internationale stad van vrede en recht

Den Haag geniet wereldfaam vanwege de vele belangrijke internationale organisaties op het vlak van vrede en recht die in de stad gevestigd zijn. Het uit 1913 stammende Vredespaleis, het Internationaal Strafhof en het Internationaal Gerechtshof springen in het oog. Rondom deze rechts- en bestuursinstellingen liggen tal van non-gouvernementele organisaties (ngo’s), kennisinstellingen en ambassades. Deze bijna 500 organisaties spelen een betekenisvolle rol in de Haagse economie. Ze zorgen voor een toegevoegde waarde van zo’n 5,6 miljard euro per jaar en leveren bijna 20.000 banen op. Grote nationale en internationale bedrijven voelen zich in dit milieu prima thuis, mede vanwege het gevarieerde aanbod aan congresruimtes, onderwijsvoorzieningen, winkels, horeca en goed openbaar vervoer.

Omgevingsvisie Den Haag

Den Haag heeft elf kilometer kust met badplaatsen als Scheveningen en Kijkduin.

Al deze organisaties en bedrijven vormen een vijver aan getalenteerde mensen met veel kennis van recht en internationale verhoudingen. Den Haag vormt zo een kenniscentrum van internationale betekenis, waarmee ze een bijdrage levert aan het bevorderen van vrede en recht in de wereld.

Stad aan zee

De ligging aan zee maakt Den Haag aantrekkelijk en onderscheidend. Maar weinig Europese steden beschikken over kilometers strand en uitgestrekte duingebieden. De aantrekkingskracht van de kust – voor inwoners en bezoekers – wordt vandaag de dag bepaald door het samenspel van faciliteiten, attracties, natuur, rust, ruimte en de nabijheid van de binnenstad. Scheveningen met zijn haven en boulevard is sinds het begin van de negentiende eeuw de eerste echte badplaats van Nederland en daarmee de bakermat van het Nederlandse strandtoerisme. Het is van oudsher

DEEL A Analyse

een plek voor weldaad en gezondheid – de zilte zeelucht werkt immers helend, en het was niet voor niets dat het karakteristieke Kurhaus hier gebouwd werd. De kustzone is in trek vanwege toerisme, ontspanning, sport en recreatie, en essentieel voor de bescherming tegen zeespiegelstijging, de drinkwatervoorziening en het op peil houden van de biodiversiteit. Ook voor surfers staat Scheveningen bekend als dé surfhotspot van Nederland of sommigen zeggen zelfs, van West-Europa. Daarmee is deze badplaats weer helemaal klaar voor de toekomst. Op verschillende plekken kun je dan ook surfles boeken of de vele surfers in zee in actie zien. Het heeft een functie voor de visserij en is tegelijkertijd een broedplaats voor innovaties in de maritieme economie. Dit biedt kansen, maar kan ook op gespannen voet staan met het toerisme en de kwaliteit van de woonomgeving. De ontwikkelingen in Kijkduin zijn afgerond.

37

Regeringscentrum en monumentale residentie

Wie door Den Haag fietst, ziet overal het bewijs van de rol die de stad speelt voor de Nederlandse politiek. Rond het Binnenhof en tussen het centrum en het station Den Haag Centraal, maar ook daarbuiten, aan de lange lanen en langs het Bezuidenhout. Daar bieden statige panden en moderne kantoorgebouwen onderdak aan adviesorganen, wetenschappelijke instituten, uitvoeringsinstanties en belangenorganisaties. Het Malieveld biedt letterlijk ruimte aan het recht op demonstratie en tegengeluid. Elke dag werken duizenden Hagenaars in overheidsdienst aan de toekomst van het land. Dit drukt onmiskenbaar een stempel op het aanzien van de stad. Soms uit dit zich in het sleetse imago van ‘ambtenarenstad’, maar bovenal geldt de onderscheidende positie als stad van democratie en bestuur. Als zetel van het landsbestuur, het staatshoofd en het corps diplomatique is de stad uitgegroeid tot een ‘groene residentie’. De historische binnenstad, met het Binnenhof, het Lange Voorhout en de vele hofjes en pleinen in de negentiende- en twintigste-eeuwse wijken hebben een grote aantrekkingskracht.

Op de straten en pleinen is door het rijke erfgoed en de vele kunstwerken, monumenten en gedenktekens de geschiedenis van Den Haag als regeringsstad duidelijk voelbaar. En dat moet ook zo blijven, met name door zorgvuldig beheer en goed onderhoud, plus het inpassen van deze cultuurhistorische waarden in nieuwe gebiedsontwikkelingen. Den Haag is al eeuwenlang een Europees centrum waar politici, diplomaten, rechtsgeleerden, wetenschappers, filosofen en (creatieve) ondernemers elkaar treffen. De functie van diplomatiek knooppunt en die van machtscentrum en thuisbasis voor de Koninklijke familie, bracht de kunst- en cultuursector vanaf de achttiende eeuw in een stroomversnelling. Het rijke aanbod bestaat onder meer uit het Koninklijk Conservatorium, de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, de Koninklijke Bibliotheek, de Koninklijke Schouwburg en het Mauritshuis. Het Kunstmuseum Den Haag en Museum Beelden aan Zee. Verder maken de middelgrote en kleine toneel- en muziekgroepen, creatieve broedplaatsen, bibliotheken en theaters in de wijken het plaatje compleet.

Den Haag ontstond rond de Hofvijver en het Binnenhof. In de stad zijn de Eerste en Tweede Kamer gevestigd, net als de meeste ambassades en de Hoge Raad.

38

Omgevingsvisie Den Haag

4.

Drie maatschappelijke opgaven Waar we met deze Omgevingsvisie een antwoord op willen geven

Dit hoofdstuk schetst drie grote maatschappelijke opgaven met ruimtelijke gevolgen. Onze beleidsinzet blijkt op sommige punten onvoldoende. Dit, en de samenhang tussen deze opgaven, vragen om een aangescherpte visie. We beginnen met een analyse van de opgaven, zodat we een goed beeld krijgen van mogelijke oplossingsrichtingen. Het betreffen sociaaleconomische kwesties, demografische ontwikkelingen en enkele grote transities die onvermijdelijk zijn.

DEEL A Analyse

39

4.1 Inleiding Den Haag staat er goed voor. We hebben sterke kwaliteiten en identiteitsdragers waarop we voortbouwen. Dat blijkt uit het vorige hoofdstuk. Toch hebben we onvoldoende antwoord op drie grote maatschappelijke opgaven en de samenhang daartussen. Dit hoofdstuk beschrijft deze drie grote maatschappelijke opgaven voor de lange termijn, waarop deze Omgevingsvisie antwoorden moet bieden. Vervolgens is er een aangescherpte visie op de toekomst van de stad nodig. Deze aangescherpte visie en de daaraan gekoppelde strategische keuzes komen in hoofdstuk 5 aan bod.

Wat gaat er mis als we op de huidige weg doorgaan?

Er wordt nu al volop gewerkt aan de toekomst van de stad. Zo werken we aan gebiedsontwikkelingen in het CID, de Binckhorst en in Zuidwest. In deze gebieden zit nog veel ontwikkelruimte, maar voor de verstedelijkingsopgave richting 2050 is extra ruimte nodig. Ook buiten deze gebiedsontwikkelingen. Als we niet voldoende ruimte voor verstedelijking maken, stijgen de koop- en huurprijzen voor woningen sterker dan nu en lopen de wachttijden voor sociale huurwoningen verder op. Ook gaat het economisch knellen als we onvoldoende ruimte creëren. Het gaat dan zowel om ruimte voor bedrijvigheid in verschillende werkmilieus als om woonruimte voor werknemers. De bevolking vergrijst en als de woningvoorraad in de Haagse metropool onvoldoende toeneemt, dan dreigt de beroepsbevolking af te nemen en wordt Den Haag minder aantrekkelijk voor bedrijven. Onvoldoende ontwikkelingsmogelijkheden buiten de drie grote gebiedsontwikkelingen betekent ook dat er onvoldoende mogelijkheden zijn om in te spelen op woonbehoeften in de wijk, bijvoorbeeld gekoppeld aan de vergrijzing. Ook zal de vitaliteit van buurt- en wijkcentra onder druk komen te staan. We werken in Den Haag aan een mobiliteitstransitie. Dat betekent dat mensen minder afhankelijk worden van de auto en wandelen, fietsen en ov-gebruik wordt gestimuleerd. Tot nu toe verloopt deze transitie te langzaam.

Dit in combinatie met de bevolkingsgroei, heeft tot gevolg dat het verkeerssysteem van de stad vastloopt. We zijn in Den Haag ook volop bezig met sociale opgaven in kwetsbare wijken. Zo werken we in het kader van het Nationaal Programma Zuidwest aan structurele verbetering in de wijken van Zuidwest.

Tijdens bijeenkomsten en evenementen konden inwoners aangeven welke keuzes zij zouden maken voor de toekomstige inrichting van de Haagse leefomgeving. 40

Ook wordt er op een integrale manier gewerkt aan de leefbaarheid en veiligiheid in zogeheten intensiveringsgebieden. Er is blijvende inzet nodig om wijken vitaal te houden en segregatie tegen te gaan. Tenslotte zien we dat verschillende ontwikkelingen ruimteclaims met zich meebrengen. De groei van het aantal inwoners vraagt niet alleen om woningen, maar ook om maatschappelijke voorzieningen en ruimte voor werk. De energietransitie vraagt ook ruimte voor; transformatorhuisjes, onderstations, geothermielocaties en leidingen in de ondergrond. Daarnaast vragen klimaatadaptatie en biodiversiteit om een groenere inrichting van de stad. Dit leidt tot conflicterende ruimteclaims. Zonder regie op de ruimtelijke ontwikkeling zal er voor elke locatie steeds opnieuw strijd gevoerd moeten worden. Met het ongewenste effect dat wie het eerst komt, wie het eerst maalt.

Drie grote maatschappelijke opgaven

Bovenstaande uitdagingen die we voorzien, hebben te maken met drie samenhangende maatschappelijke opgaven, waar we ons als stad voor gesteld zien staan: –

Sociaal en economisch perspectief bieden; met onderwerpen zoals segregatie, werkgelegenheid, leefbaarheid en gezondheid.

–

Groeien in balans: met onderwerpen zoals migratie en vergrijzing.

–

Werken aan transities in een tempo dat de stad aankan en nodig is; met onderwerpen zoals klimaatadaptatie, energietransitie, de omslag naar een circulaire economie en de overstap naar een ander mobiliteitssysteem.

De drie grote maatschappelijke opgaven zijn gebaseerd op een analyse van trends en transities, op de Staat van de Stad, op de Staat van de leefomgeving en op de gesprekken met bewoners en partijen in de stad over de Omgevingsvisie – zie kader ‘Wat willen de Hagenaars voor 2050?’ We gaan per opgave in op wat er aan de hand is en wat er staat te gebeuren. We eindigen per opgave met een overzicht van de kernpunten in de opgave voor de Omgevingsvisie.

Kinderen spelen de ‘Haagse mixer’ tijdens koopavond in de Grote Marktstraat. Zo konden ze laten horen welke keuzes zij maken voor de toekomst van Den Haag.

Omgevingsvisie Den Haag

Wat willen de Hagenaars voor 2050? Uit de vele gesprekken met inwoners, ondernemers en jongeren vallen de volgende zaken op. Sociale cohesie, gezondheid en veiligheid zijn belangrijke thema’s voor de toekomst van de stad. Ook het belang van groene ontmoetingsplekken is vaak genoemd. Parken en ander groen zorgen niet alleen voor gezonde lucht, maar zijn bij uitstek de plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten en sporten. De Hagenaars willen dat iedereen mee kan doen. En dat bedoelen ze breed: op sociaal en economisch vlak, maar ook door brede stoepen aan te leggen voor mensen die slecht ter been zijn en afhankelijk van een rollator. Er is de wens om het openbaar vervoer goedkoper te maken,

DEEL A Analyse

al is er begrip voor mensen die voor hun werk of vanwege mantelzorg afhankelijk zijn van de auto. Wandelen en fietsen zijn prima manieren om je door de stad te bewegen, zeker als dit leidt tot meer groen. Jongeren hebben zorgen over het woningtekort en willen een verbetering van het nachtleven. Het valt op dat mensen verbanden zien tussen de thema’s. Ze zeiden: ‘Als er minder auto’s rijden, wordt het vanzelf gezonder in de stad.’ Of: ‘Als we inzetten op een socialer Den Haag wordt de stad bruisender.’ Men vindt dat klimaatvraagstukken en het woningtekort met de regio of landelijk moet worden opgelost.

41

Tijdlijn participatietraject Omgevingsvisie Den Haag 2050

Werksessies toekomstbeelden

(Online) werksessies met verschillende belangengroepen. De uitkomsten van de vraag “wat wens je Den Haag toe in 2050?” werden in het atrium tentoongesteld en in twee webinars met de makers besproken. Vervolgens deelden bewoners en kinderen hun toekomstbeelden en -wensen voor Den Haag.

Digitale toekomstwijzer

Een stemwijzer met vragen en stellingen over hoe Den Haag zich de komende 30 jaar kan ontwikkelen en waar je kon aangeven of je bereid was de gevolgen van je keuze te accepteren.

150

576

deelnemers

2021 – 2022

deelnemers

DECEMBER 2021 – FEBRUARI 2022

Stadsdeelbijeenkomsten werksessie

Stadsdeelbijeenkomsten (10x) waar na een korte toelichting op de Omgevingsvisie mensen vragen konden stellen, de Haagse mixer konden spelen en hun geliefde en verbeterplekken in hun wijk konden aangeven. Hier zijn ook gesprekken gevoerd door de collega’s van de Energietransitie.

±

Stadsgesprekken

Stadsbrede bijeenkomst waar een tussentijdse terugkoppeling werd gegeven van de opbrengsten uit de Haagse mixer en de mogelijkheid om te reageren en de Haagse mixer te spelen en zo input te leveren. En een STADgesprek waarin de diverse scenario’s zijn besproken.

30

120

deelnemers per avond

deelnemers

OKTOBER 2023

JANUARI –FEBRUARI 2024

Bijeenkomsten met samenwerkingspartners

Bijeenkomsten samen met o.a. Platform STAD en Bestuurlijk Overleg Economische Zaken. Waar deelnemers konden reageren op de gepresenteerde bewegingen in de Omgevingsvisie.

Stadsdeelbijeenkomst terugkoppeling/toets

Stadsdeelbijeenkomsten waar deelnemers de verwerking van input in hoofdstuk over stadsdelen toetsen en workshop voor kinderen.

100

170

vertegenwoordigers van organisaties

MEI – JUNI 2024

42

ondernemers /bewoners

SEPTEMBER 2024

Omgevingsvisie Den Haag

Mate van participatie Co-Productie Raadplegen Informeren

Tentoonstelling toekomstbeelden + rondleidingen Tentoonstelling en rondleidingen tijdens ‘Toekomst van Den Haag’ met verschillende toekomstbeelden en de eerste resultaten van de toekomstwijzer.

Werksessies en presentatie Wij de Stad

Het Nationale Theater bedacht en begeleidde het project Wij, de stad. Zeventig Haagse jongeren maakten samen met experts van de stad, leeftijdsgenoten, een tekstschrijver en een theaterdocent een blauwdruk aan verhalen voor de stad in 2050.

250

70

bezoekers/ deelnemers

jongeren

FEBRUARI – MEI 2022

FEBRUARI – MAART 2022

Haagse Mixer straatgesprekken en online versie

De Haagse Mixer is ontwikkeld om diverse bewoners te bevragen over stadsambities. Met een schuifpaneel verdeelden deelnemers 10 punten over zes ambities, waarna we met hen in gesprek gingen over hun keuzes. Dit hielp inzicht te krijgen in de prioriteiten per doelgroep of stadsdeel. De Mixer vond plaats op drukke plekken zoals de Grote Marktstraat en Haagse Markt, en er was ook een online versie voor bredere deelname.

Webinars en deelname aan festivals en events

Stand tijdens het stadmakersfestival en The Hague Inspired met informatie over de Omgevingsvisie en mogelijkheid om in gesprek te gaan over ideeën en wensen voor de toekomst van Den Haag. En webinars over Samen Stad Maken de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD)

1200

190

±

ondernemers /bewoners

JUNI – OKTOBER 2023

deelnemers

MAART – NOVEMBER 2022

Webinar stand van zaken Omgevingsvisie

Webinar waar de stand van zaken van de Omgevingsvisie wordt gegeven en deelnemers vragen kunnen stellen over het proces.

Tentoonstelling bibliotheken, magazine en Instagram Haagse Mensen

Mensen uit alle wijken van Den Haag gefotografeerd op hun favoriete plek in de stad. Met een interview waarom deze plek bijzonder voor hen is. Bereik door berichten in media en verspreiding van het magazine (1500 exemplaren) en honderden volgers op Insta.

100

GESCHAT BEREIK: DUIZENDEN INTWONERS

ondernemers /bewoners

NOVEMBER 2024 NOVEMBER 2024

DEEL A Analyse

MEI – DECEMBER 2024

43

4.2 Opgave 1 – sociaal en economisch perspectief bieden Deze paragraaf bestaat uit twee delen: een beschrijving van de sociaalmaatschappelijke stand van zaken en een blik op de economisch situatie. Ze houden duidelijk verband en zijn aan het einde van deze paragraaf samengebracht.

De sociale ‘foto’ van de stad – wat is er aan de hand, wat staat te gebeuren?

Den Haag scoort gemiddeld goed op belangrijke factoren zoals koopkracht, gezondheidszorg, gemiddelde woonkosten en de gemiddelde reistijd tussen woonplaats en werk. Een groot deel van de inwoners is gelukkig (80%) en tevreden over de leefomgeving (70%). Dit blijkt uit de Leefbarometer 3.0 (april 2022). Toch staan deze positieve cijfers in contrast met serieuze problemen die een aanzienlijk deel van de Hagenaars treffen. Zo moet een kwart van de inwoners soms bezuinigen op basisbehoeften zoals eten, kleding of het betalen van rekeningen. Ook hebben veel mensen moeite met de betaalbaarheid van openbaar vervoer en stijgende energiekosten. Daarnaast groeit 17% van de Haagse kinderen op in armoede. De uitdagingen in Den Haag zijn daarmee divers en complex. Financiële bestaansonzekerheid, bijvoorbeeld door hoge uitgaven en lage inkomsten, hangt vaak samen met gezondheidsproblemen en afhankelijkheid van een uitkering. Deze problemen zijn niet gelijkmatig verspreid over de stad en stapelen zich vaak op in wijken waar sociale problemen geconcentreerd zijn. Hier is de kwaliteit van de gebouwde omgeving en openbare ruimte extra kwetsbaar. In deze wijken ervaren bewoners parkeeroverlast, een gebrek aan speel- en hangplekken voor jongeren, verkeersonveiligheid, overlast op straat, geluidshinder en zwerfafval.

Er is een sociaalmaatschappelijke tweedeling in de stad en deze tweedeling neemt toe. Diversiteit en segregatie – twee kanten van dezelfde medaille Den Haag is een stad vol contrasten; een rijk palet van sferen, culturen en identiteiten. Er zijn hechte gemeenschappen, waar mensen samen optrekken en voor elkaar zorgen. In vele buurten zijn de sociale verbanden sterk en doen veel mensen vrijwilligerswerk. Die diversiteit aan wijken en gemeenschappen heeft ook een keerzijde. Verschillen in inkomen, opleidingsniveau en afkomst hebben zich sterk ruimtelijk gemanifesteerd, met vergaande segregatie als gevolg. In veel buurten is een gebrek aan ontmoetingsplaatsen waar mensen elkaar kunnen treffen. Terwijl ‘ontmoeting’ cruciaal is voor de totstandkoming van gemeenschapszin en het tegengaan van eenzaamheid. De kloof tussen arm en rijk en tussen groepen met verschillende culturele, religieuze of sociaaleconomische achtergronden wordt namelijk steeds groter. Digitalisering en andere technologische ontwikkelingen wakkeren deze sociale segregatie aan. De vorming van gescheiden werelden en eigen ‘bubbels’ – met minder contact tussen en begrip voor andersdenkenden – leidt tot polarisatie. Daarbij is het aantal Hagenaars dat zich matig tot ernstig eenzaam voelt de afgelopen jaren toegenomen. 44

Sociale problemen: bestaansonzekerheid en kansenongelijkheid In sommige wijken nemen de gevolgen van de hierboven beschreven ruimtelijke segregatie zorgelijke vormen aan, op het vlak van inkomensongelijkheid, laaggeletterdheid, werkeloosheid en gezondheid. De opeenstapeling van problemen leidt tot een neerwaartse spiraal en onacceptabele leefomstandigheden. Uit de Brede Welvaartsindicator 2023 (een onderzoek van de Universiteit Utrecht en de Rabobank) naar brede welvaart kwam de Haagse regio dan ook niet goed uit de bus. De veiligheid is lager dan in andere regio’s en ook de luchtkwaliteit laat in veel buurten te wensen over. Bijna een vijfde van de Hagenaars heeft een inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum en is financieel kwetsbaar. Eén op de vijf kinderen tussen de vier en achttien jaar groeit op in zo’n kwetsbaar huishouden. Dit heeft grote consequenties voor de kansen die deze kinderen hebben om zich te ontwikkelen. Voor veertien procent van de huishoudens geldt dat er sprake is van armoede. Dit alles maakt dat de bestaanszekerheid voor veel mensen onder grote druk staat. Een groot deel woont in zogenoemde aandachtswijken. Het gaat met name om de wijken in Zuidwest (Moerwijk, Morgenstond, Bouwlust en Vrederust) en de wijken Schilderswijk, Transvaal en Laakkwartier.

Deze buurten scoren laag op de zogenoemde ‘leefbaarometer’, een meetinstrument om de leefbaarheid (en hoe deze zich heeft ontwikkeld) zichtbaar te maken. Het gaat dan om ‘prettig wonen’, ‘veiligheid’, ‘sociale cohesie’ en de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. In de genoemde wijken bestaat de woningvoorraad niet toevallig voor een groot deel uit sociale huur. Maar ook in een wijk als Rustenburg-Oostbroek – met een grotendeels particuliere woningvoorraad – zijn de genoemde leefbaarheidsopgaven aan de orde. Hier is sprake van achterstallig onderhoud en gevallen van overbewoning. Sinds de herziene woningwet van 2015 is de toegang tot sociale huur beperkt tot de laagste inkomens. Deze wijken kampen met urgente sociale problemen. Arbeidsmigranten zijn een belangrijk onderdeel van de Nederlandse economie, maar in Den Haag leidt hun grote toestroom in wijken zoals Rustenburg-Oostbroek, Laak en Transvaal tot uitdagingen. Met ongeveer 50.000 arbeidsmigranten – zo’n 10% van de Haagse bevolking – kampt de stad met problemen op het gebied van huisvesting, zorg, registratie en integratie. Overbewoning in sommige wijken veroorzaakt overlast in de vorm van afvalproblematiek, een tekort aan parkeerplaatsen en busjes die vroeg in de ochtend arbeidsmigranten ophalen voor werk.

Hoewel velen prima hun weg weten te vinden, blijft een structurele aanpak van deze leefbaarheidsproblemen noodzakelijk. Een op de vier jonge kinderen loopt risico op een onderwijsachterstand. In Zuidwest en Laak betreft het zelfs meer dan de helft. Voortijdige schoolverlating komt gelukkig een stuk minder voor, maar is zeker in de genoemde wijken een punt van aandacht. Bijna een kwart van de inwoners – waarvan het merendeel wederom in Zuidwest of Laak woont – is ‘laaggeletterd’ Omgevingsvisie Den Haag

Zeer onvoldoende Ruim onvoldoende Onvoldoende Zwak Voldoende Ruim voldoende Goed Zeer goed Uitstekend

en heeft dus moeite met lezen, schrijven en het begrijpen van schriftelijke informatie. Dit komt onder migranten ouder dan 30 jaar (met partner of kinderen) met zestig procent het vaakst voor. De ruimtelijke segregatie vertaalt zich ook in grote gezondheidsverschillen tussen inwoners van wijken met een hoog inkomen of opleidingsniveau en inwoners van wijken waar inkomen en opleidingsniveau lager liggen. Die verschillen kunnen oplopen tot veertien gezonde levensjaren.

De economische ‘foto’ – wat is er aan de hand, wat staat er te gebeuren?

Den Haag kennisstad Den Haag ontwikkelt zich als kennisstad als onderdeel van een kennisregio. De afgelopen jaren heeft Den Haag haar positie als kennisstad versterkt met de ontwikkeling van de Haagse Campus | Universiteit Leiden en de TU Delft | Campus Den Haag en de versterking van de Haagse onderwijsinstellingen (mbo en hbo). De innovatieve Haagse profielen zoals impact-economy, cyber security en legal en policy hebben geleid tot een belangrijke positie als startupstad van Nederland. Een opgave richting de toekomst is het beter profileren en verbinden van alle locaties en partijen vanuit de strategie werken, leren en innoveren. Toekomstbestendig maken regionale economie De regionale economie is weliswaar in de afgelopen jaren gegroeid, maar de economische motor draait minder snel dan die van andere grootstedelijke regio’s. Ondanks alle potentie groeide de Zuid-Hollandse economie de afgelopen 10 jaar bijvoorbeeld 10 tot 15 procent minder hard dan andere grootstedelijke regio’s. Economische groei is geen doel op zich, maar het creëren van voldoende verdienvermogen nu en op de lange termijn voor brede welvaart is wel een belangrijke opgave. Een probleem daarbij is dat een deel van de regionale economie erg afhankelijk is van goedkope en tijdelijke arbeidskrachten uit het buitenland. Dit speelt

DEEL A Analyse

bij een deel van de bedrijven in de (glas)tuinbouw en de distributie. De arbeidsvoorwaarden zijn soms dermate slecht dat deze niet aansluiten op werkzoekenden uit de omgeving, maar wel arbeidsmigranten aantrekken. Daarbij zijn er misstanden rond de tewerkstelling en huisvesting van arbeidsmigranten. Er is dus een verbreding en een vernieuwing van de regionale economie nodig. En een daarop aansluitend onderwijsen arbeidsmarktbeleid. De opgave is om de economie toekomstbestendig te maken, om de arbeidsmigratie in goede banen te leiden en om de kans op passend werk te vergroten.

Leefbaarometer van Den Haag in 2022. Het geeft een overzicht van de leefbaarheid in alle wijken, buurten en straten. Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

De betekenis van passend werk mag daarbij niet onderschat worden: het geeft mensen een gevoel van erkenning en waardering en zorgt voor sociale contacten en bestaanszekerheid – dat is een wenselijke basis voor iedereen. Daarvoor moet de ‘arbeidsmarktparadox’ worden doorbroken. Het aanbod van banen in de nabijheid van inwoners sluit nu niet altijd aan op de vaardigheden van deze inwoners. Terwijl in genoemde sectoren, maar ook in het onderwijs en de IT, de vraag naar arbeidskrachten de pan uitrijst, liggen deze vacatures of buiten bereik (letterlijk) van gekwalificeerd personeel, of blijken de Hagenaars die op zoek zijn naar een baan niet over de juiste papieren te beschikken om in deze sectoren aan de slag te gaan. Gebrek aan bedrijfs- en werkruimtes De beschikbare ruimte voor bedrijvigheid en kantoren is in de afgelopen jaren afgenomen. Daardoor kunnen zittende bedrijven niet groeien en vertrekken ze naar locaties buiten Den Haag, met het verlies van banen tot gevolg. Ook bedrijven van buiten en startende ondernemers hebben moeite om in Den Haag een geschikte en betaalbare plek te vinden. Al met al vestigen zich hier minder grote bedrijven dan in de andere drie grote steden en blijft de economische ontwikkeling achter bij die van de Amsterdamse, Rotterdamse en Utrechtse regio.

45

De opgave

Sociaal en economisch perspectief bieden 1. Bestaanszekerheid en kansengelijkheid

Er ligt een opgave om te werken aan ruimtelijke condities om bestaanszekerheid en kansengelijkheid te vergroten en om de segregatie te verminderen. Dan gaat het bijvoorbeeld om de goede voorzieningen in de buurt en bereikbaarheid van werk. Maar ook om het aanpakken van problemen in aandachtswijken. In deze wijken ervaren veel inwoners problemen rondom werk en inkomen, armoede, huisvesting, scholing, gezondheid en sociale veiligheid. Ook gaat het om de betaalbaarheid van openbaar vervoer en stijgende energiekosten. Daarbij is het belangrijk om oog te hebben voor gemeenschapsvorming en buurtgevoel. En om

46

voort te bouwen op de diversiteit en herkenbaarheid van wijken en buurten.

opleiden en vasthouden van goed gekwalificeerd personeel voor deze economie van de toekomst.

2. Toekomst regionale economie

3. Ruimte voor werk

Het is belangrijk om met de regio te komen tot een gezamenlijk beeld over de toekomst van de regionale economie. Onze inzet is dat deze economie van de toekomst voortbouwt op de bijzondere kwaliteiten van onze metropool, duurzamer wordt en minder afhankelijk van sectoren met laagbetaald werk. We hebben de hulp nodig van Rijk en regio om daarbij te sturen het inperken van de instroom van arbeidsmigranten. Tegelijkertijd zetten we in op het aantrekken,

Gekoppeld aan deze toekomst van de regionale economie moet er ruimte komen voor nieuwe en bestaande bedrijvigheid. Voor een vitale economie is er ruimte nodig voor werk, zowel in de stad als in de omliggende gemeenten. Daarbij gaat het om een diversiteit aan werkmilieus van economische topmilieus tot afvalrecycling en ruimte voor ondernemerschap in de buurt. Die bedrijvigheid en werklocaties moeten ook nog eens voor iedereen bereikbaar zijn.

Omgevingsvisie Den Haag

4.3 Opgave 2 – Groeien in balans In Nederland groeit de bevolking en die toename zet zich de komende jaren naar alle verwachting door. De Haagse bevolking groeit tot 2030 naar 595 duizend inwoners. Het is de verwachting dat het inwonertal in 2050 tussen de 643 tot 674 duizend ligt. Dit komt neer op een netto groei van 77 tot 107 duizend inwoners – gemiddeld zo’n drie- tot vierduizend mensen per jaar. Deze groei ligt iets lager dan in de voorgaande 25 jaar. De verwachte bevolkingsgroei wordt veroorzaakt door natuurlijke aanwas (meer geboortes dan sterfte) en door een positief buitenlands migratiesaldo (meer nieuwkomers dan mensen die naar het buitenland verhuizen). Die nieuwe Hagenaren bestaan uit arbeidsmigranten, expats, vluchtelingen en studenten. Hun komst heeft vooral te maken met baankansen, studiemogelijkheden en omdat hier al migranten met dezelfde achtergrond wonen. Overigens behoudt Den Haag ook in de nabije toekomst zijn imago als ‘stad van komen en gaan’. Het aantal nieuwkomers is ruwweg het tienvoudige van de werkelijke groei. Velen van hen verlaten Den Haag namelijk na enige tijd weer. Expats, arbeidsmigranten en studenten blijven over het algemeen maar enkele maanden tot enkele jaren in Den Haag wonen en werken. Dit geldt vooral voor expats in het Statenkwartier en arbeidsmigranten in Laak. Deze korte bewoning maakt sociale binding lastig.

Inwoners weten vaak niet wie hun buren zijn. Het binnenlands migratiesaldo daarentegen is al jaren negatief. Dit betekent dat meer mensen Den Haag verruilen voor een andere gemeente (vooral in de buurt, zoals Rijswijk, Leidschendam-Voorburg en Westland) dan dat er vanuit andere gemeenten mensen naar Den Haag trekken. Diegenen die zich in Den Haag vestigen zijn vooral jonge huishoudens die hier werk vinden of studenten die hier naar school gaan. Diegenen die Den Haag verlaten zijn met name gezinnen die grotere woningen en meer ruimte willen. Het beperkte aanbod van eengezinswoningen en de krapte op de binnenstedelijke woningmarkt versterken deze trend. Overigens behouden veel mensen die de stad verruilen voor een andere gemeente, wel een band met Den Haag. Bevolkingsprognoses zijn afhankelijk van onzekerheden, zeker als het gaat om internationale migratie. De binnenlandse migratie is vooral afhankelijk van het aantal woningen dat wordt gebouwd. Prognoses bieden een eerste handvat, maar vormen geen zekerheid of harde waarheid. De Haagse bevolkingsprognose wordt niet voor niets jaarlijks geactualiseerd. De bevolkingssamenstelling is in 2050, mede door die buitenlandse migratie, diverser dan nu. Ook wonen

Veel organisaties en vrijwilligers organiseren buurtfeesten om ontmoeting te bevorderen. Van bloemschikken tot taallessen en van huiswerkbegeleiding tot leren rappen. De medewerkers van deze ontmoetingsplekken zijn goed op de hoogte van wat er speelt in een wijk, en daarmee belangrijke sparringpartners voor gemeente, scholen en politie.

DEEL A Analyse

dan steeds meer mensen alleen of met zijn tweeën. Door deze ‘verdunning’ neemt het aantal huishoudens flink toe. Dit heeft gevolgen voor de ruimteverdeling, het voorzieningenaanbod en verplaatsingspatronen. Ook het aantal 65-plussers groeit. Het CBS verwacht zelfs een verdubbeling van het aantal 80-plussers. Deze vergrijzing brengt nieuwe opgaven met zich mee, zoals de beschikbaarheid van passende zorg- en welzijnsvoorzieningen in de buurt, een oplopend tekort aan personeel en de herinrichting van straten en pleinen tot ‘gezonde’ en ‘seniorenvriendelijke’ openbare ruimtes.

Opgaven woningvoorraad

De woningnood is groot in Den Haag. Met name jonge Hagenaars kunnen als starters op de woningmarkt moeilijk aan een huis komen. Het aantal Haagse jongvolwassenen van 25 tot en met 29 jaar dat thuis woont, is de afgelopen 10 jaar met meer dan 50% toegenomen. Het aantal dak- en thuislozen is mede vanwege de woningcrisis gestegen, met 3400 unieke meldingen bij het daklozenloket in 2023. Daarbij: in sommige wijken voldoet de huidige woningvoorraad niet aan de eisen van goede huisvesting. Bewoners hebben te maken met achterstallig onderhoud en kampen met hoge energierekeningen omdat huizen onvoldoende geïsoleerd zijn. Om als stad klaar te zijn voor een groeiend aantal inwoners en om het al bestaande woningtekort weg te nemen, moet de woningvoorraad dus worden uitgebreid. De vraag is waar al deze nieuwe woningen terechtkomen en hoe ze zich verhouden tot het voorzieningenniveau, de kwaliteit van de openbare ruimte, de werkgelegenheid en het verkeerssysteem. Bovendien is het even zo belangrijk om de bestaande woningvoorraad op te knappen en aan te passen aan de veranderende bevolkings- en huishoudenssamenstelling. We moeten rekening houden met kleinere huishoudens, een oudere bevolking en specifieke wensen van verschillende culturele achtergronden. Er ligt hier een opgave om binnen het bestaande vastgoed mogelijkheden te creëren voor extra woningen.

We onderkennen daarbij extra aandacht voor (brand-) veiligheidsrisico’s bij hoogbouw, tijdelijke bouwwerken, optoppen en verduurzaming.

Kansen en uitdagingen demografische groei

Demografische groei brengt zowel kansen als uitdagingen met zich mee. Zo is de instroom van nieuwe mensen nodig én wenselijk om het tekort aan arbeidskrachten weg te nemen. Als het aantal inwoners van Den Haag niet meer zou groeien, zou dat gegeven de vergrijzing, betekenen dat de beroepsbevolking krimpt. Door ruimte te bieden

Om als stad klaar te zijn voor een groeiend aantal inwoners moet de woningvoorraad worden uitgebreid. De vraag is waar deze nieuwe woningen terechtkomen en hoe ze zich verhouden tot het voorzieningenniveau, de kwaliteit van de openbare ruimte en de werkgelegenheid. 47

De Stationsweg en de Wagenstraat zijn de belangrijkste loop- en fietsroutes van station Hollands Spoor naar de binnenstad. Het zijn straten met veel verschillende restaurants, terrassen en winkels. Op de stoepranden van de Stationsweg zijn spreuken gegraveerd over reizen en stilstaan.

Op de rechterpagina: in Zuidwest organiseren bewoners het Oogstfeest. Je leert er over energiebesparing, over knutselen met RepairKid, over wat er leeft in de sloot.

aan groei kan Den Haag economisch vitaal blijven. De groei van het aantal inwoners kan ook bijdragen aan de leefbaarheid van wijken. Door middel van nieuwbouw en verdichting kunnen woningzoekenden in de eigen wijk blijven wonen en neemt het draagvlak voor openbaar vervoer en voorzieningen zoals buurtwinkels en OV toe. Nieuwbouw betekent ook dat er geïnvesteerd wordt in de stad, door ontwikkelende partijen, maar ook door het Rijk. Zo kan nieuwbouw onderdeel zijn van een gebiedsgerichte aanpak waarbij er geïnvesteerd wordt in maatschappelijke voorzieningen, in openbaar vervoer en in de kwaliteit van de openbare ruimte. Maar de groei van het aantal inwoners brengt ook uitdagingen met zich mee. Inwoners vragen zich onder andere af of maatschappelijke voorzieningen, zoals sport en onderwijs, gelijke pas houden met de bouw van extra woningen. Ongeacht het antwoord hierop, vragen deze voorzieningen om forse, maatschappelijke investeringen. Uitdagingen liggen er ook bij de openbare ruimte. Een groei van het aantal inwoners vraagt om herinrichting en intensiever beheer van de openbare ruimte. Er ligt ook een sterke relatie met mobiliteit en het functioneren van het verkeersnetwerk. Meer mensen betekent immers meer verplaatsingen. Sinds 2009 is het aantal personenauto’s in de stad met elf procent toegenomen tot 173.000, ook omdat meer inwoners meerdere auto’s bezitten.

De toename van het aantal auto-, wandel- en fietsverplaatsingen leidt nu al tot

48

vele knelpunten. Er bestaan zorgen in de stad over de toenemende drukte – die zich bijvoorbeeld uit in parkeeroverlast en verkeersstromen die elkaar in de weg zitten. Door een toenemende verkeersdruk kunnen andere functies in de openbare ruimte (groen, ontmoeting, waterberging) soms in de verdrukking komen. Demografische groei leidt ook tot uitdagingen in relatie tot de kwaliteit van de leefomgeving. In veel buurten laat de luchtkwaliteit te wensen over en kampen inwoners met geluidhinder. Het creëren van gezonde leefomstandigheden is dan ook een uitdaging. Een stad die wordt geïntensiveerd brengt opgaven op het brede terrein van omgevingsveiligheid met zich mee. De uitdaging daarbij is om te komen tot duurzame, innovatieve, veilige en gezonde oplossingen. De demografische groei-opgave is daarmee voor Den Haag een in verschillende opzichten een balansvraagstuk. Het gaat daarbij om de balans tussen de uitbreiding van de woningvoorraad en andere opgaven, zoals mobiliteit, milieukwaliteit, voorzieningen en vergroening. Het gaat ook om de balans in verdeling van de verstedelijking over de verschillende gemeenten in de regio. En het gaat om het in balans brengen van de arbeidsmigratie, vanuit een perspectief op de arbeidsmigratie (inclusief kenniswerkers) die we wenselijk vinden voor onze regio.

Omgevingsvisie Den Haag

De opgave

Groeien in balans 1. Groeien in balans met andere opgaven

De uitdaging voor Den Haag is om te ‘groeien in balans’. Dat betekent ruimte bieden aan binnenstedelijke ontwikkeling – in evenwicht met andere opgaven zoals vergroening, sociale en economische opgaven, en met transitieopgaven. Op deze manier kan binnenstedelijke ontwikkeling bijdragen aan het verbeteren van de leefbaarheid in bestaande en nieuwe wijken. Daarbij moet ook gekeken worden naar de mogelijkheden van de bestaande woningvoorraad. Waar zijn er mogelijkheden voor het splitsen van woningen en voor het optoppen van woongebouwen? Vanuit dit integrale perspectief stuurt de gemeente op een groeitempo dat past bij Den Haag.

2. Groeien in balans in de regio Groeien in balans, is ook een regionale opgave. De woningmarkt functioneert

DEEL A Analyse

in belangrijke mate regionaal. We maken daarom regionale woningbouwafspraken. Die gelden nu voor de periode tot 2030. Ook voor de langere termijn willen we afspraken maken over hoe en onder welke condities we de verstedelijkingskansen in de Haagse metropool willen benutten. Deze opgaven zijn ook benoemd in het ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad.

3. Arbeidsmigratie in goede banen leiden

Den Haag is een magneet voor arbeidsmigranten, die vaak elders in de regio of zelfs daarbuiten werken. De grote toestroom van arbeidsmigranten in een aantal wijken in Den Haag zorgt voor leefbaarheidsproblemen. De opgave is om arbeidsmigratie in goede banen te leiden. Dat doet de gemeente Den Haag op verschillende manieren. Onder andere door informatievoorziening en voorlichting, afspraken

over huisvesting in regionaal verband en aanpak van misstanden en uitbuiting. Naast kortetermijnmaatregelen moeten we ook nadenken over structurele oplossingen om een te grote toestroom van arbeidsmigranten in Den Haag te voorkomen. Ook moeten we oog hebben voor de gevolgen van kennismigratie. We willen met regionale partners een gezamenlijk beeld ontwikkelen over de toekomst van de regionale economie in relatie tot migratie. Deze inzet sluit aan bij het advies van de Staatscommissie Demografische Ontwikkeling 2050. Deze commissie adviseert om vanuit een integrale afweging keuzes te maken over welke migratie we wel en niet willen faciliteren, mede in relatie tot vergrijzing en arbeidsmarkttekorten. De gemeente Den Haag wil vanuit dezelfde benadering kijken naar de economische toekomst van de Haagse metropool.

49

4.4 Opgave 3 – Werken aan transities in een tempo dat de stad aankan en nodig is De komende decennia krijgt Den Haag te maken met enkele grote maatschappelijke veranderingen. Het betreft hier zogenoemde ‘transities’, zeg maar collectieve overgangen naar andere manieren van denken en doen die vaak decennia in beslag nemen. Bijvoorbeeld om klimaatverandering af te remmen – door de uitstoot van CO2 in te perken – en in te spelen op de gevolgen ervan. Dit betekent een overstap naar duurzame energiebronnen en productieprocessen die uitgaan van hergebruik en recycling van bouwmaterialen en grondstoffen. Of de omslag naar een toekomstbestendig mobiliteitssysteem, waarin fietsen, lopen en het openbaar vervoer belangrijker zijn en de auto minder dominant is. Zulke transities duren lang en verlopen schoksgewijs. Ze vragen om systeemveranderingen – op politiek, economisch, cultureel en financieel vlak, maar ook in de wijze waarop mensen handelen en zich gedragen. Bovendien heeft het gevolgen voor de wijze waarop de fysieke leefomgeving (zowel boven- als ondergronds) gebruikt en ingericht wordt. De omslag naar duurzame energie bijvoorbeeld vraagt om de veilige ruimtelijke inpassing van schone energiebronnen (zoals geothermie) en transformatorhuisjes voor elektriciteit. Een stijgende zeespiegel en hogere waterstanden werpen de vraag op waar en hoe in de toekomst gebouwd kan worden.

Overigens kan een specifieke inrichting transities ook in de hand werken, bijvoorbeeld door in straten en op pleinen de ruimte voor de auto in te perken.

Tempo bepalen: versnellen en temporiseren

Deze transities zijn nodig om van Den Haag in 2050 die gezonde, mooie, rechtvaardige en duurzame stad te maken. Het is de bedoeling om de transities in een tempo te laten verlopen dat de stad daadwerkelijk aankan en tegelijkertijd in een tempo dat nodig is. Soms is versnellen nodig (waar mogelijk), soms is het beter om tijdelijk te vertragen. Bij het werken aan deze voornamelijk ‘groene’ transities – die vaak gepaard gaan met grote ingrepen waarvoor stukken stad op de schop moeten – proberen we werk met werk te maken en houden we rekening met bereikbaarheid en leefbaarheid. We moeten bovendien voorkomen dat de kosten van deze transities ongelijk verdeeld worden

en in het slechtste geval op het bordje komen van de inwoners met de kleinste portemonnee. Ze brengen bovendien allerlei nieuwe technologische systemen met zich mee. Hoe passen we die in? Hoe verhouden die zich tot gebiedsidentiteiten en ruimtelijke kwaliteiten? Hoe zorgen we dat de menselijke maat niet verloren gaat? Hieronder zijn de vier belangrijkste transities en bijbehorende opgaven uiteengezet. Ze zijn hier los van elkaar beschreven, maar we brengen de transities in deze Omgevingsvisie zoveel mogelijk met elkaar in verband. Zodat oplossingen en ingrepen meerdere doelen dienen en de overlast in de stad beperkt blijft.

Klimaatadaptatie en biodiversiteit

Den Haag moet zich voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging, extreme regenval en langere perioden van hitte en droogte. Door de ligging aan zee is een (snellere) stijging van de zeespiegel een reëel gevaar – vanwege dreigende overstromingen en verzilting van het grondwater. Om de stad en het achterland te beschermen moet de kust voortdurend worden versterkt, en dat vraagt meer ruimte dan nu. Keuzes over waar we in 2050 wonen en werken worden in toenemende mate bepaald door waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid, waterkwaliteit en bodemgeschiktheid. In de Haagse regio neemt de ‘waterdruk’ toe en de ondergrond bepaalt grotendeels welke maatregelen waar nodig zijn. De gemeente, provincie en veiligheidsregio denken gezamenlijk met verschillende partners na over een duurzame en veilige ruimtelijke ordening ten behoeve van de klimaatadaptatie. Uiteindelijk draait de klimaatopgave vooral om de realisatie van water- en groenstructuren om wateroverlast, hittestress en biodiversiteitsverlies tegen te gaan, en de beschikbaarheid van voldoende, maar vooral ook schoon (drink)water te garanderen. In een versteende stad die ook nog eens groeit zal dit niet gemakkelijk zijn. We vinden het belangrijk om waardevolle groenstructuren die in een fijnmazig patroon door de stad lopen te behouden en te versterken.

Hoewel de waarde van ‘groen’ en ‘blauw’ voor de leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit buiten kijf staan, moeten ze concurreren met andere functies die vanwege de voortgaande verstedelijking op tafel liggen.

Het is de bedoeling om de transities in een tempo te laten verlopen die de stad ook daadwerkelijk aankan. Het werken aan deze ‘groene’ transities mag niet ten koste gaan van de leefbaarheid nu en de reële zorgen die mensen vandaag en morgen hebben. 50

Omgevingsvisie Den Haag

Jongens op hun surfplanken, op zoek naar verkoeling. Den Haag moet zich voorbereiden op langere perioden van hitte. Schaduw en een mogelijkheden voor verkoeling worden dan extra belangrijk.

Energietransitie

De energietransitie betekent minder energie gebruiken door gebouwen beter te isoleren en ander gedrag, een overgang naar het verwarmen van de gebouwen met schone energie met oplossingen voor individuele woningen als een warmtepomp en collectieve oplossingen als warmtenetten en schone energiebronnen, en het gebruik van schoon opgewekte stroom. Een urgente opgave hierbij is het aanpakken van de netcongestie. In delen van de stad is namelijk het elektriciteitsnet al overbelast en wordt er met man en macht gewerkt aan een nieuw energienet. Met de energietransitie zetten we stappen richting de omslag naar hernieuwbare vormen van energie, gericht op het terugdringen van de CO2-uitstoot en om Nederland minder afhankelijk te maken van buitenlandse energiebronnen. Besparing op het energieverbruik staat voorop. Dit is cruciaal voor de haalbaar- en betaalbaarheid van de hele Haagse energietransitie. Om een lagere energiebehoefte te realiseren, zijn fysieke veranderingen nodig in onze leefomgeving en gebouwen. De grootste uitdaging is de realisatie van voldoende duurzame bronnen die in de toekomst de stad van energie voorzien. De totale woningvoorraad (nu zo’n 260.000 woningen) en alle andere 30.000 panden moeten in 2050 aardgasvrij zijn en aangesloten op alternatieve energievoorzieningen. Naast aanpassingen DEEL A Analyse

van de woningen voor een nieuw energiesysteem, betekent dit een verzwaring van het elektriciteitsnet zodat de huidige netcongestie wordt opgelost en (veelal elders) gewonnen zonne- en windenergie gedistribueerd kan worden, de aanleg van nieuwe bronnen en collectieve warmtenetten. Daarmee kan warmte uit duurzame bronnen als geothermie, aquathermie, warmte-koudeopslag en industriële restwarmte over de stad verspreid worden. Aan de energietransitie kunnen veiligheidsrisico’s met effecten op de fysieke leefomgeving verbonden zijn. Daarom gebeurt de ruimtelijke inpassing rondom de nieuwe vormen van energiewinning, -opslag en -transport op een verantwoordelijke wijze waardoor een fysieke veilige leefomgeving wordt gewaarborgd. Om dit te realiseren wordt de veiligheidsregio in een vroeg stadium bij de nieuwe ontwikkelingen betrokken zodat nieuwe vormen van energiewinning, -opslag en –transport niet hoeven te leiden tot onbeheersbare risicovolle situaties. Zo kan de stap naar een gasloos Den Haag genomen worden. Het tempo waarin dit moet gebeuren vraagt om maatwerk. Het verzwaren van het elektriciteitsnet is cruciaal om ontwikkelingen in de stad mogelijk te maken. De uitrol van warmtenetten moet voortvarend worden aangepakt zodat verdere (onnodige) congestie van het elektriciteitsnet voorkomen wordt. Het is zaak om dwarsverbanden te leggen met andere opgaven in de openbare ruimte,

51

zoals onderhoudswerkzaamheden in de ondergrond, vergroening of herinrichting. Werkzaamheden kunnen zo efficiënt plaatsvinden en de overlast in de stad zoveel mogelijk beperkt.

materialen- en grondstoffenstromen. Het onderscheid tussen huishoudelijk afval en bedrijfsafval zal waarschijnlijk verdwijnen.

Om deze energietransitie, die al snel gaat over bronnen, netwerken en installaties, te laten slagen is een omslag in denken en handelen nodig. Bij overheden, ondernemers en ketenpartners, maar ook bij bewoners. De overwegingen om over te stappen op een duurzaam en zuinig energiesysteem zijn uiteenlopend: meer comfort in huis of de planeet goed na willen laten aan onze kinderen, niet meer afhankelijk zijn van het buitenland of de creatie van werkgelegenheid.

Het huidige mobiliteitssysteem loopt tegen zijn grenzen. Toegenomen verkeersdrukte maakt de stad minder goed bereikbaar. Daarbij is de verkeersonveiligheid hoog, nemen inefficiënte vervoersvormen veel ruimte in en heeft een aanzienlijk deel van de bevolking te maken met ‘vervoersarmoede’ – het fenomeen wanneer mensen door beperkte verplaatsingsmogelijkheden niet meer op een volwaardige manier aan het maatschappelijk leven kunnen deelnemen (zoals betaalbaarheid, fysieke toegankelijkheid, vaardigheid en fysieke en sociale veiligheid). Het drukke verkeer zorgt tot slot voor onwenselijke neveneffecten als luchtvervuiling (fijnstof), geluidshinder en de uitstoot van CO2. Met de groei van het aantal inwoners worden bij ongewijzigd beleid deze problemen alleen maar groter. De opgave is om de bereikbaarheid op zowel stads- als regionaal niveau voor iedereen te verhogen en het mobiliteitssysteem zelf schoner, efficienter en veiliger te maken. Dat kan door te zorgen voor nabijheid van functies – middels verdichting en functiemenging – en door in te zetten op lopen, fietsen, deelauto’s en betaalbaar openbaar vervoer. De consequentie is dat de auto als vervoermiddel minder dominant wordt. Dat komt de verkeersveiligheid en luchtkwaliteit ten goede, en schept mogelijkheden om in de openbare ruimte meer plek in te ruimen voor andere functies.

Het tempo van deze transitie verschilt per stadsdeel of wijk, waarbij rekening wordt gehouden met de bereikbaarheid voor de hulpdiensten en stedelijke logistiek. Ook zal rekening moeten worden gehouden met inwoners in Den Haag die afhankelijk van de auto zijn vanwege hun werk, zorgfunctie of nachtdiensten. Het is niet de bedoeling om alle wijken richting 2050 geheel autovrij te maken.

Grondstoffentransitie

De beschikbaarheid van grondstoffen staat onder druk, en de winning ervan brengt het milieu grote schade toe (verontreiniging van grondwater, uitstoot van CO2 en giftige stoffen, verlies van biodiversiteit). Hierom wil de EU uiterlijk in 2050 zijn overgestapt naar een koolstofneutrale, ecologisch duurzame, gifvrije en volledig circulaire economie. Voor Den Haag betekent dit anders produceren, anders consumeren en anders bouwen, zodat de waarde van schaarse grondstoffen en materialen behouden blijft en het gebruik van nieuwe grondstoffen en materialen amper nog nodig is. Dit biedt ook economische kansen. Hergebruik van materialen, grondstoffen en goederen zorgt op lokaal niveau voor werkgelegenheid in de reparatie- en verwerkingssector en voor meer bedrijvigheid in de digitale, duurzame en circulaire sectoren. Voor de bouw betekent dit meer circulair en meer biobased om bij te dragen aan Europese doelen. Er is ruimte nodig voor de inzameling en verwerking van afval- en grondstoffenstromen. Sterker nog, afval scheiden en inzamelen is een randvoorwaarde voor hoogwaardig hergebruik. Doel is om de hoeveelheid restafval te verminderen en te vervangen voor circulaire