RIS321163 Bijlage 3 Ontwerp Omgevingsvisie Den Haag 2050

Thuis in een groene metropool aan zee

Ontwerp Omgevingsvisie Den Haag 2050

Thuis in een groene metropool aan zee Ontwerp Omgevingsvisie Den Haag 2050





Inhoud Inhoud Voorwoord Samenvatting Hoofdpunten

4 6 8 13

Hoofdstuk 1: Introductie

14

Hoofdstuk 6: De Stadsdelen 6.1

Inleiding Legenda stadsdelen Centrum-CID Escamp Haagse Hout Laak Leidschenveen-Ypenburg Loosduinen Scheveningen Segbroek

104 105 106 108 114 120 126 132 138 144 150

15 16 18 19 20

6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9

Deel A: Analyse

24

Deel C: Uitvoering

156

Hoofdstuk 2: Den Haag in de wereld

26

Hoofdstuk 7: Realisatiestrategie

158

Hoofdstuk 8: Samen maken we de stad

174

Lexicon Colofon

179 180

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

2.1 2.2 2.3

Een ruimtelijke koers voor 2050 In gesprek met de stad Leidende principes Juridische en planologische verankering Leeswijzer

Mondiale ontwikkelingen Nationaal en provinciaal beleid De Haagse regio – een hecht en samenhangend stedelijk systeem

Hoofdstuk 3: De schoonheid van Den Haag 3.1 3.2 3.3

Verfrissend dankzij contrasten Ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag De beeldbepalers van Den Haag

Hoofdstuk 4: Drie maatschappelijke opgaven 4.1 4.2

4.3 4.4

Inleiding Opgave 1 – sociaal en economisch perspectief bieden Opgave 2 – Groeien in balans Opgave 3 – Werken aan transities in een tempo dat de stad aankan en nodig is

Deel B: Visie

27 28

29

31

32 34 36

39

40 44 47

50

54

De

Hoofdstuk 5: Thuis in een groene metropool aan zee 56 5.1

5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8

Thuis in een groene metropool aan zee – verbinding van twee werelden Geen eindbeeld, maar vijf bewegingen Omgevingsvisiekaart Den Haag 2050 Legenda visiekaarten Beweging 1: Thuis in een divers Den Haag Beweging 2: Ruimte voor groen en water Beweging 3: Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang Beweging 4: Ruimte voor kennis en kunde Beweging 5: Basissystemen op orde Samenhang tussen de vijf bewegingen

57 58 61 62 64 72 78 88 94 100

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 7.8 7.9

8.1 8.2 8.3 8.4

Regie voeren Sturing door de gemeente Haags omgevingsbeleid – koers houden Levende Omgevingsvisie Uitwerking in programma’s Sturing in het omgevingsplan Grondbeleid Bekostigingsstrategie Faseringsbeeld

Participatie: verantwoording en lessen Resultaten fase 1 (nov 2021 – december 2022) Fase 2: Januari 2023 – voorjaar 2025 Leren van participatie

159 160 164 166 167 169 170 171 172

175 176 177 178

Voorwoord Wat maakt dat een Haagse buurt een prettige buurt is? Wat voor stad willen we zijn? En welke keuzes zou jij maken als je het voor het zeggen had? Met dit soort vragen zijn we de afgelopen jaren in gesprek gegaan met scholieren, studenten, ondernemers en andere inwoners uit de stad. Om met elkaar de Haagse Omgevingsvisie te maken. Ook spraken we met vertegenwoordigers van bedrijven, belangenorganisaties, buurgemeenten en vele andere samenwerkingspartners. Ik blijf het bijzonder vinden hoeveel tijd mensen vrijmaken om mee te denken over de toekomst van Den Haag. Ik herinner me bijvoorbeeld de levendige gesprekken bij Vadercentrum Laak en met jongeren in de Grote Marktstraat.

6

Omgevingsvisie Den Haag

Ik ben er trots op dat het daardoor echt een Haagse Omgevingsvisie is geworden, met veel aandacht voor de mensen in de stad en wat zij zouden willen voor de toekomst. Den Haag staat centraal in de tekst, maar ook in beeld. Bladerend door dit document vindt u foto’s die de schoonheid en de contrasten van Den Haag laten zien. In het hoofdstuk over de acht stadsdelen staan beelden van bewoners op hun favoriete Haagse plek. Stuk voor stuk plekken van betekenis die het waard zijn om te beschermen en te versterken. Tegelijk is de stad toe aan vernieuwing. Dat komt onder meer door de groei van het aantal inwoners en door aanpassingen die nodig zijn voor bijvoorbeeld woningen en nieuwe energiebronnen. Het maakt dat we met z’n allen veel behoeften en wensen hebben voor een beperkte ruimte. Te veel om allemaal te kunnen vervullen. Met deze Omgevingsvisie nemen we onze verantwoordelijkheid als gemeente. We maken keuzes op hoofdlijnen en beschrijven ideeën voor de toekomst. Daarmee kunnen we groeien in balans, in een tempo dat past bij de stad. Deze visie zorgt voor duidelijkheid en geeft richting aan de uitwerking per onderwerp en per gebied. Daarbij denken we groot. Onze stad vormt steeds meer een samenhangend geheel met onze buurgemeenten, de rest van de regio en heel Nederland. Mensen en bedrijven uit alle delen van de wereld maken gebruik van de Zuidelijke Randstad.

Ook kijken we ver vooruit. We zetten 2050 als stip op de horizon en beelden ons in hoe de stad er dan uit zou moeten zien.

Omgevingsvisie Den Haag

Het is niet zo dat we met deze Omgevingsvisie alles kunnen oplossen. Wel laten we zien hoe Den Haag zich op een goede manier kan blijven ontwikkelen. Waar we kansen zien voor het bouwen aan fijne buurten. Waar we groen en erfgoed willen beschermen en hoe we aansturen op een goede balans tussen de verschillende wensen en opgaven. Daarmee nemen we als gemeente weer regie op de ruimtelijke ontwikkeling. Met als doel een gezonde, rechtvaardige en duurzame stad. De Omgevingsvisie is een uitnodiging om verder samen te werken. Om ook voor de vervolgplannen en de invulling per stadsdeel samen op te trekken. Dat doen we graag met de inwoners en vele andere partners in de stad. Bijvoorbeeld voor een grote gebiedsontwikkeling met nieuwe lijnen voor het openbaar vervoer, maar ook voor kleine initiatieven met impact op de buurt. Het gaat immers niet alleen om de omgeving, maar ook hoe we daarin samenleven. Op deze manier bouwen we letterlijk en figuurlijk met elkaar aan prettige en sociale Haagse buurten in onze groene metropool aan zee. Robert van Asten, Namens het college van burgemeester en wethouders van Den Haag

7

Samenvatting Den Haag is een stad met vele kwaliteiten en een rijke historie. Het is ook een plek waar veel verandert en gaat veranderen. Zo is de afgelopen jaren het aantal inwoners sterk gegroeid. En deze groei zet de komende jaren door. Daarnaast zijn er ook andere ontwikkelingen die vragen om aanpassingen. Denk aan de vergrijzing van de bevolking, de verandering van het klimaat en de overgang naar duurzame energie. Door al deze ontwikkelingen neemt de druk op de stad toe. Daarom zijn heldere keuzes en creatieve oplossingen nodig. Om voor de toekomst van Den Haag goede keuzes te maken, is een omgevingsvisie opgesteld. Daarin staat de koers die we willen varen voor ontwikkeling van Den Haag, als onderdeel van de Haagse regio, richting 2050. De omgevingsvisie is een uitnodiging om samen te werken aan een groene metropool aan zee, waar mensen zich thuis voelen.

Van de Aagje Dekenlaan in Moerwijk tot de Zwolsestraat op Scheveningen. Van de Blauwe Kamerlaan in Marlot via de Groenesteinstraat in de Schilderswijk naar de Geelgorslaan in de Vogelwijk. Van de 1e van der Kunstraat in Laak tot het allerlaatste huis van Wateringse Veld. Al deze plekken en de mensen die hier een huis hebben, horen bij Den Haag. Net als alle anderen die hier wonen, werken of studeren. Iedereen draagt bij aan de dynamiek en de levendigheid. Samen maken we de stad. Den Haag heeft een sterk eigen karakter. Dat komt onder meer door zee en strand, het regeringscentrum en de vele internationale organisaties en gerechtshoven. We zijn de internationale stad van vrede en recht.

Nieuwe visie voor Den Haag

Op 1 januari 2024 ging de landelijke Omgevingswet in. Door deze wet zijn het rijk, de provincies en alle gemeenten in Nederland verplicht een omgevingsvisie op te stellen. Een omgevingsvisie heeft verschillende functies. Als gemeente Den Haag willen we de omgevingsvisie vooral gebruiken als koers die we willen varen richting 2050. Wij zien kansen voor de ontwikkeling van deze prachtige regio als een groene metropool aan zee. En we zien kansen voor Den Haag als centrumstad in deze regio en als plek waar mensen zich thuis kunnen voelen. In deze visie geven we aan, welke kwaliteiten we willen beschermen en welke kwaliteiten we verder willen ontwikkelen. We maken strategische keuzes die nodig zijn om in te spelen op grote maatschappelijke opgaven met ruimtelijke gevolgen die we op ons af zien komen. Over de uitwerking van de Omgevingsvisie blijven we in gesprek met bewoners,

8

ondernemers, vertegenwoordigers van organisaties en wijken, buurgemeenten, provincie en Rijk. We werken graag samen met anderen in de stad en de regio aan de vertaling van de visie in concrete plannen en samenwerkingsafspraken.

Meer regie op de ruimte

De Haagse Omgevingsvisie komt op een goed moment. Want er is behoefte aan meer regie op de ruimte. Zoals gezegd neemt de druk op de ruimte toe. Er zijn verschillende behoeftes: meer woningen, bedrijvigheid, (sport)voorzieningen, verkeer en groen. We weten dat niet alles overal past, zeker omdat we tegelijkertijd de bijzondere kwaliteiten van Den Haag willen en moeten beschermen en versterken. Er is dus een noodzaak voor meer regie op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Die regievoering doen we vanuit een heldere visie. We maken in deze Omgevingsvisie op verschillende niveaus strategische keuzes. Op stedelijk niveau maken we strategische beleidskeuzes. Deze gaan over het voort te zetten beleid. Tegelijkertijd zijn beleidswijzigingen noodzakelijk en is bijsturing nodig in beleidsaccent of tempo van een bepaalde ontwikkeling. Daarnaast vertalen we strategische keuzes op kaarten. De kaderstellende omgevingsvisiekaart toont op hoofdlijnen welke kwaliteiten we willen beschermen en welke ontwikkelrichtingen we zien voor de komende decennia. Dat doen we aan de hand van vijf bewegingen. Tenslotte maken we keuzes op het niveau van Gebiedsvisies, thematische en gebiedsprogramma’s. De basis hiervoor zijn facetkaarten en opgavenkaarten voor de stadsdelen.

Omgevingsvisie Den Haag

Voortbouwen op onze geschiedenis en identiteit

Den Haag is een stad om trots op te zijn. Een stad met een lange geschiedenis, prachtige plekken en grote contrasten. Plekken met een internationaal karakter, maar ook gemoedelijke buurten met betrokken inwoners. Dit levert een gevarieerd mozaïek op van kenmerkende buurten, wijken en stadsdelen. Ze worden bijeengehouden door een herkenbaar raamwerk van ‘lange lijnen’: de lanen, vaarten en groene structuren, die verschillende delen van de stad met elkaar verbinden. We hebben dus een sterk vertrekpunt. Daar bouwen met deze Omgevingsvisie op voort.

Drie grote maatschappelijke opgaven

Den Haag heeft een goede uitgangspositie, maar er zijn ook problemen en er komt veel op de stad af. In deze Omgevingsvisie zetten we drie grote maatschappelijke opgaven centraal: 1. Sociaal en economisch perspectief bieden Het contrast tussen arme en rijke wijken in Den Haag is groot. Zonder sturing vanuit de overheid worden de verschillen alleen maar groter. Voor veertien procent van de huishoudens geldt dat er sprake is van armoede. En die armoede is niet gelijk verdeeld over de stad. Naast Zuidwest hebben ook kwetsbare wijken als Laak, Transvaal, Rustenburg-Oostbroek en Schilderswijk extra aandacht nodig. Belangrijk daarbij zijn vitale wijken met voldoende goede voorzieningen in de buurt. Er is een mismatch tussen de vraag en het aanbod van banen. Het aanbod van banen in de nabijheid van inwoners sluit nu niet altijd aan op de vaardigheden van deze inwoners. Er is voldoende ruimte nodig voor bestaande en nieuwe bedrijven. Voor de lange termijn is het belangrijk om samen met de regio het gezamenlijk beeld over de toekomst van de regionale economie te concretiseren. We moeten laten zien hoe we beter kunnen inspelen op de uitdagingen van morgen en hoe bedrijven minder afhankelijk kunnen worden van arbeidsmigratie. En hoe we het personeel opleiden, aantrekken en vasthouden voor deze economie van de toekomst. 2.

Groeien in balans De verwachting is dat de Haagse bevolking verder zal groeien en vergrijzen. De uitdaging is om te ‘groeien in balans’. Dat betekent ruimte maken voor nieuwe woningen en veranderende woonbehoeften, zoals huisvesting voor ouderen. En ruimte maken voor groen en water, voor banen, en voor maatschappelijke voorzieningen als scholen, openbaar vervoer, kinderopvang en bibliotheken. De behoefte aan deze voorzieningen groeit mee met de groei van het aantal inwoners, en hier sturen we ook proactief op. De groeiopgave is ook een regionale opgave. Daarom wil Den Haag graag kijken hoe we de kansen voor het ontwikkelen van woningen en bedrijfsruimten in de hele regio kunnen benutten. Ook vragen we in de Omgevingsvisie aandacht voor de huisvesting van arbeidsmigranten. Daarvoor is eveneens een regionale aanpak nodig.

Omgevingsvisie Den Haag

3. Werken aan transities in een tempo dat de stad aankan en nodig is De stad staat voor een aantal grote veranderingen. Dit heten transities. Zo zijn ingrepen nodig om de stad aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering. In Den Haag is de zee overal dichtbij. De stijging van de zeespiegel is een risico. Om de stad en het achterland te beschermen tegen overstromingen en zout water moeten we de kust versterken. Om wateroverlast, te grote hitte en verlies van dier- en plantensoorten tegen te gaan, is meer ruimte nodig voor water en groen. Een andere transitie is de energietransitie. Deze aanpassing in het energiesysteem is erop gericht om de uitstoot van CO2 terug te dringen en om minder afhankelijk te worden van kwetsbare en vervuilende energiebronnen, zoals olie en aardgas. De energietransitie vraagt om aanpassingen van onze directe omgeving en van gebouwen. En het vraagt om een uitbreiding van het elektriciteitsnet, aanleg van warmtenetten en om ruimte voor duurzame energiebronnen. Ook de overgang naar een circulaire economie is een transitie. Dat betekent dat we op een andere manier producten gaan produceren en producten en materialen gaan hergebruiken. Ook daar is ruimte voor nodig. Een andere belangrijke transitie is de mobiliteitstransitie.

Deze transitie is erop gericht om te komen tot een schoon, veilig en bereikbaar vervoer voor iedereen, waarbij bewoners minder afhankelijk worden van een eigen auto. Dat kan als werk en voorzieningen voldoende in de buurt zijn te vinden en als alternatieve vormen van vervoer aantrekkelijker zijn: lopen, fietsen, betaalbaar openbaar vervoer en het gebruik van deelauto’s. In deze Omgevingsvisie geven we aan hoe we aan deze transities werken. Op veel punten is een versnelling nodig; daarom is Den Haag één van de 100 klimaatneutrale en slimme steden in 2030. We kijken daarbij ook naar het tempo dat de stad aankan en nodig is. Het is daarbij belangrijk te vermelden dat de hele stad te maken krijgt met de genoemde transities, maar dat niet alles tegelijk kan. De stad gaat onvermijdelijk op de schop. Daarbij proberen we zoveel mogelijk werk-met-werk te maken om overlast te beperken.

Ambities voor Den Haag in 2050

Bij het maken van deze Omgevingsvisie zijn we niet bij nul begonnen. In onze stad gaat al veel goed. Den Haag heeft daardoor een sterke uitgangspositie. En natuurlijk zijn er wensen voor de toekomst en is onze huidige beleidsinzet soms onvoldoende. De beleidsmatige basis voor deze Omgevingsvisie is beschreven in het Ambitiedocument. Daarin staan de volgende zes ambities: - Rechtvaardig en inclusief - Betaalbare, toegankelijke en toekomstbestendige woningvoorraad - Klimaatbestendig, klimaatneutraal en natuurinclusief - Economisch vitaal - Gezond en veilig - Duurzaam bereikbaar.

9

Vanaf de Haagse Toren naast de Grote Kerk in het centrum van de stad heb je een mooi uitzicht over de stad. Hier zie je een deel van het Centrum richting de boulevard en de zee bij Scheveningen. Samen met het Binnenhof en de Abdijkerk van Loosduinen behoren de kerk en de toren tot de oudste gebouwen van Den Haag.

Vijf ‘bewegingen’ met strategische keuzes

Den Haag groeit uit tot een groene metropool aan zee waar mensen zich thuis kunnen voelen. We introduceren vijf bewegingen die hier richting aan geven. Deze bewegingen tonen geen eindbeeld, maar bieden wel duidelijkheid over de koers die we als gemeente willen varen en welke strategische keuzes nodig zijn om antwoord te geven op de drie grote maatschappelijke opgaven. Daarbij geven we aan welk beleid we voortzetten (koers houden), waar we de koers willen aanpassen (bijsturen) en voor welke ontwikkelingen een ander tempo nodig is (tempo aanpassen). De vijf bewegingen zijn: 1) Thuis in een divers Den Haag 2) Ruimte voor groen en water 3) Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang 4) Ruimte voor kennis en kunde 5) Basissystemen op orde De eerste beweging ‘Thuis in een divers Den Haag’ beschrijft welke ruimtelijke keuzes nodig zijn om ervoor te zorgen dat huidige en toekomstige inwoners zich thuis kunnen voelen in Den haag. Belangrijk daarbij is het tegengaan van de segregatie en zorgen voor een

10

goede verdeling van maatschappelijke voorzieningen over de stad. Bij ‘Ruimte voor groen en water’ laten we zien welke keuzes de gemeente maakt om verstedelijking en vergroening samen te laten gaan, hoe we de biodiversiteit vergroten en hoe we willen inspelen op klimaatverandering. De beweging ‘Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang’ geeft antwoord op de vraag waar in de stad en de Haagse metropool verstedelijking kan plaatsvinden en welk woningbouwtempo nodig is tot 2050. Dit koppelen we aan een aanpak voor bereikbaarheid die voorrang geeft aan voetgangers, fietsers, openbaar vervoer en het delen van auto’s. Bij ‘Ruimte voor kennis en kunde’ staat wat er ruimtelijk nodig is om de Haagse metropool economisch vitaal te houden en bijdraagt aan brede welvaart. De beweging ‘Basissystemen op orde’ is een voorwaarde voor het leven in de stad. Zonder duurzame energiesystemen, een goede drinkwatervoorziening en betrouwbare kustverdediging kan de stad niet functioneren. De vijf bewegingen hangen met elkaar samen. Op sommige punten versterken ze elkaar. Dit biedt kansen, die willen we zo goed mogelijk benutten. Maar we

Omgevingsvisie Den Haag

hebben ook te maken met ambities en ruimtebehoeften die schuren of elkaar tegenwerken. Deze kansen en schuurpunten komen aan het licht in de uitwerking van de Omgevingsvisie in gebieden en in thematisch beleid. Daarbij zijn heldere keuzes en creatieve oplossingen nodig. Ter ondersteuning van het maken van keuzes en het vinden van oplossingen bij de uitwerking van de omgevingsvisie gebruiken we de volgende principes: • Meervoudig kijken én handelen • Samendoen: iedereen vanaf het begin aan tafel • Niet alles hoeft in Den Haag

uitspraken over de gewenste ontwikkelingen in het stadsdeel en welke waarden we willen beschermen. Deze gebiedsvisies worden na vaststelling onderdeel van de omgevingsvisie. Deze Omgevingsvisie bevat veel ambities, terwijl de financiële positie van de gemeente al jaren onder druk staat. Er zullen lastige keuzes moeten worden gemaakt omdat we voorzien dat de middelen beperkt zijn. Kortom, er is een strategie nodig om de benodigde investeringen te kunnen doen. In dit document doen we hier voorstellen voor.

Realisatie

Samen bouwen aan de stad

De Haagse Omgevingsvisie bevat een realisatiestrategie. Daarin staat hoe we als gemeente gaan sturen op de toepassing van deze visie in de praktijk. De gemeente stuurt op de realisatie van deze Omgevingsvisie, door het aanpassen en opstellen van beleid en programma’s. Denk aan voorstellen voor investeringen in de groenstructuur, het treffen van verkeersmaatregelen, het opstellen van parkeerbeleid en de inzet van toezicht en handhaving. Tegelijkertijd zijn we voor de realisatie van de omgevingsvisie in grote mate afhankelijk van andere partijen. Daarbij gaat het om maatschappelijke partners als ontwikkelaars, corporaties en infrastructuurbeheerders, om inwoners en ondernemers, en om regiogemeenten, de provincie en het Rijk. In de realisatiestrategie geven we aan hoe we als gemeente onze rol zien en de samenwerking met deze partijen bij de realisatie van deze visie. Ook geven we aan hoe de Omgevingsvisie onderdeel is van een beleidscyclus. Daarin worden vier fasen onderscheiden: beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en terugkoppeling. Op basis van die terugkoppeling, met behulp van monitoring en evaluatie, kan de beleidscyclus opnieuw doorlopen worden. Daarmee is onze Haagse Omgevingsvisie is een levende omgevingsvisie, die indien nodig aangepast zal worden. Bovendien zal deze stedelijke visie uitgewerkt worden in gebiedsvisies per stadsdeel, met concretere

Vele Hagenaars dachten mee bij het maken van de plannen voor hun directe omgeving. Er zijn gesprekken gevoerd met circa 3.000 bewoners en ondernemers. Ook mensen uit moeilijk bereikbare groepen zoals jongeren en ouderen. De ‘Haagse mixer’ was daarbij een hulpmiddel om het gesprek aan te gaan. Dat is een schuifpaneel waarop de ambities uit de Omgevingsvisie kort en praktisch staan beschreven. Deelnemers konden zelf met de schuiven aangeven welke ambities zij het belangrijkst vinden. Bij de uitkomsten viel op dat Hagenaars verbondenheid tussen mensen, gezondheid en veiligheid heel belangrijk vinden voor de toekomst van de stad. Ze willen dat iedereen mee kan doen: sociaal, fysiek en economisch. Ook willen ze graag groene ontmoetingsplekken. Jongeren maken zich zorgen over het tekort aan woningen en zien graag een verbetering van het nachtleven. Deze Omgevingsvisie is mede door deze manier van participatie een ‘levend verhaal’ geworden voor én van de stad. De ideeën worden gedragen door inwoners, ondernemers, maatschappelijke en culturele organisaties, winkeliers, studenten, ontwikkelaars, beleidsmakers en stadsbestuurders. Onderweg naar 2050 blijven we graag in gesprek met talloze mensen in de stad. Het is waardevol als velen actief meepraten en meedenken. Zo houden we de Omgevingsvisie actueel.

De Omgevingsvisie bevat geen eindbeeld voor 2050. We introduceren vijf bewegingen en bijbehorende strategische keuzes, bedoeld als koers voor de komende decennia. Met de bewegingen dragen we bij aan het beschermen en versterken van de Haagse omgevingskwaliteiten en geven we antwoord op drie grote maatschappelijke opgaven. Omgevingsvisie Den Haag

11

De vijf bewegingen en strategische keuzes hangen nauw met elkaar samen. Uitgangspunt is om steeds koppelkansen te zoeken om opgaven en doelen met elkaar te verbinden.

12

Omgevingsvisie Den Haag

Hoofdpunten

Strategische keuzes bij de vijf bewegingen

1 – Thuis in een divers Den Haag

Beweging 1 Thuis in een divers Den Haag

Bijsturen

– Bouwen voor de buurt – Tegengaan segregatie – Veilige en gezonde openbare ruimtes die verbinden – Stillere en schonere stad

Koers houden

– Maatschappelijke voorzieningen groeien mee

– Beschermen, benutten en toekomstbestendig maken van cultureel erfgoed

2 – Ruimte voor groen en water

Beweging 2 Ruimte voor groen en water

Bijsturen

– Vergroenen tot op straaten pleinniveau – Duinen groeien mee met de zee – Meer aandacht voor water- en bodemkwaliteit

– Focus op strategische groenprojecten op kwetsbare plekken in de stad – Samen aan de slag met groen

Koers houden

– Versterken, beschermen en uitbreiden van de Stedelijke Groene Structuur (SGH)

3 – Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang

Beweging 3 Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang

Bijsturen

– Een bouwtempo dat past bij de Haagse metropool – Bouwen en verbouwen in de gehele stad

Tempo aanpassen

– Versnellen mobiliteitstransitie op stedelijk en regionaal niveau – Versnellen omslag naar duurzame stedelijke distributie

Koers houden

– Verstedelijking rond ov-knooppunten

4 – Kennis en kunde in de stad

Beweging 4 Ruimte voor kennis en kunde

Bijsturen

– Bevorderen clustervorming onderwijs en werkgelegenheid – Behouden, verdichten en beter benutten van bestaande bedrijventerreinen

– Diensten en kleinschalige bedrijvigheid terug in de wijk

Koers houden

– Versterken economische topmilieus

Tempo aanpassen

– Versnellen omslag naar circulaire economie

5 – Basissystemen op orde

Beweging 5 Basissystemen op orde

Omgevingsvisie Den Haag

Bijsturen

– Investeren in bodem- en watersysteem – Ruimte voor toekomstige drinkwaterbehoefte – Meer regie op de ondergrond

Tempo aanpassen

– Snelle ontwikkeling van een duurzaam elektriciteitsnet – Versnellen aanleg van collectieve warmtenetten

Koers houden

– Investeren in een robuuste kustverdediging – Verduurzamen bestaande bouw

13

1.

Introductie

Nut en noodzaak van een Omgevingsvisie

Den Haag is volop in beweging. Door veranderingen in de samenleving, het klimaat, de economie en het overheidsbeleid. Die dynamiek heeft gevolgen voor de 560.000 Hagenaars die in deze stad hun thuis hebben. Hun leefomgeving zal de komende tijd namelijk best wat wijzigingen ondergaan. Met deze Omgevingsvisie willen we die in goede banen leiden. Het is een wendbaar perspectief op de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag tot 2050. Wat voor stad willen we dan zijn? En welke keuzes moeten we daarvoor maken?

14

Omgevingsvisie Den Haag

1.1 Een ruimtelijke koers voor 2050 Een omgevingsvisie is een langetermijnvisie op de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving, en een leidraad voor de bescherming én versterking van bestaande kwaliteiten. Het bevat principiële uitgangspunten voor toekomstig beleid (waar gaan we mee door, wat gaan we anders doen?), toont strategische investeringskeuzes en is een middel voor participatie en dialoog. Elke overheid stelt een omgevingsvisie op in het kader van de Omgevingswet. Het is bindend (niet voor inwoners, wel voor de gemeente zelf), heeft betrekking op het Haagse grondgebied en bekijkt alle domeinen die raken aan de fysieke leefomgeving in samenhang: energie, groen, water, flora en fauna, wonen, economie, mobiliteit, milieu, gezondheid, luchtkwaliteit, bodem, fysieke veiligheid, cultureel erfgoed, klimaatadaptatie en maatschappelijke voorzieningen. Deze Omgevingsvisie komt op een goed moment, want Den Haag is de afgelopen jaren sterk gegroeid en deze bevolkingsgroei zet de komende jaren door. De druk op de ruimte neemt daardoor toe omdat verschillende ruimteclaims om voorrang strijden. Denk aan extra woningen, bedrijvigheid, (sport)voorzieningen, verkeer en natuur.

Daarnaast staat de stad voor ingewikkelde opgaven die stuk voor stuk ruimtelijke consequenties zullen hebben: klimaatadaptatie, de omslag naar een duurzame energievoorziening, een schoon en veilig mobiliteitssysteem en het streven naar een circulaire economie. Tot slot vragen sociaaleconomische vraagstukken om aandacht, zoals segregatie, een mismatch tussen vraag en aanbod van banen, gezondheidsachterstanden en de betaalbaarheid van woningen.

Er is een heldere visie nodig om al deze kwesties en vraagstukken in goede banen te leiden. De beschikbare ruimte is immers ontoereikend om én alle opgaven in te passen én de ruimtelijke karakteristieken die Den Haag Den Haag maken, te beschermen en te versterken. Met de vaststelling van deze eerste Omgevingsvisie – met de titel Thuis in een groene metropool aan zee – neemt de gemeente nadrukkelijk regie op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Het toont op hoofdlijnen de koers die de gemeente wil varen om in 2050 tot een gezonde, rechtvaardige en duurzame stad te komen. Daarvoor zijn duidelijke keuzes nodig en is het stellen van prioriteiten noodzakelijk. In deze Omgevingsvisie maken we die keuzes op verschillende niveaus. Op stedelijk niveau maken we strategische beleidskeuzes. Deze gaan over het voort te zetten beleid. Dit geeft zekerheid en laat de rode draad zien in de ontwikkeling van de stad. Tegelijkertijd zijn beleidswijzigingen noodzakelijk en is bijsturing nodig in beleids accent of tempo van een bepaalde ontwikkeling. Daarnaast vertalen we strategische keuzes op kaart. De kaderstellende omgevingsvisiekaart toont op hoofdlijnen welke kwaliteiten we willen beschermen en welke ontwikkelrichtingen we zien voor de komende decennia. Tenslotte maken we keuzes op het niveau van Gebiedsvisies, thematische en gebiedsprogramma’s.

De basis hiervoor zijn facetkaarten en opgavenkaarten voor de stadsdelen.

Deze Omgevingsvisie toont de koers die de gemeente wil varen om in 2050 te komen tot een gezonde, mooie, rechtvaardige en duurzame stad. Omgevingsvisie Den Haag

15

1.2 In gesprek met de stad Deze Omgevingsvisie is een uitnodiging om gezamenlijk verder te werken aan de opgaven van nu en de toekomst. Enerzijds door heldere kaders te stellen, zodat bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, investeerders, vastgoedeigenaren, de rijksoverheid en alle anderen die in Den Haag actief zijn of met de stad te maken hebben, weten waar ze aan toe zijn. Anderzijds door aanknopingspunten te bieden voor samenwerking en voldoende ruimte te laten voor de talrijke projecten en initiatieven die in de stad leven of in de nabije toekomst op tafel komen. De Omgevingsvisie is daarmee een ‘groeiend verhaal’ voor én van de stad, gedragen door inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, ontwikkelaars, beleidsmakers en stadsbestuurders. Deze ontwerp-Omgevingsvisie is zelf ook het resultaat van een uitgebreid participatietraject. Dat begon al met het in 2021 vastgestelde Ambitiedocument Omgevingsvisie Den Haag 2050. Met zes ambities voor 2050 (zie kader) vormde dit document het startschot voor het maken van deze Omgevingsvisie.

Sindsdien hebben meer dan 3000 mensen meegedacht over de toekomst van Den Haag. Daarbij was er speciale aandacht voor groepen die normaal lastig te bereiken zijn, zoals jongeren en bewoners van aandachtswijken. Op bijeenkomsten, tijdens evenementen en via onlinesessies konden mensen aangeven welke thema’s en opgaven wat hen betreft voorrang verdienen en hoe zij een toekomstig Den Haag het liefst zien. Welke kwaliteiten willen ze niet kwijt? Hoe willen ze straks wonen? En hoe verplaatsen we ons in 2050? Deze gesprekken over de toekomst van de stad zijn een manier gebleken om zoveel mogelijk kennis op te doen over wat nu en straks nodig is om van Den Haag een gezonde, rechtvaardige en duurzame stad te maken We zetten die gesprekken graag voort, ook als de Omgevingsvisie er straks ligt. Dat vergt wel een en ander. Zoals regelmatig contact met de gemeente in de stadsdelen en in de wijken. De gemeente weet wat er leeft door bijeenkomsten en gesprekken zoveel mogelijk te houden bij mensen in de buurt en door aan te haken bij bestaande activiteiten. Jongeren spreek je immers anders aan dan een bewonersorganisatie.

In gesprek met inwoners tijdens een gratis bbq in het Zuiderpark, georganiseerd door De Participatiekeuken uit Zuidwest.

16

Omgevingsvisie Den Haag

Ambities voor Den Haag in 2050 In het Ambitiedocument Omgevingsvisie Den Haag 2050 zijn zes ambities benoemd waar Den Haag aan moet én wil werken. De ambities gaan over fysieke, maatschappelijke en economische thema’s en komen voort uit het bestaande langetermijnbeleid.

1

Rechtvaardig en inclusief Deze ambitie gaat over kansen(on) gelijkheid. In 2050 hebben inwoners van Den Haag in gelijke mate toegang tot werk, onderwijs, voorzieningen en een aantrekkelijke openbare ruimte. Daarnaast gaat het om belangrijke randvoorwaarden om mee te kunnen doen in de samenleving, zoals taalvaardigheid, buurtcontact en gemeenschapszin, en vertrouwen in de democratie.

3

5

Klimaatbestendig, klimaatneutraal en natuurinclusief

Gezond en veilig

Den Haag moet uitgroeien tot een groene, toekomstbestendige en leefbare stad die aantrekkelijk is voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Dat betekent dat wijken, straten en gebouwen geen CO2 ‘uitstoten’ (klimaatneutraal), bestendig zijn tegen weersextremen (klimaatbestendig) en natuurinclusief zijn (om zo ten goede komen aan de (regionale) biodiversiteit).

We streven naar een leefomgeving waarin gezond gewoond kan worden, die bijdraagt aan een gezonde levensstijl en ruimte biedt voor beweging, sport en ontmoeting. Door nabijheid te creëren van werklocaties, voorzieningen en openbaar groen wordt de stad gezonder en de ecologische voetafdruk per inwoner kleiner. Schone en ‘actieve’ mobiliteit (lopen en fietsen) zorgt voor een betere luchtkwaliteit en het terugdringen van geluidhinder.

2

4

6

Betaalbare, toegankelijke en toekomstbestendige woningvoorraad

Economisch vitaal

Duurzaam bereikbaar

Om het woningtekort aan te pakken en de verwachte groei van het inwonertal op te vangen, is de planvoorraad en de bouw van betaalbare woningen opgeschroefd. Van belang is dat nieuwbouw aansluit bij de behoefte qua prijs en woninggrootte. Naast nieuwbouw moet ook de bestaande woningvoorraad toegankelijk en betaalbaar blijven voor lage en middeninkomens. Die verdient bovendien een verbeter- en verduurzamingsslag.

Omgevingsvisie Den Haag

Door de economische structuur te verdiepen, te verbreden en op te schalen, moet de aansluiting op de arbeidsmarkt beter – zodat meer mensen passend werk vinden. De stad blijft investeren om instanties, onderwijs- en kennisinstellingen en bedrijven die werken aan innovaties voor een veilige, betere en rechtvaardige wereld, te behouden en aan te trekken. Zo vergroten we de economische prestaties van stad en regio.

Om de komende decennia de stad bereikbaar, leefbaar en verkeersveilig te houden, is een ander perspectief nodig op het mobiliteitssysteem. Meer mensen moeten vlot en veilig naar hun bestemming kunnen, zonder dat dit leidt tot extra verharding dat ten koste gaat van andere functies, zoals groen of ontmoetingsruimte. In 2050 zijn lopen, fietsen, een ritje met de tram of bus en af en toe een deelauto vanzelfsprekend. Dan blijft er voldoende ruimte beschikbaar, ook voor een goede doorstroming van het autoverkeer richting de regio.

17

1.3 Leidende principes De Haagse Omgevingsvisie is een directe vertaling van drie ‘leidende principes’ die eerder in het Ambitiedocument zijn vastgelegd.

De Omgevingsvisie als een toekomstgericht verhaal

Deze visie is een langetermijnkoers, met voldoende mogelijkheden om in te spelen op de kansen en risico’s die zich zullen voordoen. Oftewel: de visie doet recht aan de vele onzekerheden die gepaard gaan met dergelijke toekomstverkenningen (zoals technologische ontwikkelingen en digitalisering, demografie en migratie, geopolitieke spanningen en klimaatverandering). Door de mogelijke consequenties van de keuzes die in de visie gemaakt zijn te monitoren, blijven we in staat om tijdig te reageren op onverwachte wendingen en gebeurtenissen. Toekomstgericht betekent ook dat we problemen niet afwentelen in de tijd. Ofwel investeren in de juiste condities, zodat inwoners (van stad en regio) zelf projecten kunnen starten en in hun behoeften kunnen voorzien, zonder dat dit ten koste gaat van toekomstige generaties.

De Omgevingsvisie als een ‘groeiend’ en inspirerend Haags verhaal

De Omgevingsvisie is een bestendiging en voortzetting van het gesprek over de toekomst van de stad dat al gaande is. Net als bij de totstandkoming van deze visie, blijft iedereen welkom om de komende jaren mee te denken en mee te praten over de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag.

Dit betekent dat in de uitwerking naar gebiedsvisies voor stadsdelen en zogenoemde omgevingsprogramma’s iedereen kan meedenken over hoe keuzes en ambities uitpakken en concreet worden.

De Omgevingsvisie als een realistisch verhaal

Er is oog voor de mooie kanten van Den Haag, de kansen en kwaliteiten. Maar zeker ook voor de uitdagingen waar de stad voor staat – op het vlak van bestaanszekerheid, woningtekorten en leefbaarheid, met betrekking tot klimaatadaptatie en energietransitie, en inzake de verwachte bevolkingsgroei. Ruimte en geld zijn schaars, niet alles past en lang niet alles kan overal. Bovendien is de uitvoeringskracht van de gemeente beperkt. Het is dan ook belangrijk om in deze Omgevingsvisie helderheid te geven over de rol die de gemeente in ontwikkel- en beheeropgaven kan en wil spelen. Soms is richting geven, ondersteunen of investeren op randvoorwaarden voldoende, zonder zelf de touwtjes in handen te hebben. Voorop staat dat de Omgevingsvisie geen generiek verhaal mag zijn. Het laat zien wat in de stad speelt, zodat heldere keuzes voor nu en de toekomst mogelijk zijn. Een realistisch verhaal laat ook zien wat op de stad afkomt, zet het ruimtelijk beleid op hoofdlijnen neer en vertelt welke strategische besluiten daarvoor nodig zijn – inclusief de consequenties, onzekerheden en afhankelijkheden die daarbij een rol spelen.

Deze visie is een voortzetting van het gesprek over de toekomst van de stad dat al gaande is. Iedereen is welkom om de komende jaren mee te praten over de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag.

18

Omgevingsvisie Den Haag

1.4 Juridische en planologische verankering Het opstellen van een Omgevingsvisie is een wettelijke verplichting. In de Omgevingswet die op 1 januari 2024 van kracht werd zijn alle wetten en regels met betrekking tot het ruimtelijk domein samengebracht. De wet is bedacht om de regelgeving voor de ontwikkeling en het beheer van de fysieke leefomgeving eenvoudiger te maken. Het doel van de wet is om per plek in beeld te krijgen wat wel en niet mag; om besluitvorming op lokaal niveau te stimuleren; om samenhang te brengen in beleid, politieke besluitvorming en regelgeving. In de Omgevingswet staat dat elke gemeente over een Omgevingsvisie moet beschikken. Over hoe zo’n visie eruit moet zien doet de wet geen uitspraken – de gemeenteraad bepaalt het detailniveau, de gebieden, sectoren en thema’s. In de gemeentelijke cyclus van beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en terugkoppeling geldt de Omgevingsvisie als een belangrijk instrument voor de eerste stap: beleid- en visievorming.

De strategische keuzes en beleidslijnen in dit document worden door het college van B en W uitgewerkt in gebiedsvisies per stadsdeel (als onderdeel van de Omgevingsvisie) en programma’s. Deze worden vervolgens vertaald in het omgevingsplan – met juridisch bindende regels voor de inrichting van de fysieke leefomgeving – en vervolgens in concrete uitvoeringsprojecten. In hoofdstuk 7 over de uitvoering wordt dieper ingegaan op de beleidscyclus als sturingsinstrument om meer regie te voeren op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Met de vaststelling van deze eerste Omgevingsvisie beginnen we niet bij nul. Het is onderdeel van een reeks aan ruimtelijke plannen en bouwt voort op de thema’s en opgaven uit eerdere beleidstukken die van belang zijn geweest voor de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag – zoals de structuurvisie Wéreldstad aan Zee en de Agenda Ruimte voor de Stad. Maar de tijd staat niet stil en inzichten veranderen. Met deze Omgevingsvisie zetten we een volgende stap en doen we recht aan de breedte en de complexiteit van de uiteenlopende opgaven.

bel eid so n

te ru gk

Monitoring en evaluatie Handhaving

Activiteiten

Omgevingsvisie

ng eli ikk tw

g lin e p op

Gebiedsvisies

Programma’s (thematisch en gebiedsgericht)

Omgevingsplan

g kin er w or

u Omgevingsvisie Den Haag

Toezicht

be lei d sd o

g rin e o itv

Omgevingsvergunning

De opbouw van de Omgevingswet volgt de beleidscyclus. Het laat zien hoe de kerninstrumenten van de Omgevingswet op elkaar aansluiten en hoe de verschillende beleidsprocessen doorlopen worden.

19

1.5 Leeswijzer De Omgevingsvisie is als volgt opgebouwd. Deel A bestaat uit drie hoofdstukken. Eerst staan we in hoofdstuk 2 stil bij de positie van Den Haag in de wereld. Wat komt er op de stad af en hoe verhouden we ons tot internationale trends en ontwikkelingen, nationaal en provinciaal beleid en de regionale context? In hoofdstuk 3 gaan we in op de ruimtelijke karakteristieken van de Haagse leefomgeving. Welke structuren, kenmerken en kwaliteiten bepalen de ruimtelijke en stedenbouwkundig identiteit en dienen voor deze visie als onderlegger? Vervolgens duiken we met hoofdstuk 4 in de drie maatschappelijke opgaven. Het betreft de omgang met de verwachte demografische groei, het bieden van sociaal en economisch perspectief aan alle inwoners en ondernemers, en het doorlopen van transities in de tempo dat de stad aankan en nodig is.

20

In deel B zetten we in het sleutelhoofdstuk 5 de ruimtelijke visie voor Den Haag in 2050 uiteen. Wat voor stad is de ‘groene metropool aan zee’ en welke vijf ‘bewegingen’ zijn nodig om daar in 2050 op uit te komen. In hoofdstuk 6 is beschreven hoe de visie doorwerkt in acht stadsdelen, als startpunt voor het maken van de gebiedsvisies. Tot slot deel C. In hoofdstuk 7 zetten we met een realisatiestrategie uiteen hoe we de visie en gestelde ambities voor elkaar denken te krijgen. Dan gaat het om de rol die de gemeente aanneemt, om regionale samenwerking, om investeringen en financieringsstromen, en om ruimte geven aan projecten van onderop. Plus gedachtes over hoe de gemeentelijke overheid, marktpartijen en de samenleving zich tot elkaar verhouden. Ook beschrijven we de gevolgen voor de Haagse beleidsagenda: waar gaan we mee door, welke beleidswijzigingen zijn nodig en welke thema’s verdienen aandacht?

Omgevingsvisie Den Haag

Nergens in Nederland vind je zo dichtbij de stad zoveel kilometers aan strand. Je kan hier sporten, spelen, wandelen, uit eten en ontspannen.

In hoofdstuk 8 staan we stil bij de belangrijkste uitkomsten uit het participatieproces. We blikken terug maar kijken ook vooruit. Dit doen we door een aantal belangrijke lessen mee te nemen voor het vervolg. Een uitgebreid participatieverslag wordt apart bij het besluit van deze ontwerp-Omgevingsvisie toegevoegd. Ten slotte staan we stil bij de omgevingseffectrapportage (OER) en hoe deze rapportage heeft bijgedragen aan de Omgevingsvisie en de daarin gemaakte keuzes.

DEEL A Analyse

21

Leeswijzer Omgevingsvisie Den Haag 2050

Deel A: Analyse

Ambities

Opgaven

1. Rechtvaardig en inclusief 2. Betaalbare, toegankelijke en toekomstbestendige woningvoorraard 3. Klimaatbestendig, klimaatneutraal en natuurinclusief 4. Economisch vitaal 5. Gezond en veilig 6. Duurzaam bereikbaar

1. Sociaal en economisch perspectief bieden 2 Groeien in balans 3. Transities in een tempo dat de stad aankan

Den Haag in de wereld

1. Mondiale ontwikkelingen 2. Nationaal en provinciaal beleid 3. De Haagse regio

Identiteit en omgevingskwaliteit

Mozaïek van buurten en wijken, raamwerk van ‘lange lijnen’ en landschappelijke structuren. Plus drie beeldbepalers: internationale stad van vrede en recht; stad aan zee en regeringscentrum en monumentale residentie.

Deel B: Visie

Thuis in een groene metropool aan zee

Een stad waar iedereen zich thuis voelt, en waar een ieder zich kan ontplooien en ontwikkelen. En een samenhangende stedelijke regio die er toe doet in de wereld.

22

Omgevingsvisie Den Haag

Vijf bewegingen

Bedoeld om het toekomstbeeld van een groene metropool aan zee stap voor stap dichterbij te brengen. Door zaken die al in gang zijn gezet voort te zetten (‘koers houden’) en met nieuw beleid ontwikkelingen te stimuleren die passen bij de richting die de gemeente met deze Omgevingsvisie op wil (‘bijsturen’). En door voor grote transities het juiste tempo te bepalen (‘tempo aanpassen’).

Beweging 1

Beweging 2

Beweging 3

Beweging 4

Beweging 5

Strategische keuzes

Strategische keuzes

Thuis in een divers Den Haag

Ruimte voor groen en water

Verstedelijking en bereikbaarheid in samenhang

Strategische keuzes

Strategische keuzes

Strategische keuzes

Ruimte voor kennis en kunde

Basissystemen op orde

Doorwerking in stadsdelen

Wat betekenen de bewegingen voor (ruimtelijke) kwaliteiten en kenmerken? Hoe verhouden ze zich tot wat er in stadsdelen speelt en aan de hand is? En wat zijn de plekken waar opgaven en ambities samenkomen?

Haagse Hout

Laak

Segbroek

Scheveningen

Escamp

Centrum

Loosduinen

LeidschenveenYpenburg

Koers

Beleid

Beschrijft de verschillende manieren om sturing te geven aan de vijf bewegingen.

Door,- en uitwerking

De door- en uitwerking van de Omgevingsvisie in vervolgproducten.

DEEL A Analyse

Welk beleid we betrekken bij de Omgevingsvisie – en welk beleid op termijn vervangen, bijgestuurd of ingetrokken wordt.

Deel C: Uitvoering

Bekostigingsstrategie

De wijze hoe de keuzes uit deze Omgevingsvisie worden bekostigd.

23

A 24

Omgevingsvisie Den Haag

DEEL A – ANALYSE

DEEL A Analyse

Analyse 25

2.

Den Haag in de wereld

Over mondiale trends, nationaal en provinciaal beleid en regionale samenhang Den Haag staat niet op zichzelf. Wereldwijde trends, economische verwachtingen, rijksbeleid en regionale ontwikkelingen zijn van grote invloed op de koers die we richting 2050 willen varen. Het is dus belangrijk om kennis te nemen van en rekening te houden met die internationale, nationale en regionale omstandigheden. Om zo met deze Omgevingsvisie ambities en opgaven in een breder perspectief te plaatsen, en te zorgen dat keuzes en beslissingen op het juiste schaalniveau gemaakt worden.

26

Omgevingsvisie Den Haag

2.1 Mondiale ontwikkelingen Demografie en migratie

Momenteel telt de wereldbevolking ruim 8 miljard mensen. De Verenigde Naties houden voor het jaar 2100 rekening met een wereldbevolking van 11 miljard. Daarbij blijft wereldwijd de trek naar de stad ongekend sterk, juist omdat steden aantrekkelijke en vitale plekken zijn. Ook Nederland heeft te maken met bevolkingsgroei. Hier vindt die groei vooral in steden plaats, vanwege de leefkwaliteit, opleidingskansen en het aanbod van banen. Die groei betekent in het geval van Den Haag dat binnen de stadsgrenzen gezocht moet worden naar plekken om te bouwen. De druk op de openbare ruimte zal toenemen, net als de hoeveelheid afval en het aantal verkeersbewegingen. Bovendien verandert de bevolkingssamenstelling: de komende decennia wonen er in Den Haag meer ouderen, meer eenpersoonshuishoudens en naar alle verwachting meer migranten – afgaand op het begin 2024 verschenen advies van de Staatscommissie Demografische Ontwikkeling 2050. Dit alles is van invloed op de aantrekkelijkheid van de Haagse leefomgeving en bepaalt voor een deel hoeveel mensen naar de stad (blijven) komen.

Klimaat en duurzame ontwikkeling

De groei van de wereldbevolking en de toenemende welvaart leggen een steeds groter beslag op het draagvermogen van de planeet. Natuurlijke systemen raken ontregeld, het klimaat warmt op, leefgebieden worden vervuild en vernietigd, de biodiversiteit verschraalt. Klimaatverandering leidt tot zeespiegelstijging, heftige regenbuien, droogte en hitte. Dit vraagt om een andere omgang met water- en bodemsystemen, een fikse reductie in de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen, en een ander gebruik en andere inrichting van de ruimte. Gelukkig is er mondiaal consensus over wat de belangrijkste uitdaging is: de relatie met de natuurlijke omgeving opnieuw definiëren. Er komt meer aandacht voor de draagkracht van de fysieke leefomgeving, want het risico op schade en kapitaalvernietiging neemt toe. Dat betekent ook voor Den Haag overstappen op schone en hernieuwbare energiebronnen en andere mobiliteitsvormen.

Digitalisering en automatisering

Sinds 2020 is – vooral onder invloed van de covidpandemie – thuiswerken voor velen normaal. De veerkracht van de economie zat ‘m toen in de benutting van de sterke connectiviteit. Ook in Nederland. De trend hierin is helder: tot 2050 nemen investeringen

in digitale technologieën alleen maar toe. Omdat steden in de basis arbeidsmarkten en handelsplaatsen zijn, verandert de ontwikkeling en het functioneren van de fysieke stad. Digitalisering en kunstmatige intelligentie vergroten weliswaar de toegang tot informatie, kennis en markten, maar zorgen ook voor grote verschuivingen in de wijze waarop kennis en informatie worden verwerkt, geproduceerd en gedeeld. Naarmate digitale toepassingen in de stad toenemen, nemen ook de dilemma’s toe: de kwetsbaarheid voor cyberaanvallen en storingen en de veerkracht van de infrastructuur. De vergaande digitalisering van de economie, automatisering en robotisering hebben impact op mensen, op hun arbeidskansen en daarmee het besteedbare inkomen. De ongelijkheid tussen groepen in de samenleving kan toenemen en het risico bestaat dat een deel van de Haagse inwoners niet (langer) op eigen kracht kan meedoen in de samenleving. Europese inspanningen met betrekking tot ethische kaders, wetgeving en marktregulering zijn ook voor Den Haag van groot belang.

Internationale verbanden

De internationale afhankelijkheid en verbanden worden sterker. Nederland is onderdeel van de Europese Unie (EU), van een mondiaal vertakt handelssysteem en gebonden aan internationale afspraken en regels. Veranderende internationale verhoudingen – mede door schaarse grondstoffen – brengen nieuwe geopolitieke spanningen en vergroten de reeds bestaande. Internationale samenwerking in onder andere de EU biedt veel voordelen voor een relatief klein, open land als het onze. De EU is een krachtig platform om met meerdere landen tot gezamenlijke doelen te komen en tot een gelijke aanpak van opgaven op het vlak van natuur, milieu, migratie, duurzaamheid en economie. Tegelijk leiden Europese en internationale regels, afspraken en wet- en regelgeving lokaal tot extra ruimtevragen en beperkingen, en beïnvloeden ze de beslismacht. Voor Den Haag is binnen deze context de Eurodelta relevant, het verstedelijkte gebied tussen de Randstad, het Ruhrgebied en Noord-Frankrijk in de stroomgebieden van de Rijn, Schelde en Maas. Hier spelen opgaven rond water, energie, voedsel, klimaat, mobiliteit en (circulaire of duurzame) economie – die het beste door internationale samenwerking goed kunnen worden opgepakt. Zo is Den Haag onderdeel van de EU-missie 100 klimaatneutrale en slimme steden in 2030 en een koploper op het gebied van duurzaamheid.

We moeten nadenken over schone energiebronnen en andere mobiliteitsvormen, over energiebesparing, en over het recyclen van hulpbronnen en grondstoffen – zodat vervuiling voorkomen wordt en de biodiversiteit in stand gehouden. DEEL A Analyse

27

2.2 Nationaal en provinciaal beleid De Haagse Omgevingsvisie staat niet los van visie- en beleidsvorming op Rijks- en provinciaal niveau. Het Rijk bracht in 2024 een conceptversie uit van de Nota Ruimte, als opvolger van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). De provincie heeft haar langetermijnbeleid vastgelegd in de provinciale Omgevingsvisie (POVI) die op 1 april 2023 verscheen. De afwegingen en keuzes die in de Nota Ruimte en de POVI worden gemaakt, hebben invloed op de ontwikkelrichting van Den Haag en de Haagse regio. Tegelijkertijd werkt de Haagse Omgevingsvisie agenderend richting Rijk en provincie. Door helder te zijn over de koers die de stad wil varen, maken we duidelijk aan welke doelstellingen van het Rijk en de provincie we willen en kunnen bijdragen. Bovendien is de Omgevingsvisie een basis om bij het Rijk en de provincie (en overigens ook de EU) te lobbyen voor financiële steun om projecten en ambities werkelijkheid te maken.

Nota Ruimte

Om maatschappelijke opgaven zo goed mogelijk in te passen en rechtvaardige keuzes te maken – zodat ook toekomstige generaties verzekerd zijn van een hoge kwaliteit van leven – neemt het Rijk met de Nota Ruimte regie op de ruimtelijke inrichting van Nederland. Dit betekent keuzes maken op nationaal niveau, maar ook zorgen voor doorwerking en samenhang op provinciaal en gebiedsniveau. De Nota Ruimte gaat voor 2050 uit van drie ‘bewegingen’ die opgaven, richtingen en keuzes samenbrengen. Bewegingen die ook doorklinken in deze Haagse Omgevingsvisie. 1. Beweging naar een toekomstbestendig evenwicht tussen landbouw en natuur. Dat betekent biodiversiteitsherstel, landschappelijke kwaliteit en een nieuw perspectief voor de landbouw. 2. Beweging naar een klimaatneutrale en circulaire samenleving, met duurzaam vervoer, hernieuwbare energie en een gesloten grondstoffencyclus. 3. Beweging naar sociale en economisch sterke steden, regio’s en dorpen. Met een goede balans tussen wonen, werken en voorzieningen, duurzame mobiliteit en een gezonde, natuurinclusieve en aantrekkelijke leefomgeving. In de Nota Ruimte geeft het Rijk aan nadrukkelijk regie te voeren op de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland. Dat vraagt om een intensieve samenwerking met andere overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen. Die samenwerking gebeurt onder meer in de programma’s Mooi Nederland en NOVEX.

NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad

In het programma NOVEX zijn twee sporen opgenomen. Het Ruimtelijk Voorstel (per provincie) en de samenwerking in NOVEX-gebieden. Dit zijn gebieden waar meerdere opgaven spelen waardoor intensieve samenwerking tussen Rijk, provincie, gemeente en waterschappen noodzakelijk is. Den Haag is onderdeel van het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad, waar toekomstbestendige verstedelijking de hoofdopgave is. Het gaat dan om ‘goede groei’ – oftewel: groei is geen doel, maar een middel om de leefomgeving beter te maken en het stedelijk gebied

28

vitaal. Het is zaak om wonen, werken en voorzieningen in samenhang te zien met bereikbaarheid, klimaatadaptatie, groenstructuren, (circulaire) economie, energietransitie en gezondheid. Juist omdat de beschikbare ruimte schaars is én de bodem-, water-, milieu-, energie- en mobiliteitssystemen tegen hun grenzen lopen. Den Haag en haar samenwerkingspartners hebben voor de Zuidelijke Randstad een ontwikkelperspectief opgesteld om in 2050 tot een ‘toekomstbestendige en veerkrachtige metropool’ te komen. Dit ontwikkelperspectief bevat strategische keuzes en samenwerkingsafspraken, en is daarmee een belangrijke pijler onder deze Omgevingsvisie.

Provinciale Omgevingsvisie Zuid-Holland

In geen enkele andere provincie speelt de strijd om de schaarse ruimte zo’n grote rol als in Zuid-Holland. Decennialang draaide het ruimtelijk beleid om het voldoen aan de grote vraag naar woon- en werklocaties. Dit heeft de kwaliteit van de leefomgeving niet altijd goed gedaan. Met de Provinciale Omgevingsvisie Zuid-Holland is daarom een koerswijziging ingezet waarbij ruimtelijke ontwikkelingen zich voortaan moeten verhouden tot de grenzen van het water- en bodemsysteem, de capaciteit van het energienet en de draagkracht van de natuur. Daarbij: het welzijn van de Zuid-Hollanders staat centraal. De aangescherpte koers is gepresenteerd in het Ruimtelijk Voorstel. In dit beleidsdocument staan voorstellen voor aanpassingen in het provinciale omgevingsbeleid; de Provinciale Omgevingsvisie en de Verordening Ruimte. Het Ruimtelijk Voorstel bevat de volgende hoofdlijnen. 1. Gezondheid, kwaliteit en veiligheid hebben voorrang bij het maken van ruimtelijke keuzes. 2. Water en bodem zijn sturende randvoorwaarden voor een veilige en toekomstbestendige ontwikkeling van de provincie. 3. Voorrang aan een duurzame, digitale en inclusieve economie, met borging van maatschappelijke meerwaarde. 4. De ruimte wordt beter beschermd om ambities, wettelijke verplichtingen en doelen te realiseren. Voor de Haagse Omgevingsvisie is de koers uit de Ruimtelijk Economische Visie (REV) relevant.

Deze REV is een thematische uitwerking van het Ruimtelijk Voorstel. Met de REV wil de provincie sturen op een toekomstbestendige economie. Daar horen activiteiten bij met een hogere toevoegde waarde voor de maatschappij, het verdienvermogen en een compact ruimtebeslag. De koers uit de REV is relevant voor de analyse van de (regionale) opgaven in de Haagse Omgevingsvisie en de keuzes die we voorstellen in hoofdstuk vijf.

Watervisie Hoogheemraadschap van Delfland

Voor Den Haag is de Watervisie van het Hoogheemraadschap van Delfland van belang. Deze visie toont acht gebiedstypen met wateropgaven. Per gebied zijn twee tot vier toekomstperspectieven uitgewerkt. De Watervisie speelt een grote rol in het maken van keuzes voor de leefomgeving, uiteraard in samenhang met andere ruimteclaims. Vanuit het principe ‘water en bodem sturend’ kijken we naar waterveiligheid, waterkwaliteit en waterkwantiteit. Omgevingsvisie Den Haag

Dagelijkse relaties in verband met banen en forensenverkeer in de metropoolregio Rotterdam-Den Haag. Bron: Ruimtelijke Puzzel, MUST

2.3 De Haagse regio – een hecht en samenhangend stedelijk systeem Den Haag is een centrumstad in een snelgroeiende metropool. Dit is een stedelijk gebied met een grote variëteit, én een hoge druk op de ruimte. In deze regio fungeert Den Haag als een centrumstad met regionale voorzieningen, werkgelegenheid en een bloeiend cultureel klimaat. Een derde van deze Haagse metropool is stad, een derde glastuinbouw (de greenport Westland) en een derde landschap (Midden-Delfland, Duin, Horst en Weide).

Toneel van het dagelijks leven

De gemeente Den Haag vormt met Delft, Leidschendam-Voorburg, Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Wassenaar, Westland en Zoetermeer een hecht en grootstedelijk gebied van 1,1 miljoen inwoners. Het gebied functioneert als een systeem, en is voor veel Hagenaars het dagelijks leven. Bij een gezin werken de volwassenen bijvoorbeeld in Zoetermeer en Rijswijk, studeren de kinderen in Leiden of bij MBO Oostland in het Westland. Een student van de Haagse Hogeschool is in de Binckhorst bezig met haar start-up, winkelt in

DEEL A Analyse

de binnenstad of de Mall of the Netherlands en bezoekt elke week haar oma in Delft. In dit netwerk is Den Haag de stad waar de meeste nieuwe mensen naartoe komen, maar ook de stad waar mensen gedurende hun maatschappelijke carrière weer weggaan en geleidelijk over de regio uitwaaieren. Iedere gemeente draagt bij aan de bekendheid en aantrekkelijkheid van de regio. Den Haag doet dat door het parlement, het Internationale Strafhof, de vele ambassades en de kantoren van de rijksoverheid. Het Westland staat bekend om zijn glastuinbouw, Delft om de high-techontwikkelingen op de universiteitscampus. Gebieden met een hoge bebouwingsdichtheid (Den Haag, Rijswijk, Delft) worden afgewisseld met groenere woonmilieus (Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp, Leidschendam-Voorburg, Wassenaar, Zoetermeer). Ze zijn omringd door verschillende landschapszones, zoals het Nationaal Park Hollandse Duinen, de landgoederenzone Den Haag-Wassenaar en het Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland.

29

Regionale samenwerking

Hoewel deze Omgevingsvisie over de stad Den Haag gaat, speelt de regionale samenhang een nadrukkelijke rol. Een deel van de opgaven speelt immers op een hoger schaalniveau, en ook de oplossingen liggen soms in de regio. Bovendien staat de Haagse regio zelf ook voor enkele grote vraagstukken met bijbehorende ruimteclaims, zoals klimaatadaptatie, bereikbaarheid, (circulaire) economie en verstedelijking. Die kunnen niet sectoraal worden aangepakt, daarvoor is simpelweg de ruimte niet beschikbaar. Bij verschillende gemeentes spelen ontwikkelingen die ook invloed hebben op Den Haag. De gemeente Den Haag wil bijdragen aan een evenwichtige ontwikkeling van de stedelijke regio als geheel. Samenwerking is daarom cruciaal.

Buurgemeenten, waterschappen en de provincie Zuid-Holland hebben elkaar nodig om vraagstukken van antwoorden te voorzien, en in feite fungeert de Haagse metropool al als een vrijwillig samenwerkingsverband. Zo zijn er in deze regio afspraken gemaakt over de woningbouwproductie tussen 2022 en 2030. We werken ook samen in de metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) en de Verstedelijkingsalliantie. Uiteindelijk kijken we per opgave welk schaalniveau het meest geschikt is. Voor het ene onderwerp is dat de regio Haaglanden, voor het andere de Zuidelijke Randstad. In hoofdstuk 7 gaan we in op enkele samenwerkingsverbanden die relevant zijn voor het samenbrengen en integreren van opgaven buiten de gemeentegrens.

Een verzamelkaart met (concept) kaarten uit de omgevingsvisies (in ontwikkeling) van gemeenten in de Haagse regio. Deze kaart heeft geen status. Bron: betreffende gemeenten.

30

Omgevingsvisie Den Haag

3.

De schoonheid van Den Haag

Over identiteit en omgevingskwaliteit De Haagse leefomgeving heeft vele gezichten en laat zich omschrijven als een gevarieerd mozaïek van kenmerkende buurten, wijken en stadsdelen. Ze worden bijeengehouden door een herkenbaar raamwerk van ‘lange lijnen’ en landschappelijke structuren. Deze ruimtelijke eigenschappen vormen het fundament voor de Omgevingsvisie. Veranderingen in de stadsplattegrond en wijzigingen in het ruimtegebruik moeten zich voegen naar de karakteristieken en kwaliteiten die Den Haag al zo lang een sterke identiteit geven en zorgen voor een thuisgevoel. En die richting 2050 niet alleen bescherming en onderhoud verdienen, maar ook cruciaal zijn voor de koers richting een mooie, gezonde, rechtvaardige en duurzame stad.

DEEL A Analyse

31

3.1 Verfrissend dankzij contrasten Den Haag heeft op economisch, cultureel en maatschappelijk vlak alles wat een grote stad kan bieden, en voelt op veel plekken toch kleinschalig en gemoedelijk aan. Inwoners zien de stad als een verzameling van buurten, elk met een uitgesproken karakter. De contrasten en verschillen tussen die stukjes stad schuren soms, maar maken de stad ook divers, interessant en levendig. De problemen en opgaven die samenhangen met segregatie en arbeidsmigratie komen aan de orde in hoofdstuk 4. Terwijl in de binnenstad het politieke spel in volle gang is, werken jonge ondernemers even verderop in de luwte van zogenoemde broedplaatsen aan hun start-ups. Als wereldleiders naar Den Haag reizen om te spreken over recht en vrede, houden op een steenworp afstand Hagenaars hun buurt schoon, drinken ze met ouderen een kop koffie of schieten ze buurtgenoten te hulp. En als toeristen over de Scheveningse boulevard flaneren of zich vergapen aan de kunstwerken in het Mauritshuis, spelen vlakbij de kinderen op de Haagse pleintjes. Het Haagse mozaïek van buurten en stadsdelen is een rijke verzameling van identiteiten en sferen. Van het historische centrum met zijn grachten en beschermde stadsgezichten tot het industrieel erfgoed op de Binckhorst. Van de ministeriële kantoortorens tussen station en stadhuis tot de Scheveningse haven.