RIS320715 Bijlage 1 Haagse strategie werken, leren en innoveren
Tekst van het document
Werken, Leren en Innoveren Ruimte voor de Haagse banen van de toekomst
Werken, Leren en Innoveren
2
Voorwoord Den Haag werkt al langere tijd aan economische ontwikkeling vanuit maatschappelijke opgaven. Bovendien ontwikkelt Den Haag zich als kennisen startupstad. Dit blijkt uit de forse groei van het aantal studenten en onderwijsinstellingen, de ontwikkeling van de Binckhaven (als zorgaanbieders sociaal ondernemers
In Den Haag heet deze aanpak ‘Werken, Leren en Innoveren’ (WLI). WLI biedt
wetenschappers
praktisch
ontwerpers
banen van de toekomst behandelaars
bedrijfsleven en onderzoeksinstellingen samenkomen.
softwaretesters
technici
monteurs
impactcampus) en de vele verzamelgebouwen en hubs waar overheid,
assemblage medewerkers
theoretisch technologisch ingenieurs
analisten onderzoekers
implementatiemanagers ambtenaren
bedrijven de kans om te innoveren en te groeien, versterkt de samenwerking in de stad en laat onderwijs en arbeidsmarkt beter op elkaar aansluiten. Zo ontstaat een netwerk van innovatieplekken in de stad voor bedrijven en onderwijs met focus op banen, talent en vernieuwing. Deze aanpak is al zichtbaar in het Central Innovation District (CID) en Zuidwest en kan versterkt en doorontwikkeld worden tot een netwerk in de hele stad, met sterke relaties met de regio. Hierdoor ontstaat ruimte voor de banen van de toekomst op alle opleidingsniveaus. Deze strategie laat zien hoe de doorontwikkeling van WLI in Den Haag eruit kan zien en nodigt partijen uit zich hierbij aan te sluiten. Saskia Bruines Wethouder Economische ontwikkeling.
Werken, Leren en Innoveren
3
Samenvatting Den Haag kent, net als vele andere steden, grote maatschappelijke opgaven
Hiermee wordt de basis verstevigd voor een concurrerende, toekomst
op vlak van o.a. zorg, voedsel, energie, klimaat, circulariteit, vergrijzing,
gerichte Haagse economie, met maatschappelijke betekenis en ruimte voor
arbeidsmarkt, sociale ongelijkheid en de relatie burger-overheid. Bovendien
de banen van de toekomst op alle opleidingsniveaus.
heeft Den Haag een bijzondere internationale positie op het gebied van vrede, recht, humaniteit en veiligheid. In het oplossen van deze wereldwijde vraagstukken spelen kennis, talent, innovatie, technologie en nieuwe bedrijfsmodellen een belangrijke rol. Den Haag heeft hierin een vooraan staande positie opgebouwd. Het is nu een volwaardige kennisstad, met
WLI: 3x3 kernprincipes.
vernieuwende techbedrijven, talrijke verzamelplekken en hubs waar startups en andere partners samenwerken en een aantrekkelijke woon-
#1
en leeromgeving voor nieuw talent.
ambitie
Werken
Leren
Innoveren
Clustering
Samenwerking
Profilering
Programmering
Ruimte
Organisatie
De aanpak ‘werken, leren en innoveren’ bundelt en verbindt al deze initiatieven tot een stadsbreed netwerk van plekken, partijen en activiteiten: van de innovaties op de Noordzee in Scheveningen Haven tot het
#2
humanitaire, overheids- en veiligheidsnetwerk in het CID. En van de
strategie
impactcampus op de Binckhaven tot de zorginnovatie en de maakindustrie in Zuidwest en Ypenburg. In Den Haag werken maatschappelijke organisaties, onderwijsinstellingen (van universitair tot MBO), bedrijfsleven en overheden samen om tot nieuwe oplossingen te komen voor de maatschappelijke
#3
vraagstukken. De aanpak werken, leren en innoveren laat zien wat er in
actieplan
Den Haag al gebeurt, verbindt dit tot een groter geheel en nodigt partners uit om hierin mee te doen met nieuwe initiatieven.
Werken, Leren en Innoveren
4
WLI: 3x3 kernprincipes #1. WLI zorgt voor de banen van de toekomst
#3. WLI is fysiek én niet-fysiek
(potentiële) partners betrokken raken bij de gebieds-
De opgave is om samen te werken aan de drie actielijnen
ontwikkelingen en ontbrekende partijen worden
Werken, leren en innoveren zijn drie kernactiviteiten
Programmering, Ruimte en Organisatie (PRO):
aangetrokken.
die bedrijven, talent en kennis bij elkaar brengen om maatschappelijke opgaven op te lossen:
Programmering door:
Veel van deze principes zijn al zichtbaar in Den Haag,
• Werken: er worden meer banen gecreëerd bij Haagse
• het opzetten, financieren en uitvoeren van program-
maar niet overal op dezelfde manier en niet altijd in
bedrijven en organisaties door voldoende en betaalbare
ma’s van activiteiten voor en met bedrijven, onderwijs-
onderlinge samenhang. Met WLI ontstaat een netwerk
ruimte voor groei te bieden in een inspirerende en
instellingen en andere partners die campusontwikke-
van plekken, partijen en activiteiten die onderling samen-
innovatieve omgeving.
ling stimuleren. Dit gebeurt op (deel)gebiedsniveau,
werken aan de banen van de toekomst.
• Leren: de Hagenaars van nu en de toekomst worden opgeleid voor de nieuwe banen door opleidingen, trai-
gebruikmakend van economische programma’s zoals ImpactCity.
ningen, stages en leerwerkplekken te bieden. • Innoveren: ondernemerschap wordt gestimuleerd en de Haagse economie wordt slimmer en duurzamer door gebruik te maken van nieuwe technologieën en kennis, zoals kunstmatige intelligentie. Op deze manier is de Haagse economie klaar voor de toekomst.
#2. WLI is gebiedsgericht
Ruimte door: • plekken aan te wijzen voor WLI en dit vast te leggen in de plandocumenten op gebieds- of plotniveau; • proactief op te treden om de bovengenoemde plekken door inzet van actief grondbeleid en andere instrumenten zoals de Haagse Plintenstrategie;
• Clustering maakt de interactie tussen WLI-partijen
• bij het aanwijzen van de plekken voor WLI-activiteiten
mogelijk. Dat betekent dat WLI-activiteiten zoveel
rekening te houden met de woon- en voorzieningenbe-
mogelijk op een aantal aangewezen locaties georgani-
hoeften van bepaalde doelgroepen zoals studenten en
seerd worden, zodat partijen elkaar daar ontmoeten.
jonge werknemers.
• Er is een intensieve samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen, overheden en de Hagenaars. Hierbij
Organisatie door:
ligt de focus op regionale samenhang tussen de
• per (deel)gebied samenwerkingsverbanden op te
aanwezige partijen in de gebieden die al samenwerken
zetten of door te ontwikkelen tot een professioneel
binnen de Haagse profielen en kansrijke sectoren.
netwerk van publieke en private partijen, met
• Elk gebied heeft een duidelijk profiel dat verbonden is met de Haagse clusters en kansrijke sectoren binnen de arbeidsmarkt. Deze gebieden zorgen voor een diverse economische structuur.
Banen voor een gezonde arbeidsmarkt
te realiseren, als de markt dit niet doet. Dit gebeurt
Werken
Leren Innoveren
Talent voor een betere aansluiting tussen onderwijs, bedrijfsleven en arbeidsmarkt
Vernieuwing voor een slimme en duurzame toekomst
voldoende financiering en capaciteit om de gebieden verder te ontwikkelen; • de gebieden te positioneren en promoten, zodat investeerders, bedrijven, onderwijsinstellingen en andere
Kernactiviteiten van de strategie Werken, Leren en Innoveren
5
Waar ligt het potentieel voor WLI in de stad?
maatschappelijke uitdagingen te verkennen, te experimenteren en toe te passen. Denk aan Security
locatie voor Den Haag; een echt (internationaal)
In het Central Innovation District (CID), Binckhaven,
Delta, GovTech NL, Zorginnovatiehub of Digicampus.
innovatiedistrict voor het verdiepen van de Haagse
Zuidwest, Scheveningen Haven en Technology Park
Dit is het vertrekpunt voor een vergroting van de inter-
profielen Veiligheid, Recht en Overheid. Een voorbeeld
Ypenburg zit 33% van het huidige aantal Haagse banen
actie tussen werken, leren en innoveren enerzijds en
hiervan is GovTech, een samenwerking die technolo-
en is 41,5% van de banengroei van de afgelopen vijf jaar
het regionale effect van WLI anderzijds.
gische oplossingen voor het verbeteren van publieke
gerealiseerd. Hier zit een grote groeipotentie en er ligt
• Het CID ontwikkelt zich door als de economische top-
diensten biedt.
al een stevige basis waar op voortgebouwd kan worden.
Stip op de horizon: campusnetwerk
Er zijn niet alleen bedrijven in deze gebieden, maar ook
Ervaringen met soortgelijke aanpakken laten zien
werken hun economisch potentieel uit als duurzame
verschillende kennis- en onderwijsinstellingen, zoals de
dat het behalen van successen een kwestie van
en productieve omgevingen waarin lokale en regio-
Haagse campus van Universiteit Leiden, TU Delft, TNO, de
lange adem is. Maar ook dat het investeren in werken,
nale partijen samenwerken, leren en innoveren in de
Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan. Deze werken met
leren en innoveren loont. De WLI-aanpak streeft naar
impacteconomie, maakindustrie, bouw, zorg, IT en
publieke en private partijen samen om oplossingen voor
het volgende beeld op de middellange termijn:
Scheveningen Haven
Scheveningen Internationale Haven Zone
Mariahoeve
Scheveningen Haven
CS
naar Leiden Mariahoeve
HS
Westland
ZKD
Westland Leyweg
met volop uitwisseling tussen regionale onderwijs- en kennisinstellingen, ondernemers, overheden en talent.
Voorburg
Voor de implementatie van de WLI-aanpak werken een
HS
CS
aanjager en een kopgroep samen aan stadsbrede acties
Knooppunt Moerwijk Binckhaven Technology Park Ypenburg
HS Rijswijk
Op korte termijn: gezamenlijke sturing
Binckhaven
NOI/ BK
Leyweg Knooppunt centraal Moerwijk
centraal
en de implementatie in de gebieden. Hierbij worden Technology naar Zoetermeer naar Zoetermeer Park Ypenburg
hiervan zijn de oprichting van een formeel WLI-netwerk
Technology Park Delft Ypenburg
met regelmatig overleg, de afstemming van de programmering van de verschillende clusters en gebieden, een communicatieplan zodat het WLI-netwerk deze strategie
naar Rotterdam naar Rotterdam
kan uitdragen, en de concrete implementatieplannen per Koningscorridor
Koningscorridor
ZuidWestland-corridor Haagse grote gebieden Haagse voor grote verstedelijking gebieden voor (CID, verstedelijking Binckhorst en(CID, Zuidwest) Binckhorst en Zuidwest) ZuidWestland-corridor BedrijventerreinenBedrijventerreinen met innovatieve bedrijvigheid met innovatieve bedrijvigheid
partijen binnen de gebiedsontwikkelingen. Op korte en voor zowel de deelgebieden als stadsbreed. Voorbeelden
Delft
Gebieden met potentieel Gebieden voor met WLIpotentieel voor WLI
prioriteiten gesteld in samenwerking met betrokken middellange termijn zijn er streefwaarden vastgesteld,
Rijswijk
Knooppunt Moerwijk
ZKD
Figuur: Campusnetwerk WLI
verbonden netwerk van plekken, partijen en activiteiten
CS
Voorburg
ZKD
naar Leiden
NOI/ BK
Binckhaven
Leyweg centraal
circulaire economie. • Gezamenlijk vormen de WLI-locaties een onderling
Internationale Zone
NOI/ BK
• Binckhorst, Zuidwest, Scheveningen en Ypenburg
Oude Lijn
gebied. Deze dienen ter ondersteuning van de strategische uitvoering en monitoring van WLI.
Oude Lijn
Werken, Leren en Innoveren
6
:
Inhoud Voorwoord
3
Samenvatting
4
Deel I
9
1. Waarom werken, leren en innoveren?
10
2. Start: wat is de huidige kracht?
14
3. Gebieden: waar ligt het potentieel?
18
4. Ambitie: wat is het doel?
22
5. Strategie: wat moet er gebeuren?
24
6. Actieplan: wat is de aanpak?
26
7. Vervolg: hoe nu verder?
30
Deel II
32
8. Kompas: wat is het perspectief voor de gebieden?
33
8.1.
Central Innovation District CID
34
8.1.1. Centraal Station
36
8.1.2. Station Laan van NOI/ Beatrixkwartier
38
8.1.3. Station Hollands Spoor
40
8.2.
Den Haag Zuidwest e.o.
44
8.3.
Binckhaven
46
8.4.
Scheveningen Haven
48
8.5.
Technology Park Ypenburg
50
Bijlage I. Toolkit (instrumentarium)
52
Bijlage II. Begrippenlijst
54
Bijlage
Werken, Leren en Innoveren
7
Werken, Leren en Innoveren
8
Deel I
Werken, Leren en Innoveren
9
1. Waarom werken, leren en innoveren? Den Haag kent, net als vele andere steden, grote maatschappelijke opgaven
vooraanstaande positie opgebouwd. Het is nu een volwaardige kennisstad,
op vlak van o.a. zorg, voedsel, energie, klimaat, circulariteit, vergrijzing,
met vernieuwende techbedrijven, talrijke verzamelplekken en hubs waar
arbeidsmarkt, sociale ongelijkheid en de relatie burger-overheid. Bovendien
startups en andere partners samenwerken en een aantrekkelijke woon- en
heeft Den Haag een bijzondere internationale positie op het gebied van
leeromgeving voor nieuw talent.
vrede, recht, humaniteit en veiligheid. In het oplossen van deze wereldwijde vraagstukken spelen kennis, talent, innovatie, technologie en nieuwe
De WLI-strategie is een verdieping op de Haagse Economische Visie
bedrijfsmodellen een belangrijke rol. Den Haag heeft hierin een
(RIS303550) en verbindt alle initiatieven die al zijn genomen. De centrale opgave binnen WLI is letterlijk en figuurlijk ruimte bieden voor de banen van de toekomst en nieuwe oplossingen ontwikkelen voor maatschappelijke vraagstukken. Deze banen zitten op alle opleidingsniveaus, van mbo tot wetenschappelijk onderwijs. Praktische, technologische en theoretische banen gaan hierbij hand in hand. Ze kunnen niet zonder elkaar.
verbeterde toegang tot de arbeidsmarkt
Den Haag groeit naar meer dan 620.000 bewoners in de komende twintig jaar. In de stad van de toekomst moet ook ruimte zijn voor de banen van de toekomst. Er is echter een
Werken
De toegevoegde waarden van…
De banen van de toekomst zijn urgent en voor iedereen
Leren
versterking van de banden tussen onderwijs en bedrijfsleven
kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt: bedrijven hebben moeite om geschikt talent te vinden en tegelijkertijd staan er Hagenaars aan de kant. In gebieden zoals het Central Innovation District (CID), de Binckhorst en Zuidwest en in stadsdistricten zoals Ypenburg en Scheveningen is er onvoldoende kwalitatief hoogwaardige en betaalbare ruimte voor bedrijven om zich te vestigen en te groeien. Ook zijn er onvoldoende woningen voor
Innoveren
studenten en jonge werknemers. Dit belemmert de banengroei op alle opleidingsniveaus Vernieuwing van de economie
en vermindert de aantrekkingskracht van Den Haag voor talent. Dit kan de mismatch op de arbeidsmarkt verergeren. Ook kan de campusontwikkeling een impuls geven aan het concurrerend vermogen van de stad en aan maatschappelijke opgaven zoals de verduurzaming van de economie. Innovatie staat aan de basis van een economie die vernieuwt en klaar is voor de toekomst. Hieruit ontstaan nieuwe start-ups en zo kunnen bedrijven verder groeien en opschalen.
Werken, Leren en Innoveren
10
Niet nieuw, wel beter
2026(RIS315458). Campusontwikkeling wordt in
Om deze uitdagingen aan te pakken, werken Den Haag
verschillende beleidsdocumenten, zoals de Groeiagenda
en haar partners al jarenlang aan de versterking van
Zuid-Holland en de Tweede Kamerbrieven ‘Ruimte voor
het vestigingsklimaat, de verbreding van de kansrijke
economie’ en ‘Innovatie en Impact’, erkend als een
sectoren voor ondernemerschap en de doorontwikkeling
belangrijke aanjager van innovatie en groei vanuit een
van economische clusters, zoals ImpactCity, Veiligheid
regionaal perspectief. Het begrip campus ontwikkelt zich
en Recht en Beleid. Denk aan de realisatie van meerdere
steeds breder in de nieuwe economie en is van toepassing
innovatiehubs in de hele stad waarin projecten worden
op alle opleidingsniveaus. Het is niet langer een univer-
uitgevoerd en evenementen worden georganiseerd.
siteitsterrein met exclusieve studentenvoorzieningen,
Hoewel er samenwerkingsverbanden ontstaan en inves-
maar ook van toegevoegde waarde voor bedrijfslocaties en
teringen in zowel programma’s als ruimte zijn gemaakt,
publiek-private samenwerking.
werken deze hubs meestal als losse initiatieven. Hierdoor is nog geen sprake van een functionerend geheel, wat
Stadsbreed sluit deze strategie aan op de ambities en
soms voor inefficiënties zorgt. Op de al aanwezige krach-
opgaven van meerdere beleidskaders en trajecten zoals
tige basis bouwt WLI voort en versterkt de verbindingen
Programma bedrijfshuisvesting(RIS318690), Aanpak
in de gebiedsontwikkeling.
aansluiting onderwijs arbeidsmarkt bedrijfsleven (RIS314887), Aanpak Haagse Maakindustrie (RIS311061)
Kortom: WLI levert een belangrijke bijdrage aan vele
en Haagse Educatieve Agenda 2022-2026(RIS311077).
sociaaleconomische en maatschappelijke opgaven van Den Haag. Tegelijkertijd is het een manier om de vele
Op gebiedsniveau sluit de WLI-strategie aan op meerdere
goedlopende initiatieven die er al zijn in Den Haag en
opgaves in de gebiedsontwikkelingen. De CID Agenda
regio met elkaar te verbinden en verder te brengen.
2040 (RIS302327) en de Structuurvisie CID (RIS307135)
Samenhang met eerder vastgestelde kaders en andere trajecten
beschrijven de omgeving rondom de stations als beoogde locaties voor de campus. In de comfortbrief Structuurvisie CID is toegezegd dat er een campusstra-
Den Haag is steeds meer een kennisstad.
tegie voor het CID komt. WLI is de vertaling hiervan,
De Economische Visie Den Haag+ 2030 benoemt onder
waarin de verhouding van het CID als Haagse econo-
de noemer Campussen en Fieldlabs meerdere locaties
mische toplocatie tot andere economische gebieden
waar werken, leren en innoveren goed samengaan.
wordt uitgelegd. Tegelijkertijd is WLI opgenomen in
Hierin is ‘het stimuleren van campusontwikkeling’
het Uitvoeringsplan Den Haag Zuidwest 2023-2026
geformuleerd als onderdeel van ‘Ruimte’ die een van
als een van de top tien maatregelen van het Nationaal
de vier speerpunten van het economisch beleid is.
Programma Den Haag Zuidwest (RIS316050) en in de
Campusontwikkeling is daarmee opgenomen als beleids-
Uitgangspunten toekomstrichting Scheveningen Haven
uitwerking van de Economische uitvoeringsagenda 2023-
(RIS318234).
Werken, Leren en Innoveren
11
Leeswijzer WLI is de Haagse strategie voor campusontwikkeling. Het is bedoeld voor iedereen die betrokken is of wil zijn bij campusontwikkeling in Den Haag en de regio, vanuit onder andere het bedrijfsleven, de overheid, vastgoed en onderwijs- en kennisinstellingen. Deze strategie is in twee delen opgedeeld. In deel I (hoofdstukken 1 tot en met 7) worden de urgentie, kansen, ambities, kernprincipes en het vervolgproces van WLI uitgewerkt als basis voor campusontwikkeling. In deel II (hoofdstuk 8) worden deze kernprincipes vertaald naar een kompas voor de kansrijke gebieden. Bijlage I biedt een toolkit voor iedereen die betrokken is of wordt bij de integrale gebiedsontwikkeling van de kansrijke gebieden. In Bijlage II zijn de begrippenlijst en afkortingen opgenomen.
Werken, Leren en Innoveren
12
Werken, Leren en Innoveren
13
2. Start: wat is de huidige kracht? Den Haag kent al een rijk netwerk aan plekken, partijen en activiteiten.
Met zo’n 48.500 studenten en duizenden kenniswerkers worden
Hierop wordt voortgebouwd met een versteking van het Haagse kennis-
toonaangevende internationale congressen zoals One Conference
en innovatiemilieu. Ondertussen profileert Den Haag zich als de
gefaciliteerd en kennisuitwisseling via evenementen zoals ImpactFest
dynamische startup-stad van Nederland. Met de uitbreiding van
gestimuleerd. Hierdoor is er een sterke positie als internationale stad van
Universiteit Leiden, de komst van Yes!Delft en TU Delft en de versterking
Vrede en Recht in een digitale wereld vol mogelijkheden en uitdagingen die
van de Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan, wordt het beeld van
Scheveningen vragen om nieuwe regelgeving. Als bestuursstad van Nederland staat Haven
startup-stad nog sterker.
Den Haag klaar om deze uitdaging aan te gaan. Scheveningen Haven
Internationale Zone
NOI/
Internationale Zone
CS NOI/ BK
De kernelementen van het Haagse kennis- en innovatie ecosysteem:
CS
• Den HaagBinckhaven ontwikkelt zich gestaag als kennisstad.
Sportcampus Zuiderpark
HS • De stad beschikt over een netwerk van
Techniek aan zee
HS Knooppunt Moerwijk
innovatiehubs en fieldlabs: verzamelgebouwen met
Scheveningen Haven
Leyweg Knooppunt programma’s die samenwerking tussen bedrijven in centraal Moerwijk
Internationale Zone
Technology de kansrijke sectoren en clusters stimuleren.
NOI/ BK
Leyweg centraal
CS
economische structuur door specialisatie in
Binckhaven Sportcampus Zuiderpark
Park
• Den Haag streeft Ypenburg naar een veerkrachtige
HS
de profielen Vrede en Recht, Veiligheid en Impacteconomie en verbreding van de kansrijke
Knooppunt Moerwijk
Technology Park Ypenburg
Leyweg centraal
sectoren IT, maakindustrie, bouw en zorg. • Een solide basis voor samenwerking binnen een regionaal netwerk is aanwezig.
Haagse grote gebieden voor verstedelijking (CID, Binckhorst en Zuidwest)
Gebied
Bedrijventerreinen met innovatieve bedrijvigheid
Treinst
Haagse grote gebieden voor verstedelijking (CID, Binckhorst en Zuidwest)
Gebieden met potentieel voor Werken, Leren en Innoveren (WLI)
Bedrijventerreinen met innovatieve bedrijvigheid
Treinstations
Haagse grote gebieden voor verstedelijking (CID, Binckhorst en Zuidwest)
Gebieden met potentieel voor Werken, Leren en Innoveren (WLI)
Bedrijventerreinen met innovatieve bedrijvigheid
Treinstations
Werken, Leren en Innoveren
14
Kennisstad
Innovatiehubs
Den Haag is al een kennisstad: een aantrekkelijke stad
Den Haag kent meerdere bedrijfsverzamelgebouwen,
die zich kenmerkt door de concentratie van menselijk
innovatiehubs en/of regionale fieldlabs die al in deze
kapitaal en de productieve organisatie die dat met zich
gebieden aanwezig zijn en waar in samenwerking met
meebrengt. Den Haag herbergt diverse groeiende kennis-
verschillende partners activiteiten georganiseerd worden:
en onderwijsinstellingen die stuk voor stuk bijdragen aan de versterking van de reputatie als kennisstad.
• The Hague Tech (met Yes!Delft en Digicampus),
De bestaande instellingen breiden op de volgende
HSD-campus (The Hague Security Delta) en
manieren uit:
The Hague Humanity Hub in en rondom het CID; • CabFab, Apollo14 en De Titaan in de Binckhaven;
• De Universiteit Leiden ontwikkelt een nieuw, groot
• Proeftuin op de Noordzee, SeaSEC en Campus@Sea
universiteitsgebouw aan het Spui, midden in het
in de Scheveningen Haven gekoppeld aan LivingLab
centrum van Den Haag. In dit gebouw komt ruimte voor ongeveer 3.000 studenten en medewerkers van de universiteit en andere kennisinstellingen. • TU Delft heeft een tweede locatie geopend in het
Scheveningen vanuit ImpactCity; • Sportcampus Zuiderpark, Pand Zuidwest, Techniekhuis ROC Mondriaan en Zorginnovatiehub in Zuidwest.
CID, gericht op onderzoek en samenwerking met de
Specialisatie
Haagse overheidssector.
Den Haag, als internationale stad van Vrede en Recht,
• De Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan ontwikkelen hun leeromgeving verder rond station HS en
heeft unieke specialisaties waarin veel kennis- en economische ontwikkeling plaatsvindt:
in Zuidwest. Deze instellingen vormen een cruciale schakel bij het opleiden van jongeren voor de banen
• (The Hague) Security Delta: met ongeveer 300 aange-
van nu en de toekomst. Ook dragen ze bij aan het
sloten organisaties wordt al ruim een decennium
bijscholen en omscholen van bestaand personeel,
samengewerkt aan een veilige digitale wereld in de
vooral voor kwetsbare groepen.
HSD-campus binnen het CID. • ImpactCity: sinds 2015 actief als startup-programma
Den Haag is de enige grote Nederlandse stad aan zee.
van Den Haag, gericht op impactondernemers die de
Dat is een van de redenen dat talenten Den Haag zo’n
transitie naar een duurzame economie versnellen.
fijne plek vinden om te studeren, wonen en werken.
Hier worden ‘Doing Good’ & ‘Doing Business’ in meer-
De zee is ook steeds meer een bron voor het ontwikkelen
dere hubs en gebieden gecombineerd: Apollo14,
en testen van innovaties op het gebied van klimaat
Campus@Sea, Titaan en The Humanity Hub.
en energie. Denk bijvoorbeeld aan de Proeftuin op de
• Legal & Policy /GovTech: grote werkgelegenheids
Noordzee.
sectoren in Den Haag die een dringende behoefte aan vernieuwing hebben. De focus ligt op maatschappelijke
Werken, Leren en Innoveren
15
transities en missiegedreven innovatiebeleid, verankerd rond Centraal Station. Daarnaast biedt Den Haag als kennisstad kansen voor economische verbreding door nieuwe sectoren zoals zorg en gezondheid, de maakindustrie en bouw te faciliteren. De zorg groeit om demografische redenen, maar er zijn ook innovatiekansen, zoals e-health. Binnen de maakindustrie kunnen cross-overs ontstaan met de circulaire economie, veiligheid en composiettechnologieën met toepassingen in bijvoorbeeld lucht- en ruimtevaart. De overstap naar een circulaire economie maakt een potentiële groei van circa 3.500 banen mogelijk in Den Haag. Met de werkagenda Circulaire Economie zetten we in op het verminderen van grondstofgebruik, vervanging van eindige grondstoffen en hergebruik van de al aanwezige grondstoffen in de stad voor een toekomstbestendige economie. Voor de bouwsector zorgt de energietransitie voor potentie.
Regionaal netwerk De CID-deelgebieden rondom de stations zijn knooppunten in een regionaal campusnetwerk dat sterke banden heeft met onder andere Leiden, Delft en Zoetermeer en hun hogescholen en universiteiten. Hierdoor heeft het CID een (inter)nationaal belang. Daarnaast is er een actief regionaal netwerk van partners die samenwerken aan de versterking en vernieuwing van de economie zoals EBZ, IQ, MRDH het Rijk en de Provincie Zuid-Holland. Er is ook een samenwerking met regionale partners aan de Groeiagenda Zuid-Holland van waaruit geïnvesteerd wordt in digitale sleuteltechnologieën zoals Quantum, AI en cyberbeveiliging met aandacht voor ethiek, recht en veiligheid.
Werken, Leren en Innoveren
16
Werken, Leren en Innoveren
17
3. Gebieden: waar ligt het potentieel? De Economische Visie Den Haag+ 2030 noemt meerdere werkmilieus in de
Scheveningen, Ypenburg en rondom Zuidwest. Elk gebied verschilt in de mate
stad waar de clustering van werken, leren en innoveren al bestaat en waar
waarin werken, leren en innoveren gecombineerd worden, de betrokken
kansen liggen om dit te versterken. Deze werkmilieus zijn verschillende typen
partijen en de manier waarop zij samenwerken. Bovendien bevinden deze
werklocaties in de Haagse verstedelijkingsgebieden, zoals het Central
gebieden zich in verschillende ontwikkelfases van zowel gebiedsontwikkeling
Innovation District (CID), Binckhorst en Zuidwest, maar ze zijn ook te vinden
als clusterontwikkeling.
op bedrijventerreinen in
De WLI-strategie versterkt de huidige kracht van elk gebied door in te spelen op hun eigen potentieel en door ze te verbinden tot een samenhangend netwerk. Het gaat om veel meer dan alleen een economische
Scheveningen Haven
Internationale Zone
Scheveningen Scheveningen Haven Haven
uitdaging, want Den Haag staat voor meer uitdagingen: verstedelijking en
NOI/ BK
functiemenging, energietransitie, mobiliteitstransitie, klimaatadaptatie,
naar Leiden
Internationale Internationale Mariahoeve Zone Zone
Mariahoeve Mariahoeve
naar Leiden naar Leiden
innovatie in de kansrijke gebieden, vergroot Den Haag de kansen om deze
NOI/ NOI/ BKBK
CS CSCS Binckhaven
Leyweg centraal ZKD
Knooppunt Moerwijk Leyweg Leyweg centraal centraal
ZKD ZKD
bedrijven, kennisinstellingen, andere overheden en de Hagenaars.
Voorburg Voorburg
HSHS Knooppunt Knooppunt Technology Moerwijk Moerwijk Park Ypenburg
Stevige regionale basis langs de OV-assen
Technology Technology naar Zoetermeer naar Zoetermeer naar Zoetermeer Deze gebieden geven invulling aan een integrale benadering van verstedelijking én bereikPark Park Ypenburg Ypenburg
baarheid die noodzakelijk is voor het versterken van de regionale positie. Deze gebieden
Rijswijk Westland
andere uitdagingen ook beter aan te gaan. Dit alles in samenwerking met
Voorburg Binckhaven Binckhaven
HS
circulariteit en sociale cohesie. Door het stimuleren van banen, talent en
Rijswijk Rijswijk
hebben een strategische positie langs de OV-assen Koningscorridor, ZuidWestland-corridor
Westland Westland
en Oude Lijn die de Haagse mobiliteitsambitie versterken. Bovendien zijn in alle gebieden Delft
meerdere partijen, zoals kennisinstellingen, bedrijven en overheidsinstellingen, fysiek Delft Delft
aanwezig. Er zijn wel grote verschillen in de aanwezigheid van deze partijen per gebied. Zo trekt de aanwezigheid van de Universiteit Leiden, TNO en beleidsmakers in de Policy
naar Rotterdam Gebieden met potentieel voor WLI Gebieden Gebieden met met potentieel potentieel voor voor WLI WLI
Campus de aandacht van regionale en (inter)nationale sleutelpartijen. Terwijl de Haagse
naar Rotterdam naar Rotterdam
Koningscorridor
Koningscorridor Koningscorridor
Haagse grote gebieden voor grote verstedelijking (CID, Binckhorst en(CID, Zuidwest) ZuidWestland-corridor ZuidWestland-corridor Haagse Haagse grote gebieden gebieden voor voor verstedelijking verstedelijking (CID, Binckhorst Binckhorst enen Zuidwest) Zuidwest)ZuidWestland-corridor Bedrijventerreinen met innovatieve bedrijvigheid Bedrijventerreinen Bedrijventerreinen met met innovatieve innovatieve bedrijvigheid bedrijvigheid
Oude Lijn
Hogeschool (HHS), ROC Mondriaan en kleinschalige ondernemers in Zuidwest meer potentieel voor lokale samenwerking bieden.
Oude Lijn Oude Lijn
Werken, Leren en Innoveren
18
Een netwerk voor de hele stad
Het CID is ontstaan als concept om Den Haag econo-
De keuze voor het aanjagen van groei en banen in
misch minder afhankelijk te maken van de Rijksoverheid
deze gebieden is een bewuste keuze, omdat:
als werkgever en zo een veerkrachtigere lokale economie te creëren. Dat betekent meer diversiteit qua grote
• hier al banen en potentiële groei zijn;
werkgevers en meer werkgelegenheid, ook voor praktisch
• er lokale en regionale kennisinstellingen zijn;
opgeleiden. Daarom worden de in het CID bestaande
• hier al een samenwerkingsklimaat bestaat met
profielen Recht & Beleid, Veiligheid en ImpactCity verrijkt,
betrokken partijen; • er ontwikkelingsperspectief zit vanuit de
met name in de gebieden rond de drie grote treinstations Centraal Station, Laan van NOI en Hollands Spoor.
verstedelijkingsopgave; • hier al (innovatie)hubs zijn;
Met een duidelijke profilering wordt ook de samenhang
• hier de grootste kansen liggen om banen op
tussen het CID en de andere kansrijke gebieden versterkt.
alle opleidingsniveaus te realiseren.
Daarom wordt in hoofdstuk 8 bijzondere aandacht besteed aan het CID als economisch topmilieu van de
Het WLI-netwerk wordt enerzijds ingezet als ruimtelijk-economische propositie om innovatie en economie
internationale stad van Vrede en Recht.
in de stad te versterken en te versnellen. Anderzijds is
Meerwaarde van de WLI-gebieden
het een gebiedsontwikkelingsconcept om met name de
Er werken in de kansrijke gebieden tienduizenden
stedelijke opgaven in de gebieden te realiseren. Denk
mensen voor zowel grote werkgevers op bedrijventer-
aan innovatieve, gebiedsgerichte oplossingen voor
reinen als voor mkb’ers in kleinschalige bedrijfsruimten
grote transities zoals verstedelijking, de energie- en
in de wijken. Dit bestaande economisch potentieel wordt
duurzaamheidstransitie, de mobiliteitstransitie en
benut. De volgende groeiende sectoren worden gesti-
kansengelijkheid. Veel Haagse regionale kennis- en
muleerd en gekoppeld aan de economische profielen
onderwijsinstellingen werken al met publiek-private
ImpactCity, Veiligheid en Recht & Beleid:
partijen aan oplossingen voor deze opgaven, die relevant en van toepassing zijn in de gebieden.
Strategie Campusontwikkeling voor het CID Het Central Innovation District (CID) is een internationaal
• De maakindustrie, de bouw, zorg en gezondheid in Zuidwest. Hiermee worden lokale ondernemers geactiveerd in een netwerk van sectorgerichte bedrijfsverzamelplekken. Voorbeelden hiervan zijn PandZuidwest, The New Farm en de Beatrijsstraat.
knooppunt waar meer dan 100.000 mensen werken en meer dan 30.000 mensen studeren. Het is daarmee de economische motor van Den Haag(CID Agenda 2040).
Werken, Leren en Innoveren
19
• Impacteconomie en ICT & creatief in de Binckhaven. Hiermee wordt de magneetfunctie van dit gebied versterkt met publiek-private innovatieve initiatieven in de aanwezige innovatiehubs zoals de Titaan, Apollo14, de Caballero Fabriek en in de openbare ruimte. • Energie en maritieme innovaties in de Scheveningen Haven. Hierdoor worden de regionale en (inter)nationale programma’s van Campus@Sea doorontwikkeld met kruisbestuivingen tussen Impact, Economie en Veiligheid; • De maakindustrie met inzet op High Tech Systemen en Materialen (HTSM) in Technology Park Ypenburg (TPY). Hierdoor wordt de positie van Den Haag nog sterker binnen huidige regionale allianties, zoals Rotterdam The Hague Innovation Airport (RHIA), Smart Manufacturing Industriële Toepassing ZuidHolland (SMITZH). Dit geldt ook voor de samenwerking met regionale onderwijsinstellingen zoals TU Delft en Hogeschool Rotterdam.
Werken, Leren en Innoveren
20
Werken, Leren en Innoveren
21
4. Ambitie: wat is het doel? Het doel van de WLI-aanpak is brede economische bloei. Het streven
WLI staat dus voor het samenbrengen van partijen zoals kennisinstellingen,
is een integrale gebiedsaanpak die de link tussen onderwijs, innovatie en
bedrijfsleven en inwoners om:
bedrijfsleven versterkt. Daarmee wordt voor banen op alle opleidingsniveaus in de kansrijke sectoren van de Haagse economie gezorgd. Dit zijn de banen
• jeugd te inspireren en begeleiden in het opgroeien naar zelfstandigheid;
van de toekomst. De gebiedsaanpak is opgebouwd rond de combinatie van
• groei en innovatie bij bedrijven te stimuleren;
werken, leren en innoveren, die als drie kernactiviteiten verbonden zijn aan
• te zorgen voor levenslange ontwikkelingsmogelijkheden.
de banen van de toekomst.
De banen van de toekomst in één oogopslag Dat praktisch en theoretisch opgeleiden niet zonder elkaar kunnen, blijkt uit deze voorbeelden: Banen voor een gezonde arbeidsmarkt
als monteurs nodig om windmolenparken, zonneparken en zeewierboerderijen op zee te installeren, onderhouden en repareren. • Ondernemers die gezonde voeding ontwikkelen en handelaren die deze voeding
Werken
Leren Innoveren
• Voor groene waterstof en het opwekken van energie uit water zijn zowel technici
Vernieuwing voor een slimme en duurzame toekomst
Talent voor een betere aansluiting tussen onderwijs, bedrijfsleven en arbeidsmarkt
verkopen werken samen aan een duurzame voedselketen. • Ingenieurs die producten ontwerpen en testen en assemblagemedewerkers die deze producten maken en afleveren, vinden elkaar in de maakindustrie. • Ontwerpers en implementatiemanagers werken samen met ambtenaren aan oplossingen voor veiligheid, mobiliteit en energietransities. • Zorgaanbiede rs, onderzoekers en behandelaars die slimme hulpmiddelen en zorginnovaties ontwikkelen, hebben ziekenhuizen en wijkzorg nodig om deze te testen. • Bedenkers en analisten kunnen AI-oplossingen bieden voor de dienstensector. • Aannemers brengen nieuwe technieken voor circulair bouwen in de praktijk.
Werken, Leren en Innoveren
22
Werken: banen voor een gezonde arbeidsmarkt
Innoveren: vernieuwing voor een slimme en duurzame toekomst
Werken zorgt voor banen, een gezonde arbeidsmarkt
Innoveren zorgt voor vernieuwing en is daarmee een
en een concurrerend ondernemersklimaat. Daarvoor
voorbereiding op een slimme en duurzame toekomst.
moeten mkb-ers de ruimte hebben om te ondernemen.
Hiervoor moeten plekken zijn waar:
Hiervoor moeten plekken zijn waar:
• instellingen en bedrijven nieuwe en verbeterde
• bedrijven zich graag vestigen en kunnen groeien; • de Hagenaar kan werken; • een veerkrachtige werkomgeving is voor zzp’ers, mkb’ers, start-ups, scale-ups, maar waar ook ruimte is voor grote bedrijven, multinationals en ngo’s.
Leren: talent voor een betere aansluiting van onderwijs op arbeidsmarkt Leren zorgt voor talent en een betere aansluiting van
producten en diensten ontwikkelen; • bedrijven zich toekomstgericht ontwikkelen met behulp van kennis en technologieën; • kennis- en onderwijsinstellingen en bedrijfsleven vruchtbaar samenwerken; • investeerders, ondernemers en talent bij elkaar komen.
Deze combinatie leidt tot groei in de banen van de toekomst: • Haagse bedrijven en organisaties groeien doordat er
onderwijs op arbeidsmarkt.
voldoende betaalbare bedrijfsruimte is en mkb’ers
Hiervoor moeten plekken zijn waar:
ondersteund worden.
• de Hagenaar opleiding en training krijgt om vereiste vaardigheden te krijgen; • mensen (die nu aan de kant staan) werkervaring opdoen om vacatures te vervullen;
• Hagenaars worden opgeleid voor de nieuwe banen door opleidingen, trainingen, stages en leerwerkplekken te bieden. • de Haagse economie wordt slimmer en duurzamer en
• bedrijven geschoold personeel kunnen vinden;
is klaar voor de toekomst door gebruik te maken van
• werknemers zich een leven lang kunnen blijven
nieuwe technologieën en kennis.
ontwikkelen; • kennis- en opleidingsinstellingen zich inzetten om de werknemer van de toekomst op te leiden. • studenten (als toekomstige ondernemer of werknemer), onderzoekers en docenten ook kunnen ook wonen en verblijven naast werken, leren en innoveren.
Werken, Leren en Innoveren
23
5. Strategie: wat moet er gebeuren? Clustering gaat zorgen voor partnerships voor werken, leren en innoveren in
De clustering, samenwerking en profilering van WLI wordt versterkt in kansrijke econo-
de economische gebieden. Clustering betekent dat deze drie activiteiten en
mische gebieden zoals gegeven in de Economische Visie Den Haag+ 2030 en in verband
bijbehorende partijen zoveel mogelijk op één locatie bijeen worden gebracht. Dit perspectief geeft op hoofdlijnen richting aan de ontwikkeling van kansrijke gebieden, gebaseerd op hun economische waarde, hun ontwikkelingsfase en
gebracht met huidige ontwikkelingen en visies in deze gebieden. Er komt een netwerk van WLI-gebieden en -plekken in het CID, de Binckhorst, Zuidwest, Ypenburg en Scheveningen. Dit netwerk van plekken kan zich in de toekomst doorontwikkelen, op basis van nieuwe initiatieven en ruimtelijke kansen die zich voordoen.
Clustering
Technology Park Ypenburg
CID Laan van NOI (HSD campus)
Binckhaven
CID Hollands Spoor
Kennis en onderwijsinstellingen
wo/hbo/mbo campussen
Samenwerking Recht & Overheid
Zorg & Gezondheid
Veiligheid
Impacteconomie
HTSM in de Maakindustrie
Fase
idee fase
startfase
groeifase
volwassenfase
Overheden
Maatschappij
Profilering
IT-Tech
Scheveningen Haven (Campus@sea)
Bedrijfsleven
Zuidwest (Leyweg Centraal en ZKD)
Innovatie Hubs
Knoop Moerwijk
Ontmoetingsplekken
Internationale Zone
Regionale Fieldlabs
Knoop Mariahoeve
Omvang cluster
CID Centraal Station (Policy Campus)
de mate van urgentie.
Om te bepalen waar de kansrijke gebieden qua levensfase zitten, is gekeken naar vier criteria: •
mate van uitwerking campusontwikkeling concept en strategie
•
interactie tussen werken, innoveren en leren
•
draagvlak bij stakeholders
•
(h)erkenning
Bouw & Maakindustrie
Werken, Leren en Innoveren
24
Clustering als kracht
Denk aan socio-technische innovatie om oplossingen
Profilering van de gebieden
Gelijksoortige of sterk aan elkaar gerelateerde bedrijven
voor maatschappelijke uitdagingen te verkennen, ermee
Elk gebied heeft een helder profiel dat gekoppeld is
en kennis- en onderwijsinstellingen profiteren van
te experimenteren en op grotere schaal toe te passen.
aan de Haagse profielen en de kansrijke sectoren op de
elkaars nabijheid door (innovatieve) samenwerking, een
Dit is cruciaal voor economische bloei.
arbeidsmarkt.
Daarom ligt de focus op een clustering van werken, leren
Er is veel aandacht voor de regionale samenhang
De banen van de toekomst voor Den Haag zitten
en innoveren in Den Haag. Hiervoor moeten plekken
tussen deze partijen en hun samenwerkingsverbanden.
vooral in:
gecreëerd, behouden of doorontwikkeld worden.
Een voorbeeld van regionale samenwerkingskracht is
• de verdieping van de Haagse profielen die verbonden
gezamenlijke arbeidsmarkt en gedeelde voorzieningen.
de Groeiagenda Zuid-Holland, die inzet op gezamenlijke
zijn met het DNA van Den Haag: Internationale
De aanwezigheid van menselijk kapitaal in deze gebieden
investeringen in digitale sleuteltechnologieën zoals
Stad van Vrede en Recht en Stad aan Zee;
(een derde van de Haagse banen en de meeste Haagse
Quantum, AI en cyber. Dit versterkt het bestaande
• de verbreding van de maakindustrie, zorg- en
studenten), gecombineerd met de centrale ligging,
research- en innovatiecluster op AI voor Vrede, Recht en
vergroot de kans om bestaande bedrijven en instellingen
(Digitale) Veiligheid tot een internationale en toonaange-
te behouden en nieuwe bedrijvigheid aan te trekken.
vende werkomgeving rondom Den Haag. Hierbij spelen
Zo kan een groot deel van de banen van de toekomst
ethische, juridische en sociale aspecten een belangrijke rol.
in deze gebieden gecreëerd worden door de Haagse profielen en kansrijke sectoren verder uit te bouwen.
bouwsector; • de kennis- en IT-sector als aanjager van innovatie en groei voor alle sectoren. De Haagse gebieden voor werken, leren en innoveren
Daarnaast neemt Den Haag deel aan lopende initiatieven
worden de kristallisatiepunten voor het bereiken van een
in samenwerking met regionale en lokale partijen gericht
diverse economische structuur. Hierbij wordt optimaal
op het versterken van het innovatiemilieu. Voorbeelden
gebruikgemaakt van de huidige kansen in de kansrijke
Het bevorderen van WLI in de kansrijke gebieden komt
hiervan zijn MRDH, Economic Board Den Haag en Leiden
gebieden en wordt voortgebouwd op de bestaande focus
tot stand door nauwe samenwerking tussen bedrijven,
Delft Erasmus (LDE)-samenwerking.
en identiteit van die kansrijke gebieden.
Samenwerking als basis
kennisinstellingen, overheden en de Hagenaars.
Werken, Leren en Innoveren
25
6. Actieplan: wat is de aanpak? In elk gebied en stadsbreed wordt gewerkt met drie actielijnen om de banen van de toekomst te faciliteren: programmering, ruimte en organisatie.
Een handelingskader met drie actielijnen Er is een overkoepelend handelingskader dat helpt om de beste tools te vinden om de
opleiden talent en ondernemerschap doorontwikkeling kennisstad startup programma
Programmering
Haagse kansrijke gebieden integraal te ontwikkelen (zie Bijlage 1: Toolkit). De essentie de hand van drie onderdelen: programmering, ruimte en organisatie (PRO).
meer (betaalbare) ruimte voor bedrijven
• Programmering zet in op verschillende activiteiten op het gebied van kennisuitwisseling, profilering en matchmaking op de arbeidsmarkt. Het soort programma wordt bepaald door het kansrijke economische profiel, gekoppeld aan de
netwerk programma
Ruimte uitdragen Haagse gebieden
hierbij is om een samenhangend geheel van werken, leren en innoveren te faciliteren aan
netwerk van innovatiehubs
WLI-plekken in de gebieden
ruimte, infrastructuur en omgeving. Naast huisvesting voor WLI-activiteiten, zijn omgevingskwaliteit en ontmoetingsfunctie
Organisatie
unieke identiteit van elk gebied. • Ruimte zet in op een voldoende, diverse, kwalitatief hoogwaardige en betaalbare ongeplande ontmoetingen op gebouw- en gebiedsniveau belangrijk. • Organisatie zet in op een professioneel management- en samenwerkingsklimaat. Deze actielijn gaat over de organisatiecapaciteit van degenen die verantwoordelijk zijn
acquireren cruciale partijen
kopgroep en aanjager stimuleren allianties
voor het stimuleren van de link tussen kennis, innovatie en productie. Deze tools worden gebruikt in de gebiedsgerichte ontwikkelvisies en -strategieën, waarin de keuzes voor ruimtelijke programma’s en de bijbehorende financiële consequenties verder worden uitgewerkt. Dit geeft invulling aan de economische doelen van de Haagse grote gebieden (CID, Binkhorst en Zuidwest) en hun uitvoeringsagenda’s.
Werken, Leren en Innoveren
26
Programmering
Ruimte
1. Netwerkprogramma: de (in)formele ontmoetingspro-
5. Netwerk van Innovatiehubs: de innovatiehubs vormen
gramma’s van de huidige innovatiehubs in de kansrijke
het hart van WLI met ruimte voor programmering,
gebieden worden gebundeld. Voorbeelden van hubs in
ontmoeting, (toegepast) onderzoek, opleiding, startende
kansrijke gebieden zijn Apollo14, Humanity Hub, The
bedrijven, gedeelde voorzieningen en community
Hague Tech en HSD-campus. Dit gebeurt stadsbreed,
management. De functie van de hubs wordt versterkt
gebruikmakend van bestaande economische program-
met een gezond verdienmodel en gestimuleerd met
ma’s zoals ImpactCity.
nieuwe innovatiehubs voor kansrijke sectoren, zoals de GovTechhub en de Zorginnovatiehub.
2. Startup-programma: Den Haag behoudt de positie als startup-stad door het begeleiden van nieuwe start-ups
6. Meer (betaalbare) ruimte voor bedrijven: er komen
binnen de kansrijke sectoren en clusters. De groei van
nieuwe kantoren en meer bedrijfsruimten in plinten,
techbedrijven wordt gestimuleerd door ondersteuning
zodat bedrijven en kennis- en onderwijsinstellingen de
te bieden via incubators zoals Yes!Delft, PLNT Den Haag
kans krijgen om zich in de campusomgeving te vestigen,
en ImpactCity, die startende en snelgroeiende bedrijven
hier te innoveren, samen te werken en te groeien.
begeleiden. 7. WLI-plekken in de gebieden: er worden plekken aan 3. Doorontwikkeling kennisstad: de doorontwikkeling
gewezen waar cruciale functies zich kunnen ontwikkelen,
van Den Haag als kennisstad wordt op alle niveaus
zoals de innovatiehubs en bedrijfsverzamelgebouwen
ondergebracht met UL, TU Delft, HHS, hogescholen, ROC
voor startende bedrijven. Dit wordt verwerkt in plando-
Mondriaan en TNO. Dit geldt voor zowel onderwijs als
cumenten als onderdeel van de integrale afweging van
onderzoek. Dit zorgt voor de opleiding van nieuw talent
ruimtevraagstukken in gebiedsontwikkeling.
en het (toegepast) onderzoek naar transities en nieuwe technologieën waardoor de Haagse economie zich verder
8. Omgevingskwaliteit en ontmoetingsfunctie:
kan vernieuwen.
er komen inspirerende interactiemilieus, met passende woningen en voorzieningen voor studenten, onder-
4. Opleiden talent en ondernemerschap: het aanbod van
nemers, jonge werknemers en (kennis)werkers in een
(IT-)talent voor bedrijven vanuit de kennis- en onderwijs-
aantrekkelijke binnen- en buitenruimte en met goede
instellingen(wo, hbo en mbo) wordt vergroot. Daarnaast
(OV-)verbindingen.
komt er meer ruimte voor leren-werken en wordt ondernemerschap vanuit ondernemerschapsprogramma’s bevorderd.
Werken, Leren en Innoveren
27
Organisatie 9. Kopgroep en aanjager: er komt een Haagse kopgroep met partners om de gebiedsontwikkelingen gericht op WLI stadsbreed aan te jagen en de uitwisseling tussen plekken, partijen en activiteiten te bevorderen. Onderwijs- en kennispartners spelen hierin een cruciale rol en krijgen steun van een gemeentelijke aanjager. 10. Stimuleren allianties: zowel stadsbreed als voor de deelgebieden worden de netwerken, samenwerking en organisatiekracht gestimuleerd. Dit gebeurt in allianties met de kennisinstellingen, toonaangevende bedrijven, incubators en overheden. Dit kan door informele netwerken, de Economic Board, (nieuwe) BIZ-en en waar nodig door oprichting van gezamenlijke organisaties of communities. 11. Acquireren cruciale partijen: er is aandacht voor de werving van bedrijven en instellingen die passen bij het Haagse profiel en die een cruciale rol spelen in een verantwoorde doorontwikkeling van de Haagse kansrijke gebieden en de Haagse werkecosysteem. 12. Uitdragen Haagse gebieden: de Haagse gebieden positioneren zich voor WLI als innovatieve werkomgeving om diverse partners en investeerders te trekken. Hierbij worden de vastgoedpartijen meegenomen in de ideeën voor de campusontwikkeling. Er wordt gewerkt aan duurzame financiering met fondsenwerving. Daarbij wordt het CID gepositioneerd als potentiële innovatieomgeving van nationaal belang.
Werken, Leren en Innoveren
28
Werken, Leren en Innoveren
29
7. Vervolg: hoe nu verder? De WLI-aanpak wordt op meerdere gebieden en op verschillende manieren
De WLI-strategie verbindt al deze losse ontwikkelingen tot één samenhangende
al ingezet. Hiervoor is geen aparte programmaorganisatie of eigen budget
strategie voor de gehele stad, daagt externe partners uit om hierin mee te
beschikbaar. Dat loopt via de afzonderlijke gebieden, projecten en activiteiten,
doen en benoemt de grootste kansen en uitdagingen om dit door te zetten.
die als gemeente uitgevoerd worden. Denk bijvoorbeeld aan het Nationaal
De komende jaren worden de twaalf acties van de actielijnen verder in praktijk
Programma Den Haag Zuidwest, de aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt-
gebracht. Op korte termijn hebben de grote gebieden (CID, Binckhorst en
bedrijfsleven, Haagse Educatieve Agenda 2022-2026, Structuurvisie CID, de
Zuidwest) prioriteit. Hier worden al ontwikkelperspectieven uitgevoerd in lijn
programmering van ImpactCity (in de Binckhaven en Campus@Sea), de uit-
met WLI.
breiding van de kennis- en onderwijsinstellingen, of de diverse innovatiehubs in Sturingsmogelijkheden en rollen van de gemeente
de stad.
De uitvoering van WLI is een langdurig proces dat betrokkenheid van diverse partijen vereist. Stimulering en verbindende activiteiten zijn essentieel om alle betrokken partners te mobiliseren en gezamenlijke doelen te behalen. De gemeente heeft een belangrijke rol als aanjager gedurende verschillende fasen van dit proces, maar kan en wil dit niet alleen doen. Daarom wordt de samenwerking met onderwijs- en kennisinstellingen en De gemeente creëert de juiste randvoorwaarden, zoals het beschikbaar stellen van locaties, financieringsmogelijkheden, regelgeving en vergunningen.
Facilitator passieve sturing
ondernemers opgezocht en wordt aansluiting gezocht bij regionale initiatieven. Om actie te ondernemen op de drie actielijnen, kan de gemeente onder meer de rol als facilitator, De gemeente werkt actief samen met andere partijen om de doelen gezamenlijk te bereiken en te zorgen voor een duurzame en inclusieve campusontwikkeling.
Partner
De gemeente brengt initiatieven en partijen in beweging door b.v. het organiseren van bijeenkomsten, het actief benaderen van partijen of het verstrekken van informatie en kennis.
Gemeentelijke aanjager en Kopgroep WLI De gemeente jaagt dit proces aan en vervult hierbij een verbindende en trekkersrol tussen alle projecten en activiteiten in de gebieden. Hiermee ontstaat een wisselwerking tussen
actieve sturing
Aanjager
aanjager, partner of regisseur op zich nemen om op verschillende maatregelen te sturen.
een stadsbreed netwerk en gebiedsontwikkelingen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van bestaande projecten en gebiedsgebonden middelen. Waar deze ontbreken, worden projectvoorstellen ontwikkeld, zoveel mogelijk door publiek-private samenwerking.
Regisseur De gemeente stuurt het proces en brengt partijen samen om tot samenwerking te komen en de doelen te bereiken.
Er komt een samenwerking met publiek-private partners in de kopgroep WLI. Het betrekken van onderwijs- en kennisinstellingen is een cruciale taak van de aanjager. Het inzetten op de veranderkracht van onderwijs is noodzakelijk, bijvoorbeeld door onderwijsteams te betrekken. Samen werken al deze partijen aan de implementatie van de strategie.
Werken, Leren en Innoveren
30
Implementatie roadmap
Streefwaardes
Monitoring
De aanjager en kopgroep WLI gaan tegelijkertijd werken
Op korte en middellange termijn zijn er streefwaardes
De aanjager monitort jaarlijks de voortgang van campus-
aan stadsbrede acties en implementatieplannen, waarbij
bepaald voor zowel de gebieden als stadsbreed. Deze
ontwikkeling in Den Haag aan de hand van de roadmap
prioriteiten worden gesteld in de gebiedsontwikkelingen.
worden gebruikt om de implementatie van WLI als
en Toolkit-WLI (zie bijlage 1: toolkit).
aanpak te sturen en te monitoren.
Formeel netwerk met regulier overleg
Stadsbreed sturing
Kopgroep WLI
Programmering van de verschillende gebieden verbinden Marketing producten
Gemeentelijke coördinator WLI
Programmering WLI
Ecosysteem benadering
Marketing & Branding
Aanjagers WLI grote gebieden WLI als leidraad gebieden
Gebiedsgerichte prioriteiten
Figuur: Implementatie roadmap
Implementatie in het CID • Programmering: voortzetting van huidige hubs als CIDgemeenschapsbouwers • Ruimte: realisatie van hoogwaardige kantoren voor diverse doelgroepen • Organisatie: instellen innovatietafel CID en versterken samenwerking
Implementatie in Zuidwest • Programmering: verbinden netwerkende activiteiten in bestaande verzamelgebouwen • Ruimte: realisatie van Zorginnovatiehub en werkruimte voor maakondernemers. • Organisatie: voortzetting van WLI in bestaande allianties
Implementatie in de Binckhaven • Programmering: voorzetting van ImpactCity op gebiedsniveau • Ruimte: inzet op buitenruimte als Urban LivingLab • Organisatie: Binckhaven als Gebiedsinvestering zone (GIZ)
WLI als leidraad voor opkomende visies - m.n. Havenvisie, Knoop Moerwijk, Knoop Mariahoeve en huisvesting TPY in bedrijventerrein Ypenburg / Gavi-Kavel Werken, Leren en Innoveren
31
Deel II
Werken, Leren en Innoveren
32
8. Kompas: wat is het perspectief voor de kansrijke gebieden? Leeswijzer Gebiedsnaam
Economisch profiel (basis)
8.1.1. CID Centraal Station
Een uniek innovatiemilieu
betere en rechtvaardigere wereld. Centraal station
Den Haag Centraal Station is uniek door de concen-
ontwikkelt zich verder als dé plek voor bestuurs- en
tratie van beleidsmakers, meer dan 6.000 studenten in
beleidsinnovatie door kennis, bedrijvigheid en nieuwe
Rondom het Centraal Station bevindt zich het
Governance & Global Affairs en ruim 600 organisaties
technologieën te verbinden aan overheden. De kopgroep
topmilieu voor innovatiebeleid in Nederland.
en bedrijven. Hier wordt het Recht & Beleidcluster verder
Policy Campus (de Haagse partners uit kennis, overheid
ontwikkeld. Stadsbreed zorgt dit cluster voor 124.000
en bedrijfsleven) pakt economische, technologische en
banen en € 10 miljard per jaar. Het is een van de grootste
sociale uitdagingen aan in het licht van maatschappelijke
werkgelegenheidsclusters in Nederland met meer dan
opgaven en grote transities zoals klimaat en energie.
(Huidige clustering van WLI-partijen in
Door kennisdeling en samenwerking tussen overheids-
het gebied e.o. Databron banen en studenten: Gemeente Den Haag, peildatum: 1-1-2023)
Hier groeit een maatschappelijk betrokken netwerk (Policy Campus) dat aan een recht vaardige wereld werkt door innovaties op het gebied van beleid, recht, ethiek en humanitaire zaken.
Toekomstperspectief en richtgevende thema’s
Bereikbaarheid
Locatie
Uitgangssituatie: potentieel voor WLI
(Databron: GoogleMaps)
32.000 banen rondom CS.
Innovatie met een publiek doel
organen, universiteiten, onderzoeksinstituten en andere
Den Haag profileert zich met missiegedreven econo-
belanghebbenden, zoals bedrijven in The Humanity Hub
misch beleid en werkt aan innovaties voor een veiligere,
en VNO-NCW, versterken relaties en komen belangrijke
CID Omgeving Centraal Station
spelers samen.
GovTech: Haags DNA ontmoet innovatie Snelgroeiende sector GovTech verbetert de publieke dienstverlening aan burgers door technologische ontwikkelingen. Innovatieve start-ups dragen bij aan diverse sectoren zoals onderwijs, mobiliteit, gezondheidszorg, maatschappelijke zorg, energie, klimaat, justitie en veiligheid.
Sociaal-Economische Raad (SER)
Centraal Station
Internationale aantrekkingskracht
PBQL Paleis van Justitie
De centrale ligging van de Policy Campus bij het Centraal Station en de historische binnenstad biedt nog aantrekkelijker door:
NLO Patents and Trademarks
• ruimte voor diversiteit in bedrijvigheid; • een aantrekkelijke omgeving voor talent; startup-programma’s;
36
Omgevingskenmerken: groeiende sectoren: overheid & belangenorganisaties en kennis;
Economische-, sociale- en vastgoedvermogen
Innoveren
Universiteit Leiden
2.000m2 hub
TNO Centraal Planbureau CPB Planbureau voor de Leefomgeving PBL
Hogeschool der Kunsten Den Haag
TU Delft The Hague
KB nationale bibliotheek
RKD Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
597.700m2 bvo kantoorruimte (bestaand deelgebied CS).
Centraal Station ontwikkelt door tot de plek voor: maatschappelijke transities te versnellen; • de banen van de toekomst in het Recht & Beleidcluster met groeikansen voor GovTech en LegalTech; • de uitbreiding of versterking van Universiteit Leiden,
(Mijlpalen van de strategische koers in lijn met vastgestelde kaders en/of kaderstellende plannen)
Hogeschool InHolland
Leren
4 culturele hotspots: Haagse Bibliotheek, KB, Nationale Archief en Amare;
• beleidsinnovaties en beleidsprocessen om Nederlandse
Ontwikkelrichting 2030+
Nationaal Archief
Werken
>42.000 banen
CLAIRE The Hague Institute for Innovation of Law (HiiL)
5 minuten met auto naar A12.
Nederlandse Unesco Commissie
Pels Rijcken
>11.000 studenten
35 minuten met trein of auto naar Schiphol;
debat met internationale flair.
Staedion
SWOV
1-5 minuten loopafstand naar IC-station;
• toonaangevende plekken voor samenwerking en
Gebiedsbeeld
VNO-NCW
The Hague Humanity Hub
Bereikbaarheid:
• innovatieve Research & Development en
UNICEF Nederland
Rabobank
Rechtbank Den Haag
kansen voor internationale allure. Het gebied wordt
Werken, Leren en Innoveren
Rijksoverheid
TU Delft en Hogeschool InHolland; • de versterking van de Leiden-Delft-Erasmus (LDE) alliantie in de regio;
• een toonaangevende innovatiehub voor GovTech met debatfunctie in een zichtbare (reuring)locatie; • de toevoeging van extra (hoogwaardige en duurzame)
• de inzet van de buitenruimte en de plinten als ontmoetings- en interactiemilieus langs de lange lijnen, hoofdroutes en pleinen.
kantoorruimte voor kennisintensieve organisaties, techbedrijven en GovTechstartups naast het Rijk in
Samenhang met: CID Agenda 2040 (RIS302327),Struc-
de gebiedsontwikkeling (deelgebied CS);
tuurvisie CID (RIS307135), Binnenstadsplan 2033
• de toevoeging van passende woningen en voorzieningen
(RIS31635), Ontwikkelvisie Den Haag Centraal
voor studenten en kenniswerkers naast andere
(Raadvoorstel) en Ontwikkelstrategie Den Haag Centraal
doelgroepen;
(lopend).
Werken, Leren en Innoveren
Werken, Leren en Innoveren
37
33
8.1. Central Innovation District (CID) Het Central Innovation District (CID) is één
in 2040 is er niet alleen behoefte aan woningen, maar
innovatiedistrict met drie kernen. Hier groeit
ook aan kansen voor persoonlijke ontwikkeling en
Den Haag als kennisstad en het profiel als Internationale stad van Vrede en Recht wordt vernieuwd op het gebeid van Recht & Beleid, (Digitale) Veiligheid en IT-Tech.
Wat is het CID?
werkgelegenheid in aantrekkelijke omgevingen. Binnen het CID is er ruimte voor maar liefst 35.000 nieuwe inwoners en 25.000 extra banen om aan deze behoeften te voldoen. Om dit te realiseren, is het essentieel om niet alleen meer woningen te bouwen, maar ook meer ruimte te bieden aan bedrijven die zich willen vestigen en
Het CID is en blijft de economische toplocatie van
groeien in het CID. Daarnaast is het de bedoeling dat de
Den Haag met de hoogste bedrijvigheid van de stad.
bestaande onderwijsinstellingen in het CID uitbreiden.
Rond de drie treinstations in het gebied zijn grote en
Op die manier wordt niet alleen de mismatch op de
kleine bedrijven, overheidsinstellingen en kennis- en
arbeidsmarkt in de hele stad aangepakt, maar worden
opleidingscentra gevestigd. Den Haag heeft zich ontwik-
ook bedrijven voorzien van geschikt talent en krijgen
keld als kennisstad in het CID, dat ook de thuisbasis van
werkloze Hagenaars meer kansen op werk. De sleutel tot
aansprekende kantoren en hubs is. Bovendien vindt hier
deze krachtige aanpak is het WLI-concept.
de gr ote verstedelijkingsopgave plaats in een beoogd campusmilieu.
Positionering Den Haag in de regio WLI vormt de basis voor verdere samenwerking met
In het CID wordt actief gewerkt aan een diversificatie
lokale en regionale partners en de uitwerking van propo-
van de Haagse economie en een grotere weerbaarheid,
sities in deelgebieden, waardoor de “I” van het CID verder
gericht op de drie economische profielen: Legal & Policy,
wordt geladen. Denk bijvoorbeeld aan samenwerking
ImpactCity en Security Delta.
met de Kennisregio aan Zee, Campusnetwerk MRDH en
Versterken wat er al is
Nederlandse kennisstede.
Het CID speelt een belangrijke rol als groeimotor van de Haagse economie en de structurele ontwikkeling van werkgelegenheid in diverse sectoren en op alle opleidingsniveaus binnen een internationaal economisch netwerk. Met de snelle groei van Den Haag naar 620.000 inwoners
Werken, Leren en Innoveren
34
Een helder profiel voor het CID: onderzoeksinstellingen rondom de intercitystations wordt versterkt. Er wordt voortgebouwd op de aanwezige focus en het bestaande imago: • Centraal Station (CS): het gebied van nationaal belang in het CID. Hier groeit een maatschappelijk betrokken netwerk dat aan een rechtvaardige wereld werkt door innovaties op het gebied van beleid, recht, arbitrage, ethiek en humanitaire zaken. • Station Laan van NOI en het Beatrixkwartier (NOI/ BK): het internationale visitekaartje van het CID. Hier groeit een community die aan een veiligere wereld werkt door innovaties op het gebied van digitalisering, cybersecurity, forensics en financiën in een duurzame leef- en werkomgeving.
ontstaat een dynamische stadscampus met studenten, werknemers, start-ups (The Hague Tech) en ondernemers die aan een betere wereld werken op het gebied van IT-tech, duurzaamheid en kansengelijkheid.
Innoveren
Rabobank Paleis van Justitie
NLO Patents & Nederlandse Trademarks Unesco Sociaal-Economische Commissie Staedion Raad (SER) Nationaal Rijksoverheid UNICEF Archief Pels Rijcken Nederland PBQL Rechtbank VNO-NCW The Hague Den Haag Hogeschool der Humanity Hub Hogeschool Kunsten Den haag CLAIRE InHolland SWOV Centraal Planbureau CPB KB nationale Planbureau voor bibliotheek de Leefomgeving RKD PBL Nederlands Instituut voor Universiteit Kunstgeschiedenis Leiden TNO The Hague Institute CS for Innovation of Law TU Delft The (HiiL) Hague