RIS320169 Bijlage onderbouwing RHO Redacted

PWO-bewoners hadden klachten over het eten Voedsel is een basisvoorziening. Helaas waren de geluiden hierover eenduidig negatief. Van alle punten werd het eten als slechtste beoordeeld door de PWO-bewoners. Van de 38 geïnterviewde bewoners was de helft (n= 19) ontevreden over het eten. Klachten liepen uiteen: van kleine porties, niet goed opgewarmd eten, tot buikklachten. Overigens herkende de straatverpleegkundige het beeld van de buikklachten niet. Wel bevestigde zij dat het eten dit jaar karig was en merkbaar versoberd ten opzichte van eerdere jaren in de winter(koude)opvang. Ook vond zij dat er weinig keuzes waren bij het ontbijt. De opties voor broodbeleg bestonden vaak uit kaas of jam, waardoor diabetespatiënten feitelijk geen keuze hadden. Omdat men niet beschikte over een eigen koelkast of toegang tot een gemeenschappelijke koelkast, konden PWO-bewoners dit niet zelf aanvullen. Op de vraag wat er verbeterd zou kunnen worden, antwoordden veel PWO-bewoners dan ook: ‘Het eten’.

“

“Het eten. Meer variatie in het voedsel. Het voedselgebrek daar mag verbetering in. Er is niet genoeg, je krijgt kaas, that’s it. Je hebt niet een eigen koelkast voor je eigen beleg” – PWO-bewoner, 26 jaar, vrouw

PWO-bewoners hadden graag een ontvangstruimte gehad voor bezoek De centrale hal fungeerde als een ontmoetingsplek voor PWO-bewoners en professionals. Er was geen plek waar de bewoners bezoek van buiten (familie, of vrienden) konden ontvangen. Sommigen hadden behoefte aan meer huiselijkheid.

“

“Ik mis een plek om zelf eten te koken, tv te kijken en waar de kinderen kunnen komen.” – PWO-bewoner, 56 jaar, vrouw

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

23

4 Wat kan beter: nog meer aandacht voor overlast in de buurt De geïnterviewden zijn vooral positief over deze versie van de PWO. Niettemin zijn er altijd zaken die beter kunnen, zoals de vorige hoofdstukken al lieten zien. Eén punt verdient in dit opzicht speciale aandacht: de overlast die winkeliers en omwonenden ervoeren van een kleine groep PWO-bewoners. Dit deed zich vooral voor in en om de Fahrenheitstraat, de dichtstbijzijnde winkelstraat. De schatting is dat een klein groepje van zo’n 10 tot 25 PWO-bewoners overlast gaf in en om de Fahrenheit­ straat, maar ook daarbuiten. Aanvankelijk was het voor de politie niet makkelijk hierop te reageren, onder andere door een gebrek aan capaciteit. Later was er meer menskracht. Er waren overigens ook positieve geluiden van omwonenden en winkeliers.

Fahrenheitstraat: klachten over diefstal, dronkenschap en drugsgebruik Winkeliers in de Fahrenheitstraat en omwonenden in de Bomenbuurt gaven aan veel overlast te hebben gehad. De overlast heeft een negatieve invloed gehad op de sfeer in het winkelgebied. Winkelmedewerkers voelden zich soms bedreigd en onveilig. Een manager van een supermarkt op de Fahrenheitstraat zegt inkomsten te hebben gemist doordat PWO-bewoners artikelen wegnamen. Cijfers van de politie over winkeldiefstal laten overigens zien dat er in dit stadsdeel minder incidenten waren gedurende de periode dat de PWO open was dan in dezelfde periode in de voorgaande winter. Dit zegt uiteraard niets over een individuele winkel, ook omdat niet iedere winkeldiefstal wordt gemeld bij de politie. De betreffende supermarktmanager heeft op eigen kosten maatregelen getroffen. Hij heeft beveiliging ingeschakeld en zijn personeel voorzien van ‘oortjes’ om te kunnen communiceren op de werkvloer. Ook gaven winkeliers aan dat de overlast het winkelend publiek afgeschrikte om winkels binnen te gaan en door de straat te lopen. Ongeveer 25 PWO-bewoners hebben uiteindelijk voor genoemde supermarkt een winkelverbod opgelegd gekregen.

“

“En de gemiddelde medewerker op de vloer die vond het vervelend dat ze [overlast veroorzakende PWO-bewoners, red.] binnen waren, maar die ervaarde geen persoonlijke last. De mensen achter de kassa en zelfscan en achter de balie, die hebben wel echt zich meerdere malen bedreigd gevoeld.” – Manager supermarkt “En ik ken een aantal mensen die dus niet meer durfden te winkelen in de Fahrenheitstraat of alleen gingen winkelen met de buurman of met wie dan ook erbij, omdat ze gewoon harstikke bang waren.” – Bedrijveninvesteringszone (BIZ)-vereniging Fahrenheitstraat

Daarnaast was er overlast door drugs- en alcoholgebruik. Volgens buurtbewoners hingen PWO-bewoners rond op openbare plekken en vertoonden daar dronkenschap. Ook zeggen winkeliers en professionals dat dit andere dak- en thuisloze mensen aantrok die niet verbleven in de PWO. Sommigen uit deze laatste groep sliepen in de buurt, onder andere in parkeergarages bij winkels, waar zij ook hun behoeften deden. Ook hiervan hadden winkeliers en het winkelend publiek veel last.

24

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

“

“Toch wel, en die had ik zelf ook onderschat, de ‘neven-dak- en thuislozen’. […] Dus we hadden een soort daklozenopvang en daaromheen hadden we een kring van een aantal dak- en thuislozen die dachten van, ik mag hier niet naar binnen, want het was natuurlijk geen vrije inloop. Dus dan ga ik gewoon, of ik nou onder de brug slaap bij het centraal station of onder de brug in de Vogelwijk of in de Bomenbuurt of in een portiek, dan ben ik toch dichtbij degene die ik graag wil spreken.” – Wijkagent, Politie

Overlast in cijfers voor stadsdeel Segbroek Uit cijfers van de politie blijkt dat er 181 incidenten van verschillende categorieën zijn geweest die direct te linken zijn aan de PWO. Deze 181 incidenten vertegenwoordigen 3 procent van alle meldingen in dit stadsdeel in de periode dat de PWO open was. Vergeleken met dezelfde periode in het voor­ gaande jaar, heeft de politie van sommige categorieën een toename gezien in incidenten in heel stadsdeel Segbroek en van andere categorieën juist een afname (dit omvat zowel incidenten gelinkt aan de PWO als niet gelinkt aan de PWO). De meeste incidenten die direct gelinkt waren aan de PWO vielen onder de categorie ‘overlast door zwervers’: 48 van de 84 incidenten gemeld in stadsdeel Segbroek gedurende de periode 1 november 2022 tot en met 31 maart 2023. In dezelfde periode een jaar eerder zijn er 44 incidenten geweest in dezelfde categorie. ‘Overlast door zwervers’ houdt overlast in die is veroorzaakt door een persoon waarvan is vastgesteld dat deze dak- of thuisloos is. Het kan dan gaan om overlast door onder andere ruzie, drinken of rondhangen bij winkels. Van de categorie ‘sociale wijkproblematiek’ waren 20 van de 159 incidenten direct gelinkt aan de PWO en van ‘overlast door een verward of overspannen persoon’ 18 van de 238 incidenten.

‘Sociale wijkproblematiek’ is een breed begrip waar veel sociale problematiek onder valt, zoals ruzies, waarbij niet is vastgesteld of dit over een dak- of thuisloos persoon gaat. Tabel 2 Top 3 meest voorkomende incidenten 1 november 2022/31 maart 2023) ** Categorieën

Gelinkt aan PWO van Segbroek totaal*

Segbroek totaal

1 november 2021/ 31 maart 2022 ** Segbroek totaal

Overlast zwervers

48

84

44

Sociale wijkproblematiek

20

159

130

Overlast door verward/ overspannen persoon

18

238

336

* Deze incidenten zijn met zekerheid gelinkt aan de PWO. ** Cijfers over dezelfde periode (1 november tot en met 31 maart) in respectievelijke jaren.

Klachten in de rest van de wijk Naast overlast in de Fahrenheitstraat, was er overlast in de rest van de (woon)wijk. Buurtbewoners en politie geven aan dat er in de Vogelwijk minder overlast was dan in de Bomenbuurt. Dit komt onder andere door de ligging van de Fahrenheitstraat in de Bomenbuurt, waar veel PWO-bewoners overdag naartoe trokken. Het ging voornamelijk om bedelen, aanbellen en rondhangende PWO-bewoners onder invloed. Volgens professionals veranderde de aanwezigheid van de dak- en thuisloze mensen het straatbeeld en schrokken mensen daar soms van. Hierbij speelt een rol dat er bij incidenten al snel gewezen werd naar de PWO als oorzaak. Dat verband kon niet (altijd) worden aangetoond, maar het veroorzaakte wel onrust in de

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

25

wijk. Een veelgenoemd voorbeeld hiervan is een steekincident, dat plaatsvond in de periode dat de PWO op de Sportlaan geopend was. Ten tijde van het schrijven van dit rapport is niet aangetoond dat de gebeurtenis een verband had met de PWO.

“

“Omdat normaal zit die problematiek over de hele stad Den Haag en nu zit hij natuurlijk heel centraal. We hebben in een korte tijd best wel wat incidenten gehad en ook wat politiek gevoelig lag. Dat is niet gelieerd aan de daklozenopvang, maar heeft wel veel voor onrust gezorgd.” – Wijkagent, Politie “En dan ga je de mensen [PWO-bewoners, red.] natuurlijk ook buiten zien. Dus toen werd ineens die situatie wat meer zichtbaar. En daar hebben we dan eigenlijk de beelden [film, van een ruzie, scheldpartij, red.] van gehad, van dat mensen [buurtbewoners, red.] dat toch niet zo heel leuk vonden dat gezicht. En dat snap ik ook, want het is natuurlijk een hele veilige, rustige wijk. Dan word je daar ineens mee geconfronteerd.” – Medewerker Stadsdeel Segbroek

De politie en het Leger des Heils spraken rondhangende PWO-bewoners regelmatig aan. De politie waarschuwde eerst en deelde niet direct boetes uit – ook omdat dak- en thuisloze mensen deze meestal niet kunnen betalen en daardoor verder in de problemen raken. Verder zijn er camera’s geplaatst bij de bushalte voor de PWO en bij de ernaast gelegen speeltuin. Overigens heeft volgens professionals de gebruikersruimte voor de ingang van de PWO veel overlast voorkomen. PWO-bewoners konden daar zitten om te drinken en te blowen, zodat ze hiervoor niet de wijk in hoefden. Deze buitenruimte was vanaf de straat niet zichtbaar. Uiteindelijk zijn er ook nog schotten geplaatst om meer afscherming te bieden. Toch benoemen veel professionals dat overlast nooit helemaal te voorkomen is bij het openen van een PWO, ongeacht de locatie.

“

“Ik denk dat waar je zo’n PWO ook plaatst, dat daar altijd overlast van is. Het zijn gewoon mensen met, niet allemaal natuurlijk, maar veel toch met psychische problemen of een drank- of drugsprobleem. Het is een illusie om te denken dat je daar geen overlast van gaat krijgen.” – Communicatieadviseur Stadsdeel Segbroek

Overlast had negatieve invloed op de sfeer in het winkelgebied De overlast veroorzaakte angst bij zowel het winkelend publiek als bij het winkelpersoneel. Doordat er in de eerste maanden dat de PWO open was nog geen extra personeel bij de politie beschikbaar was gesteld, kon hier niet (extra) op gehandhaafd worden. Ook wist niet iedere winkelier waar hij of zij overlast kon melden. Daarnaast kwam het soms voor dat er door het grote aantal meldingen op een dag niet altijd politie kwam – dat was afhankelijk van de ernst van de situatie. Winkeliers gaven aan dat ze het een probleem vonden dat ze incidenten zelf moesten oplossen. De Bedrijveninvesteringszone(BIZ)-vereniging en de wijkvereniging Bomenbuurt zien een dergelijke opvangvoorziening liever op een andere locatie, uit de buurt van een winkelgebied.

“ 26

“Wij hadden de winkeliers goed geïnformeerd, altijd moesten ze melden bij de politie, alles melden. En dat hebben ze ook in het begin trouw gedaan. Maar op een gegeven moment krijg je meldmoeheid. Als je vijftien keer op een dag een melding moet maken, omdat er diefstal in je zaak is, waarvan er dan op een gegeven moment zeven keer actie van de politie is, dan moet je het de achtste keer zelf oplossen. Dan wordt dat een probleem.” – BIZ-vereniging

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

“

“Dat mensen niet meer gaan melden, bij overlast. Hier in de beginfase was dat ook. Daar was niet over nagedacht. Hoe en waar mensen kunnen melden. […] Want dat was een beetje het gedoe in het begin, eigenlijk de hele periode wel. Mensen gingen overal en nergens melden.” – Operationeel specialist, Politie

Ook positieve geluiden vanuit ondernemers en omwonenden Ondanks de overlast zijn er ook omwonenden en winkeliers positief over de PWO. Zij benoemen dat het goed is om dak- en thuisloze mensen permanent op te vangen en vinden zowel het oude HagaZiekenhuis aan de Sportlaan als de Vogelwijk een geschikte locatie hiervoor. Een aantal omwonenden heeft waar mogelijk de PWO geholpen en winkeliers namen initiatieven om stage- of werkplekken aan te bieden om PWO-bewoners op weg te helpen. Helaas is het vanwege juridische belemmeringen niet gelukt om dit door te zetten.

“

“Maar de gemiddelde ondernemer in de straat is alleen. En er zijn ook wat klappen gevallen bij ondernemers, gewoon letterlijk die geslagen zijn en gevochten hebben, die gewoon voornemens zijn om te stoppen met hun zaak als ze weer komen. En dat zou ik zonde vinden, omdat uiteindelijk gaan we ze ergens anders plaatsen en dan gebeurt het weer opnieuw. […] Als we er nu goed over nadenken, goed wegzetten, de mensen helpen, het samen doen, dan denk ik dat we veel meer voor elkaar kunnen betekenen.” – Manager supermarkt

Hoe het beter kan volgens de geïnterviewden Betere communicatie met de buurt De omwonenden in de Vogelwijk zijn relatief kort voor de opening van de PWO op de hoogte gesteld van de komst van de opvangvoorziening. Dit kwam mede doordat de locatie kort van tevoren vastgesteld was. Middels een informatiebrief en een uitnodiging voor een informatiebijeenkomst zijn omwonenden rondom de PWO locatie op de hoogte gesteld (zie figuur 1). Buurtbewoners buiten deze straal werden niet op de hoogte gesteld en een groot deel van de bewoners van de naastgelegen Bomenbuurt ook niet. De wijkvereniging geeft aan dat die laatste groep ook graag geïnformeerd had willen worden. Verder was het niet voor iedereen duidelijk om wat voor soort opvang het ging, bijvoorbeeld dat die 24 uur per dag open zou zijn.

Figuur 1 Gebied waarin omwonenden een brief hebben ontvangen met informatie over de (komst van) de PWO (in groen de Fahrenheitstraat)

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

27

Als buurtbewoners beter op de hoogte zijn, weten wat ze te wachten staat en waar ze terecht kunnen met klachten, kan dat voor begrip en draagvlak zorgen. Buurtbewoners en winkeliers zien graag een terugkerend omgevingsoverleg5, waarin ze om tafel kunnen met de betrokken professionals. Ook professionals zien hier de meerwaarde van in.

“

“De groep van mensen die op straat loopt, aangesproken wordt door dronken mensen of zwervers of weet ik veel wat, vooral oudere mensen die weinig weerstand kunnen bieden, die kunnen nergens hun ei kwijt. Die kunnen niet naar de helptelefoon bellen, dus die nemen dat mee naar huis en durven op een gegeven moment de straat niet eens meer op, zo erg. Dus dan is het niet alleen maar de communicatie vooraf, maar ook ten tijde van dat mensen opgevangen kunnen worden.” – Wijkvereniging Vogelwijk “Als je met zijn allen samenkomt, dan denk ik wel dat we veel meer begrip hebben voor de situatie. Want er zijn ook bewoners die daartegenover [de PWO, red.] wonen, die dat zo leuk vonden, dat ze als vrijwilliger daar gingen helpen. Die heb ik ook gesproken, die zijn hier ook klant. Dus de één is heel boos, die wil het niet en de ander zegt: we gaan ze helpen. Die groep moet je samenbrengen.” – Manager supermarkt

Een centraal aanspreekpunt bij overlast Omwonenden en winkeliers wisten niet allemaal bij wie ze overlast konden melden. Daardoor kwamen meldingen niet altijd goed terecht. Het Leger des Heils had een telefoonnummer bekendgemaakt voor vragen en klachten, maar dat was volgens de buurtbewoners vaak niet bereikbaar. Daarnaast misten buurtbewoners de mogelijkheid om ergens hun verhaal te doen. Professionals denken dat het helpt als dit op één plek centraal geregeld wordt, het liefst door een onafhankelijke partij.

“

“En dat was dus voor een ieder heel onduidelijk waar er gemeld moesten worden. Dus sommigen deden het bij de politie, dan kwam ook nog eens de afdeling handhaving, de Boa’s kwamen in de winkelstraat. Er was overlast en die moesten worden ingezet. En de Boa’s zeggen: nee je moet 14050 bellen, want je moet melden bij de gemeente. Nou dat moet op een centraal punt gebeuren, denk ik. Dat één partij en liefst een onafhankelijke partij, het overzicht heeft.” – Operationeel specialist, Politie

Een time-in werkt beter dan een time-out Binnen de PWO 2022/2023 was het beleid om PWO-bewoners die in het gebouw problemen veroorzaakten, een time-in of time-out te geven. Afhankelijk van de ernst van het incident, de staat waarin de veroorzaker verkeerde en het weer, stuurden de begeleiders hem of haar naar de eigen kamer (time-in) of naar buiten (time-out). Hoewel een time-out de rust binnen de PWO op dat moment terugbracht, zorgde die ervoor dat een PWO-bewoner in de wijk terechtkwam en overlast veroorzaakte. Uit de interviews komt dan ook naar voren dat een time-in beter is. Wanneer er wel een time-out plaatsvindt, is goede communicatie met de politie wenselijk.

“

“Dan gaan ze geagiteerd naar buiten. En dan krijgen wij ze. Dus daar zou ook naar gekeken kunnen worden. Is er niet een mogelijkheid om te bedenken dat je binnen die PWO een soort opvangkamer maakt waar mensen hun time-out kunnen genieten? Of wat ze ook weleens doen, een time-in.” – Operationeel specialist, Politie

5 Er is geprobeerd om een omgevingsoverleg te organiseren, maar dit is niet gelukt voor de winterperiode van 2022/ 2023. Als alternatief is er regelmatig gesproken met de wijkvereniging en dichtstbijzijnde supermarkt.

28

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

Meer mogelijkheden om informatie over personen uit te wisselen De samenwerking tussen politie en PWO-professionals verliep dit jaar goed: er waren goede onderlinge afspraken. Daarnaast was er afstemming tussen beveiliging en politie en hielden zij elkaar op de hoogte van wat er speelde. Wel liep men tegen het probleem aan dat bepaalde persoonsgegevens (namen) niet onderling gedeeld konden worden. Vanuit veiligheidsperspectief – wanneer iemand de straat op gaat bij een time-out – is dit soms wel wenselijk. Andersom zou de politie informatie willen delen met o.a. de begeleiding binnen de PWO wanneer een PWO-bewoner op straat overlast veroorzaakt. Uiteraard moet privacy hierin gewaarborgd worden en gaat het om specifieke gevallen met als doel overlast voorkomen. Een convenant tussen de betrokken partijen kan hiervoor een oplossing bieden, zodat er een juridische basis is om onderling informatie te kunnen delen.

“

“Om dan de rust te waarborgen, hebben we afspraken gemaakt. Bijvoorbeeld, als we toch een persoon zoeken, leidt die persoon naar buiten, dan kunnen we hem daar aanhouden en niet binnen, dan hoeven we hem niet van de kamer af te halen. Met hele kleine aanpassingen is dat proces gewoon steeds beter gegaan.” – Wijkagent, Politie “Deze discussie heb ik vaker gehad en hier zou ik niet al te moeilijk in zijn. Kijk, het zou wat anders zijn als je zegt als Leger des Heils: we hebben hier 120 namen, alsjeblieft haal het even door het systeem heen. Dat vind ik echt van een totaal andere orde dan dat je zegt: we hebben nu Pietje Puk eruit gezet, omdat hij echt vervelend is en hij gaat nu de straat op. Die naam moet in ieder geval gedeeld worden, vind ik, omdat je na moet denken als politie over de gevaarzetting.” – Regisseur veiligheid, Gemeente Den Haag

Sneller gebiedsverboden regelen Als een kleine groep PWO-bewoners herhaaldelijk overlast veroorzaakt, zijn gebiedsverboden wenselijk volgens de politie. Deze kunnen op maat worden opgelegd, waardoor iemand in de PWO kan verblijven, maar niet meer op plekken mag komen waar hij of zij vaak overlast veroorzaakt heeft. In de winterperiode 2022/2023 kreeg een aantal PWO-bewoners zo’n verbod. Volgens de politie kostte dit echter erg veel tijd, waardoor de maatregel soms feitelijk pas inging op het moment dat de PWO sloot.6 Incidenten die een persoon eerder heeft veroorzaakt in hetzelfde gebied, kunnen niet ‘meegenomen worden’ naar een volgend jaar (mocht er opnieuw een PWO worden geopend). Voor de politie helpt het als deze procedure gedurende de periode dat de PWO open is, sneller verloopt – speciaal voor de PWO-bewoners. Ook hier kan een convenant van pas komen.

“

“Denk ik echt dat dat zou helpen. Een soort preventief gebiedsverbod opleggen, dat je niet zo lang hoeft te wachten, dat je die top tien overlastgevers die, dat is echt redelijk duidelijk geweest, dat je die eruit haalt.” – Operationeel specialist, Politie

Meer handhavingscapaciteit De politie kreeg (te) laat meer capaciteit voor de handhaving in en om de Fahrenheitstraat. Doordat de locatie van de PWO pas kort van tevoren bekend was gemaakt, kon er niet op tijd opgeschaald worden, waardoor er in de eerste weken weinig menskracht beschikbaar was. De PWO heeft een groot deel van de capaciteit binnen het district gekost. Na verloop van tijd is er op specifieke tijdstippen preventief extra politie-inzet geweest in de omgeving van de PWO (gebaseerd op politiedata). Winkeliers en buurtbewoners hadden graag meer beveiliging of handhaving in de winkelstraat gezien. Daarnaast opperden professionals om straatcoaches in te zetten, die om erger te voorkomen snel de dialoog kunnen aangaan met overlast-veroorzakers.

6 Er moeten meerdere incidenten in hetzelfde gebied worden veroorzaakt door een persoon voordat de politie een verzoek om een gebiedsverbod kan indienen bij de gemeente. Daarna moet de betreffende persoon gezocht worden om het voornemen voor een gebiedsverbod te presenteren, waarna iemand een ‘zienswijze’ kan inleveren. Daarna kan een gebiedsverbod officieel worden opgelegd, waar de betreffende persoon weer gezocht voor moet worden in de openbare ruimte. De PWO en de politie mogen geen informatie uitwisselen over de plek waar de betreffende persoon zich bevindt.

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

29

“

“En op het moment dat je een grote daklozenopvang start in Den Haag, wat een centraal punt wordt in Den Haag, moet je denk ik gewoon extra personeel beschikbaar stellen. [...] Ik denk dat we een beetje achter de feiten aanliepen en dan is het leed al geschied eigenlijk. Dat had niet gehoeven op het moment dat je vanaf dag één had ingezet.” – Wijkagent, Politie “Echt, waar je ook start, per dag één gelijk weer handhaving. Zodat het zichtbaar is, zodat mensen gelijk aangesproken worden.” – Manager, Leger des Heils

30

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

5 Vijf aanbevelingen voor een eventueel nieuwe PWO De vorige hoofdstukken lieten al een aantal verbeterpunten zien die uit de interviews met professionals, omwonenden, winkeliers en PWO-bewoners naar voren kwamen. De onderzoekers zetten de belangrijkste op een rijtje.

1. Stel de locatie sneller vast en zorg voor goede communicatie met de buurt Door overmacht is de PWO op de Sportlaan in 2022/2023 in een te korte periode tot stand gekomen (zie hoofdstuk 3). Professionals hadden erg weinig tijd om zich voor te bereiden. Daarnaast waren er verschillende facilitaire zaken nog niet op orde en ook de politie had niet genoeg tijd om de capaciteit in de buurt op te schalen (zie hoofdstuk 4). Een snellere vaststelling van de locatie kan kleine en ook grotere problemen (zoals overlast in de buurt) voorkomen. Door de korte voorbereidingstijd konden ook omwonenden en winkeliers pas kort van tevoren op de hoogte worden gesteld. Zij voelden zich overvallen en wisten niet goed wat hen te wachten stond (zie ook hoofdstuk 4). Buurtbewoners en winkeliers eerder op de hoogte stellen, kan misverstanden voorkomen en het draagvlak voor een PWO vergroten. Het verdient aanbeveling om ook de straal rondom de PWO waarin buurtbewoners per brief zijn geïnformeerd te vergroten. Daarnaast is een omgevingsoverleg wenselijk (waar de wijk­ verenigingen en BIZ-vereniging bij aansluiten) én een centraal en goed bereikbaar aanspreekpunt bij overlast.

2. Geef de politie meer handvatten om goed te kunnen handhaven Naast het gebrek aan capaciteit dat de politie aanvankelijk had, gaven agenten aan behoefte te hebben aan twee instrumenten: een snellere procedure voor gebiedsverboden en een convenant voor het soepeler uitwis­se­len van persoonsinformatie (zie hoofdstuk 4). De verwachting is dat dit de overlast in de buurt kan verminderen.

3. Verbeter de maaltijdvoorziening in de PWO Een ander belangrijk verbeterpunt voor de PWO zelf, is de kwaliteit van en variatie in het voedselaanbod. Er waren veel klachten van PWO-bewoners (en van een enkele professional) over het eten (zie hoofdstuk 3). Met name voor diabetespatiënten was het zoete beleg van boterhammen bij het ontbijt een probleem. Een gezond en gevarieerd voedselaanbod is van belang om aan te kunnen sterken en daarmee essentieel voor de herstelfunctie die de PWO voor dak- en thuisloze mensen heeft.

4. Vang waar mogelijk doelgroepen gescheiden op Een gescheiden opvang van doelgroepen met verschillende problematiek is wenselijk. Dit zorgt voor meer rust en overzicht binnen een opvangvoorziening. Dit is lastig te realiseren doordat veel dak- en thuisloze mensen te maken hebben met multiproblematiek. Om toch goed overzicht te behouden, geven professionals betrokken bij de organisatie aan dat een opvangvoorziening idealiter maximaal zestig opvangplekken heeft (zie hoofdstuk 2).

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

31

5. Zorg – naast de PWO – voor permanente opvang voor mensen met medische problematiek Er is behoefte aan een permanente opvang die het liefst het hele jaar open is voor mensen met een medische indicatie. In de PWO 2022/2023 waren opvallend veel somatische patiënten die medische zorg nodig hadden. De PWO was hier eigenlijk niet geschikt voor (zie hoofdstuk 2). Aanbevelingen lopen uiteen van 25 bedden en 5 extra noodbedden voor spoedgevallen, tot een opvang waarin voor 50 mensen plek is.

32

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

6 Achtergrond: de tweede versie van de permanente winteropvang Dit rapport is een evaluatie van de tweede versie van de permanente ­winteropvang voor dak- en thuisloze mensen in Den Haag. Onderzoekers van GGD Haaglanden evalueerden eerder de allereerste versie van de PWO (open in de winter van 2021/2022). De verbeterpunten die daaruit naar voren kwamen, zijn meegenomen in de opzet van de (tweede) PWO 2022/2023.

Voorgeschiedenis permanente winteropvang Van 1 november 2022 tot en met 31 maart 2023 is de permanente winteropvang (PWO) open geweest aan de Sportlaan, in het voormalige HagaZiekenhuis in Den Haag. Dit is het tweede jaar op rij dat de stad een soort­gelijke permanente winteropvang had. In de winterperiode van 2021/2022 was de PWO gevestigd in de Lozerhof, een voormalig verpleeghuis aan de Randveen. De PWO in de Lozerhof was de eerste 24-uurs winteropvang in Den Haag. De evaluatie van die eerste PWO is te vinden in het rapport ‘Permanente winteropvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag’ (2), opgesteld door de afdeling Epidemiologie van GGD Haaglanden. Deze GGD-afdeling is opnieuw door de gemeente Den Haag gevraagd om het tweede versie van de PWO te evalueren. Daarvoor brachten de onderzoekers in kaart hoe de PWO-bewonersgroep eruit zag. Ook onder­ zochten ze de succes- en verbeterpunten voor deze versie van de PWO. Het huidige rapport beantwoordt deze vragen door de overkoepelende vraag te stellen: wat kunnen we leren van de PWO op de Sportlaan? De PWO is een aanvulling op bestaande vormen van opvang, met name op de winterkoudeopvang (WKO). In de WKO kunnen dak- en thuisloze mensen alleen ’s nachts terecht en alleen tussen 1 november en 1 april als de (verwachte) gevoelstemperatuur 0 ⁰C of lager is.

Naast de WKO is er het hele jaar door een reguliere nachtopvang waar dak- en thuisloze mensen uitsluitend kunnen overnachten, ongeacht de weers­omstandig­ heden. In tabel 3 zijn de karakteristieken van de verschillende opvangvoorzieningen uiteengezet. Tabel 3 Bestaande opvang in Den Haag en de bijbehorende karakteristieken. PWO Geopend tussen 18:00 en 8:00 24 uur per dag geopend

x

Rechthebbende mensen

x

Nachtopvang

WKO

x

x

x

x

Niet-rechthebbende mensen Regiobinding

x x

Eigen bijdrage Geen kosten voor cliënten

x* x

Meerpersoonskamer Kleinschalig/ een- of tweepersoonskamers

x x*

x

x

x

x

* Normaliter moeten mensen een kleine bijdrage leveren voor een verblijf op de nachtopvang. Echter omdat de PWO en WKO geen bijdrage vragen is er besloten om in de winterperiode ook geen eigen bijdrage te vragen voor de nachtopvang.

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

33

De opzet van de permanente winteropvang 2022/2023 Een van de plannen in het coalitieakkoord van de gemeente Den Haag was om de PWO voort te zetten en hier een structurele locatie voor te vinden (3). In de aanloop naar de winter 2022/2023 was deze locatie nog niet gevonden. De PWO kwam op een tijdelijke locatie: het voormalige HagaZiekenhuis (Juliana Kinderziekenhuis) aan de Sportlaan, in de Vogelwijk. Er was hier plek voor 120 Haagse dak- en thuisloze mensen. De setting was wederom kleinschalig, met een- of tweepersoonskamers. De permanente winteropvang had de volgende kenmerken: • 24-uursopvang: de PWO-bewoners hoefden ‘s ochtends de locatie niet te verlaten (zoals wel het geval is bij de nachtopvang), maar mochten indien gewenst de hele dag blijven • Alleen toegankelijk voor mensen met een regiobinding • Alleen rechthebbende mensen (met enkele uitzonderingen)7 De PWO is bedoeld voor ‘feitelijk dakloze mensen’ in Den Haag. Feitelijk daklozen zijn mensen zonder vaste verblijfplaats die: op straat of in een andere openbare ruimte leven; kortdurend gebruikmaken van de nachtopvang of andere laagdrempelige opvang; of op niet-structurele basis bij familie, vrienden of kennissen slapen (6). Er is besloten om dit jaar enkel rechthebbende mensen (met uitzondering van enkele kwetsbare mensen) toe te laten tot de PWO.

In het evaluatierapport van 2022 werd benoemd dat de opties voor niet-rechthebbende mensen gelimiteerd zijn (3). Dit is een maatschappelijk probleem dat verder gaat dan de bevoegdheid van de gemeente Den Haag. De gemeente wilde de PWO onder andere een transitiefunctie geven. Een transitiefunctie is eigenlijk alleen een optie voor rechthebbende mensen: alleen zij kunnen doorstromen naar voorzieningen die hen voorbereiden op meer zelfstandigheid. Niet-rechthebbende mensen hebben soms wel de keuze terug te keren naar werk of land van herkomst, wat is op te vatten als een transitie, maar in de kern hebben zij weinig opties. Zij kunnen niet duurzaam doorstromen naar andere voorzieningen. Mede hierom is besloten om dit jaar enkel rechthebbende mensen toe te laten tot de PWO. Niet-rechthebbende mensen konden daarom dit jaar alleen terecht op de winterkoudeopvang.

Inrichting van de permanente winteropvang 2022/2023 De PWO aan de Sportlaan had een entree die wat lager lag dan het straatniveau. De ruimte voor de ingang was aangewezen voor dak- en thuisloze mensen die wilden drinken en roken. Bij binnenkomst was er een centrale hal met een registratiebalie bemenst door personeel van het Leger des Heils Het gebouw was open, licht en groot. Op de begane grond was een vleugel met kamers voor vrouwen, een kledingwinkeltje, een eetruimte en een keuken. Verder was er een kantoor van het Daklozenloket, een kantoor van het Leger des Heils en een kantoor van de beveiliging (alle drie aan de centrale hal). Daarnaast waren er spreekkamers voor straatverpleegkundigen, de straatdokter en Brijder (verslavingszorg). Er was capaciteit voor 120 bewoners. Vanuit de centrale hal was er een trap naar boven naar de kamers van de mannen. Elke kamer had stromend water. Op de tweede verdieping waren een doucheblok en toiletten te vinden. Op de derde verdieping waren privédouches en -toiletten. Andere gedeeltes hadden op de gang een toilet. Er waren duidelijke richtlijnen en taken waaraan iedereen zich hield. Elke dag was er één verantwoordelijke/ coördinator die herkenbaar was door een jasje te dragen. Het was duidelijk voor welke bewoner iemand aanspreekpunt was.

7 Uitzonderingen waren: kwetsbare dakloze mensen uit EU-lidstaten met een fysieke zorgvraag of ter overbrugging naar onderdak elders.

34

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

Bezetting van de permanente winteropvang 2022/2023 Het aantal plekken in de PWO is dit jaar teruggeschroefd van 160 (vorig jaar) naar 120. Professionals gaven aan dat er voorkeur is voor een opvang met minder bewoners. Dit maakt een opvang overzichtelijk en geeft financiële voordelen. Een capaciteit van 120 is nog steeds vrij groot, maar daarvoor is gekozen omdat de Sportlaan een geschikte locatie was om meer mensen te plaatsen. Onderstaande figuur geeft de bezetting van de PWO per dag weer in de periode tussen 1 november 2022 tot en met 31 maart 2023.

Bezetting en capaciteit per dag 140 120 100 80 60 40 20 0 1 november 2022

1 december 2022

1 januari 2023

1 februari 2023

Bezetting per dag

1 maart 2023

Capaciteit

Figuur 2 Bezetting en capaciteit van de permanente winteropvang

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

35

Bijlage 1 Onderzoeksmethode Onderzoeksvraag en -doelen Het doel van het onderzoek was inzicht verkrijgen in de succes- en verbeterpunten van deze tweede versie van de permanente winteropvang (PWO), dit keer gevestigd aan de Sportlaan. Daarnaast had dit onderzoek als doel om dieper in te gaan op de samenstelling van de groep die verbleef in de permanente winteropvang 2022/2023. De inzichten uit dit onderzoek zullen bijdragen aan het verbeteren van de PWO in de komende jaren. Dit onderzoek sluit daarmee direct aan bij het onderzoek naar de eerste versie van de PWO in de winter van 2021/2022 (2). Daarnaast is het gelieerd aan eerdere onderzoeken van de afdeling Epidemiologie van de GGD Haaglanden naar opvangvormen voor dak- en thuisloze mensen in Den Haag (7) (8). De resultaten van deze onderzoeken samen kunnen dienen om beslissingen te nemen over de bredere aanpak van kleinschalige, 24-uursopvang in Den Haag. De opdrachtgever voor het uitvoeren van dit onderzoek is de gemeente Den Haag (Ariedick Schoorl en Nanda Lamme).

Onderzoeksvragen Hoofdvraag: Wat kunnen we leren van de PWO op de Sportlaan? Om vast te stellen wat er geleerd kan worden van deze PWO, beantwoordt dit onderzoek de volgende deelvragen: 1. Wat zijn de succesfactoren en verbeterpunten van de PWO, zowel voor professionals als bewoners? 2. Waarom verblijven mensen meerdere opeenvolgende jaren in de permanente winteropvang? 3. Welke subgroepen zijn er te onderscheiden? 4. Hoe is de permanente winteropvang op de Sportlaan opgezet en georganiseerd? 5. In welke mate zijn de aanbevelingen uit het eerste evaluatieonderzoek overgenomen in de permanente winteropvang aan de Sportlaan? 6. Wat zijn ervaringen van de direct en indirect betrokkenen met deze opvang? Sub thema’s: • Leefbaarheid buurt (woonomgeving en winkelstraat) • Veiligheid/overlast • Welzijn bewoners PWO 7. Wat zijn aanbevelingen voor een eventuele permanente winteropvang 2023/2024?

Onderzoeksopzet Voor het beantwoorden van de onderzoeksvraag zijn zowel kwalitatieve als kwantitatieve onderzoeksmethoden gebruikt. Door met zowel PWO-bewoners als professionals betrokken bij de opvang in gesprek te gaan, streefden de onderzoekers ernaar een zo compleet mogelijk beeld te schetsen van deze versie van de PWO. Specifiek voerden zij de volgende onderzoeksactiviteiten uit: 1. Interviews met directe of indirecte stakeholders 2. Interviews met bewoners van de PWO 3. Analyse van registratiedata: deze data zijn afkomstig van het Haags straatteam en de politie

36

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

Uitvoering onderzoek Kwalitatieve gegevens – interviews PWO-bewoners en stakeholders Er zijn semigestructureerde, individuele interviews afgenomen met 38 PWO-bewoners. Daarnaast zijn er semigestructureerde, individuele interviews gehouden met direct of indirect betrokkenen bij de PWO. Een onderzoeker van de afdeling Epidemiologie van de GGD Haaglanden nam de interviews af. Er zijn 13 interviews gehouden waarbij is gesproken met 16 professionals uit 13 verschillende afdelingen en organisaties: • • • • • • •

Wijkvereniging Vogelwijk Wijkvereniging Bomenbuurt Supermarkt Fahrenheitstraat HWW zorg Stadsdeel Segbroek Gemeente Den Haag BIZ-vereniging Fahrenheit Straatconsulaat

• • • • • •

Wereldhuis Brijder Afdeling Veiligheid Gemeente Den Haag Politie locatie Fahrenheitstraat Haags straatteam Leger des Heils

De interviews hebben informatie opgeleverd over: • Inrichting/opzet van de permanente winteropvang: inrichting, toelating, ondersteuning, overlast • Bewoners in de opvang: hun kenmerken, welzijn, zorgvraag, door- en uitstroom • Betrokken partijen en samenwerking in de keten • Permanente winteropvang in de toekomst/alternatieven

Kwantitatieve gegevens – registratiegegevens Via het Haags straatteam en de politie is ook kwantitatieve informatie verkregen over het verblijf van de cliënten in de PWO. Het gaat hierbij om informatie over de groep binnen de PWO, cijfers over incidenten en bekeuringen, de lengte van het verblijf, en de door- en uitstroom. Het Haags straatteam leverde de volgende geanonimiseerde gegevens aan: • Bezetting en verblijfsduur • Aantal unieke personen • Doelgroep binnen: geslacht, leeftijd, duur verblijf, welk traject, uitstroom De politie leverde de volgende geanonimiseerde gegevens aan over stadsdeel Segbroek: • Overzicht incidenten • Overzicht bekeuringen

Analyses De interviews werden opgenomen met opnameapparatuur (telefoon of Microsoft Teams) en zijn na afloop woordelijk uitgewerkt in Microsoft Word. De onderzoekers analyseerden de transcripties vervolgens per topic met behulp van een overzichtsschema in Excel. Ze hanteerden daarbij een coderingssysteem dat een overzicht opleverde van wat iedere respondent heeft gezegd op topic-niveau. De analyse van de aangeleverde kwantitatieve data werd uitgevoerd met Excel.

Privacy De respondenten van de interviews hebben voorafgaand aan het interview toestemming gegeven voor deelname aan het onderzoek, voor het opnemen van het interview en voor het anoniem verwerken van uitspraken in de rapportage. Namen van medewerkers betrokken bij het onderzoek zijn geanonimiseerd: het gaat om de instelling, niet om de persoon. Transcripten van de interviews zijn anoniem opgeslagen op een beveiligde server in een map waartoe alleen de betrokken onderzoekers toegang hebben. De aangeleverde informatie van het Haags straatteam en de politie is in zoverre geanonimiseerd dat de data niet tot personen herleidbaar zijn. Ook deze gegevens zijn opgeslagen op een beveiligde server in een map alleen toegankelijk voor de betrokken onderzoekers.

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

37

Bijlage 2 B  ewoners van de permanente winteropvang 2022/2023 Zoals hoofdstuk 6 (Achtergrond) laat zien, is dit jaar een nieuw toegangscriterium gehanteerd: alleen recht­hebbende mensen werden toegelaten in de PWO. Dit zijn mensen die in aanmerking komen voor opvang volgens de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) (9). Een uitzondering werd gemaakt voor nietrechthebbende kwetsbare mensen die door Stichting Barka werden begeleid. Afgezien van deze uitzonderingen konden niet-rechthebbende mensen dit jaar alleen in de winterkoudeopvang (WKO) terecht.

Beeldschets bewoners Dit jaar was er voornamelijk sprake van al bij de hulpverlening bekende personen, er zijn weinig nieuwe mensen in beeld gekomen. Van de 204 mensen die binnen zijn geweest, stonden er volgens het Haags straatteam maximaal 5 mensen niet al in het registratiesysteem. Er zijn interviews afgenomen met 38 PWO-bewoners. Hiervan gaf 29 procent aan in de eerdere PWO (in de Lozerhof in de winter van 2021/2022) te hebben verbleven. De helft van de bewoners (53 procent) maakt naast de PWO ook gebruik van andere opvangvoorzieningen in Den Haag. Een groot deel (79 procent) heeft sociale contacten in Den Haag, hiervan is bijna de helft (47 procent) tevreden met deze contacten. In totaal verbleven er 168 mannen en 36 vrouwen. Het aantal vrouwen is licht gestegen in vergelijking met de eerste PWO (van 13.6 procent in 2021/2022 naar 18.6 procent in 2022/2023). Veel bewoners blijven gemiddeld 2 maanden in de PWO, er was een ‘harde kern’ die de volledige 5 maanden volmaakten. De leeftijd varieert van 21 jaar tot 80 jaar (8 personen zijn 65 jaar of ouder), de gemiddelde leeftijd van bewoners is 43 jaar. Bij mannen is de gemiddelde leeftijd 43.4 jaar, bij vrouwen is dit 41.5 jaar.

man (n=168) μ 43.4 jaar

vrouw (n=36) μ 41.5 jaar

Er waren verschillende subgroepen te onderscheiden onder de PWO-bewoners: somatische patiënten, psychiatrische patiënten, buitenslapers en vrouwen. De meeste vrouwen hadden te maken met multi­ problematiek en hadden veel heftig dingen meegemaakt. Hierdoor konden zij vaak niet met anderen op een kamer geplaatst worden. Het viel het Haags straatteam op dat er in deze tweede versie van de PWO meer jonge mensen verbleven dan in de eerste versie. Er waren 15 PWO-bewoners in de leeftijd van 21 t/m 25 jaar en 17 PWO-bewoners in de leeftijd van 26 t/m 30 jaar. Op voorhand probeerden hulpverleners jonge mensen (t/m de leeftijd van 24 jaar) zo veel mogelijk ergens anders te plaatsen, om te voorkomen dat ze mee worden getrokken in de dakloosheid. Voor een aantal is dat niet gelukt. Met meerdere van deze jongvolwassenen die toch werden opgenomen zorgde ‘haantjesgedrag’ voor onrust. Het traject van de PWO werkte goed voor de groep zorgmijdende bewoners. Waar zij bij andere opvang­ voorzieningen veel verplichtingen hadden, waren die er in de PWO niet. Dit zorgt ervoor dat bewoners vrijwillig een traject in konden en er dan ook meer gemotiveerd en klaar voor waren. Ten opzichte van andere opvanglocaties waren er binnen de permanente winteropvang ook minder regels. Dit leidde ertoe dat bewoners vrijheid ervaarden, wat zij positief beoordeelden.

Dit komt mede doordat er gedronken en gebruikt mocht worden op locatie (buiten in de aangewezen ‘gebruikersruimte’, overdag).

38

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

Gezondheid bewoners De periode dat dak- en thuisloze mensen in de PWO verbleven had invloed op hun welzijn. Ten eerste was de PWO voor bewoners een plek om tot rust te komen, om te herstellen en aan te sterken. In tegenstelling tot sommige andere locaties, bood de PWO door zijn 24-uurs aard, ook de mogelijkheid om ’s ochtends wat langer uit te slapen in plaats van te moeten vertrekken. Hiernaast kregen bewoners regelmaat in hun eten en drinken, wat bijvoorbeeld effect had op de bewoners die met diabetes binnenkwamen. Zij hebben vaak een te hoge bloeddruk en hierbij gevolgen als diabetische voeten, slechte ogen en hartklachten. Doordat zorg­ verleners vaak aanwezig en zichtbaar waren wonnen zij vertrouwen van PWO-bewoners. Hierdoor stonden zij meer open om medische zorg te ontvangen.

“

“Het waren natuurlijk ook allemaal zorgmijders en nu kennen ze - Ik ken er echt bijzonder veel en nu als mijn autootje er al aan komt, gaat het al zwaaien. Maar in het begin moesten ze helemaal niets van me hebben, want die dachten, daar hebben we er weer zo een, die gaat zich met ons bemoeien en, maar nu, je moet echt hun vertrouwen winnen en zo’n PWO is daar natuurlijk ook heel geschikt voor als je daar dagelijks komt. Ze zien je hoofd en je maakt eens een praatje.” – Verpleegkundige, HWW zorg

De gezondheid, zoals bewoners die zelf ervaarden, is weergegeven in figuur 3. Van de 38 geïnterviewde PWO-bewoners voelde 63 procent zich gezond. Daarnaast gaf 74 procent aan (wel eens) te roken, 42 procent (soms) alcohol te drinken en 42 procent (soms) drugs te gebruiken. Sinds het verblijf in de PWO heeft 66 procent van de bewoners zorg ontvangen. Hiernaast heeft 42 procent een ziekte of langdurige aandoening en gebruikt 39 procent medicatie. Psychiatrische aandoeningen onder bewoners bestonden uit psychoses, schizofrenie, verslaving en andere persoonlijkheidsproblematiek.

“

“…wel een aantal schizofrene mensen. Heel psychotisch. Mensen echt met een psychotische aanleg of in ieder geval psychotische episodes, of dat nou vanuit de psychiatrie is gekomen of vanuit drugsgebruik. Maar we hebben veel psychoses gezien.” – Haags straatteam

Gezondheid PWO-bewoners 24 (63%)

Voelen zich gezond

28 (74%)

Roken (wel eens) Drinken (soms) alcohol

16 (42%)

Gebruiken (soms) drugs

16 (42%) 25 (66%)

Zorg ontvangen sinds verblijf in PWO Ziekte of langdurige aandoening

16 (42%) 15 (39%)

Medicatie gebruik 0

5

10

15

20

25

30

Aantal personen (%)

Figuur 3 Gezondheid geïnterviewde PWO-bewoners (n=38)

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

39

Trajecten Veel bewoners (64 in totaal) hebben op vrijwillige basis professionele hulpverlening gehad tijdens hun verblijf in de PWO, onder andere van Brijder, Parnassia en Reclassering. Tabel 4 geeft hierover meer informatie. Maatwerkarrangement (MWA) is een indicator voor (de intensiteit van) de ondersteuning die de cliënten ontvingen. De arrangementen zijn bedoeld voor inwoners die (tijdelijk) niet de regie over hun eigen leven kunnen voeren. In totaal zijn voor 27 personen MWA’s uitgeschreven gedurende de periode van de PWO. In totaal hebben 41 bewoners gebruik gemaakt van voorliggende voorzieningen. Onder voorliggende voorzieningen vallen onder andere Barka en casus/jongerenregisseurs van de gemeente. Er zijn 44 bewoners die geen traject hebben gevolgd; op het moment dat zij in de PWO verbleven was er geen actieve begeleiding, maar in een aantal gevallen was dit wel in aanvraag. In totaal waren er 14 bewoners die zelf aangaven geen behoefte te hebben aan een hulpverlening of begeleiding. Er waren 14 personen voor wie meerdere keren is geprobeerd begeleiding of hulpverlening op te starten, maar dit leidde in het afgelopen jaar niet tot deelname van de bewoner. Tabel 4 Trajecten PWO-bewoners (n=204) Traject

Aantal personen

Professionele hulpverlening Voorliggende voorzieningen Maatwerkarrangement Geen (eventueel in aanvraag) Niet mogelijk Geen behoefte

64 41 27 44 14 14

Uit- en doorstroom Bewoners hebben verschillende redenen voor hun vertrek uit de PWO, weergegeven in figuur 4. De meeste bewoners vertrekken vanwege doorstroom naar een andere opvang of woning. Het sluiten van de PWO is de tweede voornaamste reden voor vertrek. Er zijn 15 bewoners uit beeld verdwenen en 14 bewoners zijn vetrokken door een incident. Daarnaast zijn er 10 bewoners zelf weggegaan en 7 bewoners in detentie gegaan.

Reden vertrek Buitenland* Detentie Doorstroom Einde PWO Incident Bleek niet-rechthebbend* Remigratie* Schorsing* Uit beeld Zelf weggegaan

7 77 74 14

15 10 0

10

20

30

40

50

60

Aantal personen (n=204)

70

80

90

* Om herleidbaarheid van individuele personen te voorkomen worden enkel de aantallen van 7 of meer weergegeven.

Figuur 4 Reden vertrek uit PWO (n=204) Van de 204 bewoners die in de PWO verbleven, zijn er 84 positief ‘doorgestroomd’, dat wil zeggen naar een voorziening die een dak boven het hoofd biedt. Voor de overige 120 PWO-bewoners is nog geen constructieve oplossing gevonden, zij zijn waarschijnlijk terug op straat of in hun netwerk belandt. Van 136 PWO-bewoners zijn geregistreerde gegevens over waar zij terecht zijn gekomen, dit is weergegeven in Tabel 5.

40

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

Tabel 5 Uit- en doorstroom bewoners Uit- en doorstroom

Aantal personen (N=136)

Maatschappelijk opvang Beschermd wonen Wonen met begeleiding Hotel Verslavingszorg Detentie Eigen woning Netwerk Nachtopvang Remigratie Straat Uit beeld Vertrokken Woonproject Nazorg Onbekend

23 n<7* n<7* 10 n<7* n<7* 9 n<7* 23 n<7* 7 11 n<7* n<7* 8

* Om herleidbaarheid van individuele personen te voorkomen worden enkel de aantallen van 7 of meer weergegeven.

Het valt op dat dak- en thuisloze mensen twee jaren opeenvolgend terugkomen naar de PWO. Er is geen eenduidige verklaring voor hoe het komt dat deze groep niet lijkt door te stromen en terugkomt. Een deel van hen kiest er bewust voor om op straat te leven en neemt niet deel aan een traject om door te stromen. Professionals geven aan dat de mensen die niet doorstromen, maar dat wel willen, vaak vastlopen en terugvallen in het huidige systeem. Wachtlijsten voor een eigen of begeleide woonplek zijn lang. Daarnaast zijn er vaak strenge regels aan gebonden. Veel mensen in het daklozensysteem hebben een behoorlijke rugzak waardoor een terugval in ‘oud’ gedrag of middelengebruik haast onvermijdelijk is. Dit leidt vaak tot schorsing of beëindiging van hun woonsituatie of traject. Daardoor komen ze opnieuw op straat terecht en kloppen vervolgens weer aan bij het Daklozenloket, om het traject waar ze net doorheen zijn geweest van voor en af aan te starten (inclusief de lange wachttijden). Daarnaast moet er ook rekening mee gehouden worden dat er tot de laatste week instroom is geweest in de PWO. Hoe later iemand binnenkomt, hoe minder tijd er is om een vervolg stap te regelen vóór sluiting van de PWO. In deze cijfers van doorstroming zijn alleen de mensen meegenomen die vanuit de PWO ander onderdak hebben gevonden. Dit gaat om 84 PWO-bewoners.

Nader ingezoomd op de succesfactoren volgens PWO-bewoners Op de vraag waarom mensen gekozen hebben voor een verblijf in de PWO, of wat ze prettig vonden aan de PWO, gaf een deel van de mensen als antwoord dat het beter is dan buiten te moeten verblijven. Het hebben van een dak boven je hoofd was dusdanig belangrijk. Bewoners gaven aan dat de aanwezigheid van sloten op de deuren van de kamers een succesfactor was dit jaar, net als de mogelijkheid de eigen was te doen door de aanwezigheid van wasmachines. De PWO bood ook (een gevoel van) veiligheid voor bewoners, mede door de kamerdeurensloten. Ook vrouwen gaven aan dat zij zich veilig voelden op de PWO en dat er naar hen werd omgekeken.

“

“Hier is het menselijk. Niet allemaal, maar ik heb mijn mondje bij me. Hier komen ze [personeel] vragen hoe het gaat als ik de hele dag zit te gamen en ze zien dat het niet goed gaan. Ik praat voor mezelf, maar ik word goed in de gaten gehouden. De beveiligers vragen of ik last heb van de mannen. […] Het is hier top. Ik voel me beschermd, ik heb nog nooit zo’n opvang meegemaakt. Ik voel me veilig. Ook mensen van hierbinnen beschermen je buiten. De medewerkers zijn top.” – PWO-bewoner, vrouw, 25 jaar “Ik ben een dankbaar mens dat dit er is. Je kan gaan klagen. Tuurlijk zijn er dingen, het eten, soms is het vies en zijn de wc’s verstopt. Maar wat heb ik te klagen, anders stond ik op straat.” – PWO-bewoner, vrouw, 53 jaar

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

41

Verbeterpunten volgens PWO-bewoners Voeding Uit de gesprekken met bewoners kwamen veel klachten over het eten naar voren. De helft van de gesproken bewoners (n=19) uitte zich negatief over het eten. Slechts 11 van de 38 gesproken bewoners is van mening dat ze op de PWO toegang hadden tot gezond eten. Mensen vulden het eten zelf aan vanuit hun uitkering of kozen ervoor helemaal geen eten van de PWO te gebruiken en alles zelf te kopen. Veel mensen uitten hun ongenoegen over de maaltijden. Ze gaven bijvoorbeeld aan dat zij door het eten buikklachten ervoeren. Daarnaast hebben verschillende mensen die vanaf het begin in de PWO verbleven, aangegeven dat het eten gaandeweg minder goed is geworden. Tot slot misten bewoners een eigen plek om eten gekoeld te bewaren, bijvoorbeeld een plek in de koelkast.

“

“Als je hier eet moet je rennen naar het toilet.” – PWO-bewoner, 68 jaar, man

Personeel Bewoners gaven complimenten over het personeel en gaven aan dat de personeelsleden een goede sfeer creëerden.

“

“Personeel heeft plezier in hun werk” – PWO-bewoner, 50 jaar, man

Anderzijds waren er ook bewoners die vonden dat het (begeleidend) personeel niet veel tijd had om met bewoners in gesprek te gaan en ze te begeleiden. Er is één bewoner geweest die aangaf dat wie lastig was of met dingen zat, veel aandacht kreeg, maar dat die aandacht afnam zodra iemand bijvoorbeeld was afgekickt. Dat zorgde volgens deze bewoner voor terugvallen. Ook waren er negatieve signalen over ‘met twee maten meten’ en geldbejag. Een aantal bewoners ervoer de omgang met de beveiliging als onprettig. Zo zouden bewoners behandeld worden als kleine kinderen en werden de vrouwen een tijd verzocht eerder naar hun kamer te gaan dan de mannen (dit is later opgeheven). Ook een avondtelling werd als ‘gek’ ervaren.

Sanitair Bewoners gaven aan dat het sanitair ‘verkeerd’ of ‘anders’ gebruikt werd door andere bewoners, waardoor de toiletten vaak vies waren. Hier staat tegenover dat er ook complimenten zijn gegeven dat het sanitair en de PWO netjes werden gehouden. Er was geen zeep in de toiletten en dit werd als een gemis ervaren.

Gemixte doelgroep In totaal verbleven 204 personen in de PWO, met allemaal een verschillende achtergrond. Deze mix is door veel bewoners als onprettig ervaren. Zo werd er door PWO-bewoners gesuggereerd dat het fijn zou zijn (geweest) als bewoners met psychische problemen gescheiden werden opgevangen van bewoners zonder deze problematiek, omdat de eerste groep overlast zou geven. Er zijn ook bewoners die overlast ervoeren van mensen die dronken en gebruikten – en dat dus ook liever anders zou zien.

42

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

> Referenties 1. Den Haag. Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Voor een stad die tegen een stootje kan’. Den Haag, 2022. 2. Pomeren T van, Maat R, Dijk A van, Meer R van der. Permanente winteropvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag. Den Haag, juli 2022. 3. RIS313366. De realisatie van de Permanente winteropvang (PWO) en de locatie van de Winterkouderegeling (WKR) 2022/2023. 12-10-2022. 4. Den Haag geeft thuis. Beleidskader aanpak dakloosheid 2023-2030. Juli 2023. 5. Wolf J, Jansen C. Krachtwerk Basismethodiek in de vrouwenopvang. Nijmegen: ImpulsOnderzoekscentrum maatschappelijke zorg. 2011. 6. Wolf J, Zwikker M, Nicholas S, van Bakel H, Reinking D. Op achterstand. Een onderzoek naar mensen in de marge van Den Haag. Utrecht: Trimbos-Instituut. 2002. 7. Ligtenberg W, Maat R, Dijk A van, Meer R van der. Opvang van dak- en thuislozen in Haagse hotels. Wat valt te leren van kleinschalige 24-uursopvang ten tijde van de coronacrisis? GGD Haaglanden, 2021. 8. Maat R, Ligtenberg W, Meer R van der. Evaluatie dak- en thuislozenopvang Sportlaan. Onderzoek naar ervaringen van cliënten, professionals en buurtbewoners en de uitstroom van cliënten. GGD Haaglanden, 2021. 9. Wet Maatschappelijke ondersteuning 2015. artikel 1.2.1. 10. Rijksoverheid. Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een Thuis. 30-11-2022.

Permanente winter­opvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

43

Colofon Dit rapport is een uitgave van: GGD Haaglanden Productgroep Epidemiologie en Gezondheidsbevordering Afdeling Epidemiologie Postbus 16130 2500 BC Den Haag Tel: 070-3537266 Email: Overname van gegevens is toegestaan, mits voorzien vanduidelijke bronvermelding

Auteurs:

Den Haag, september 2023

Bijlage 4 GGDH Rapportage PWO 2024

Permanente winteropvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag Hoe ging het in de derde winter?

Den Haag, Juni 2024 Met dank aan allen die dit onderzoek mede mogelijk gemaakt hebben: de gesproken PWO-bewoners, het Haags straatteam (Daklozenloket), het Leger des Heils, International Security Agency, Haagse Wijk- en Woonzorg, politie locatie Segbroek, Wijkvereniging Vogelbuurt, Wijkvereniging Bomenbuurt, Brijder, Parnassia, SHG Gezondheidscentrum Vaillantplein, Straatconsulaat, BIZ-vereniging de Fahrenheit, het Wereldhuis, Francissen Communicatie, Haagsblauw en de gemeente Den Haag.

Permanente winteropvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

2

Inhoudsopgave Conclusie: lessen uit eerdere jaren verbeterden de permanente winteropvang – al gaat nog niet álles goed.................................................................................................................4 1 Meer maatregelen in de buurt leidde tot minder ervaren overlast....................................6 2 Betere en tijdige communicatie leidde tot meer draagvlak in de buurt.......................... 12 3 Verbeterde opzet van voorziening bracht intern rust en duidelijkheid............................ 16 4 Niet alles gaat goed: overlast in december, informatie-uitwisseling en dak- en thuisloze mensen zijn vaker ziek .............................................................................. 22 5

Wensen van stakeholders........................................................................................................ 29

6

Achtergrond van dit onderzoek............................................................................................... 31

Bijlage 1: Onderzoeksmethode........................................................................................................ 34 Bijlage 2: Bewoners van de permanente winteropvang 2023/2024......................................... 37 Referenties.......................................................................................................................................... 41

Permanente winteropvang van dak- en thuisloze mensen in Den Haag

3

Conclusie: lessen uit eerdere jaren verbeterden de permanente winteropvang – al gaat nog niet álles goed De permanente winteropvang (PWO) voor dak- en thuisloze mensen in Den Haag is afgelopen winter voor de derde keer op rij georganiseerd. Het gaat om een tijdelijke uitbreiding van het bestaande maatschappelijke opvangaanbod. Het is daarmee een tijdelijk aanbod naast onder meer nachtopvang, permanente 24-uurs­ voorzieningen en winterkoudeopvang. De PWO biedt 24 uur per dag een verblijfplaats aan rechthebbende daken thuisloze mensen*, van 1 november tot en met 2 april (dit jaar langer open door Pasen). Het is de tweede keer dat de PWO zich in het voormalig Juliana Kinderziekenhuis (Hagaziekenhuis) aan de Sportlaan vestigde, net als in de winter van 2022/2023. De meerwaarde van de PWO is eerder aangetoond, mede door de afdeling Epidemiologie en Beleidsadvies van de GGD Haaglanden: de PWO vormt een laagdrempelige voorziening waar dak- en thuisloze mensen gedurende de wintermaanden 24 uur per dag onderdak hebben (1,2). Ook dit jaar heeft de afdeling Epidemiologie en Beleidsadvies onderzocht wat er goed ging (in vergelijking met de vorige winter) en wat er beter kan. Om dit in kaart te brengen, spraken onderzoekers met zowel PWObewoners als met andere betrokkenen bij deze versie van de PWO (zie bijlage 1 voor de precieze onderzoeks­ vragen en opzet).

Geleerde lessen toegepast: meer aandacht voor overlast, communicatie, opzet en faciliteiten Uit het onderzoek constateren we dat in deze versie van de permanente winteropvang een aantal eerder geleerde lessen zijn toegepast. Er is dus sprake van lerend vermogen. In de eerste plaats was er afgelopen winter meer inzet op het verminderen van de overlast in de omgeving (bedelen, winkeldiefstal, openbare dronkenschap, agressief gedrag) door de bewoners van de voorziening. Deze aandacht leidde uiteindelijk – vanaf eind december – tot maatregelen die ervoor zorgden dat de buurt minder overlast ervoer dan in voorgaande jaren, ondanks dat cijfers van de politie dit beeld niet bevestigen. Ook droeg de inzet van hosts na de woelige decemberperiode bij aan een gevoel van veiligheid. In de tweede plaats was er betere communica­ tie met de buurt, voornamelijk door het maandelijkse omgevingsoverleg en doordat het duidelijker was dan voorheen bij wie omwonenden en winkeliers terecht konden voor welk type overlast. Dat zorgde voor meer draagvlak voor de opvangvoorziening. Tot slot waren de interne processen en samenwerking tussen stakeholders in de (organisatie van) de PWO verbeterd. Zo was een deel van de faciliteiten beter dan in eerdere jaren, onder andere waren de ruimtes voor hulpverleners verbeterd en PWO-bewoners konden sneller starten met dagbesteding.

Dat bracht meer rust voor dak- en thuisloze mensen én voor hulpverleners.

Wat kan beter: overlast rondom feestdagen in december, informatie-uitwisseling en medische zorgverlening PWO-bewoners Dat neemt niet weg dat er ook dingen beter kunnen. Uit het onderzoek komt naar voren dat de meeste overlast in de buurt werd ervaren in december. Vooral rondom de feestdagen werden er incidenten ervaren, waarbij de winkeliers zich onvoldoende gehoord voelden. Daarnaast blijft de informatie-uitwisseling tussen de PWO en politie een lastig punt. Vanwege veiligheidsoverwegingen is dit wenselijk, maar door privacy en juridische belemmeringen is dit in de praktijk lastig. Hulpverleners maken zich daarnaast zorgen om de toename in somatische problematiek die zij constateren onder de PWO-bewoners. Problemen komen bij deze doelgroep laat in beeld en het is lastig zicht te houden op hun behandeltraject wanneer de PWO sluit.