RIS319799 Bijlage 1. Programmabegroting 2025-2028

• •

•

•

Op programma 3: Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie is een investeringsbedrag toegevoegd van in totaal € 32,4 mln. voor verduurzaming planmatige onderhoud. De extra middelen zullen o.a. gebruikt worden voor het verduurzamen van de Fokker Terminal. Op programma 9: Buitenruimte is het investeringskrediet voor de kademuren in de Binkhorst verhoogd met € 30,7 mln. als gevolg van veroudering. Voor het vergroenen van Carnegieplein is een investering van € 2,5 mln. toegevoegd. Daarnaast worden binnen het programma zoals toegelicht in de voorjaarsnota de vrijvallende kapitaallasten conform de afspraak uit de begroting 2024 ingezet voor de dekking van de kadermuur bij de Trekvlietkade (Binckhorst) en de kostenoverschrijdingen van een aantal MJPK 3-projecten, mits veroorzaakt door de inflatie. Tot slot zijn middelen vanuit programma 9 ingezet voor het herinrichten van de Bomenbuurt (€ 7 mln.) (RIS317440), het verhogen van MJPK-4 (€ 4,4 mln.) en is € 9,8 mln. vanuit de vrijval Zwolsestraat ingezet voor de overkluizing Grotiusplaats (RIS318696). Op programma 12: Mobiliteit is het investeringskrediet voor de invoering mobiliteitshubs Zuidwest verhoogd met € 11,5 mln. Dit is voor € 7,2 mln. gedekt met middelen uit het budgettair kader en voor € 4,3 mln. met bijdragen vanuit het Rijk.

Daarnaast wordt het investeringskrediet voor de ongelijkvloerse kruising Erasmusweg-Lozerlaan met € 2 mln. en het investeringskrediet voor de tramlijnen 6 en 12 met € 4 mln. verhoogd. Op programma 13: Stadsontwikkeling en Wonen wordt het investeringskrediet voor de Binckpark verhoogt met € 3,6 mln. ter dekking van de onrendabele top. Daarnaast is het investeringskrediet met € 17,1 mln. verlaagd vanwege het stoppen van het project Ongelijkvloerse Kruising Zwolsestraat. De middelen zijn toegevoegd aan de bestemmingsreserve 'ondergrondse kruising Zwolsestraat' (RIS318696).

24

Kengetallen Den Haag

(peildatum 1/1/2024)

Bron: Basisregistratie Personen (BRP) en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)

Bevolkingssamenstelling Aantal inwoners naar leeftijd (in jaren)

Bevolkingsgroei

3.609

28.059 60.908 32.736

0-4 5 - 14 15 - 19

5.498

0,6%

212.220

20 - 44

4.485

146.609

45 - 64

66.168

65 - 79 80+

Geboorte- en sterftecijfers

20.031

Totaal

Migratie binnenlands

Absolute en relatieve verandering van het aantal ingeschreven personen ten opzichte van begin 2024

566.731

natuurlijke bevolkingsgroei

Migratie buitenlands

Verandering in de samenstelling van de Haagse bevolking

22.213

aantal personen uit de Middenen Oost- Europese EU-landen

vestigers uit het buitenland

vestigers uit het binnenland

1.013

3.196

5.010

vertrekkers

vestigers

21.901 26.699

14.806 vertrekkers naar het buitenland

vertrekkers naar het binnenland

Aantal huishoudens

286.756

Aantal nationaliteiten dat ten minste 500 keer voorkomt

39

21,8%

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

excl. niet geregistreerde gepriviligeerden

Zorg en Welzijn Aantal inwoners ouder dan 75 jaar

Percentage Hagenaars zonder Nederlandse nationaliteit

Werk Percentage jeugdigen van 0 tot 23 jaar

Aantal ingeschreven personen tussen 15 en 75 jaar (potentiele beroepsbevolking)

38.630 Demografische druk de verhouding tussen het aantal personen van 0 - 19 jaar en 65 jaar of ouder en de personen van 20 - 64 jaar

57,9%

25,7% 20 - 64

0 - 19 > 65 jaar

op

1

1,73

439.134 Aantal ingeschreven personen bij UWV zonder werk en werkzoekend UWV

35.846 Bron: UWV

2 Programma's 2.1 Gemeenteraad Portefeuillehouder: Presidium

Ambitie De gemeenteraad bestaat uit 45 gekozen inwoners van Den Haag. Deze raadsleden vertegenwoordigen de mensen die in Den Haag wonen. De gemeenteraad heeft het voor het zeggen in de gemeente en samen met burgemeester en wethouders besturen zij de stad. De gemeenteraad maakt keuzes die veel zaken in de stad bepalen. De raad stelt ook elk jaar vast hoeveel geld er komt voor alle plannen. De raad kijkt ook hoe het college van burgemeester en wethouders het beleid heeft uitgevoerd.

Samenvatting Het programma Gemeenteraad kent zes onderdelen: 1. Gemeenteraad; 2. Apparaatskosten gemeenteraad; 3. Bestuursondersteuning; 4. Rekenkamer; 5. Ombudsman; 6. Gemeentelijke Accountantsorganisatie. bedragen x € 1.000

Lasten Baten Saldo exclusief reserves Toevoegingen Onttrekkingen Saldo inclusief reserves

Realisatie 2023 14.660 307 14.353 0 0 14.353

2024 16.815 320 16.495 0 0 16.495

Begroting 2025 2026 17.578 17.579 331 331 17.247 17.248 0 0 0 0 17.247 17.248

2027 17.538 331 17.207 0 0 17.207

2028 17.538 331 17.207 0 0 17.207

De lasten en baten voor 2025 zijn als volgt onderverdeeld over de activiteiten binnen dit programma. In deze tabel zijn de lasten en toevoegingen bij elkaar opgeteld, evenals de baten en onttrekkingen.

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Activiteiten 2025 Lasten Baten Saldo 1. Gemeenteraad 2.134 0 2.134 2. Apparaatskosten Gemeenteraad 4.578 0 4.578 3. Bestuursondersteuning Gemeenteraad 2.966 0 2.966 4. Rekenkamer 1.236 0 1.236 5. Ombudsman 1.221 35 1.186 6. Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag 5.443 296 5.147 Totaal 17.578 331 17.247 26

Toelichting w-vragen per onderdeel

1. Gemeenteraad Gemeenteraad Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 1.810 2.054 2.134 2.134 2.134 2.134 0 0 0 0 0 0 1.810 2.054 2.134 2.134 2.134 2.134

Wat willen we bereiken? De gemeenteraad bestaat uit 45 gekozen inwoners van Den Haag. Deze raadsleden vertegenwoordigen de mensen die in Den Haag wonen. De gemeenteraad heeft het voor het zeggen in de gemeente en samen met burgemeester en wethouders besturen zij de stad. De gemeenteraad maakt keuzes die veel zaken in de stad bepalen. De raad stelt ook elk jaar vast hoeveel geld er komt voor alle plannen. De raad kijkt ook hoe het college van burgemeester en wethouders het beleid heeft uitgevoerd. Elke vier jaar kiezen de inwoners van de stad een nieuwe gemeenteraad. De eerstvolgende keer is in maart 2026.

Wat gaan we ervoor doen? De raad stelt als volksvertegenwoordiger de kaders vast en controleert of het beleid wordt uitgevoerd binnen deze kaders. In de commissie-en raadsvergaderingen vindt de besluitvorming hierover plaats. Raadsvergaderingen zijn openbaar. Inwoners van Den Haag zijn van harte welkom: als insprekers en als publiek. Inwoners worden als speciale ‘gast van de raad’ uitgenodigd bij de raadsvergaderingen. De gemeenteraad vindt het belangrijk dat bewoners kennis maken met het werk van de gemeenteraad. Om zoveel mogelijk verschillende bewoners hiervoor uit te nodigen, wordt er ieder kwartaal een aantal willekeurige inwoners van Den Haag geselecteerd. Zij ontvangen een persoonlijke uitnodiging op naam, ondertekend door de burgemeester, de voorzitter van de raad. Verder organiseert de raad jaarlijks drie sessies in de stad onder de noemer ‘Raad in de stad’. Bewoners uit een stadsdeel gaan dan in gesprek met de raadsleden. Onderwerpen die van belang zijn voor het stadsdeel komen aan de orde. Na afloop van de bijeenkomst gaat de raad in een commissievergadering praten over de opbrengsten. Scholen komen graag langs in de raadzaal om te leren over politiek en democratie. Voor basisscholen is er het programma ‘Democracity’ van ProDemos. Met begeleiding van één of meer raadsleden gaan scholieren aan de slag met de bouw van hun ‘eigen’ stad.

Middelbare scholen kunnen deelnemen aan het programma ‘Klassenbezoek’, ook van ProDemos. Zij gaan dan met elkaar en een raadslid in gesprek over het organiseren van een fictief festival. Twee keer per jaar wordt een aantal klassen uitgenodigd voor het kindervragenuur, waarin leerlingen hun vragen kunnen voorleggen aan raadsleden, wethouders en de burgemeester.

Wat mag het kosten? De activiteit Gemeenteraad betreft de (maandelijkse) vergoedingen aan de raadsleden. Hiervoor is een budget beschikbaar van € 2,1 mln. Daarnaast zijn er nog budgetten beschikbaar voor de apparaatskosten van de gemeenteraad en de bestuursondersteuning door de griffie. Deze zijn apart in de begroting toegelicht.

2. Apparaatskosten gemeenteraad Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Apparaatskosten Gemeenteraad Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 Lasten 4.104 4.448 4.578 4.579 4.538 4.538 Baten 0 0 0 0 0 0 Saldo 4.104 4.448 4.578 4.579 4.538 4.538

Wat willen we bereiken? Het treffen van voorzieningen t.b.v. de raad, zoals facilitaire ondersteuning van raads- en commissievergaderingen en gemeenteraadsfracties (werkplekken). Het betalen van vergoedingen aan fracties (Verordening fractieondersteuning 2023 RIS314529).

27

Wat gaan we ervoor doen? Het verlenen van facilitaire ondersteuning bij raads- en commissievergaderingen en gemeenteraadsfracties (beschikbaar stellen van werkplekken). Het betalen van vergoedingen aan fracties. In 2025 wordt uitvoering gegeven aan het besluit van de raad om de audiovisuele voorzieningen in de raadzaal en in de commissiezaal te vervangen. Dit is gelet op de leeftijd van de apparatuur noodzakelijk. Ook zal naar verwachting uitvoering gegeven worden aan het besluit van de raad de commissiezaal te verbouwen en in overeenstemming te brengen met hoe de raadzaal er uit ziet. Daarmee ontstaat een volwaardige vergaderzaal voor commissievergaderingen.

Wat mag het kosten? Voor de apparaatskosten gemeenteraad is een budget begroot van € 4,6 mln. Hiervan heeft € 2,8 mln. betrekking op het betalen van fractieondersteuning aan de gemeenteraadsfracties en € 1,8 mln op facilitaire ondersteuning.

3. Bestuursondersteuning gemeenteraad Bestuursondersteuning Gemeenteraad Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 3.150 0 3.150

2024 2.877 0 2.877

2025 2.966 0 2.966

2026 2.966 0 2.966

2027 2.966 0 2.966

2028 2.966 0 2.966

Wat willen we bereiken? Het ondersteunen van de gemeenteraad en de raadscommissies en de communicatie tussen inwoners en de gemeenteraad verzorgen.

Wat gaan we ervoor doen? Het organiseren van commissie- en raadsvergaderingen en de besluitvorming door de raad. Alle communicatie-uitingen van de raad, zowel op papier, via de website als op social media. De griffie ondersteunt de gemeenteraad. De ambtenaren van de griffie zorgen er voor dat de raad en de raadscommissies kunnen vergaderen. Ook vertelt de griffie aan de stad wat de raad doet. Dat is te lezen op de website maar ook op social media. De griffie organiseert schoolbezoeken aan de raadzaal. Scholieren maken zo kennis met het werk van raadsleden. Ook bezoeken inwoners de gemeenteraad en gaan de raadsleden op bezoek in de stadsdelen. De raad vraagt meer van de griffie: om de bestuurlijke besluitvorming te verbeteren wordt gewerkt aan een bredere (inhoudelijke) ondersteuning van de raad. Daarbij valt te denken aan: • Het opstellen en onderhouden van themadossiers • Het adviseren van de raad over de geschiedenis van totstandkoming van een dossier • De ondersteuning van de nog te benoemen raadsrapporteurs • Actieplan opkomstbevordering voor de verkiezingen van de gemeenteraad in maart 2026.

Wat mag het kosten? Voor de bestuursondersteuning is een budget begroot van € 3,0 mln. Hiervan is 2,2 mln. bestemd voor salariskosten van de medewerkers van de griffie en € 0,8 mln. voor overige kosten.

4. Rekenkamer Rekenkamer Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 988 1.295 1.236 1.236 1.236 1.236 0 0 0 0 0 0 988 1.295 1.236 1.236 1.236 1.236

Wat willen we bereiken? De kaderstellende en controlerende rol van de raad versterken door onderzoeken te doen naar de doelmatigheid, de doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde beleid. 28

Wat gaan we ervoor doen? De gemeentelijke rekenkamer doet onafhankelijk onderzoek naar de doelmatigheid, de doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het beleid dat het gemeentebestuur voert. Naast de onderzoeken worden doorwerkingsonderzoeken uitgevoerd naar de opvolging van raadsbesluiten over eerdere rekenkamerrapporten.

Wat mag het kosten? Voor de Rekenkamer is een budget begroot van € 1,2 mln. Hiervan is 0,9 mln. bestemd voor salariskosten van de medewerkers van de Rekenkamer en € 0,3 mln. voor overige kosten.

5. Ombudsman Ombudsman Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 1.057 1.180 1.221 1.221 1.221 1.221 40 35 35 35 35 35 1.018 1.145 1.186 1.186 1.186 1.186

Wat willen we bereiken? Het uit een onafhankelijke positie behandelen van klachten van Haagse inwoners, ondernemers en instellingen die vastlopen bij de gemeente. Met als doel de gemeente te laten leren van klachten ten behoeve van (verbetering van) de dienstverlening.

Wat gaan we ervoor doen? De gemeentelijke ombudsman en de jeugdombudsman behandelen klachten van inwoners, jongeren, ondernemers en instellingen en rapporteren hierover. De ombudsmannen zijn onafhankelijk. Ook is bij de ombudsman de gemeentelijke Anti-discriminatievoorziening ondergebracht. De middelen voor de anti-discriminatievoorziening zijn toegekend aan de ombudsman vanuit programma 14. Ze zijn dus niet meer opgenomen in programma 1.

Wat mag het kosten? Voor de ombudsman en jeugdombudsman is een budget begroot van € 1,2 mln. Hiervan is 1,0 mln. bestemd voor salariskosten en € 0,2 mln. voor overige kosten. Voor de anti-discriminatievoorziening is een apart budget begroot bij programma 14.

6. Gemeentelijke accountantsdienst Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Gemeentelijke Realisatie Begroting Accountantsorganisatie Den 2023 2024 2025 2026 2027 2028 Haag Lasten 3.552 4.961 5.443 5.443 5.443 5.443 Baten 267 285 296 296 296 296 Saldo 3.284 4.676 5.147 5.147 5.147 5.147

Wat willen we bereiken? De Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag (GAD) is de accountant van de gemeente Den Haag en gelieerde organisaties. De GAD levert een bijdrage aan het vertrouwen in de maatschappij en draagt bij aan het verbeteren van organisaties in de publieke sector. Voor meer informatie zie ons jaarplan (RIS317792).

Wat gaan we ervoor doen? • • •

De GAD voert wettelijke en niet wettelijke controles uit en geeft diverse controleverklaringen af. De GAD deelt haar kennis met de gemeente en gelieerde organisaties. De GAD ondersteunt de gemeenteraad en het college bij hun taken gericht op de (financiële) controle.

Wat mag het kosten? Voor de GAD is een budget begroot van € 5,1 mln. (lasten € 5,4 mln. en baten € 0,3 mln.). Hiervan is 4,3 mln. bestemd voor salariskosten van medewerkers van de GAD en € 1,1 mln. voor overige kosten. De baten hebben betrekking op werkzaamheden uitgevoerd voor externen.

29

Financiële verdieping bedragen x € 1.000 2027 2028

2024

2025

2026

16.328

16.628

16.628

16.587

0

0

0

0

0

0

16.328

16.628

16.628

16.587

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Aanvullende budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Inzet budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Overige (neutrale) mutaties

487

950

951

951

17.538

16.815

17.578

17.579

17.538

17.538

Lasten (incl. reserves) Lasten Vastgestelde begroting 2024-2027 Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2024-2027

Lasten Ontwerpbegroting 2025-2028

Algemeen De begroting van programma 1 bestaat voor 59% (€ 10,3 mln.) aan personeel kosten, 11% (€ 2,0 mln.) aan vergoedingen aan raadsleden, 13% (€ 2,3 mln.) overige goederen en diensten en 17% (€ 3,0 mln.) inkomensoverdrachten (tegemoetkoming fractiekosten). Lasten vastgestelde mutaties begroting 2024-2027 • De stijging van de lasten in 2025 is vooral een gevolg van de toegekende voorcalculatietrend en de versterkingsmiddelen voor de Raadsorganisatie (gemeentelijke accountantsorganisatie). • De daling van de lasten in 2027 heeft betrekking op de vrijval van kapitaallasten (afschrijving en rente). Overige (neutrale) mutaties De overige neutrale mutaties hebben hoofdzakelijk betrekking op de trendmatige aanpassing van de begroting. bedragen x € 1.000 2027 2028

Baten (incl. reserves)

2024

2025

2026

Baten Vastgestelde begroting 2024-2027

360

360

360

360

0

0

0

0

0

0

360

360

360

360

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Aanvullende budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Inzet budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Overige (neutrale) mutaties

-40

-29

-29

-29

331

Baten Ontwerpbegroting 2025-2028

320

331

331

331

331

Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2024-2027

Reserve

Beginsaldo Toevoegingen 2025

Programmareserve 1 - Gemeenteraad

500 500

30

0 0

bedragen x € 1.000 Onttrekkingen Eindsaldo 2025 0 0

500 500

2.2 College en bestuur Portefeuillehouder: Jan van Zanen

Ambitie Het college van burgemeester en wethouders vormt het dagelijks bestuur van de gemeente Den Haag. Als collegiaal bestuur bevorderen wij de eenheid van beleid en willen wij zorg dragen voor een tijdige en hoogwaardige verantwoording over het uitvoeren van beleid.

Samenvatting Het programma bestuur kent drie onderdelen: 1. College van B&W hieronder vallen de personele lasten van collegeleden en voormalig collegeleden en bestuurlijke representatie; 2. De lidmaatschappen van collectieve bestuurlijke samenwerkingsorganen; 3. Verkiezingen. bedragen x € 1.000

Lasten Baten Saldo exclusief reserves Toevoegingen Onttrekkingen Saldo inclusief reserves

Realisatie 2023 18.887 98 18.789 0 0 18.789

2024 15.702 365 15.337 0 0 15.337

Begroting 2025 2026 14.352 15.458 261 147 14.091 15.311 0 0 0 0 14.091 15.311

2027 15.304 0 15.304 0 0 15.304

2028 15.304 0 15.304 0 0 15.304

De lasten en baten voor 2025 zijn als volgt onderverdeeld over de activiteiten binnen dit programma. In deze tabel zijn de lasten en toevoegingen bij elkaar opgeteld, evenals de baten en onttrekkingen.

Activiteiten 2025 1. College van BenW 2. Bestuurlijke samenwerking 3. Verkiezingen Totaal

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Lasten Baten Saldo 5.859 261 5.598 5.055 0 5.055 3.438 0 3.438 14.352 261 14.091

31

Toelichting w-vragen per onderdeel

1. College van B en W College van BenW Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 4.718 4.453 5.859 3.945 3.791 3.791 75 365 261 147 0 0 4.643 4.088 5.598 3.798 3.791 3.791

Wat willen we bereiken? Het college, als dagelijks bestuur, voert de door de raad gestelde kaders uit alsmede ook de speerpunten zoals benoemd in het collegeakkoord. Wij willen een stadsbestuur zijn dat verbindt, vertrouwen heeft en geeft, zich representeert richting stad en mede-overheden en dat op basis van democratische waarden invulling geeft aan zijn publieke taak.

Wat gaan we ervoor doen? Voor een goed collegiaal bestuur is het essentieel dat de kwaliteit van de besluitvorming op orde is: (voorgenomen) besluiten moeten transparant, navolgbaar en controleerbaar zijn, en zorgvuldig, met betrokkenheid van alle stakeholders tot stand zijn gekomen. Ieder collegelid heeft daarbij allereerst de primaire verantwoordelijkheid voor de eigen portefeuille en heeft daarnaast een verantwoordelijkheid voor het geheel omdat besluiten en voorstellen van het college in gezamenlijkheid (collegiaal bestuur) worden genomen. Ter invulling van een integer bestuur is een gedragscode van kracht. Voor de komende periode staan de volgende speerpunten op de agenda: • Het uitvoering geven van landelijke en Haagse regelgeving rondom rechtspositie en integriteit voor collegeleden en de zorg voor de uitkeringen van ex-collegeleden en hun nabestaanden. • De uitvoering van gemeentelijke externe betrekkingen waarbij sprake is van bestuurlijke representatie in de stad, zowel op lokaal, regionaal als internationaal niveau. Ook betreft het de organisatie rondom Koninklijke en gemeentelijke onderscheidingen, Koninklijke predicaten en relatiegeschenken.

• Het uitvoering geven aan het programma Besluitvorming (RIS318902) Dit programma komt als vervolg op de gesprekken die de afgelopen periode op verschillende momenten en met verschillende betrokkenen zijn gevoerd over de kwaliteit van bestuurlijke stukken, het proces van besluitvorming en het samenspel tussen het college, de gemeenteraad en de ambtelijke organisatie. Gezamenlijk hebben we geconcludeerd dat de raadsenquête Amare duidelijk heeft gemaakt dat er bij de gemeente Den Haag ruimte is voor verbetering op deze vlakken, dat hier de afgelopen tijd te weinig aandacht voor is geweest en dat er urgentie is bij het realiseren van deze verbetering. Met dit programma wordt hier opvolging aan gegeven. Het betreft een meerjarig programma, waar de raad via de Staat van de organisatie over wordt geïnformeerd. • Navo top (RIS318946): In mei 2024 is bekend geworden dat Den Haag de gaststad is voor de NAVO-top in juni 2025. De NAVO-top vindt van 24 tot en met 26 juni 2025 plaats in het World Forum. Samen met en onder leiding van het Rijk (BZ, J&V, Defensie, BZK, I&W) en politie wordt deze Top voorbereid.

Wat mag het kosten? Voor de uitvoer van deze activiteit is in totaliteit een bedrag beschikbaar van € 5,9 mln. Uit dit budget worden de personele lasten betaald van alle (oud-) bestuurders inclusief (eventuele) pensioen en wachtgeldrechten. Daarnaast is er budget beschikbaar voor de ondersteuning van het college onder andere op het gebied van Kabinet en Protocol. Incidenteel is er een bedrag van € 1,5 mln. beschikbaar gesteld voor de ondersteuning van de NAVO top. Voor de uitvoer van het programma besluitvorming is incidenteel € 0,3 mln. beschikbaar gesteld.

2. Bestuurlijke samenwerking Bestuurlijke samenwerking Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 4.321 4.760 5.055 5.055 5.055 5.055 0 0 0 0 0 0 4.321 4.760 5.055 5.055 5.055 5.055

32

Wat willen we bereiken? Als gemeente zijn we lid van een aantal collectieve bestuurlijke samenwerkingsorganen. Hiervoor zijn we over het algemeen ook lidmaatschapsgelden verschuldigd. De inhoudelijke ondersteuning en deelname aan deze samenwerkingsverbanden ligt veelal bij de inhoudelijke beleidsprogramma’s.

Wat gaan we ervoor doen? De zorg voor het uitoefenen van de algemene lidmaatschappen (incl. de contributie) van organisaties waar de gemeente aan verbonden is; dit betreft: • De bijdrage aan het lidmaatschap van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) inclusief ook het GGU fonds. • De bijdrage aan het lidmaatschap van de project- en netwerkorganisatie A&O fonds gemeenten • De bijdrage aan de deelname aan de gemeenschappelijke regeling Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH).

Wat mag het kosten? Voor deze activiteit is in totaal € 5,0 mln. beschikbaar wat in het geheel ingezet wordt voor de lidmaatschapsgelden van de verschillende samenwerkingsverbanden.

3. Verkiezingen Verkiezingen Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 9.848 6.489 3.438 6.458 6.458 6.458 23 0 0 0 0 0 9.825 6.489 3.438 6.458 6.458 6.458

Wat willen we bereiken? De eerstvolgende verkiezingen zijn de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. Deze verkiezingen zullen vooral in het teken staan van opkomstbevordering. De voorbereidingen voor de organisatie van de gemeenteraadsverkiezingen zullen starten in de tweede helft van 2025. We houden daarnaast altijd rekening met een scenario voor de organisatie van eventuele tussentijdse Tweede Kamerverkiezingen.

Wat gaan we ervoor doen? Er wordt aandacht besteed aan het onderhoud van de IT-systemen. Daarnaast wordt veel aandacht besteed aan de uitvoering van aanvullende opkomstbevorderende maatregelen, mede afhankelijk van de wensen die de raad daarbij heeft. In de tweede helft van 2025 zal de verkiezingsorganisatie worden opgelijnd voor de organisatie van de gemeenteraadsverkiezingen in 2026.

Wat mag het kosten? Voor de activiteit verkiezingen is in 2025 € 3,4 mln. aan lasten begroot. Hiervan heeft € 1,9 mln. betrekking op reguliere verkiezingen en € 1,5 mln. is geraamd voor Kiezers buiten Nederland.

Financiële verdieping bedragen x € 1.000 2027 2028

Lasten (incl. reserves)

2024

2025

2026

Lasten Vastgestelde begroting 2024-2027

12.313

12.323

12.323

12.316

0

0

0

0

0

0

12.313

12.323

12.323

12.316

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Aanvullende budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

3.320

1.300

3.020

3.020

3.020

69

729

115

-32

12.284

15.702

14.352

15.458

15.304

15.304

Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2024-2027

Inzet budgettaire ruimte Overige (neutrale) mutaties Lasten Ontwerpbegroting 2025-2028

33

Inzet budgettaire ruimte Voor het uitvoer van de verkiezingen is incidenteel voor 2024 extra budget beschikbaar gesteld (€ 2,9 mln.) en structureel extra budget (€ 3,0 mln.) vanaf 2026. Voor 2025 worden er geen extra middelen uitgetrokken omdat er in 2025 geen verkiezingen gepland staan. Voor de organisatie van de NAVO top is er incidenteel geld beschikbaar gesteld (€ 1,25 mln.) voor 2024 en 2025. Het programma besluitvorming heeft incidenteel voor 2024 en 2025 extra budget gekregen (€ 0,45 mln.). Overige neutrale mutaties In 2025 wordt het saldo van de programmareserve (€ 0,5 mln.) ingezet voor de NAVO top. bedragen x € 1.000 2027 2028

2024

2025

2026

Baten Vastgestelde begroting 2024-2027

0

0

0

0

0

Reeds goedgekeurde mutaties

0

0

0

0

0

Subtotaal actuele begroting 2024-2027

0

0

0

0

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Aanvullende budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Inzet budgettaire ruimte

0

0

0

0

0

Overige (neutrale) mutaties

365

261

147

0

0

Baten Ontwerpbegroting 2025-2028

365

261

147

0

0

Baten (incl. reserves)

Overige neutrale mutaties Voor de uitvoer van de wachtgeld regeling is een voorziening ingesteld waarin de bedragen voor de rechten zijn opgenomen deze worden per begrotingsjaar toegevoegd aan de begroting om de lasten te kunnen dekken.

Reserve Reserve Verkiezingen

Voorziening

Beginsaldo 2025

Toevoegingen

0 0

0 0

bedragen x € 1.000 Onttrekkingen Eindsaldo 2025 0 0

0 0

bedragen x € 1.000 Beginsaldo ToeAan- Vrijval Eindsaldo 2025 voegingen wendingen 2025

Voorziening wachtgeld Voorziening Pensioenen APPA

408 365 773

0 244 244

0 0 0

261 0 261

147 609 756

Wachtgelden Oud-bestuurders kunnen recht hebben op wachtgeld, dit is een wettelijk recht. Om te kunnen voldoen aan deze rechten wordt bij aanvang van de wachtgeld periode het volledige recht opgenomen in deze voorziening. Voor 2025 worden alleen uitkeringen verwacht ter hoogte van € 0,3 mln. Pensioenen Voor de opbouw van de pensioenrechten (APPA) van de (oud-)wethouders is de gemeente verantwoordelijk. Dit houdt in dat er in de voorziening wordt toegevoegd om voldoende kapitaal te hebben om te kunnen voldoen aan de toekomstige rechten. Hiervoor is een structureel budget beschikbaar van € 0,3 mln. Daarnaast wordt voor een aantal gepensioneerden wethouders het gespaarde kapitaal beheerd en uitgekeerd als pensioen.

34

2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie Portefeuillehouders: Arjen Kapteijns en Robert Barker

Ambitie Duurzaamheid is onderdeel van alle begrotingsprogramma’s. De klimaatcrisis is een wereldwijd probleem. Ook in Den Haag ondervinden we hier de gevolgen van. Ons klimaatbeleid willen we rechtvaardig en sociaal voeren. Samen met bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven werken we aan een schone en gezonde leefomgeving die duurzaam, klimaat- en toekomstbestendig is. Zo is en blijft Den Haag aantrekkelijk om in te wonen en te werken. De ambitie van Den Haag is om klimaatneutraal te zijn in 2030. Daarnaast sluiten we ons aan bij het Parijsakkoord en beschouwen we Europese en landelijke klimaatdoelstellingen als ondergrens van de resultaten die we in Den Haag willen behalen. Naast de klimaatopgaven zetten wij in op een schone, groene en gezonde leefomgeving. In dit programma betreft het specifiek maatregelen voor schone lucht, geluid en bodem.

Samenvatting Kerndoelen van het programma Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie: • In 2027 hebben we 30% minder CO2 uitstoot dan in 2023; • We ambiëren om in 2030 klimaatneutraal en klimaatadaptief te zijn; • In 2050 een volledig circulaire economie; • Behoud en bevorderen van biodiversiteit, landschap en natuur; • Actieve samenwerking met onze inwoners op lokale initiatieven; • Bewustwording creëren bij inwoners, ondernemers, scholen en bedrijven rondom milieu en klimaat; • Bewaken milieukwaliteiten bodem, lucht, geluid. bedragen x € 1.000

Lasten Baten Saldo exclusief reserves Toevoegingen Onttrekkingen Saldo inclusief reserves

Realisatie 2023 47.019 16.877 30.141 0 241 29.901

2024 57.765 18.849 38.917 0 250 38.667

Begroting 2025 2026 59.218 45.631 21.371 7.708 37.847 37.922 0 0 250 250 37.597 37.672

2027 42.808 6.358 36.450 0 0 36.450

2028 42.877 6.373 36.504 0 0 36.504

De lasten en baten voor 2025 zijn als volgt onderverdeeld over de activiteiten binnen dit programma. In deze tabel zijn de lasten en toevoegingen bij elkaar opgeteld, evenals de baten en onttrekkingen. Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Activiteiten 2025 Lasten Baten Saldo 1. Energietransitie 16.669 0 16.669 2. Duurzaamheid 12.801 6.098 6.703 3. Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit 25.888 15.122 10.766 4. Natuur- en milieu-educatie 3.861 401 3.460 Totaal 59.218 21.621 37.597 35

Toelichting w-vragen per onderdeel

1. Energietransitie Energietransitie Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 13.003 16.582 16.669 14.359 14.359 14.359 311 0 0 0 0 0 12.691 16.582 16.669 14.359 14.359 14.359

Wat willen we bereiken? Het tegengaan van klimaatverandering is een van de grootste opgaven voor onze stad en voor de wereld om ons heen. Den Haag heeft al sinds 2017 de ambitie om klimaatneutraal en klimaatadaptief te zijn in 2030. Hiervoor is het noodzakelijk dat we overgaan van fossiele op schone energie. Dit is van belang om de uitstoot van CO2 terug te brengen en te werken aan een gezonde, groene stad. De gemeente kan dit niet alleen bereiken en heeft daarom een klimaatakkoord (RIS318580) gesloten met bedrijven, bewonersgroepen, woningcorporaties, maatschappelijke organisaties, de provincie en het Rijk.

Wat gaan we ervoor doen? De energietransitie in Den Haag is een enorme opgave. Bronnen, infrastructuur, opslag, woningen en gebouwen moeten worden aangepast en gerealiseerd, iedereen in de stad krijgt hiermee te maken. De belangrijkste strategieën en plannen die richting geven aan de aanpak van de gemeente zijn de volgende: • Stedelijk Energieplan (RIS305064) • Transitievisie warmte (RIS313867) • Uitvoeringsplannen Energietransitie voor de wijken Mariahoeve, een deel van Zuidwest en Binckhorst (RIS317438) • Jaarlijks opknappen en isoleren van woningen (EFG-labelaanpak) (RIS314778) • Aanpak van netcongestie in delen van Den Haag (RIS317411) • Bronnenstrategie (RIS318482) • De Haagse Daken Aanpak (RIS316092) In de Werkagenda Energietransitie (RIS171123) zijn onze eigen acties beschreven. De realisatie van energietransitie wordt conform het bestedingsplan Enecomiddelen duurzaamheid en energietransitie (RIS306372) via de zes onderstaande programmalijnen uitgevoerd. De acties zijn gericht op het isoleren en voorbereiden op en of het overgaan op schone energie van woningen en andere gebouwen en op de ontwikkeling van nieuwe duurzame bronnen, warmtenetten en energieopslag. Daarnaast geven we als gemeente het goede voorbeeld. De energietransitie is niet mogelijk zonder bewoners, ondernemers en andere stakeholders in de stad.

We hebben de talrijke initiatieven, goede voorbeelden en betrokkenheid van koplopers in de stad nodig om iedereen mee te krijgen in het verminderen van energieverbruik en de overstap naar schone energie. We geven daarom samen met de stad uitvoering aan het klimaatakkoord. We ondersteunen bewonersinitiatieven, coöperaties en bedrijven en geven handelingsperspectief en duidelijkheid aan de stad. Verduurzaming van woningen • Jaarlijks willen we 10.000 woningen isoleren, waarbij de focus ligt op woningen met energielabel E, F of G. Hiermee bereiden we woningen voor op een aardgasvrije warmteoplossing en verminderen we het energieverbruik. Zo brengen we de uitstoot van CO2 terug en gaan we energiearmoede tegen. Om inwoners daarbij te ondersteunen heeft de gemeente een stadsbreed aanbod van regelingen en diensten waar iedereen gebruik van kan maken (onder andere rentekorting op verduurzamingsleningen, collectieve inkoopacties en subsidies). Met een gerichte en intensieve aanpak wordt, onder de noemer ‘stadsrenovatie’, extra ondersteuning geboden in wijken met veel achterstallig onderhoud, slechte isolatie en energiearmoede. Dit zijn wijken met vooral woningen voor midden- en lage inkomens in particulier bezit en wijken die in de transitievisie warmte benoemd zijn als warmtenetwijk voor 2030.

Ook kent de aanpak onderdelen die zich richten op doelgroepen die extra ondersteuning nodig hebben, zoals VvE's met gespikkeld bezit. • In 2025 zet de gemeente de activiteiten rondom De Haagse Daken Aanpak (RIS316092) voort en we bereiden het hulpaanbod uit.. Hiermee stimuleert te de gemeente dakeigenaren om meer en slimmer gebruik te maken van daken, bijvoorbeeld door het plaatsen van zonnepanelen of een groen dak. Hiermee wordt niet alleen bijdragen aan de energietransitie, maar ook wordt hiermee ook bijgedragen aan andere opgaven zoals ecologie en klimaatadaptatie. De Haagse Daken Aanpak richt zich niet alleen op woningdaken, maar bijvoorbeeld ook op daken van bedrijven en maatschappelijke gebouwen. 36

•

Met bewonersorganisaties en -initiatieven werken we samen aan concrete oplossingen en handelingsperspectief.

Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed • In 2025 start de gemeente met de voorbereiding van de eerste projecten die zijn genoemd in het uitvoeringsplan gebaseerd op de portefeuille routekaart voor verduurzaming van gemeentelijk vastgoed. In het najaar van 2024 wordt de portefeuilleroutekaart ter goedkeuring aan de raad gepresenteerd met daaraan gekoppeld het voorstel voor het eerste uitvoeringsplan voor de komende 4 tot 7 jaar. Het uitgangspunt voor de routekaart tot 20230 is dat het gemeentelijke vastgoed in 2030 60% minder CO2 uitstoot. Klimaatadaptatie en natuurinclusiviteit worden als belangrijke aandachtspunten in objectanalyse en -planvorming meegenomen. • Onderdeel van de portefeuilleroutekaart is opwekking van energie oa met zonnepanelen. Voor de ca 8000 panelen die in de jaren 2025-2028 naar verwachting worden geplaatst loopt de aanbesteding van een raamcontract. • Vanuit het coalitieakkoord is eenmalig € 3,0 mln. beschikbaar gesteld voor verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Deze gebruiken we voor het stadsdeelkantoor Haagse Hout (verduurzaming tot Paris Proof gebouw) en het stadhuis (aanleg extra groene daken). • Er zijn twee projecten, gefinancierd met Enecomiddelen en Dumava-subsidie, die we in 2025 afmaken: de verlichting van het stadhuis en verduurzaming van culturele broedplaats De Constant Rebecque.

Verduurzaming en realisatie van energiebronnen, -netten en –opslag • De gemeente zet de komende periode in op het ontwikkelen van nieuwe lokale duurzame warmtebronnen om het aantal woningen en gebouwen dat wordt aangesloten op warmtenetten te kunnen versnellen. Eerder heeft de gemeente op basis van resultaten van de verdiepende businesscase warmtenetten (RIS317250) geconcludeerd dat het succesvol uitgeven van concessies voor grootschalige uitbreiding van warmtenetten onder de huidige wetgeving en marktordening niet haalbaar is. De ontwikkeling van collectieve warmtenetten, kleinschalig en grootschalig, blijft de best betaalbare oplossing voor de warmtevoorziening. Daarom wordt ook in 2025 gewerkt volgens een geactualiseerde aanpak warmtetransitie (RIS318491). • Naar verwachting treedt de Wet collectieve warmte (Wcw) eind 2025 in werking. Deze nieuwe wet vereist dat het eigendom van de warmtenetten voor meer dan de helft in publieke handen komt. Dit vraagt om invulling van, en voorbereiding op, deze nieuwe rol door de gemeente. De verkenning van de mogelijke rolneming door de gemeente in een publiek warmtebedrijf is hierin een eerste stap (RIS319397).

Voor de verschuiving naar meer publiek eigenaarschap van warmtenetten zijn grote investeringen door publieke partijen nodig zoals externe financieringsstromen vanuit Europese fondsen en rijkssubsidies, maar ook private investeringen. • Een belangrijk onderdeel van de geactualiseerde aanpak warmtetransitie is het uitwerken van een Publiek Warmtebedrijf. Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de moties Gemeentelijk warmtebedrijf (RIS317592) en Oprichting Haags publiek warmtebedrijf (RIS318138). • Met bewonersinitiatieven wordt extra samengewerkt. Op deze manier ontstaat ook de mogelijkheid voor opgroeiruimte voor bewonersinitiatieven als onderdeel van toekomstige warmtebedrijven. • In opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat wordt de warmtetransportleiding WarmtelinQ door Ldm C.V. aangelegd. WarmtelinQ Vlaardingen-Den Haag landt aan bij het De Constant Rebecqueplein. Dit biedt kansen om nieuwe warmtenetaansluitingen te realiseren en vervolgens ook nieuwe duurzame warmtebronnen op het De Constant Rebecqueplein te kunnen ontwikkelen, zoals een geothermiebron en aquathermie. • Stedin heeft een vooraankondiging voor netcongestie gedaan voor grootverbruikers in een groot deel van Den Haag (RIS317411). Netcongestie is een landelijk probleem dat nu ook Den Haag treft.

Na de vooraankondiging netcongestie is een taskforce gestart, waarin ook in 2025 de gemeente, Stedin en Tennet samen werken aan (het zoeken en versnellen van) oplossingen. De gemeente Den Haag faciliteert de netbeheerders onder andere bij de ruimtelijke inpassing van elektra infrastructuur en het verkrijgen van vergunningen. Het oplossen van de netcongestie zal een forse impact hebben op de stad. Verduurzaming van de openbare ruimte • De energietransitie heeft ook impact op de openbare ruimte, bijvoorbeeld doordat boven- en ondergrondse energieinfrastructuur een plek moet krijgen. In de openbare ruimte concentreert de investeringsimpuls zich op de aanleg van walstroom voor de scheepvaart in de haven van Scheveningen. Door aanleg van walstroom kan energieverbruik worden verduurzaamd en uitstoot worden verminderd. We zijn gestart met de uitbreiding van walstroom in Scheveningen haven, naar verwachting zal dit in 2025 worden afgerond.

37

Adaptief beleid & verduurzaming bedrijven • Om ondernemers te ondersteunen bij het besparen van energie of het overstappen op een duurzame energiebron biedt de gemeente verschillende projecten, maatregelen en instrumenten aan. Via de gemeente worden energiescans en Milieubarometers aangeboden en wordt advies op maat gegeven. • In 2025 zet de gemeente de duurzaamheidskringen buurthuizen, strandondernemers, hotel, zorg en evenementen voort. De gemeente ondersteunt in dit kader tevens dat andere branches of gebieden die gebaat zijn bij deze methode een eigen kring starten. Projecten die uit deze kringen voortvloeien worden waar mogelijk ondersteund. • Verduurzaming van bedrijventerreinen is één van de aandachtspunten van het Programma Bedrijfshuisvesting dat in het tweede kwartaal van 2024 naar de raad is verzonden. In de gebiedskaders van de bedrijventerreinen Zichtenburg Kerketuinen Dekkershoek (ZKD), Fruitweg en Uitenhagestraat heeft de gemeente beschreven welke kansen er liggen voor verduurzaming, vergroening en aansluiting op warmte. • Voor het bedrijventerrein Westvlietweg wordt een aparte studie gedaan naar energiescenario's. De resultaten worden meegenomen in het proces voor de herontwikkeling van het bedrijventerrein. • We blijven ons inzetten voor het verduurzamen van het maatschappelijk vastgoed samen met maatschappelijke organisaties in de stad.

Daarbij vinden we het belangrijk dat bestaande verduurzamingsregelingen ook toegankelijk zijn voor levensbeschouwelijke en maatschappelijke organisaties. We stellen voor deze organisaties een rentevrije lening beschikbaar. Programma- en proceskosten Om de programmatische aanpak van de energietransitie mogelijk te maken vervult de gemeente een regierol. In het coalitieakkoord zijn voor deze jaren structurele middelen beschikbaar gesteld voor capaciteit voor het programma energietransitie en duurzaamheid.

Wat mag het kosten? De lasten op activiteit energietransitie bedragen in 2025 € 16,7 mln., hiervan heeft € 9,4 mln. betrekking op personeelslasten en € 7,3 mln. op projecten ter bevordering van terugbrengen uitstoot CO2 en te werken aan een gezonde, groene stad. In lijn met het raadsvoorstel “Bestedingsplan Enecomiddelen duurzaamheid en energietransitie (RIS306372) wordt in het jaar 2025 € 14 mln. vanuit de reserve Duurzaamheid en energietransitie gebruikt. Dit bedrag wordt ingezet voor projecten m.b.t. verduurzaming van woningen, verduurzaming en realisatie van energiebronnen, -netten en –opslag, verduurzaming openbare ruimte en adaptief beleid & verduurzaming bedrijven.

2. Duurzaamheid Duurzaamheid Lasten Baten Saldo

Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Realisatie Begroting 2023 2024 2025 2026 2027 2028 8.576 13.112 12.801 7.757 7.496 7.496 3.233 6.098 6.098 1.098 848 848 5.344 7.014 6.703 6.659 6.647 6.647

Wat willen we bereiken? We streven naar een stad die klimaatneutraal, circulair, gezond, klimaatadaptief en biodivers is. Dit zijn ambities die over een lange periode om aandacht vragen en die we niet als gemeente alleen waar kunnen maken. Daarom werken we samen aan deze duurzaamheidsopgave met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties.

Wat gaan we ervoor doen? Verduurzaming van woningen De gemeente geeft uitvoering aan het actieprogramma opknappen en isoleren, ook wel de EFG-aanpak en stadsrenovatie (RIS314778), zoals beschreven bij de activiteit energietransitie. Naast de Enecomiddelen die hiertoe worden ingezet, zijn er verschillende Rijksmiddelen voor deze opgave beschikbaar, namelijk vanuit het Nationaal Isolatieprogramma (NIP), vanuit het Volkshuisvestingsfonds (VHF) en energiearmoedemiddelen. Vanuit uit het Nationaal Isolatieprogramma is € 5,4 mln. beschikbaar in de periode 2022-2026 voor het isoleren van ca. 3.500 EFG-labelwoningen in particulier bezit en met een t ondergemiddelde WOZ-waarde onder het gemeentelijk gemiddelde. Ook voor de periode na 2026 komen er nog extra tranches aan met middelen. In totaal is er vanuit het Nationaal Isolatieprogramma €12.685.161 beschikbaar voor de gemeente 38

Den Haag. Hierbij kan de gemeente nog € 445.300 extra aan vragen door als doe-het-zelf budget. Dit budget kunnen we uitsluitend uitgeven aan een doe-het-zelf regeling. De gemeente zet in 2025 in op: • Straataanpakken; • Doe-het-zelf regeling; • Isolatie en verbetering van gemengde VvE's via een subsidieregeling voor particulier woningbezit in VvE's waar ook sprake is van corporatiebezit; • Stadsrenovatie met inzet van aannemers die via aanbesteding geworven worden; • Expertise, communicatie en advies. Vanuit het Volkshuisvestingsfonds (VHF) is in de periode 2024-2034 € 28 mln. beschikbaar (incl. 30% gemeentelijke cofinanciering) voor het isoleren, renoveren en verbeteren van ca. 1.750 woningen in Den Haag Zuidwest (zie 'gunning Volkshuisvestingsfonds 2023', RIS318082). Daarnaast is uit dezelfde regeling €14 mln. beschikbaar (ook inclusief 30% cofinanciering) voor 1.000 woningen in Laak Centraal. De gemeente zet dit als volgt in: • Voor isolatie en verbetering van gemengde VvE’s via een subsidieregeling voor ca 1.000 woningen in particulier bezit in gemengde VvE’s in Den Haag Zuidwest waar ook sprake is van corporatiebezit; • Voor isoleren, verbeteren en renoveren van ca.

750 vooroorlogse, kleine VvE’s in particulier bezit via stadsrenovatie Moerwijk-Noord en 1.000 van dezelfde type woningen in Laak Centraal met inzet van aannemers die via aanbesteding geworven worden; • Voor ambtelijke en externe inzet, expertise, communicatie en advies. Verduurzaming gemeentelijke organisatie Verduurzaming is een grote opgave, voor de stad én voor de gemeentelijke organisatie. Doelstellingen zijn onder andere het verlagen van de CO2-uitstoot en het grondstoffenverbruik van de gemeentelijke organisatie, behoud en vergroten van biodiversiteit waarborgen in gemeentelijke activiteiten en het toepassen van klimaatadaptatieve maatregelen. Hierbij richten we ons zowel ecologische (CO2, grondstoffengebruik), sociale (werken met lokale ondernemers) en economische (innovatie) duurzaamheid. We richten ons daarbij niet alleen op de getalsmatige prestaties (tonnen CO2 en kilo's grondstoffen). Zelf ervaren van wat we aan onze bewoners vragen biedt ons waardevolle informatie voor het verbeteren van het beleid en uitvoering richting onze bewoners. In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • We stellen een plan op voor het verduurzamen van de gemeentelijke organisatie en we voeren het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (RIS317940) uit, waardoor onze bedrijfsvoering en onze opdrachtgeving duurzamer wordt.

In het kader hiervan gaan we door met de verduurzaming van ons wagenpark, kopen we vaker refurbished hardware in, gaan we door met de uitvoering van het Convenant Schoon en Emissieloos bouwen en blijven we emissieloos transport uitvragen; • We maken een plan voor de uitfasering van bodemmengsels (substraten) die veen bevatten, teneinde de hoge uitstoot van CO2 door de oxidatie van veen te verminderen. In het kader hiervan onderzoeken we de kwaliteit van alternatieve bodemmengsels en gaan we onderzoeken of het mogelijk is een biocharinstallatie in Den Haag te vestigen; • We voeren het Energiebesparingsbeleid uit, zodat we de komende drie jaar de CO2-uitstoot met tenminste 10% gaan verminderen; • We gaan de certificering voor trede 4 van de CO2-Prestatieladder voorbereiden; • We gaan de CO2-compensatie voor onze scope 1- en scope 2-emissies stapsgewijs (van € 50 per ton CO2 in 2024 naar € 75 in 2025 en € 100 vanaf 2026) verhogen en elke vijf jaar opnieuw indexeren Energiearmoede In de aanpak van energiearmoede bestaat uit diverse projecten die zich richten op energiebesparing voor inwoners die relatief veel geld aan hun energierekening moeten uitgeven en vaak in een slecht geïsoleerde woning wonen. Het Rijk heeft middelen beschikbaar gesteld voor het bestrijden van energiearmoede.

In een commissiebrief 'Aanpak energiearmoede en inzet tweede tranche Rijksmiddelen' (RIS315254) is de energiearmoede-aanpak toegelicht. De aanpak zal in 2025 worden voorgezet. Het raadsvoorstel ‘Besteding derde tranche SPUK-middelen aanpak energiearmoede’ (RIS318694) beschrijft hoe de aanpak wordt verbeterd en geïntensiveerd met extra beschikbaar gekomen Rijksmiddelen. Klimaatakkoord, klimaatberaad en Klimaatweek In 2025 vindt de verdere uitvoering van het Haags Klimaatakkoord (RIS318580) plaatst. De gemeente organiseert bijeenkomsten om partijen te betrekken bij het Klimaatakkoord en faciliteert klimaatdeals. Het hieraan verbonden Klimaatberaad draait in 2025 met een diversiteit aan leden uit de stad. Het zorgt voor helder (gevraagd en ongevraagd) advies aan het college en helpt het Haags Klimaatakkoord verder te

39

brengen. De Haagse Klimaatweek wordt in het najaar georganiseerd om de stad te betrekken bij de gevolgen van en oplossingen voor klimaatverandering. Klimaatadaptatie We willen de stad weerbaar maken tegen de gevolgen van klimaatverandering. In 2025 bestrijden we hitte, wateroverlast en watervervuiling door klimaatverandering en milieuschade. We pakken klmaatverandering als volgt aan: • We stimuleren bewoners om zelf maatregelen te nemen door de subsidieregeling Klimaatadaptatie in stand te houden en onderzoeken de mogelijkheid deze voor de hele stad beschikbaar te maken; • Operatie Steenbreek is de manier waarop bewoners laagdrempelige kleine vergroeningsmaatregelen kunnen nemen; • In het ontwerp, aanleg en beheer van de openbare ruimte werken we zoveel mogelijk met klimaatadaptieve maatregelen; • We helpen woningcorporaties om binnentuinen klimaatadaptatief te maken. Haags Klimaatdashboard In 2025 zetten we de ontwikkeling van het dashboard, gestart in 2023, door en wordt het dashboard opgeleverd. Hiermee wordt invulling gegeven aan het initiatiefvoorstel ‘Stuur op het Klimaat’ (RIS315607). Het dashboard is een onderdeel van de klimaatrapportage die vanaf 2025 jaarlijks wordt opgesteld. We werken samen met andere Nederlandse gemeenten en het Rijk met het doel om tot een gedeelde methodologie te komen en zo te kunnen leren van, en vergelijken met, elkaar.

Geluidsanering Voor het project Woningverbetering Verkeersgeluid werkt de gemeente aan het verbeteren van de leefbaarheid in woningen waar de geluidsbelasting te hoog is. Er wordt gewerkt met zogenaamde saneringslijsten, waarop woningen staan die in aanmerking komen voor isolatiemaatregelen. Voor deze saneringslijsten is een subsidie ontvangen van het Rijk voor het maken van een saneringsprogramma, het onderzoek en de begeleiding. Aan de hand van saneringsprogramma's wordt er voor de uitvoering gebruik gemaakt van externe expertise in de vorm van adviseurs en aannemers. Deze uitvoeringskosten worden gefinancierd door een subsidie vanuit het Rijk. Het saneringsprogramma van het eerste subcluster is in 2024 goedgekeurd door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Bureau Sanering Verkeerslawaai (BSV) en de gemeenteraad (RIS318624). Geleidelijk zullen de resterende clusters worden aangeboden bij BSV, waarbij zij naar verwachting begin 2025 volledig zijn ingediend. Het streven is om 1.000 woningen in 2025 uit te nodigen, waarvan er 400 kunnen worden onderzocht en een start kan worden gemaakt met de uitvoering (afhankelijk van de doorlooptijden van BSV en de huidige situatie van de woningen). Europa en internationaal We versterken de samenwerking op duurzaamheid op nationaal en Europees niveau.

We zetten Europese subsidies slim in om onze projecten te financieren en nemen deel aan Europese onderzoekstrajecten. Als deelnemer aan de EU-missie ‘100 climate neutral and smart cities by 2030 ’scharen we ons bij de koplopers van Europa op het gebied van duurzaamheid. Ook zetten we in op samenwerking met internationale organisaties gesitueerd in Den Haag om lokaal te verduurzamen en kennis over klimaat, vrede en recht te vergroten en verspreiden. We gaan in 2025 de volgende activiteiten uitvoeren: • We ontwikkelen een duidelijke communicatielijn en lobbyagenda op duurzaamheidsthema's om internationaal uit te dragen en passen die consistent toe; • We gebruiken de internationale platforms van de EU-missie ‘100 climate neutral and smart cities by 2030’ om aandacht van kennisinstellingen en mogelijke samenwerkings- of financiële partners te krijgen en vast te houden; • We houden Europese subsidiekansen in de gaten en doen strategisch gekozen subsidieaanvragen; • We zetten in op uitbreiding van de samenwerking met internationale organisaties en ambassades gesitueerd in Den Haag t.b.v. duurzaamheid in het kader van de internationale klimaatdeals van het Haags Klimaatakkoord.

Circulaire economie Het programma Circulaire economie heeft als doel het primair abiotisch (fossiel, metaal en mineraal) grondstoffenverbruik en daarbij behorende CO2 uitstoot binnen de gemeentelijke diensten en de stad als geheel te reduceren en toe te werken naar een volledig circulaire stad in 2050. De werkagenda Circulaire Economie (RIS318676) richt zich binnen de beleidsmogelijkheden die er zijn op het verminderen van grondstofgebruik, vervanging van eindige grondstoffen en hergebruik van de al aanwezige grondstoffen in de stad. In 2025 gaan we aan de slag met:

40

Eigen organisatie, bewustwording en participatie: • We gaan bij onze eigen inkopen steeds zuiniger om met grondstoffen, en we zorgen ervoor dat in de stad kennis wordt opgebouwd: • Circulair opdrachtgeverschap via het actieplan MVOI (RIS317940); • Opzet dialoogplatform over circulaire economie; • Anti-Verspillingscampagne; • Samenwerking met kennisinstellingen. Bevorderen circulair ondernemerschap en grondstoffentransitie: We gaan ervoor zorgen dat er lokale grondstoffen-kringlopen worden opgezet, waarbij grondstoffen door Haagse ondernemers worden (her)gebruikt: • Projecten van het grondstoffenplan (RIS310284); • Circulaire Duurzaamheidskringen; • Opzetten van circulaire businesstracks voor bedrijven; • Opzetten van een circulaire houtketen. Stimulering circulaire bouw: Bij onze eigen bouw-opdrachten gaan we steeds zuiniger om met grondstoffen en materialen, hiervoor gaan we een nieuwe norm introduceren en gaan we ervaring opdoen met anders ontwerpen en aanbesteden: • Implementatie Het Nieuwe Normaal als gedragen systeem voor circulair bouwen; • Opzetten van circulaire ontwerp en aanbestedingsprincipes; • Circulair hergebruik van materialen via een onderzoeksproject; • De bijbehorende projecten zijn benoemd in werkagenda Circulaire economie (RIS318676) en het grondstoffenplan (RIS310284).

Toekomstbestendig bouwen Zoals aangekondigd in het Coalitieakkoord gaat de gemeente op korte termijn een beleid voor toekomstbestendig (duurzaam) bouwen vaststellen met ambities op het gebied van natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen, circulair en biobased bouwen, en schoon en emissieloos bouwen. In 2025 gaan we in het verlengde daarvan de volgende activiteiten uitvoeren: • Het uitwerken van een klimaatdeal ‘Toekomstbestendig doorbouwen in Den Haag’ als onderdeel van het Klimaatakkoord; • Ontwikkeling van faciliteiten als laadpleinen, bouwhubs en een Atelier voor Circulair en Biobased bouwen; • Het verbeteren van de communicatie richting ontwikkelaars en aannemers over de gemeentelijke ambities op het gebied van toekomstbestendig bouwen; • Het verankeren van deze ambities in de relevante beleidsstukken (Omgevingsvisie, Omgevingsplannen et cetera). Duurzaam Den Haag Duurzaam Den Haag (DDH) stimuleert en ondersteunt bewoners(initiatieven) in acties voor het verduurzamen (adaptatie en mitigatie) van de stad. DDH krijgt een vaste subsidie én projectgelden van de gemeente Den Haag. Voor het subsidiebedrag voert DDH meerdere acties uit, waaronder Operatie Steenbreek, het uitdelen van gratis bomen (blad voor de stad) en de begeleiding van energiecoaches en bewonersparticipatie.

Communicatie op duurzaamheid De communicatie-inspanningen hebben als doel dat inwoners, ondernemers, het bedrijfsleven en andere organisaties in de stad weten dat de gemeente werkt aan een stad die groen en gezond blijft, hoe ze daar ook zelf gevolg aan kunnen geven en hoe de gemeente daarbij helpt. Binnen de gemeentelijke organisatie zorgt communicatie ervoor dat gemeente-ambtenaren op een duidelijke manier en tijdig zijn geïnformeerd over het beleid van de gemeente op het gebied van verduurzaming van de stad én de gemeentelijke organisatie en hoe ze daaraan kunnen bijdragen. In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • Elk jaar onderzoeken we de opinie over duurzaamheid in de stad. Op basis van deze informatie stellen we communicatiedoelen vast. • Communicatie over de gemeentelijke activiteiten op het gebied van duurzaamheid wordt altijd ondersteund door een herkenbare kernboodschap én door een herkenbare stijl vanuit het communicatieconcept ‘Groen bezig’. Dit betreft ook beeldregie die de communicatieboodschappen ondersteunt.

41

• • • • •

We maken nformatie over verduurzaming in Den Haag makkelijk te vinden op de website ‘Duurzame Stad’. Verduurzamingsacties en -resultaten en koplopers in de stad zijn herkenbaar voor inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden door markeringen in de ‘Groen Bezig’ stijl. Gemeentelijke content over duurzaamheid wordt via social-media kanalen verspreid. Maandelijks worden interessante voorbeelden uitgelicht. Communicatie wordt gelinkt aan herkenbare momenten of gebeurtenissen. Communicatie in en rondom de Haagse Klimaatweek 2025. We blijven de stad betrekken bij het Haags Klimaatakkoord.

Voedsel Vanuit de nieuwe voedselstrategie Den Haag gaan we gezond, lokaal, duurzaam en plantaardig eten stimuleren. Om zo mens, dier en natuur gezond te houden. Dit doen we door stimuleren, faciliteren, educatie en zelf het goede voorbeeld te geven rond gezond en duurzaam voedsel. Er komt ondersteuning voor voedselinitiatieven die positieve impact hebben op het voedselaanbod. We gaan zorgen dat verschillende partijen nog meer kennis gaan delen en slim gaan kruisbestuiven via bijvoorbeeld een alliantie, dialoogtafel, tentoonstelling, tour of evenement. De finale van Duurzame masterchef voor middelbare scholieren krijgt extra jus via de finale met een chefkok.

Wat mag het kosten? In 2025 is € 12,8 mln. beschikbaar op de activiteit Duurzaamheid. Voor € 5,8 mln. zijn subsidiabele kosten ten behoeve van sanering verkeerslawaai, aanpak energiearmoede en lokale aanpak isolatie begroot. Voor overige duurzaamheidstaken (o.a. bijdrage klimaatfonds, operatie steenbreek en Climate City Contract) is € 3,2 mln. begroot. Circa € 3,0 mln. heeft betrekking op personeelskosten. Ten slotte is er voor € 0,8 mln. aan subsidieverstrekking begroot. In 2025 is € 6,1 mln. op de activiteit Duurzaamheid aan opbrengsten gerealiseerd. De opbrengst heeft voor € 5,8 mln. betrekking op ontvangen subsidies (o.a. middelen aanpak energiearmoede). Verder heeft € 0,3 mln. betrekking op een onttrekking uit de reserve Revolverende investeringsmiddelen.

3. Milieubeleid, -beheer en luchtkwaliteit Inclusief toevoegingen en onttrekkingen aan reserves, bedragen x € 1.000 Milieubeleid, milieubeheer en Realisatie Begroting luchtkwaliteit 2023 2024 2025 2026 2027 2028 Lasten 21.423 24.167 25.888 19.595 17.095 17.110 Baten 13.125 12.600 15.122 6.459 5.109 5.124 Saldo 8.299 11.567 10.766 13.136 11.986 11.986

Wat willen we bereiken? Een gezonde, schone en duurzame stad voor mens, natuur, dier en milieu. Om dit te bereiken willen wij: de lucht- en bodemkwaliteit verbeteren; het verkeersgeluid en de stikstofeffecten beperken; de gemeentelijke CO2 uitstoot verminderen en de energietransitie stimuleren en faciliteren.

Wat gaan we ervoor doen? Stikstofaanpak In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren conform het Convenant Schoon en Emissieloos Bouwen (RIS316901): • Het bevorderen van Schoon en Emissieloos Bouwen in opdrachten van derden door het maken van afspraken met opdrachtgevers en aannemers. • Het verbeteren van de walstroom in de Eerste en de Derde Schevenings Haven, mits dit mogelijk is bij de afgekondigde netcongestie. Daarnaast voeren we de volgende natuurherstelmaatregelen uit: • Sloop van twee pandjes aan de Zeezwaluwstraat in Natura2000-gebied en teruggave van deze grond aan de natuur; • Voorbereiding van de uitbreiding van de Zero Emission zones (ZE-zones) om stikstofuitstoot terug te dringen; • Teruggave van een strook van de voormalige Delflandlocatie langs de Hoek van Hollandlaan; • Overleg met het RVB wordt gevoerd over het toevoegen van natuur van het Uilenbos aan het Natura2000-gebie bij Meijendel; • Voorbereiding van natuurherstelmaatregelen bij Wapendal (gedeeltelijke afsluiting Daal en Bergselaan). 42

Luchtkwaliteit In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • Het stimuleren van schone voertuigen en voortzetting sloopregeling voor oude vervuilende bestelauto’s; • Het geven van voorlichting over de schadelijke rook die vrijkomt bij het stoken van hout • Het opstellen van de jaarlijkse rapportage over de luchtkwaliteit. Geluid In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • Het in kaart brengen van gebieden met veel verkeersgeluid; • Het stimuleren van elektrische voertuigen, stillere banden en het verlagen van maximumsnelheden in gebieden met veel verkeersgeluid; • Het in stand houden van gebieden met minder tot geen verkeersgeluid. Laadinfra Naast het regulier beheer en onderhoud gaan we het publieke laadnetwerk met een gebalanceerde mix van openbare laadmodaliteiten, bekend als de ‘Haagse laadmix’, uitbreiden (RIS316608). We gaan in 2025 de volgende opgaven uitvoeren: • Het verder uitbreiden van het laadnetwerk; gestreefd wordt naar de plaatsing van circa 400 nieuwe openbare laadpalen; • Het onderzoeken van locaties voor nieuwe laadpleinen; • Het realiseren van 15 (kortparkeer-)snellaad plekken; • Het upgraden van 2 gemeentelijke snellaadstations naar high power charging.

Bodembescherming en bodemsanering In 2025 gaan we de volgende activiteiten uitvoeren: • In het kader van het Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond (RIS299493) beheert de gemeente 4 eeuwigdurende saneringsopgaven. Deze opgaven bevinden zich op de terreinen van beide gasfabrieken en twee voormalige stortplaatsen; • Er lopen 16 tijdelijke saneringsopgaven waarvan er 3 naar verwachting worden afgerond in 2025, als de monitoringsresultaten dat toelaten. Omgevingsdienst Haaglanden De gemeente Den Haag neemt deel aan de Omgevingsdienst Haaglanden. Ook in 2025 verzorgt de Omgevingsdienst Haaglanden voor Den Haag milieu-uitvoeringstaken (vergunningverlening, toezicht en handhaving). Daarnaast verzorgt de Omgevingsdienst Haaglanden voor Den Haag en de specialistische advisering op het gebied van milieu en Ruimtelijke Ordening. De deelnemersbijdrage 2025 voor Den Haag is een bedrag van € 8.047 mln. (RIS318829).