RIS319193 Bijlage Staat van de stad V6 4juli

3.4.2 Hittestress Het aantal tropische zomers neemt naar verwachting tot 2050 verder toe. Het KNMI heeft in het "warmste" klimaatscenario berekend dat de zomertemperatuur zo'n 2,5 graad toeneemt vergeleken met het huidige klimaat. In 2085 zou het zelfs bijna 4 graden warmer worden in de zomer. Hitte heeft effect op de gezondheid van mens en dier. Door hitte lopen kwetsbare groepen zoals ouderen meer risico op uitdroging. Opwarmend oppervlaktewater is ook schadelijk voor flora en fauna. In afbeelding 3.13. wordtDuurzaamheid op gedetailleerd niveau devan de Stad & Energietransitie - Staat gevoelstemperatuur in beeld gebracht van een extreem warme dag (1 juli 2015). Deze dag had

95

3.4.2 Hittestress Het aantal tropische zomers neemt naar verwachting tot 2050 verder toe. Het KNMI heeft in het "warmste" klimaatscenario berekend dat de zomertemperatuur zo'n 2,5 graad toeneemt vergeleken met het huidige klimaat. In 2085 zou het zelfs bijna 4 graden warmer worden in de zomer. Hitte heeft effect op de gezondheid van mens en dier. Door hitte lopen kwetsbare groepen zoals ouderen meer risico op uitdroging. Opwarmend oppervlaktewater is ook schadelijk voor flora en fauna. In afbeelding 3.13. wordt op gedetailleerd niveau de gevoelstemperatuur in beeld gebracht van een extreem warme dag (1 juli 2015). Deze dag had een temperatuur die volgens het huidige klimaat eens per 1.000 zomerdagen voorkomt. De kaart geeft aan waar in de openbare ruimte de hoogste gevoelstemperatuur optreedt, en waar de leefbaarheid daalt. Afbeelding 3.13

Afbeelding 3.13Haag Hittestress Den Haag op een Hittestress Den op een extreem warme dagextreem warme dag

Bron: Klimaatmonitor KlimaatmonitorDen DenHaag Haag, 2022 Bron: 2022

3.5 De Haagse bewoner Onderzoeken uit 2022 geven inzicht in het belang van het onderwerp Duurzaamheid en energietransitie voor de inwoners van Den Haag. Zij vinden het een belangrijk onderwerp. Dit blijkt uit een peiling van mei 2022 waarin de inwoners is gevraagd om onderwerpen te noemen waarover zij zich zorgen maken[1]. Een peiling van een half jaar later laat zien dat inwoners Duurzaamheid en energietransitie één van de belangrijkste opgaven van het gemeentebestuur vinden[2]. Men maakt zich vooral zorgen om de stijgende energierekening en de slechte staat van sommige (oudere) woningen in Den Haag waar verduurzaming een grote uitdaging is. Inwoners geven aan duidelijkheid te willen over de plannen van het bestuur en hulp te willen bij het verduurzamen van woningen (praktische ideeën, energiecoaches). Een onderzoek uit december 2023 geeft daarnaast inzicht in het draagvlak voor het gemeentelijk beleid om de stad voor te bereiden op het gebruik van schone energie in plaats van aardgas[3]. 90% van de respondenten weet dat er op termijn geen aardgas meer gebruikt zal worden voor verwarmen, douchen en koken. 80% van de respondenten staat hier positief of neutraal tegenover. Slechts 20% geeft aan dit een negatieve ontwikkeling te vinden. 57% van de respondenten geeft ook het belangrijk te vinden dat Den Haag stopt met het gebruik van aardgas.

Huurders vinden dit belangrijker en kijken er positiever naar dan inwoners met een eigen huis.

96

Staat van de Stad - Duurzaamheid & Energietransitie

3.5 De Haagse bewoner Onderzoeken uit 2022 geven inzicht in het belang van het onderwerp Duurzaamheid en energietransitie voor de inwoners van Den Haag. Zij vinden het een belangrijk onderwerp. Dit blijkt uit een peiling van mei 2022 waarin de inwoners is gevraagd om onderwerpen te noemen waarover zij zich zorgen maken2. Een peiling van een half jaar later laat zien dat inwoners Duurzaamheid en energietransitie één van de belangrijkste opgaven van het gemeentebestuur vinden3. Men maakt zich vooral zorgen om de stijgende energierekening en de slechte staat van sommige (oudere) woningen in Den Haag waar verduurzaming een grote uitdaging is. Inwoners geven aan duidelijkheid te willen over de plannen van het bestuur en hulp te willen bij het verduurzamen van woningen (praktische ideeën, energiecoaches). Een onderzoek uit december 2023 geeft daarnaast inzicht in het draagvlak voor het gemeentelijk beleid om de stad voor te bereiden op het gebruik van schone energie in plaats van aardgas4. 90% van de respondenten weet dat er op termijn geen aardgas meer gebruikt zal worden voor verwarmen, douchen en koken. 80% van de respondenten staat hier positief of neutraal tegenover. Slechts 20% geeft aan dit een negatieve ontwikkeling te vinden. 57% van de respondenten geeft ook het belangrijk te vinden dat Den Haag stopt met het gebruik van aardgas.

Huurders vinden dit belangrijker en kijken er positiever naar dan inwoners met een eigen huis.

2 Stadspanelonderzoek, mei 2022, 2.725 respondenten, peiling belangrijke thema’s. Duurzaamheid en Energietransitie (13%) staat na Wonen (20%) en Leefbaarheid (14%) op de derde plek in de lijst. 3 Stadspanelonderzoek, oktober 2022, 1280 respondenten bij de presentatie van het Coalitieakkoord. Met 35% is Duurzaamheid volgens inwoners de één na belangrijkste opgave van het bestuur. Een schone, veilige en leefbare stad is met 67% de belangrijkste opgave. 4 Stadspanelonderzoek, december 2023, 850 respondenten, onderzoek gebruik van aardgas in woningen.

Duurzaamheid & Energietransitie - Staat van de Stad

97

4

Economie

•

Den Haag groeit harder dan de periode voor 2019, zowel in Bruto Regionaal Product als wat betreft werkgelegenheid. Deze groei is minder dan in de andere drie grote steden en het Nederlandse gemiddelde. Ook de stand van de arbeidsproductiviteit en de groei hierin blijft achter. Vanuit historisch perspectief is dit goed te verklaren. Recentelijk zijn de verschillen minder groot en ontstaan er nieuwe activiteiten rond de grote overheid en non-profit sector, zoals cyberveiligheid.

•

De woonaantrekkelijkheid van Den Haag hangt sterk samen met de economie: de baan- en opleidingsopties en voorzieningen maken de stad aantrekkelijk. Bij voorzieningen gaat het dan ook om de vrijetijdseconomie: cafés, culinair aanbod, poppodia, podiumkunsten, nachtcultuur en niet-dagelijkse winkels.

•

Het aantal toeristische bezoeken aan de binnenstad herstelt na corona, hoewel dit in Scheveningen nog steeds niet het geval is. In 2022 was dit echter nog niet terug op het niveau van voor corona. Den Haag herstelt minder snel dan de andere grote steden. De gemiddelde bestedingen van bezoekers zijn ten opzichte van 2019 toegenomen.

•

De voorraad bedrijfsruimte is tussen 2015 en 2022 afgenomen in Den Haag: de kantorenvoorraad nam af met 12% en de bedrijfsruimtevoorraad (niet-kantoren) met 4%.

•

Den Haag heeft met 4,3%, op Groningen na, de laagste kantorenleegstand van de tien grootste kantoorsteden in Nederland. Dat is niet positief. Dit ligt namelijk onder het gezonde niveau van frictieleegstand (tussen 5%-7%) en betekent dat de kantorenmarkt ‘zeer krap’ is.

•

Het aanbod bedrijfsruimte (niet-kantoren) ligt op 1% van de voorraad. Ook de opname is laag, mede als gevolg van het lage aanbod. Van de bedrijventerreinen is 99% uitgegeven. Ook de bedrijfsruimtemarkt is zeer krap.

•

Het aantal fysieke winkels daalt. Dat is vergelijkbaar met andere grote steden en de landelijke ontwikkeling, waarin het aantal fysieke winkels elk jaar kleiner wordt terwijl webwinkels snel groeien. De krimp is in nagenoeg alle typen winkelgebieden te zien.

4.1 Inleiding en nationale context Dit hoofdstuk geeft inzicht in de economische ontwikkeling van Den Haag in de context van Nederland als geheel en de G4. Onderstaande geeft eerst een korte schets van de economische ontwikkeling van de afgelopen jaren in Nederland en de huidige stand van zaken, met een kleine doorkijk naar de rest van het jaar. Paragraaf 4.2 zoomt in op de economische ontwikkeling (BBP, banen en arbeidsproductiviteit) van Den Haag en maakt de vergelijking met het Nederlandse gemiddelde en de G4. Paragraaf 4.3, ondernemerschapsdynamiek, kijkt naar de verdeling van het Haagse bedrijfsleven over eenmanszaken, MKB en het grootbedrijf en hoe deze verdeling de afgelopen 10 jaar is veranderd. Ook biedt de paragraaf inzicht in de ontwikkeling van starters, stoppers en faillissementen. Vervolgens gaat paragraaf 4.4 in op het belang van de stedelijke economie voor de aantrekkelijkheid van Den Haag en de hieraan gerelateerde ontwikkelingen binnen de vrijetijdseconomie. De ontwikkeling in de voorraad bedrijfsruimte is onderwerp in paragraaf 4.5. Tot slot laat paragraaf 4.6 te banendichtheid in de verschillende delen van de stad zien.

Economie - Staat van de Stad

99

Na de economische dip als gevolg van de coronacrisis in 2020 (-3,9%) en het herstel in 2021 (6,2%), zakte de economische groei vanaf 2022 terug tot zo’n 0,2% (kwartaal 3) en 0,6% (kwartaal 4).1 In 2023 mondt dit uit in een zeer lichte krimp in de eerste drie kwartalen en nagenoeg geen groei over het hele jaar (0,1%). De inhaalslag van de coronacrisis zorgt er in de jaren 2022 en 2023 voor dat de economie boven de 100% van haar capaciteit draait2: er is meer vraag dan productiecapaciteit. Daarbij wordt de productiecapaciteit beperkt doordat de aanbodkant van de arbeidsmarkt tegen haar grenzen loopt en er belemmeringen zijn in de bevoorradingsketens. De prijsstijgingen als gevolg van de grote (inhaal)vraag en de energiecrisis – op zijn beurt een gevolg van stagnatie in energiebevoor­ radingsketens en de Russisch-Oekraïense oorlog – leidt tot inflatie en rentestijgingen. Dat laatste tempert bestedingen en investeringen. Tegen het licht van bovenstaande blijft de arbeidsmarkt krap: de spanningsindicator bereikte halverwege 2022 het hoogste niveau ‘zeer krap’3. De coronacrisis leidde weliswaar tot een terugval in de banengroei, maar ook in coronajaar 2020 was er nog een toename in banen. Verzachtende overheidsmaatregelen spelen hierin een belangrijke rol.

Tot voor kort was er dan ook sprake van een daling in werkloosheid, een stijging van de arbeidsparticipatie, een historisch laag aantal faillissementen, een toename in vacatures en minder instroom in de WW en doorstroom naar de bijstand. 4 Inmiddels is de hierboven beschreven afkoeling van de economie ook zichtbaar op de arbeidsmarkt: de werkloosheid en faillissementen lopen iets op (nog steeds historisch laag), de vacatures nemen af en het aantal WW-uitkeringen toe.5 De spanningsindicator van het UWV neemt dan ook weer iets af tot net onder het niveau van ‘zeer krap’6. Volgens de Nederlandse Bank is het dieptepunt in de economische cyclus momenteel bereikt.7 De verwachting is dat de economie aantrekt (prognose 2024: 1,5%)8. Verdere loonstijgingen, afzwakkende inflatie en een waarschijnlijke renteverlaging in het verschiet waardoor investeringen aantrekken, dragen bij aan deze verwachtingen9. Hoewel het consumentenvertrouwen en het sentiment voor het doen van grote aankopen nog steeds negatief is, stijgen deze indicatoren weer wel10.

4.2 Economische ontwikkeling in Den Haag 4.2.1 Lange termijn economische groei Vanuit historisch perspectief blijft de groei van de Haagse economie achter bij die van andere grote steden (zie afbeelding 4.1). Deels zijn de verscheidene groeipaden van stedelijke regio’s te verklaren door de sectorstructuur, waarvan de oorsprong veelal valt terug te voeren op gebeurtenissen en keuzes uit het verre verleden.11 Denk aan de oprichting van een enkel bedrijf als Philips in Eindhoven of de keuze voor Den Haag als bestuurlijk centrum. Of door bepaalde initiële condities, zoals de 1 CBS (2024). De Nederlandse economie in 2023. 2 Klaas Knot: ECB nog niet klaar met verkrappen. In: Financieel Dagblad, 30 okt 2022. 3 werk.nl/arbeidsmarktinformatie/dashboards/spanningsindicator (UWV):het UWV berekent de spanningsindicator door het geschatte aantal openstaande vacatures te delen door het aantal personen dat op hetzelfde moment korter dan 6 maanden WW ontvangt. 4 Zie hoofdstuk 5. 5 werk.nl/arbeidsmarktinformatie/dashboards (UWV). 6 dnb.nl/actuele-economische-vraagstukken/arbeidsmarkt/ (DNB). 7 Economie heeft de weg omhoog ingeslagen. DNB, 28 mrt 2024. 8 CPB (2023). Macro Economische Verkenning 2024. 9 Het is bijna zover: rente omlaag, investeringen omhoog, Sandra Phlippen in: Financieel Dagblad, 21 mrt 2024. & Raboresearch (2024).

Sectorprognoses: niet alle sectoren profiteren van de economische groei. 10 https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83693NED/table 11 Raboresearch (2022). Toenemende economische ongelijkheid tussen regio’s vraagt om regionaal beleid.

100

Staat van de Stad - Economie