RIS319097 Bijlage 1 - Rapportage Delflandse Kust, 2022

Rapportage Delflandse kust Verkenning van de handelingsperspectieven voor een veilige Delflandse kust Hoogheemraadschap van Delfland 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Contactpersoon ROBBERT-JAN LENSELINK Projectleider

Arcadis Nederland B.V. Postbus 4205 3006 AE Rotterdam Nederland

2

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Inhoudsopgave 1

Inleiding 1.1 Doel van deze studie 1.2 Uitdagingen voor Delflandse kust i.r.t. zeespiegelstijging 1.3 Vraagstukken en kansen 1.4 Uitgangspunten voor deze studie 1.5 Leeswijzer

4 4 5 6 7 8

2

Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding 2.2 Leidende waarden Delflandse kust

9 9 10

3

Stakeholderanalyse 3.1 Analysemethode 3.2 Wat is de ‘lange termijn’? 3.3 Algemene kansen en knelpunten 3.4 Dilemma’s per gebiedsfunctie

12 12 12 13 14

4

Bouwstenen 4.1 Longlist met maatregelen 4.2 Van longlist naar bouwstenen 4.3 Bouwstenen

16 16 18 22

5

Mogelijke adaptatiepaden 5.1 Stakeholder input voor adaptatie van bouwstenen naar mogelijke adaptatiepaden 5.2 Adaptatiepaden vanuit stakeholder perspectief

24 24 26

6

Handelingsperspectieven 6.1 Hold the line 6.2 Zacht waar het kan, hard waar het moet 6.3 Strategische planning 6.4 Samenwerking

31 31 32 35 37

7

Aanbevelingen 7.1 Kennislacunes 7.2 Aanbevelingen voor de landelijke discussie 7.3 Aanbevelingen voor specifieke locaties

38 38 39 40

Bibliografie

42

Bijlage A: Leidende Waardenkaart

43

Bijlage B: Tabel met longlist maatregelen

45

Bijlage C: Vragenlijst stakeholdersgesprekken

49

Bijlage D: Overzicht stakeholdersgesprekken

50

Bijlage E: Toelichting afwegingen maatregelen

51

Bijlage F: Factsheets realistische maatregelen

54

Bijlage G: Factsheets realistische maatregelen

71

Bijlage H: Voorgestelde adaptatiepaden door stakeholders

73

3

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

1

Inleiding

Binnen het Kennisprogramma Zeespiegelstijging (KP ZSS) wordt momenteel onderzoek gedaan naar de gevolgen van zeespiegelstijging voor de waterkeringen, de zoetwatervoorziening en de ruimtelijke inrichting in Nederland, en naar strategieën om hier tijdig op te anticiperen. De landelijke eindresultaten van dit onderzoek worden in 2026 in het Deltaprogramma vastgelegd. Het KP ZSS maakt gebruik van de KNMI- klimaatscenario’s die naar verwachting in 2023 worden gepubliceerd. Naast dat de zeespiegel stijgt, is er ook sprake van een versnelling van de zeespiegelstijging. Sinds 1993 is de jaarlijkse zeespiegelstijging versneld van ongeveer 1,7 mm per jaar naar 2,7 mm per jaar (Steffelbauer et al, 2022). Projecties van het KNMI ondersteunen dit en laten vanaf 2050 een potentieel snellere zeespiegelstijging zien dan in de periode daarvoor. Er wordt rekening gehouden met een mogelijk maximale zeespiegelstijging in 2100 tot 2 meter (bij 2°C klimaatverandering) en tot zelfs 3 meter (bij 4°C klimaatverandering). Daarnaast zijn er studies (Bamber en Aspinall 2013, La Bars 2017) die laten zien dat, als delen van de Antarctische IJskap instabiel worden zeespiegelstijging sterk versneld kan toenemen. Als er sprake is van een versnelde zeespiegelstijging wordt dat vooral verwacht vanaf 2050 (Haasnoot et al, 2018 & 2019).

1.1

Doel van deze studie

Het Hoogheemraadschap van Delfland onderzoekt met deze studie de mogelijkheden om de Delflandse kust veilig te houden door samen met andere belanghebbende partijen een gebiedsgerichte verdiepingsslag te maken die aansluit bij het programma Kennisprogramma Zeespiegelstijging dat wordt uitgevoerd in opdracht van het Deltaprogramma. Het doel van deze studie is om – primair vanuit het oogpunt van waterveiligheid – een onderbouwd overzicht te geven van haalbare oplossingen om de Delflandse kust veilig te houden bij toenemende zeespiegelstijging. Dit rapport, ondersteund door het gebruik van conceptuele illustraties, dient als startpunt voor interne en externe gesprekken van het Hoogheemraadschap van Delfland en betrokken partijen. Ook geeft dit rapport inzicht in de kenmerken die de verschillende partijen belangrijk vinden om mogelijke opties ten opzichte van elkaar te beoordelen. Daarnaast is inzichtelijk gemaakt of een bepaalde maatregel (al dan niet) beperkend is of in de toekomst juist mee kan groeien met zeespiegelstijging, of dat er de mogelijkheid bestaat om (al dan niet) over te stappen naar een alternatieve maatregel middels adaptatiepaden (sequenties van maatregelen).

De handelingsperspectieven met versterkings- en meegroeiopties zijn input voor toekomstige gesprekken met regionale stakeholders, waarna uiteindelijk op het niveau van het Rijk kaderstellende keuzes worden gemaakt. In deze studie is niet uitgegaan van zeespiegelstijging op een bepaalde tijdschaal maar is er puur gekeken naar de effecten van een bepaalde mate van zeespiegelstijging; ongeacht de snelheid van de zeespiegelstijging en het moment waarop die mate van stijging in de toekomst bereikt wordt. Hierbij is gekeken tot ongeveer +3 meter zeespiegelstijging t.o.v. de huidige zeespiegel. Een eerdere studie van Deltares (2019) biedt inspiratie om gebiedsgericht (Delflandse kust) naar concrete oplossingen voor de adaptatiepaden toe te werken. Figuur 1 geeft een indruk hoe dergelijke paden eruit kunnen zien.

4

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Figuur 1: Voorbeeld adaptatiepaden (Deltares, 2019)

1.2

Uitdagingen voor Delflandse kust i.r.t. zeespiegelstijging

Langs de kust zijn een aantal ‘zones’ te onderscheiden in verband met hun fysische samenstelling, wat aandacht vraagt bij het verder onderzoeken van de mogelijke technische opties en beoordeling hiervan. Met andere woorden, niet elke maatregel is geschikt voor elke zone, wat soms vraagt om voor natuurlijk duinkust een aantal combinaties van zones te maken. Deze zones zijn beschreven in hoofdstuk 2.2 en visueel weergegeven in de leidende waardenkaart Delflandse kust (Figuur 2). Op basis van bestaande literatuur worden de volgende uitdagingen en gevolgen verwacht bij +1, +2 en/of +3m zeespiegelstijging: • • • •

Ruimtelijke ontwikkelingen: met name bij het lager gelegen en dichtbebouwde Scheveningen is er een noodzaak tot een samenspel tussen de ruimtelijke en economische ontwikkelingen en waterveiligheid. Afwegingen tussen terugtrekken, ophogen of zeewaarts beschermen. Bij zeewaarts beschermen is meer zand of andere materialen nodig om het kustfundament voldoende te versterken. Naast het kustfundament neemt ook het gebruik van de waterkeringen en pompcapaciteit toe ten behoeve van borging van de waterveiligheid. Door onder andere zoutintrusie neemt de druk op zoetwatervoorziening toe.

De focus van deze studie ligt bij de ontwikkelingen van zeespiegelstijging langs de Delflandse kust in relatie tot de waterveiligheid en ruimtelijke ontwikkelingen.

5

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Figuur 2: Leidende waardenkaart Delflandse kust (paginavullende versie beschikbaar in Bijlage A: Leidende waardenkaart)

1.3

Vraagstukken en kansen

Moet de huidige kustlijn behouden blijven of moet deze verplaatsen richting zee of zelfs landinwaarts? Wat betekent dit voor de ruimtelijke ontwikkelingen? De eerdere studie van Deltares (2019) geeft een aantal strategische vraagstukken rond zeespiegelstijging die op nationaal niveau spelen. Deze vraagstukken zijn relevant om te onthouden ten behoeve van gesprekken naar een veilige Delflandse kust, omdat ze regelmatig terugkeren: • • • •

Dient Rijnmond en de Oosterschelde bij extreme zeespiegelstijging afsluitbaar open te blijven of afgesloten worden? Kan het water van de rivieren afgevoerd worden door een combinatie van pompen, bergen, spuien en is het aanpassen van de afvoerverdeling over de riviertakken eventueel nodig? Verzilting toelaten of inzetten op zoet houden? Inzetten op zandige kust, harde kust, of het gebruik van vooroevers en wetlands?

Met name het laatste vraagstuk over de kust wordt in deze studie nader bekeken in het opstellen van een overzicht van mogelijke haalbare oplossingen. De grootste kansen voor een veilige kust van Delfland bevinden zich in het adaptatiebeleid. Het is van groot belang zoveel mogelijk opties open te houden richting een toekomst van +1, +2 of +3m zeespiegelstijging.

6

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Voordelen en kansen kunnen volgens de studie van Deltares (2019) onder andere benut worden door ruimte te reserveren, klimaatbestendig te bouwen, te experimenteren en aandacht te hebben voor adaptieve en no- of low-regret opties. Dat kan op de volgende manieren: •

• •

•

Reserveer ruimte: o Voor benodigde maatregelen zoals waterberging, zandwinning, dijkversterking en dijkverhoging. o Door gebieden een (tijdelijke) bestemming te geven die op termijn gemakkelijk aangepast kan worden. o Benut nieuwe ontwikkelingen die ruimte nodig hebben zoals energietransitie, recreatie, natuurontwikkeling en woningbouw en combineer deze met de waterveiligheidsopgave. Bouw klimaatbestendig: o Op palen, op hogere of opgehoogde locaties, drijvend etc. o Dat de bebouwing gemakkelijk te vervangen, aan te passen of te verplaatsen is. Leer en experimenteer: o Over de schaalbaarheid en aanpasbaarheid van maatregelen. o Zowel technisch-inhoudelijk als sociaal en institutioneel. o Zeewaartse of landinwaartse verplaatsing van de kustlijn, alternatieve vormen van landgebruik, leven met water in steden. Ga voor adaptieve, no- of low-regret maatregelen: o Aandacht voor mogelijk benodigde toekomstige ruimte (op land en op zee) en klimaatbestendigheid (waterberging, afvoeren, versterking waterkeringen) bij elke nieuwe ontwikkeling. o Maak adaptieve ontwerpen van maatregelen.

1.4

Uitgangspunten voor deze studie

Gezamenlijke uitgangspunten helpen bij het hanteren van kaders voor mogelijke maatregelen. De volgende uitgangspunten voor maatregelen zijn samen met het Hoogheemraadschap van Delfland gedefinieerd: • • • • •

Een maatregel dient een bijdrage te leveren aan de waterveiligheid; De kust is van openbaar nut en is toegankelijk (zoveel als mogelijk); De maatregelen zijn no/low-regret; De maatregelen zijn klimaatbestendig; Er is ruimte voor meerwaarde/ meekoppelkansen.

De kernkwaliteiten en collectieve waarden van de kust zoals benoemd in artikel 3 van de Kustpact zijn ook belangrijke uitgangspunten: Zoals benoemd in het rapport ‘Inventarisatie Waarden en Beleid Nederlandse Kust’ (Bureau Strootman, juli 2016): • Vrij zicht en grootschaligheid, • Natuurlijkheid en dynamiek, • Robuuste waterstaat, • Contrast tussen compacte bebouwingskernen en uitgestrekte onbebouwde gebieden, • Contrasten met het achterland, • Kusterfgoed in het duingebied en het achterland, • Kustplaatsen en achterland, • Gebruikskwaliteiten, en • Culturele en mentale betekenis van de kust. Ook stellen partijen die het Kustpact (2017) ondertekend hebben dat nieuwe recreatieve ontwikkelingen met een ruimtebeslag in de kustzone moeten bijdragen aan het behoud en – indien mogelijk – de versterking van de kwaliteit van de kustzone en niet mogen leiden tot aantasting van de kernkwaliteiten en collectieve waarden van de kustzone. En dat voor de waarden waterveiligheid, drinkwatervoorziening en natuur kaders gelden op grond van wet- en regelgeving, die randvoorwaardelijk zijn voor nieuwe recreatieve ontwikkelingen met ruimtebeslag in de kustzone.

7

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

1.5

Leeswijzer

In stap 1 van deze studie vindt de verkenning plaats waarbij een gebiedsanalyse is gemaakt (hoofdstuk 2). Er hebben meerdere interviews plaatsgevonden met stakeholders waarvan de conclusies in hoofdstuk 3 staan. De mogelijke maatregelen zijn weergegeven in een longlist en het proces naar de shortlist van bouwstenen (hoofdstuk 4Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). De Appendices A tot en met F bevatten meer detailuitwerking van wat er in deze hoofdstukken aan bod komt, van de leidende waardenkaart tot factsheets van maatregelen. In hoofdstuk 5 wordt een stap gezet richting mogelijke adaptatiepaden op basis van de resultaten van een interactief bouwstenenspel met stakeholders. In hoofdstuk 6 worden handelingsperspectieven beschreven waarna in hoofdstuk 7 de aanbevelingen volgen voor HH Delfland.

8

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

2

Gebiedsanalyse

2.1

Inleiding

De Delflandse kust voorziet in de recreatieve behoefte van de regio en erbuiten. Er is een behoorlijke druk op een smalle strook strand (en duin) naast een sterk verstedelijkt achterland. Scheveningen, Kijkduin en Hoek van Holland zijn belangrijke trekpleisters met elk een ander karakter. Deze plekken variëren van hoogstedelijk (Scheveningen), tot de familiebadplaatsen van Kijkduin en Hoek van Holland. De laatste is ook georiënteerd aan de Nieuwe Waterweg. Aanwezigheid van deze badplaatsen en hun hoofdtoegangswegen leidt tot intensief gebruik in de directe omgeving. Ter hoogte van het Westland zijn de strandopgangen en bijbehorende voorzieningen vooral in gebruik door bezoekers uit de regio Haaglanden en Rotterdam. Daarnaast is dit deel van de kust in gebruik bij wandelaars en fietsers die van de natuur genieten. Het belang van de Delflandse kust voor de regio vraagt om een inclusieve aanpak als het gaat om ontwikkelingen. Deze gebruiks- en belevingskwaliteit dient behouden te blijven en waar mogelijk toegevoegd te worden bij alle ontwikkelingen die spelen en gaan spelen. De ontwikkeling van de zeespiegelstijging is een goede aanleiding om op lange termijn naar deze kustzone te kijken. Bij de zoektocht naar ontwikkelingsmogelijkheden en bouwstenen zullen de bestaande kwaliteiten bepalend zijn.

Deze kwaliteiten zijn nader verbeeld in een leidende waardenkaart (Bijlage A: Leidende Waardenkaart). Relevante waarden en ambities Een aantal relevante waarden, thema’s en ambities voor zijn hieronder beschreven. Delflandse kust in de landschappelijke context De kust en het Groene Hart zijn twee belangrijke landschappelijke identiteitsdragers van de Zuidvleugel en de Randstad. De Van Dixhoorndriehoek is een jong duingebied in de luwte van de noordpier van Hoek van Holland. Daarnaast is het Spanjaards Duin ter hoogte van ’s Gravenzande een mooi natuurgebied dat in 2009 is aangelegd ter compensatie van de effecten van Maasvlakte 2. De kust heeft als hoofdfunctie natuur met recreatief medegebruik. De kustplaatsen kennen ieder een herkenbaar, hoogwaardig en complementair profiel. Het gebied wordt via regionale wegen goed aangesloten op het nationale wegennet (D.EFAC.TO stedenbouw, 2011). Rust en stilte De stiltegebieden geven een indicatie van het landelijke gebied van Zuid-Holland. Het zijn de (relatief) luwe gebieden met beperkte verstedelijking, waar het dagelijks geluid de 40 decibel niet overstijgt. Hier vindt men rust en stilte als contrast met het dynamisch stedelijk gebied. In deze stiltegebieden is alleen ruimte voor “gebiedseigen” geluid. De rust en stilte is van waarde voor de regio Rotterdam Rijnmond.

Het huidige gebrek aan rust en ruimte is een negatieve factor voor het imago en daarmee het vestigingsklimaat van hoogwaardige ondernemingen in deze regio. De nieuwe verbinding van Hoek van Holland met de metro naar Rotterdam maakt deze relatie nog interessanter dan in het verleden. Atlantikwall als identiteitsdrager Een (cultuurhistorisch) fenomeen is de Atlantikwall. Deze verdedigingslinie is door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog aangelegd langs de gehele Noordzeekust. Dit was een forse ruimtelijke ingreep, zowel aan de kuststrook zelf (bijvoorbeeld de afbraak bij Ter Heijde en stroken in Den Haag) alsook in het achterland (aanleg verdedigingswerken in het Westland als onderdeel van deze linie). Veel bunkers met hun gangenstelsels en verdedigingswerken liggen verscholen (bv. Staeldujnse Bos) of staan onbenut in het duinlandschap, maar ze hebben wel een groot potentieel om bezocht en/of herbestemd te worden. Een voorbeeld hiervan is het van oorsprong Nederlandse Fort aan den Hoek van Holland uit 1889 (door de Duitse bezetter opgenomen in de Atlantikwall) waarin het Nederlands Militair Kustverdedigingsmuseum is gehuisvest. Vanwege de bijzondere vestingwerken is het Vineta duin voorgedragen als Rijksmonument. Opzet leidende waardenkaart De Delflandse kust bestaat uit gebieden waarin verschillende functies samenkomen.

Op de boulevard van Scheveningen spelen hoogwaardige recreatie en horeca bijvoorbeeld een grote rol, terwijl in de buurt van de zandmotor de natuur nadrukkelijk één van de bepalende kwaliteitswaarden is. Door middel van kaartstudies (Bijlage A) en kaarten uit voorgaande beleidsdocumenten (bronnen vermeld bij tekst), zijn zoneringen langs de Delflandse kust bepaald. Per zone is vervolgens aangegeven aan welke functie ‘voorrang verleend’ wordt in het gebied. Veel functies zijn op het gehele tracé aan de orde, maar vooral de intensiteit of het belang van de functie varieert per gebied. De kaart geeft daarmee een concrete verbeelding van de maatschappelijke meerwaarde die in het gebied gehaald kan worden en is daarmee een belangrijke factor in de verkenning van (toekomstige) maatregelen in relatie tot de effecten van zeespiegelstijging op de kustzone. Aan de zoneringen langs het tracé van de Delflandse kust worden ‘leidende 9

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

waarden’ gekoppeld. De leidende waarde is per gebied ondersteunend voor het ontwikkelen en afwegen van oplossingsrichtingen t.b.v. waterveiligheid. Op die manier kunnen verschillende bouwstenen gekoppeld worden per gebied, die tezamen een integraal overzicht geven van oplossingsrichtingen. Op basis van bovengenoemde analyses is een leidende waardenkaart opgesteld (Figuur 2). In deze kaart zijn verschillende zones geïdentificeerd. Hieronder is voor het gebied als geheel en per zone beschreven wat de leidende waarden zijn. Tabel 1 geeft een overzicht van de leidende waarde per zone. In hoofdstuk 2.2 worden de leidende waarden voor de Delflandse kust nader toegelicht. Tabel 1: Overzicht van leidende waarde per zone langs de Delflandse kust in de huidige situatie

Zone Oostduinen Stedelijk front Scheveningen Haven van Scheveningen Westduinpark Kijkduin Zandmotor Ter Heijde Westlandsekust Hoek van Holland

2.2

Leidende waarde Productief dynamische duinnatuur Hoogstedelijke badplaats van Nederland Havenactiviteiten en pleziervaart Recreatief uitloopgebied Den Haag Familiebadplaats Hoog dynamische natuur Rustig wonen aan de kust Scherpe grens productielandschap en natuur Recreatieve hotspot tussen kust en kanaal

Leidende waarden Delflandse kust

De leidende waardenkaart voor de Delflandse kust is o.a. gebaseerd op de Nationale Visie Kust, daarin is voor de ZuidHollande kust de integrale opgave beschreven: kustbescherming in samenhang met mogelijkheden voor ontwikkeling, een kwaliteitsimpuls voor badplaatsen en een robuuster landschap met ruimte voor natuur en recreatie. De Delflandse kust bevindt zich in een sterk verstedelijkt gebied. De recreatieve behoefte van de stedeling is in de loop der jaren een grotere rol gaan spelen bij ruimtelijke ontwikkelingen. De ruimte voor deze ontwikkelingen ligt door de glastuinbouw bij het Westland vooral in de flanken van de regio en de kustrand. Over de gehele lengte varieert het karakter van de kuststrook. Bij het Westduinpark is er een sterke verwevenheid met de aangrenzende wijken. Bij Hoek van Holland is de stoere en industriële uitstraling van de haven karakteristiek. Twee zones van de kuststrook, het gebied rond Kijkduin en de boulevard van Hoek van Holland en Vlugtenburg, worden het meest intensief gebruikt. De Delflandse kust is in dit project met behulp van de leidende waardenkaart onderverdeeld in zones. Van noord naar zuid staat hieronder een beschrijving per zone en de leidende waarde die daarbij horen. Oostduinen Leidende waarde: Productief dynamische duinnatuur De Oostduinen fungeren grotendeels als waterwingebied voor Dunea.

Het gebied bestaat uit hoge duinen met duinvennen in de laagtes. Het grote en brede duincomplex heeft een hoge natuurwaarde. Hierdoor wordt het gebied ook extensief gebruikt voor (natuur) recreatie. • Waterwingebied van de Haagse Duinwaterleiding • Hoge duinen met duinvennen in de laagtes • Groot en breed duincomplex met hoge natuurwaarden (Natura 2000) • Extensieve (natuur)recreatie Boulevard Scheveningen Leidende waarde: Hoogstedelijke badplaats van Nederland Het stedelijk front Scheveningen bestaat uit twee delen het badstrand en de haven en toont een zeer scherpe grens tussen de stad en het strand. Het stadsdeel is dichtbebouwd en grenst direct aan de Scheveningse boulevard. Deze grote (stedelijke) boulevard is gedeeltelijk versterkt met een ‘dijk in boulevard’. Daarnaast heeft de boulevard een recreatieve functie met horecagelegenheden, detailhandel en amusement. Ook is de Pier onderdeel van de boulevard. Door het strand en de overige recreatiegelegenheden is Scheveningen een populaire badplaats met bezoekers vanuit binnen- en buitenland. De badplaats is door meerdere vormen van openbaar vervoer bereikbaar vanuit Den Haag.

• Zeer scherpe grens; stad versus strand • Grote (stedelijke)boulevard met horeca, detailhandel en amusement functies • Pier; populaire badplaats met bezoekers vanuit het hele land • Wegens populariteit goede transferia en openbaarvervoer verbindingen tussen Den Haag • Boulevard loopt over in het havengebied, wat ook bekend staat voor horeca, detailhandel en amusement functies Haven van Scheveningen 10

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Leidende waarde: Havenactiviteiten en pleziervaart De boulevard van Scheveningen loopt aan de zuidzijde over in het havengebied. Naast de van oudsher voornamelijk industriële (visserij) haven is er tegenwoordig een steeds grotere focus op pleziervaart. Daarnaast heeft de haven ook horeca, detailhandel en amusement functies. • Havenfunctie: hoofdzakelijk en van oorsprong visserij, maar tegenwoordig veel pleziervaart Westduinpark Leidende waarde: Recreatief uitloopgebied Den Haag • Groot duingebied met hoge natuurwaarden (beschermd habitatrichtlijngebied binnen N2000 wetgeving) • Desondanks hoge natuurwaarde, wel intensief recreatief gebruik door hoge dichtheid aan recreatieve routes en strandopgangen • Belangrijk uitloopgebied voor Den Haag (ligging tussen Kijkduin en Scheveningen) • Brede duinen met veel hoogteverschil en bebossing Kijkduin Leidende waarde: Familiebadplaats • Populair bij bezoekers vanuit grote delen van het land.

• Stedelijk front met uitzicht op zee (kleiner formaat dan Scheveningen) • Goede transferia (bereikbaarheid autoverkeer) • Intensieve recreatie: Horeca & detailhandel, badplaats en vakantiepark • Scherpe grens; stad versus strand, tussen fraaie en diverse natuurgebieden (Zandmotor, Westduinen en buitenplaatsen) Zandmotor Leidende waarde: Hoog dynamische natuur • Breed strand in zee opgespoten zandplaat (megasuppletie), die door de dynamiek van de zee vervormt • Aansluitend op brede duinen met hoge natuurwaarden • Waterwingebied in de duinen • Recreatief toegankelijk via diverse strandopgangen (extensieve recreatie) Ter Heijde Leidende waarde: Rustig wonen aan de kust • Het dorp is een aantal keer (1470, 1530, 1546 en 1570) door de golven verwoest en weer opgebouwd. Na de sloop van het oorspronkelijke dorp t.b.v. aanleg Atlantikwall is het wederom opgebouwd.

• Oorspronkelijke stratenpatroon is nog identiek aan oorspronkelijk dorp • Gelegen in recreatieve luwte • Hoofdfunctie is wonen (in rust) • Het strand heeft recreatieve waarde voor dorp Monster en het achterliggende Westland (diverse strandopgangen) Westlandse kust Leidende waarde: Scherpe grens productielandschap en natuur • Recreatieve luwte • Fietsverbindingen tussen duin en kascomplexen • Bijzondere landschappelijke beleving door harde grens tussen duinen en anderzijds kascomplexen met tuintjes, vaarten en weitjes • Smalle duinen met hoge natuurwaarde, bij Spanjaards Duin (Natura 2000) • Ecologisch verbonden via de ‘Poelzone’ met het achterland Hoek Van Holland Leidende waarde: Recreatieve hotspot tussen kust en kanaal • Georiënteerd op de Nieuwe Waterweg (uitmonding Maas) • Weinig ruimtelijk relatie tussen dorp en zee • Losliggende strip van strandvoorzieningen (horeca, detailhandel en amusement) • Badplaats van Rotterdam • Goede transferia • Goede ov-verbinding met Rotterdam (metro) • Brede duinen met hoge natuurwaarde • Vakantieparken • Deels ontstaan door grootschalige suppleties in de Van Dixhoorndriehoek (aangelegd in 1971)

11

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

3

Stakeholderanalyse

3.1

Analysemethode

Om samen met de belanghebbenden te komen tot handelingsperspectieven voor het hoogheemraadschap zijn interviews gehouden met de belanghebbenden en is een bouwstenenspel gespeeld. Per thema zijn in hoofdstuk 3.3 en hoofdstuk 3.4 kansen, knelpunten en aandachtspunten beschreven, zoals die geïdentificeerd zijn tijdens de interviews en het bouwstenenspel. Hieronder zijn de interviews en het bouwstenenspel beschreven.

Stakeholderinterviews Om de inzichten van verschillende stakeholders in het beslissingsproces omtrent waterveiligheid langs de Delflandse kust in kaart te brengen zijn tien stakeholdergesprekken gevoerd. Hiervoor heeft het Hoogheemraadschap van Delfland gekozen om te spreken met de partners uit de regio: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Hoogheemraadschap van Delfland Nationaal Park Hollandse Duinen Gemeente Westland Rijkswaterstaat & Kennisprogramma Zeespiegelstijging Gemeente Den Haag Provincie Zuid-Holland Gemeente Rotterdam Hoogheemraadschap van Rijnland Dunea Zuid-Hollands Landschap

De gesprekken zijn gevoerd tussen 17 mei 2022 en 2 juni 2022. Een totaaloverzicht van de stakeholdergesprekken staat in Bijlage D: Overzicht stakeholdersgesprekken. Er is gesproken over de thema’s ‘waarde en functie van de kust’ met behulp van de leidende waardenkaart en ‘lange termijn oplossingen, eerste ideeën’ met behulp van de vier oplossingsrichtingen vanuit het Kennisprogramma Zeespiegelstijging. Zo is samen met de stakeholders meer inzicht gekregen in de diverse functies, belangen, uitdagingen en welke maatregelen voor waterveiligheid bespreekbaar zijn langs de Delflandse kust. De gebruikte vragenlijst staat in Bijlage C: Vragenlijst stakeholdersgesprekken In hoofdstuk 3.3 en 3.4 zijn de belangrijkste conclusies en bevindingen uit de gesprekken opgenomen. Deze worden vervolgens meegenomen op de factsheets per bouwsteen Bijlage F: Factsheets realistische maatregelen) onder de criteria ‘inpasbaarheid’, ‘effecten voor functies & waarden’ en ‘(meekoppel)kansen voor functies en waarden’.

Bouwstenenspel Op basis van de kennis die is verkregen tijdens de interviews is het bouwstenenspel gespeeld op 13 september 2022. Tijdens het bouwstenenspel zijn met een divers samengestelde groep stakeholders dillema’s en kansen bij bescherming tegen zeespiegelstijging in kaart gebracht met betrekking tot de functies in het kustgebied van Delfland. Het doel van het bouwstenenspel was om te kijken naar extreme zeespiegelstijging. De knelpunten, kansen en aandachtspunten moeten in dat licht beschouwd worden.

3.2

Wat is de ‘lange termijn’?

Wat opvalt in de gesprekken is dat iedere organisatie het belang van waterveiligheid ziet en dit impliciet ook als randvoorwaarde meeneemt. Tegelijkertijd heeft waterveiligheid niet veel ambtelijke of bestuurlijke aandacht in de regio in de dagelijkse situatie. De stakeholders zijn vooral bezig met hun kerntaken en andere ruimtelijke en sociale vraagstukken. Men gaat er daarbij impliciet vanuit dat waterveiligheid geregeld is, nu en in de toekomst, en kijkt niet specifiek naar de relatie tussen waterveiligheid en hun eigen belangen en kerntaken. Dit kan ook te maken hebben met het verschil in termijnen waarin wordt gedacht. Waar de lange termijn voor waterveiligheid en zeespiegelstijging rond de 150 jaar ligt, is voor veel partijen 10 - 50 jaar vooruitkijken al lang. Gemeenten geven aan dat de lange termijn zelfs ‘maar’ 4 - 20 jaar is. Om deze reden houden de stakeholders vast aan de huidige waarden van het gebied en gebruiken ze dit ook als startpunt om te kijken naar mogelijkheden voor maatregelen in de toekomst. In Tabel 2 staat per stakeholder aangegeven wat hun belangen zijn en wat voor hen ‘lange termijn is’. 12

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Tabel 2: Stakeholderanalyse Stakeholder

Belangen en verantwoordelijkheden

Inschatting perspectief bij ‘lange termijn’

Rijkswaterstaat & Kennisprogramma Zeespiegelstijging

Kustlijnzorg (suppletieprogramma e.d.), (indirect) waterveiligheid

150 – 200 jaar

Hoogheemraadschap van Delfland

Waterveiligheid, waterkwantiteit en waterkwaliteit

150 – 200 jaar

Hoogheemraadschap van Rijnland

Waterveiligheid, waterkwantiteit en waterkwaliteit

150 – 200 jaar

Provincie Zuid-Holland

Waterveiligheid, leefbaarheid, natuur, economische ontwikkeling (glastuinbouw, bollenstreek)

50 – 100 jaar

Nationaal Park Hollandse Duinen

Natuur, recreatie, cultuurhistorie

50 – 70 jaar

Dunea

Drinkwaterproductie, natuur

30 – 40 jaar

Gemeente Rotterdam

Wonen, recreatie, mobiliteit

20 jaar

Zuid-Hollands Landschap

Natuur

6 jaar

Gemeente Den Haag

Wonen, economische ontwikkeling (toerisme, haven) recreatie, mobiliteit, cultuurhistorie

4 jaar

Gemeente Westland

3.3

Voedselvoorziening (glastuinbouw), wonen, recreatie

4 jaar

Algemene kansen en knelpunten

Kansen Alle stakeholders kijken nadrukkelijk zeewaarts voor kansen en mogelijkheden en landwaarts voor de huidige waarden. Hierbij is economische waarde belangrijk en is woningbouw de belangrijkste opgave. In alle gesprekken kwamen vooral kansen naar voren om de zandige keringen langs de kust uit te breiden en zeewaarts meer natuur toe te voegen. Het grootste deel van de Delflandse kust bestaat uit zandige keringen, dit ziet men als een belangrijke gebiedswaarde, die waar mogelijk uitgebreid mag worden. Ze beschermen het achterland tegen hoogwater en bieden tegelijkertijd meer functies zoals natuur en recreatie. Stakeholders zien veel kansen om de zandige keringen door middel van suppleties uit te breiden en/of verder zeewaarts te (ver)leggen om zo mee te groeien met de zeespiegelstijging (ook t/m +3 meter). Een aantal partijen ziet ook kansen om dit te doen door de natuurlijke (duin)dynamiek te vergroten met zandmotorachtige oplossingen of door middel van maatregelen zoals kerven in bestaande (of toekomstige) duinenrijen om doorstuiven van zand te stimuleren. Een groot deel van de stakeholders geeft aan dat natuur een prominentere plaats moet krijgen in de besluitvorming en de plannen om de waterveiligheid in het gebied te verbeteren. Zo is er in meerdere gesprekken gesproken over de functies die eventuele zeewaartse uitbreidingen zouden moeten krijgen.

Hierbij is natuur de meest gewenste (neven)functie. Dit heeft uiteenlopende redenen: van bijdragen aan meer biodiversiteit en ruimte voor de natuur, het ‘building with nature’ principe, tot het creëren van meer uitloopgebieden voor een groeiend aantal inwoners in de steden. Daarnaast zijn op lokale schaal ook kansen benoemd om functies als woningbouw en recreatie te combineren. Zo kunnen zich bij zeewaartse oplossingen kansen voordoen op economische ontwikkeling in de vorm van bijvoorbeeld ‘zeelandbouw’ (het verbouwen van algen, wieren etc.). De belangrijkste kans is het feit dat waterveiligheid wordt gezien als aanjager om het gebied rondom de Delflandse kust klimaat- adaptief in te richten.

Knelpunten Zoals hierboven aangegeven gaan de meeste stakeholders uit van de huidige gebiedswaarden. Daar komen ook de gesignaleerde knelpunten gericht op mogelijke toekomstige ontwikkelingen uit voort. Vooral de oplossingsrichting ‘meebewegen’ is voor de meeste stakeholders een duidelijke ‘no-go’ of in ieder geval een duidelijk knelpunt met het huidige beleid. In het algemeen komen de volgende functionaliteiten langs de kust en in het gebied direct daarachter in de knel bij zeespiegelstijging of bij landwaartse oplossingen: • • • • 13

Huisvesting inwoners & ruimte woningbouw voor bevolkingsgroei Haven Scheveningen (Glas)tuinbouw Economie achter de kering Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

• Natuur • Recreatie • Mobiliteit Bij de duinenkust speelt dit minder snel en vinden de stakeholders vooral dat de economie achter de kering niet mag worden geraakt. Men ziet in de duinenrij nog oplossingen binnen het huidige ruimtegebruik van de kering. Met name in de stedelijke gebieden worden de knelpunten snel inzichtelijk door het grote aantal functies die het gebied hier heeft en het groot aantal bestuurslagen dat hier actief is. Dit zorgt voor een grote complexiteit in gebiedsontwikkeling en maakt het lastig om afspraken te maken en langetermijnplannen op te stellen voor het gehele gebied. Zeker waar op het eerste oog tegengestelde functies bij elkaar komen, zoals in de badplaatsen en in de haven van Scheveningen. Badplaats Scheveningen is daarin de plek die het meest in het oog springt, echter dit speelt ook in mindere mate in Ter Heijde en Hoek van Holland. Op deze plaatsen is de bebouwing tot in of voorbij de kering bebouwd of recreatief in gebruik met de bijbehorende infrastructuur. Deze plaatsen hebben ook een belangrijke functie als uitloopgebied voor de stedelijke gebieden achter de kering waar weinig ‘uitloop’ ruimte is (zoals Den Haag, het Westland en Rotterdam). Tegelijkertijd is hier ook ruimte nodig voor de waterkering (duinen) en natuur.

Dit knelt al in de dagelijkse situatie en neemt verder toe met zeespiegelstijging, zeker als de waterveiligheidsoplossing op de huidige locatie gezocht moet worden.

3.4

Dilemma’s per gebiedsfunctie

In het gebied zijn verschillende gebiedsfuncties geïdentificeerd. Per functie zijn hieronder kansen, knelpunten en aandachtspunten weergegeven. Verkeer en Vervoer Scheveningen • Knelpunt: Populariteit van Scheveningen als badplaats zorgt voor verkeercongestie. Vooralsnog is hier geen oplossing voor, omdat uitbreiding infrastructuur in het gebied moeilijk is door gebrek aan ruimte. • Aandachtspunt: Aangezien verkeer nu al een probleem vormt rondom de haven en boulevard, is het belangrijk om dit aspect mee te nemen bij andere eventuele maatregelen in dit gebied. Verschillende maatregelen kunnen een positieve of negatieve invloed hebben op de verkeerssituatie. Zuid • Kans: Een nieuwe kustversterking biedt mogelijk ook kansen voor (openbaar) vervoer tussen Hoek van Holland en Scheveningen, over water, met een ondergrondse metro of op andere innovatieve wijze. Werk en Wonen Scheveningen • Knelpunt: Veel mensen wonen en werken rondom de haven en boulevard. Hier moet rekening mee gehouden worden bij inpassing waterveiligheidsmaatregelen, wat een eventueel obstakel kan vormen voor implementatie van deze maatregelen Drinkwater (zoetwater) Voor alle gebieden geldt: • Kans: De zoetwatervoorraad kan worden uitgebreid door meer zandsuppletie, waarbij ook de kust beter beschermd wordt. Mogelijkheid tot koppeling waterveiligheid + drinkwatervoorziening.

• Aandachtspunt: Met hogere zeespiegelstijging wordt verzilting een groter probleem, belangrijk om dit mee te nemen in besluitvorming. Naast drinkwater is zoet water ook van belang voor de glastuinbouw en bestaande natuurwaarden. Cultuurhistorie (en glastuinbouw) Zuid • Kans: waterkerende bebouwing integreren in gebieden met cultuurhistorische waarde (dit zou onderdeel kunnen zijn van de strategische planning ruimtelijke ontwikkeling, en kan cultuurhistorie koppelen aan waterveiligheid) • Knelpunt: Ter Heijde is een gevoelig punt: uitfaseren van bebouwing ligt hier niet op tafel voor de korte termijn. • Aandachtspunt: De kassen maken deel uit van de cultuurhistorie en zijn van economisch grote waarde.

14

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Noord • Kans: Cultuurhistorische waarde van een gebied kan ingezet worden om een anders negatieve kosten/baten balans recht te trekken. Bijvoorbeeld Kijkduin: bescherming gebied kost veel geld, maar dit kan geoorloofd worden als het gebied maatschappelijk als cultureel erfgoed geclassificeerd/gezien wordt. • Knelpunt: Bij uitfaseren bebouwing vormt culturele waarde juist een knelpunt – bebouwing die als cultureel erfgoed gezien wordt, wordt niet snel afgebroken. Scheveningen • Kans: Als de haven wordt afgesloten, zou de functie van economisch naar cultuurhistorisch veranderd kunnen worden. • Knelpunt: De haven wordt als belangrijke cultuurhistorie gezien. Deze afsluiten voor waterveiligheid betekent dat een belangrijk onderdeel van Scheveningen dat door veel mensen als kenmerkend en onmisbaar wordt gezien, verdwijnt. • Aandachtspunt: Afsluiten van de haven betekent dat visserij(haven) moet verplaatsen naar een ander gebied. Welk gebied is hiervoor geschikt? Natuur Voor alle gebieden geldt: • Kans: Het koppelen van waterveiligheid aan natuurbehoud biedt kansen voor een combinatie aanpak van klimaat adaptatie en mitigatie, door deze koppeling kan zowel de huidige stikstofproblematiek als de toekomstige wateroverlast worden aangepakt. Dit is een kans voor het huidig beheer en niet direct voor maatregelen voor de lange termijn.

• Knelpunt: Natuurlijke oplossingen hebben over het algemeen meer ruimte nodig dan harde maatregelen, dit is niet altijd makkelijk inpasbaar in een gebied. • Knelpunt: bij onverwachte, versnelde zeespiegelstijging kunnen natuurlijke oplossingen niet altijd meer genoeg bescherming bieden als zandtoevoer onvoldoende wordt en daardoor doorstuiven van zand om duinen te laten meegroeien een beperkende factor wordt, dan moet teruggevallen worden op harde keringen. Omdat de voorspellingen niet waterdicht zijn, is dit lastig te voorspellen. • Aandachtspunt: Er heerst een trend waarbij steeds meer oog is voor natuur en natuurbehoud bij het maken van maatschappelijke beslissingen. Hier dient rekening mee gehouden te worden bij de keuze en implementatie van waterveiligheidsmaatregelen. Bij alle stakeholders was ook duidelijk merkbaar dat zij over het algemeen de voorkeur gaven aan natuurlijke maatregelen, of maatregelen die natuurbehoudend werkten. • Aandachtspunt: Natuur moet niet alleen gezien worden als ‘alles wat groen is’ – duindynamieken en zandprocessen vallen hier ook onder.

15

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

4

Bouwstenen

Als eerste stap richting de adaptatiepaden is een longlist met mogelijke maatregelen opgesteld. Deze longlist en de informatie in de lijst per maatregel is opgesteld op basis van expert judgement en bureaustudies. Ook is deze besproken en verder aangescherpt met o.a. het hoogheemraadschap en andere gerelateerde betrokkenen. Bij de classificering van de maatregelen is aangesloten op de hoofdindeling van oplossingsrichtingen die ook is beschouwd binnen het KP ZSS.

4.1

Longlist met maatregelen

De volgende algemene maatregelen zijn in de uitgebreide longlist opgenomen: Tabel 3: Longlist met maatregelen. Naam maatregel

Beknopte beschrijving

Stormvloedkering

Een stormvloedkering kan instromen afsluiten bij hoogwater om het achterliggende gebied te beschermen. Een voorbeeld hiervan is het afsluiten van de havenmonding.

Ontwikkelen van een (integraal) vroegtijdig waarschuwingssysteem Strategische stads- en gebiedsplanning m.b.t. klimaatverandering

Strategische stads- en gebiedsplanning m.b.t. klimaatverandering Dijk Dijk in duin Dijk in boulevard

Inpoldering

Creëren van vluchtplaatsen Verleggen van de waterkering naar hoger gelegen gebied Ophogen laaggelegen gebieden Zandige zeewaartse versterking vooroeversuppletie Zandige zeewaartse versterking -strandsuppletie Zandige Zeewaartse Versterking duinsuppletie

16

Het ontwikkelen van een vroegtijdig waarschuwingssysteem helpt niet om overstroming te voorkomen. Het vroegtijdig waarschuwen kan wel de schade van een calamiteit verminderen. Het aanpassen van de bouwvoorschriften kan leiden tot verbeterde infrastructuur met het oog op de zeespiegelstijging. Vloedresistente bebouwing als onderdeel van de zeewering, afsluitbare deelgebieden, specifieke functies voor het gedeelte van de bebouwing onder de zeespiegel (garages, opslag, winkels, etc.). Huidige en toekomstige gebiedsontwikkeling kan worden gedaan met het oog op zeespiegelstijging. Bijvoorbeeld het verplaatsen/versterken van strategische infrastructuur of bebouwing en het gereduceerd bebouwen van risicogebieden kunnen onderdeel zijn van deze strategische planning. Hierbij wordt ook gedacht aan het reserveren van ruimte voor toekomstige uitvoering van maatregelen Een dijk fungeert als waterkering Een harde kern (bijvoorbeeld een dijk) fungeert als waterkering, gecombineerd met de gebruiks- en natuurfuncties van een duin. Een dijk fungeert als waterkering, gecombineerd met de gebruiksfuncties van een boulevard. Aanwinning van land door middel van ringdijken of het beschermen van gebieden door het omringen met dijken. Het traditionele inpolderen waarbij de bodem van de polder op de zeebodem ligt is bepaald als niet realistisch.

Het gaat hier om het stimuleren van natuurlijke sedimentatie waarbij het ingepolderde gebied zich kan ontwikkelen als een soort wetland. Het creëren van vluchtplaatsen helpt niet om overstromingen te voorkomen, maar wel om de schade te reduceren. Vluchtplaatsen kunnen worden ingericht op hooggelegen plaatsen of zelfstandig zeewerende locaties. Het landwaarts verleggen van de zeewering naar hoger gelegen gebieden reduceert de benodigde maatregelen om de zeewering op peil te houden. Het gevolg is wel dat het voorgelegen gebied dan buitendijks komt te liggen. Laaggelegen gebieden overstromen bij hoogwater. Het ophogen van het laaggelegen gebied voorkomt het overstromen. Een (grootschalige) onderhoudsmaatregel waarbij een ingreep is voorzien die zandvolume toevoegt aan de vooroever (onderwatersuppletie), net als een reguliere onderhoudssuppletie. Een (grootschalige) onderhoudsmaatregel waarbij een ingreep is voorzien die zandvolume toevoegt aan het strand, net als een reguliere onderhoudssuppletie. Een hoge, zandige, zeewaartse versterking. Er sprake is van een zandige kustuitbouw, maar in dit geval een meer extreme variant waarbij een extra duinregel wordt toegevoegd.

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Naam maatregel Zandige Zeewaartse Versterking - megasuppletie (bijv. Zandmotor)

Beknopte beschrijving De megasuppletie heeft als doel het natuurlijke sedimenttransport langs de kust te bevorderen. Hierdoor zijn op de lange termijn minder suppleties nodig langs de kust.

Duin rehabilitatie en versterken duindynamiek, aansluiten bestaande duinen

In tegenstelling tot het suppleren van bestaande duingebieden, kunnen locaties worden aangewezen waar duinen kunnen worden aangelegd/gerehabiliteerd. Door bijvoorbeeld helmgras te planten, slufters aan te leggen of het toegangsbeleid aan te passen kan de duinvorming worden gestimuleerd.

Kunstmatige riffen

De riffen fungeren als golfbreker

Waterkerende vegetatie in zee

De vegetatie in zee fungeert als golfbreker

Barrière-eilanden (afsluitbaar)

Barrière-eilanden worden opgespoten in de zee voor de kustlijn. De eilanden fungeren als initiële kustverdediging en beschermen het achterliggende land van extreme golfslag

(Drijvende) Golfbrekers

De aanleg van golfbrekers kan de golfinslag op de kust verminderen.

Geïntegreerde begroeide vooroevers

De begroeiing op de vooroevers fungeert als golfbreker

Wetlands

Vloeddeuren (coupures)

Vloeddeuren kunnen fungeren als koppelstuk tussen verschillende waterkeringen. Een voorbeeld kan zijn tussen twee bouwblokken. Normaal zijn deze deuren open en kunnen verwerkt worden in de zijkanten van de kering. Bij hoogwater kunnen de deuren gesloten worden om de verschillende onderdelen van de waterkering aan elkaar aan te sluiten.

Kademuren ophogen

Opgehoogde kademuren fungeren als golfbreker

Bebouwing met geïntegreerde waterkering

Deze maatregel omvat het integreren van een waterkering in de bebouwing. Langs de zeewering kan het gaan om versterkte delen als onderdeel van de zeewering. Het kan ook gaan om bouwblokken die zelfstandig zeewerend zijn die kunnen fungeren als vluchtplaats.

Keermuren/boulevards met waterkerende functie Haven buitendijks verplaatsen

Keermuren en boulevards fungeren als zeewering Sluiten van de opening van de huidige haven om een gesloten zeewering te realiseren langs dit gebied. De haven en de bijhorende functies worden dan buitendijks geplaatst.

Afsluiten van de haven Uitfaseren van harde elementen langs de kust Zandige zeewaartse versterking vooroever- en strandsuppletie

Niet waterkerende elementen in de loop van de tijd stapsgewijs saneren, zodat er meer een zandige kust/ zeewering ontstaat. Een (grootschalige) onderhoudsmaatregel waarbij een ingreep is voorzien die zandvolume toevoegt aan de vooroever of het strand, net als een reguliere onderhoudssuppletie. De megasuppleties wordt hier gezien als een groot gedimensioneerde vooroever- en/of strandsuppletie.

Strategische stads- en gebiedsplanning m.b.t. klimaatverandering, aanpassen van bouwvoorschriften in risicogebieden en ophogen laaggelegen gebieden

Een harde kern (bijvoorbeeld een dijk) fungeert als waterkering, gecombineerd met de gebruiks- en natuurfuncties van een duin, een boulevard, garage of iets dergelijks. Het ontwikkelen van een vroegtijdig waarschuwingssysteem helpt niet om overstroming te voorkomen. Het vroegtijdig waarschuwen kan wel de schade van een calamiteit verminderen. Het aanpassen van de bouwvoorschriften kan leiden tot verbeterde infrastructuur met het oog op de zeespiegelstijging. Vloedresistente bebouwing als onderdeel van de zeewering, afsluitbare deelgebieden, specifieke functies voor het gedeelte van de bebouwing onder de zeespiegel (garages, opslag, winkels, etc.). Laaggelegen gebieden overstromen bij hoogwater. Het ophogen van het laaggelegen gebied voorkomt het overstromen.

Duinaanleg

Het aanleggen van nieuwe duingebieden buiten de al bestaande duingebieden

Multifunctionele harde kering

Stimuleren duindynamiek

17

Het stimuleren van de duindynamiek heeft als doel om de duinen op een natuurlijke wijze aan te laten groeien. Een voorbeeld is om zand op te vangen in de al bestaande duinen en de verstuivingspaden van het zand te heropenen. Dit kan bijvoorbeeld worden bewerkstelligd door de aanleg van kerven in het duingebied.

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

De gehele longlist is weergegeven in Bijlage B: Tabel met longlist maatregelen. Daarin bevat elke maatregel de volgende informatie: Tabel 4: Informatie met toelichting in de longlisttabel Informatie 1. 2.

3.

Toelichting en voorbeelden

Mogelijke oplossingsrichtingen Specifieke locaties of detail uitwerking genoemd door stakeholders Weerstand of positieve reactie van stakeholder(s) beschrijvend

Naam van de maatregel Beschrijving van inzichten van stakeholders voor specifieke maatregel Indien benoemd, beschrijving van positieve of negatieve reacties op maatregel.

4.

Kustzone

Op basis van de leidende waardenkaart, mogelijkheden: Oostduinen, Westduinpark, Kijkduin, Zandmotor, Ter Heijde, Scheveningen, Westlandse Kust, Hoek van Holland

5.

Toepasbaar bij maximale zeespiegelstijging

Tot hoeveel meter zeespiegelstijging is deze maatregel toepasbaar

6.

Oprekmogelijkheden

In hoeverre is een maatregel uit te breiden of vervangbaar in de toekomst?

7.

Type

Gaat het om een harde, zachte of hybride maatregel?

8.

Locatie(s) t.o.v. huidige zeewering

Waar wordt deze maatregel geïmplementeerd: op zee (offshore), zeewaarts, op de huidige locatie of landwaarts?

9.

Gebiedskarakter

Wordt deze maatregel toegepast in gebieden die bebouwd, onbebouwd of beide zijn?

10. Kosten bandbreedte (beheer, onderhoud, organisatie en sloop)

Hoe hoog zijn de kosten voor beheer en onderhoud, de organisatie en eventuele sloop van de maatregel?

11. Kosten bandbreedte (aanleg)

Hoe hoog zijn de kosten voor de aanleg van deze maatregel?

12. Beheertype

Welk beheertype is nodig voor deze maatregel: monitoring, suppleties, natuurherstel of constructief herstel?

13. Ruimtebeslag

Hoeveel ruimte neemt deze maatregel is als deze is toegepast?

14. Levensduur

Hoelang gaat deze maatregel mee?

15. Aanlegduur

Hoelang duurt de aanleg van deze maatregel?

16. Benodigd materiaal

Welk materiaal is nodig voor de aanleg van deze maatregel: zand, cement, steen, staal, vegetatie etc.?

4.2

Van longlist naar bouwstenen

Uit de longlist is een selectie gemaakt van maatregelen die tot bouwstenen worden gevormd. De bouwstenen zijn gebruikt ten behoeve van de adaptatiepaden voor een veilige Delflandse kust. De totstandkoming van de selectie van bouwstenen wordt hier beschreven.

4.2.1

Criteria

Het Kennisprogramma Zeespiegelstijging heeft “een duidingskader opgesteld om de effecten van zeespiegelstijging in beeld te brengen en op basis daarvan de houdbaarheid van de strategieën te kunnen boordelen” (Royal HaskoningDHV, 2021). Dit duidingskader is als inspiratie gebruikt voor de opzet van de criteria om van een longlist van maatregelen naar een shortlist van bouwstenen te komen. De criteria zijn opgesteld in samenwerking Hoogheemraadschap van Delfland en staan in Tabel 5.

18

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Tabel 5: Criteria voor afweging maatregelen # Criterium Toelichting De technische maakbaarheid van een maatregel is de mate waarin deze maatregel met de Technische 1 huidige kennis kan worden toegepast. Daarnaast houdt het rekening met de huidige maakbaarheid waterveiligheidseisen van het Ontwerpinstrumentarium (OI). De inpasbaarheid van een maatregel is de mate waarin een maatregel past in het bestaande landschap, de beschikbare ruimte en de mate waarin stakeholders hier achter kunnen staan Inpasbaarheid 2 (en bijv. bereid zijn beleid of functies aan te passen om de maatregel mogelijk te maken). Dit gaat om de kosten ten opzichte van het doelbereik van de maatregel, de effectiviteit Kosten 3 van de investering. Hierbij worden zowel aanleg- en beheerkosten meegenomen. Voor het doelbereik van de maatregel is gekeken naar de functionaliteit van de maatregel bij +1, Doelbereik 4 +2 en +3m zeespiegelstijging ten opzichte van de waterveiligheid. 5

Effecten en kansen voor functies en waarden

De effecten en kansen voor functies en waarden van deze maatregel zoals economische kansen, natuur en de fysieke leefomgeving.

6

Duurzaamheid

De duurzaamheidsaspecten van de technische maatregel. Hoe is de maatregel duurzaam ten behoeve van planet, people profit gedurende de hele levensloop.

4.2.2

Afwegingen longlist naar shortlist

Met behulp van de criteria (Tabel 5) zijn tijdens een brainstormsessie met het Hoogheemraadschap van Delfland en externe experts afwegingen gemaakt, om van een longlist van mogelijke maatregelen naar een shortlist van realistische maatregelen te komen. In deze shortlist staan de bouwstenen die worden ingezet om tot adaptiepaden te komen. De maatregelen die als bouwsteen zijn meegenomen zijn in Tabel 6 in het groen weergegeven. De maatregelen die niet als bouwsteen zijn meegenomen zijn in het rood weergegeven. Bij elke maatregel is in betreffende tabel een toelichting gegeven die de afwegingen voor het wel of niet meenemen van de maatregel beschrijft. Voor sommige maatregelen geldt dat deze niet zelfstandig kan worden toegepast. Andere maatregelen zijn gecombineerd in een nieuwe bouwsteen of gesplitst in verschillende nieuwe bouwstenen. Een deel van de maatregelen is niet realistisch toepasbaar bij de Delflandse kust. Onderstaande tabel geeft een onderbouwing waarom bepaalde maatregelen niet werken en daarom niet meegenomen zijn in de bouwstenen en adaptatiepaden. De afwegingen zijn verder onderbouwd in Bijlage E: Toelichting afwegingen maatregelen. Tabel 6: Aanpassingen longlist en de bijhorende afweging. Groen gekleurde maatregelen zijn meegenomen als bouwsteen in het vervolgproces, roodgekleurde maatregelen zijn niet meegenomen in het vervolgproces

#

Maatregel

Afwegingen

1

Harde waterkering – Stormvloedkering

Deze maatregel is in te zetten als lokaal maatwerk.

2

Ontwikkelen van een (integraal) vroegtijdig waarschuwingssysteem

Geen zelfstandige bouwsteen. Een waarschuwingssysteem levert geen fysieke maatregel om effect van zeespiegelstijging tegen te gaan.

3

Aanpassen van bouwvoorschriften in risicogebieden

De maatregelen 3, 4 en 11 zijn gecombineerd tot één bouwsteen (zie 32).

4

Strategische stads- en gebiedsplanning m.b.t. klimaatverandering

De maatregelen 3, 4 en 11 zijn gecombineerd tot één bouwsteen (zie 32).

5

Harde waterkering – Dijk of keermuur

Deze maatregel is zelfstandig toe te passen.

6

Dijk in duin

Deze maatregel is individueel afgevallen en opgegaan in de maatregel: Multifunctionele kering

19

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

Dijk in boulevard

Deze maatregel is individueel afgevallen en opgegaan in de maatregel: Multifunctionele kering

8

Inpoldering/ landaanwinning

Belangrijk onderscheid is of de officiële waterkering op dezelfde plaats blijft of dat het ingepolderde gebied 'extra' buitendijks gebied is voor bepaalde functies. Het klassieke inpolderen (polder op de zeebodem) is niet realistisch. Het is wel mogelijk een polder te realiseren met natuurlijke sedimentatie met bijvoorbeeld doelwaarden als natuur.

9

Creëren van vluchtplaatsen

Geen zelfstandige bouwsteen omdat het niet de waterveiligheid voor een groot deel van de bevolking kan garanderen.

10

Verleggen van de waterkering naar hoger gelegen gebied

De waterkering ligt al min of meer overal op het hoogste punt.

11

Ophogen laaggelegen gebieden

De maatregelen 3, 4 en 11 zijn gecombineerd tot één bouwsteen (zie 32). Deze bouwsteen is lokaal toe te passen bijvoorbeeld in Scheveningen (haven/boulevard). Geen optie voor het hele gebied.

12

Zandige zeewaartse versterking vooroeversuppletie

Deze maatregel is individueel afgevallen en opgegaan in de gecombineerde maatregel van zandige keringen vooroever en strand (zie 30)

13

Zandige zeewaartse versterking -strandsuppletie

Deze maatregel is individueel afgevallen en opgegaan in de gecombineerde maatregel van zandige keringen vooroever en strand (zie 30)

14

Zandige versterking duinwaterkering

Deze maatregel is zelfstandig toe te passen.

15

Zandige Zeewaartse Versterking - megasuppletie (bijv. Zandmotor)

16

Duin rehabilitatie en versterken duindynamiek, aansluiten bestaande duinen

17

Kunstmatige riffen

7

Deze maatregel is individueel afgevallen en opgegaan in de gecombineerde maatregel van zandige keringen vooroever en strand (zie 30). De megasuppletie is eigenlijk een grote dimensionering van een strand- of vooroeversuppletie.

Deze maatregel is gesplitst. Belangrijk onderscheid moet worden gemaakt tussen duinaanleg en het stimuleren van de duindynamiek. Deze maatregel is niet realistisch. Beheerskosten en aanlegkosten zijn te hoog om de investering voor een 1/10000 jaar storm te kunnen rechtvaardigen. De maatregel doet alleen wat voor golfreductie, maar niet voor hogere zeespiegel. Voor de maatgevende situatie doen de riffen te weinig. De kanseffectiviteit is zo laag dat het bij een dergelijke dimensionering al bijna barrière-eilanden zouden zijn, die zijn opgenomen in maatregel 19.

Waterkerende vegetatie in zee

Deze maatregel is niet realistisch. De (golf)belasting op de Delflandse kust is simpelweg te groot. Langs de Nederlandse Noordzeekust is van nature daarom ook geen (potentieel waterkerende) vegetatie in zee aanwezig dat potentieel een waterkerende en/of golf reducerende werking heeft.

Barrière-eilanden (afsluitbaar)

Deze maatregel zou gecombineerd ingezet kunnen worden met wetlands. Het is belangrijk deze maatregel te splitsen tussen losse eilanden of gekoppelde eilanden met een gesloten systeem. Het open systeem is daarbij geen realistische maatregel om de kust te beschermen tegen een stijgende zeespiegel, omdat het wel golven reduceert, maar niet beschermt tegen een hogere zeespiegel. Een afsluitbaar/gesloten systeem is wel opgenomen als bouwsteen.

20

(Drijvende) Golfbrekers

Deze maatregel is niet realistisch. Beheerskosten en aanlegkosten zijn te hoog om de investering voor een 1/10000 jaar storm acceptabel te maken. Voor de maatgevende situatie doen ze te weinig. Doelt wel wat voor golfreductie maar niet voor hogere zeespiegel.

21

Geïntegreerde begroeide vooroevers

Deze maatregel is niet realistisch. Om 10 meter hoge golven met vegetatie te keren zou dit gebied honderden meters breed moeten zijn.

18

19

20

Onze referentie: 30130667 - Datum: 07 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

22

Wetlands

Deze maatregel wordt gekoppeld met barrière-eilanden.

23

Harde waterkering Vloeddeuren (coupures)

Deze maatregel is in te zetten als lokaal maatwerk.

24

Kademuren ophogen

Dit is geen maatregel die bijdraagt aan het beschermen van de kustzone. De kademuren kunnen ook in de huidige situatie al onderlopen bij zware stormcondities. Dat is ook geen probleem omdat deze geen waterkerende functie hebben. Kademuren zullen vanuit praktisch oogpunt waarschijnlijk. Wel moeten worden opgehoogd bij extreme zeespiegelstijging, maar dat heeft dan niet direct een waterveiligheidsfunctie om het achterland te beschermen.

25

Harde waterkering – waterkerende bebouwing

Deze maatregel is zelfstandig toe te passen.

26

Keermuren/boulevards met waterkerende functie

Deze maatregel is samengevoegd met de maatregel dijk.

27

Haven - buitendijks verplaatsen

Deze maatregel is zelfstandig toe te passen.

28

Haven – definitief afsluiten

Deze maatregel is zelfstandig toe te passen.

29

Uitfaseren bebouwing (direct) langs de kust

Deze maatregel zou kunnen worden toegepast aan het einde van de levensduur van een boulevard.

30

(Grootschalige) zandsuppleties

Deze maatregel is een samenvoeging van de maatregelen: Zandige zeewaartse versterking - vooroeversuppletie en zandige zeewaartse versterking -strandsuppletie.

31

Hybride waterkering – hard met zacht

Deze maatregel is een samenvoeging van de maatregelen: Dijk in duin en dijk in boulevard.

32

Strategische planning ruimtelijke ontwikkeling

Deze maatregel is een samenvoeging van de maatregelen Strategische stads- en gebiedsplanning m.b.t. klimaatverandering, aanpassen van bouwvoorschriften in risicogebieden en ophogen laaggelegen gebieden.

33

Stimuleren duindynamiek

Deze maatregel is een splitsing van de maatregel Duin rehabilitatie en versterken duindynamiek, aansluiten bestaande duinen.

21

Onze referentie:: 30130667 - Datum: 7 November 2022

EINDRAPPORTAGE - VERKENNING VAN HANDELINGSPERSPECTIEVEN VOOR EEN VEILIGE DELFLANDSE KUST

4.3

Bouwstenen

In de laatste fase van stap 1 zijn de bouwstenen uitgewerkt voor de maatregelen uit de shortlist. Iedere bouwsteen is een visuele weergave van de maatregel. In Figuur 3 staat een voorbeeld van een bouwsteen weergegeven. Het gaat hier om bouwsteen 30: (Grootschalige) strandsuppleties.

Figuur 3: Bouwsteen 30: (Grootschalige) zandsuppleties.

Van iedere bouwsteen is een factsheet uitgewerkt met een beschrijving, de locatie waar deze bouwsteen kan worden toegepast, een visualisatie van de bouwsteen en toelichting bij de criteria ten opzichte van de maatregel. Deze factsheets zijn opgesteld ter ondersteuning van het bouwstenenspel en de toekomstige gesprekken van Hoogheemraadschap van Delfland over waterveiligheid langs de Delflandse kust. In Figuur 4 staat een voorbeeld van de factsheet van bouwsteen 30: (Grootschalige) strandsuppleties. De volledige set van factsheets is opgenomen in Bijlage F: Factsheets realistische maatregelen.