RIS319024 Bijlage 1 2024-06 PlanUitwerkingsKader MeLeCo (STREKT TER VERVANGING)

PUK MELECO

STREKT TER VERVANGING mei 2024

Dit document is digitaal interactief vormgegeven. De inhoudsopgave en diverse afbeeldingen bieden de mogelijkheid om door te klikken, waarna u direct naar het desbetreffende document wordt geleid. U kunt de klikbare afbeeldingen herkennen aan dit specifieke icoon. Om terug te gaan naar de inhoudsopgave klikt u op de rechter onderhoek met de tekst ‘PUK MELECO’.

Ligging plangebied in Den Haag en Zuidwest PUK MELECO mei 2024

Inhoudsopgave 1. Inleiding

5. Ruimtelijke uitgangspunten en stedelijke randvoorwaarden 28

3

5.1 Ruimtelijke kaders 

28

5.2 Beeldkwaliteitskader 

30

1.1 Aanleiding  

3

5.3 Functie en programma 

43

1.2 Status en doel 

3

5.4 Buiten- en collectieve ruimtes  

47

1.3 Opgave(n) en Projectomschrijving  

3

5.5 Logistiek, parkeren en mobiliteit 

52

1.4 Leeswijzer 

4

5.6 Duurzaamheid 

54

5

6. Beleidskaders

60

2. Samen Stadmaken 2.1 Onderwerpen voor participatie  

5

6.1 Leeswijzer beleidskaders 

60

2.2 Input en reacties die van belang zijn voor dit PUK 

6

6.2 Omgevingsplan 

60

2.3 Vervolg  

7

6.3 Relevante Beleidsinformatie/kaders 

61

3. Locatie

8

7. Uitvoering en realisatie

73

3.1 Positionering in de stad en typering locatie 

8

7.1 Financiering 

73

3.2 Historie 

10

7.2 Juridisch- planologische procedures  

73

3.3 Actuele en toekomstige ontwikkelingen 

14

7.3 Planning en fasering  

74

3.4 Gebieds-Nota van Uitgangspunten/Ontwikkelvisie Morgenstond 

17

4. Ruimtelijke visie 

19

4.1 Vernieuwen en verdichten 

19

4.2 Verbinden  

21

4.3 Verduurzamen & vergroenen 

25

4.4 Randvoorwaardenkaart 

27

8. Bijlage

76

PUK MELECO mei 2024

1

MELECO PUK MELECO mei 2024

2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Voor u ligt het Plan Uitwerkingskader (PUK) voor het project MeLeCo in de wijk Morgenstond in Den Haag Zuidwest. Dit project is een ontwikkeling van de woningbouwcorporatie Haag Wonen in samenwerking met BPD | Bouwfonds Gebiedsontwikkeling (BPD). Het betreft een combinatie van renovatie en sloop/nieuwbouw op een locatie langs de Melis Stokelaan. De andere straten die het project begrenzen zijn de Leggelostraat en de Coevordenstraat. De projectnaam MeLeCo is een afkorting van deze drie straatnamen. Het PUK gaat over het sloop/nieuwbouw gedeelte. Het renovatie traject is al aan de gang en nadert afronding en is dus geen onderdeel van het PUK maar hier wordt wel naar gerefereerd in het kader van de samenhang binnen het ensemble.

1.2 Status en doel Het hoofddoel van dit PUK is het vastleggen van concrete ruimtelijke en programmatische uitgangspunten. Het is daarmee het vertrekpunt voor verdere planontwikkeling. Deze uitgangspunten zijn in gesprekken tussen de gemeente, Haag Wonen en haar ontwikkelpartner BPD tot stand gekomen. Omwonenden en andere belanghebbenden hebben, in het kader van het participatieproces, op de uitgangspunten van het PUK-document kunnen reageren. Hun inbreng is gewogen en heeft op onderdelen tot aanpassingen geleid. De diverse uitgangspunten voldoen daarmee aan de gemeentelijke kaders en vastgesteld beleid. Het PUK functioneert deels als basis voor een evenwichtige toedeling van functies aan locaties voor een nog te volgen juridisch-planologische procedure. Het concept PUK wordt vastgesteld door het college van B&W en wordt daarna ter instemming aan de raad aangeboden. Indien nodig wordt het PUK aangepast en daarna als definitief door het college van B&W vastgesteld. Na vaststelling is het document 24 maanden geldig. Een PUK is locatiegebonden; bij overdracht van rechten of verkoop door de initiatiefnemer, blijft het PUK van kracht totdat de looptijd is verstreken.

1.3 Opgave(n) en Projectomschrijving Door het vaststellen van de structuurvisie Zuidwest is er een heldere ambitie vastgesteld voor de toekomstige ontwikkeling van Zuidwest. In Zuidwest woon je straks gezond en veilig in een betaalbare woning en fijne omgeving. Daarom werken veel partijen met bewoners aan een enorme verbetering van Den Haag Zuidwest. We vervangen 6.500 verouderde sociale huurwoningen door nieuwbouw; renoveren 8.500 woningen en voegen 10.000 betaalbare woningen toe. Een gigantische operatie die over stenen, groen en voorzieningen gaat, maar vooral over bewoners die een beter toekomstperspectief verdienen. In het kader van de vernieuwing en verdichting van Den Haag Zuidwest worden voor een tweetal locaties door Haag Wonen in Morgenstond plannen ontwikkeld. Het betreft een locatie langs de Melis Stokelaan (hierna MeLeCo) en een locatie aan de Denekampstraat (hierna Denekamp). Haag Wonen is in 2018 gestart met de ambitie om in 10 jaar 10.000 woningen te verbeteren en verduurzamen én 1.000 extra sociale woningen te verhuren, zodat zij meer woningzoekenden een betaalbaar, energiezuinig en comfortabel thuis kan bieden. Haag Wonen verbetert bestaande woningen als dat mogelijk is, zodat ze klaar zijn voor de toekomst, met voldoende comfort en goede isolatie. Bij dit project kiest Haag Wonen voor een combinatie van sloop en renovatie van woningen.

Aan de Coevordenstraat worden 78 woningen gerenoveerd tegen zeer hoge kosten & negatief rendement, waardoor voor deze woningen de lagere huur zoveel mogelijk wordt behouden. De andere 128 woningen worden gesloopt, waarna er meer sociale huurwoningen worden gebouwd om tegemoet te komen aan de woningbouwopgave en het toevoegen van woningen in Den Haag / deze buurt. Op basis van de huidige technische staat, zijn sinds 2008 verschillende scenario’s door Haag Wonen onderzocht. Variërend van noodzakelijk onderhoud, renovatie, sloop en nieuwbouw of verkoop van het complex. Dat alles is afgezet tegen de portefeuillestrategie van Haag Wonen (waarin ook het belang van huurders is meegenomen) en de verduurzamingsopgave zoals opgelegd vanuit het rijk en gemeente. Renovatie kan behoorlijk duur uitvallen en biedt uiteindelijk niet hetzelfde wooncomfort en de toekomstbestendigheid als nieuwbouw.

Desondanks bestaan er omstandigheden die een keuze voor renovatie rechtvaardigen. Er dient altijd een balans te zijn tussen sloop-nieuwbouwplannen en renovatieprojecten. MeLeCo laat ook zien hoe hier een samenhang tussen zit. Per locatie maakt Haag Wonen een afweging in het licht van verschillende criteria en houdt daarbij rekening met de bewoners en de buurt. In het project MeLeCo doet Haag Wonen de concessie om bestaande voorraad te behouden en een deel van de woningen te renoveren. Zo bewaakt Haag Wonen de betaalbaarheid en beschikbaarheid van woningen voor mensen met lagere inkomens. Bovendien kan zo een gevarieerd woningaanbod worden gerealiseerd in de buurt. Daarnaast biedt dit gebied kansen om de woningvoorraad te verdichten, meer sociale woningen terug te bouwen dan er nu staan en te helpen zorgen voor een gevarieerde en veerkrachtige buurt met goede voorzieningen. Op de zogeheten ‘garantiekaart’ uit 2008 staat dit complex vermeld als ‘vernieuwing mogelijk vanaf heden’. De huurders zijn destijds geïnformeerd over sloop in 2010. Met het uitbreken van de financiële crisis kort na publicatie van de garantiekaart, heeft Haag Wonen besloten nog niet over te gaan tot sloop besloten en de exploitatie van het complex te verlengen met maximaal 15 jaar. Vanaf 2018 heeft Haag Wonen het complex in onderzoek en zijn diverse renovatie-scenario’s onderzocht.

Het complex bestaat uit kleine woningen van 45-50m2 met een slecht wooncomfort (koude, tocht, vocht en schimmel) en zeer slechte energielabels (F/G). Renovatie en verduurzaming vergen een grote investering die niet altijd past binnen de financiële kaders van de corporatie. Het eindresultaat bij renovatie is minder toekomstbestendig dan sloop-nieuwbouw, waarbij hoge(re) duurzaamheidseisen gelden. Zo is nog een grote aanvullende ingreep nodig naar gasloos/CO2-neutraal op termijn en wordt gehorigheid tussen woningen onderling verder versterkt door de aan te brengen gevelisolatie en nieuwe kozijnen.

PUK MELECO mei 2024

3

Dat Haag Wonen toch kiest om 3 van de 7 gebouwen in dit complex te renoveren – in bewoonde staat – tegen hoge kosten en een negatief rendement heeft onder meer de volgende redenen: • Behoud van woningen met relatief (zeer) lage huur; • Relatief snelle verbetering van een deel van de buurt; • Zo min mogelijk belasten van de herhuisvestingsmarkt; • Stedenbouwkundig gezien beperkte verdichtingsmogelijkheden langs de Coevordenstraat. Hieruit volgt de keuze om de 128 woningen langs de ‘lange lijn’ (Melis Stokelaan) te slopen en te vervangen door ca. 250 tot 280 nieuwbouwwoningen (een verdubbeling van het huidig aantal). Het aantal gesloopte sociale huurwoningen komt terug en in het saldo toe te voegen zit een mix van nieuwe woning-typologieën welke voldoet aan de Woonvisie 2022 (RIS313365) en sorteert voor op het woonprogramma zoals benoemd in het aan het Coalitieakkoord Haags akkoord 20232026 (RIS316672). Hiermee levert MeLeCo een belangrijke bijdrage aan de verdichtings- en vernieuwingsopgave in Morgenstond als onderdeel van de opgaves Structuurvisie Den Haag Zuidwest. Voor het kunnen aanwijzen van een actiegebied is een vastgesteld stedenbouwkundig kader of getoetst beginselplan één van de voorwaarden. Na vaststelling van het PUK zal de voorbereiding van het actiegebied verder opgepakt worden. Als dit rond is en aan alle voorwaarden (o.a.

voldoende aanvragen voorrang, komt het voor op de stedelijke herhuisvestingsplanning, is er een getekend sociaal plan, past het in sloop/nieuwbouwplanning en is er financieel groen licht voor de nieuwe ontwikkeling) is voldaan kan de aanwijzing van het actiegebied plaatsvinden. Naast de bouw van woningen ondersteunt het plan ook de transitie naar duurzame mobiliteit, door de realisatie van een mobiliteitshub en faciliteiten voor buurtlogistiek. In de buitenruimte zal worden ingezet op het vergroenen en verbeteren van de openbare ruimte. Bij de toekenning van de woningbouwimpuls (WBI) rijksbijdrage, die samenhangt met deze ontwikkeling zijn uitgangspunten opgenomen voor herinrichting van de openbare ruimte. Hiermee draagt dit plan ook bij aan de opgaves en ambities van Morgenstond-Zuid.

te slopen blokken - 128 woningen - souterrain + 4 woonlagen

te renoveren blokken - 78 woningen - souterrain + 3 woonlagen

figuur 1.1 - luchtfoto plangebied MeLeCo; renovatie en sloop-nieuwbouw blokken

1.4 Leeswijzer Dit PUK bevat 7 hoofdstukken. Hoofdstuk 1 beschrijft de aanleiding van de ontwikkeling, geeft een beknopte beschrijving van het planinitiatief, de locatie (in kaart en beeld)en het doel van dit PUK. Hoofdstuk 2 gaat in op participatie en de communicatie met omwonenden en belanghebbenden. Hoofdstuk 3 analyseert de locatie (locatiebeschrijving, historie, ontwikkelingen, kansen, aandachts-/knelpunten). In hoofdstuk 4 staat de visie van de gemeente op het planinitiatief en de overwegingen om het initiatief te faciliteren. Er vindt een locatiespecifieke beleidsintegratie plaats aan de hand van vier thema’s (verdichten, verbinden, vergroenen, verduurzamen), die uiteindelijk worden vertaald naar een randvoorwaardenkaart.

Hoofdstuk 5 werkt de ruimtelijke kaders en stedenbouwkundige randvoorwaarden uit en legt deze vast. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van het vigerende relevante beleid van de gemeente dat relevant is voor het plangebied en de beoogde ontwikkeling. Hoofdstuk 7 behandelt de financiële uitvoerbaarheid, nadeelcompensatie en eventuele uitvoeringsaspecten.

PUK MELECO mei 2024

4

2. Samen Stadmaken Het participatietraject zoals in dit hoofdstuk kort beschreven ging niet alleen over de gemeentelijke uitgangspunten voor dit PUK. De initiatiefnemers Haag Wonen en BPD hebben ook reacties opgehaald over andere onderwerpen, die gebruikt kunnen worden bij de verdere uitwerking van het nieuwbouwplan. Voor dit PUK zijn de reacties op de gemeentelijke uitgangspunten van belang. In dit hoofdstuk worden de reacties op de gemeentelijke uitgangspunten (regels) beschreven en wordt aangegeven wat daarmee gedaan wordt. Alle betrokken partijen vinden het belangrijk dat bewoners, omwonenden en andere belanghebbenden goed op de hoogte zijn van de plannen voor MeLeCo. En dat zij daar hun mening over kunnen geven, suggesties en ideeën kunnen aandragen (raadplegen), maar ook met vragen of zorgen terecht kunnen. Participatie en communicatie blijven daarom een belangrijk onderdeel van dit project. Het participatietraject dat dit hoofdstuk beschrijft liep van maart t/m september 2023. Ook daaraan voorafgaand is al gecommuniceerd en geparticipeerd. Hierover is meer te lezen in het uitgebreide verslag dat is bijgevoegd als bijlage.

2.1 Onderwerpen voor participatie De participatie ging over: • de uitgangspunten voor de nieuwbouw (het PUK): de verdichting, het aantal woonlagen, de woontoren, de bouwblokken en doorgangen, het parkeren en de binnentuin inclusief dektuin als ontmoetingsplek; • hoe buurtbewoners elkaar willen ontmoeten en welke activiteiten er in de buurt georganiseerd kunnen worden; • de inrichting van de binnentuin en dektuin: welke activiteiten kunnen hier plaatsvinden of voor welke doeleinden kan de tuin gebruikt worden, is er een voorkeur voor een open of gesloten binnentuin; • mobiliteit: welke vervoersmiddelen gebruiken bewoners en hebben zij interesse in deelmobiliteit; • ideeën en suggesties voor het verbeteren van de renovatiewoningen en voor de uitwerking van het nieuwbouwplan; • het beperken van overlast tijdens de renovatie en tijdens de sloop en nieuwbouw.

Haag Wonen, BPD Bouwfonds Gebiedsontwik

figuur 2.1 - foto impressie infomarkt

Laagdrempelig en naar de mensen toe De participatie is met het oog op de doelgroep bewust zoveel mogelijk op een laagdrempelige en persoonlijke manier uitgevoerd: door naar de mensen toe te gaan en het gesprek aan te gaan.

Participatie- en communicatiemiddelen Website Haag Wonen heeft op haar website een webpagina geplaatst met informatie over de plannen voor MeLeCo. Enquête Via een online enquête konden de huidige bewoners van juni tot begin september 2023 vragen beantwoorden over de verschillende participatieonderwerpen.

Participatie MeLeCo Bewoners betrekken bij de nieuwbouw- en renovatieplannen Rapportage participatie 22 september 2023

Haag Wonen, BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling en gemeente Den Haag

Haag Wonen, BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling en gemeente Den Haag

figuur 2.2 - participatieverslag MeLeCo

PUK MELECO mei 2024

5

Huis-aan-huisbezoek en straatgesprekken Om een grotere respons op de online vragenlijst te krijgen en meer mensen over het project te infomeren zijn medewerkers van Haag Wonen, BPD en de gemeente Den Haag op meerdere dagen gezamenlijk langs alle MeLeCo adressen gegaan. Er zijn toen straatgesprekken en huis-aan-huis gesprekken met bewoners gevoerd. Informatiemarkt Dinsdag 27 juni 2023 organiseerden Haag Wonen, BPD en de gemeente Den Haag een informatiemarkt in het vernieuwde wijkcentrum van Morgenstond. Bewoners, buurtbewoners en andere belanghebbenden (meer dan 200 bezoekers) konden zich hier laten informeren en reageren op de verschillende onderwerpen voor participatie (raadplegen). Verdiepingsgesprek Om de start van de renovatie van de Coevordenstraat te vieren was er woensdagmiddag 6 september een feest met bewoners in de binnentuin. Na afloop hebben medewerkers van Haag Wonen, BPD en de gemeente Den Haag met een groep van vijf bewoners een verdiepingsgesprek gevoerd. In dit gesprek van 1,5 uur werden de opbrengsten van de enquête, informatiemarkt en huis-aan-huisgesprekken doorgenomen en verdiept. Dit om meer achtergrond en inzichten bij de verschillende onderwerpen te krijgen.

2.2 Input en reacties die van belang zijn voor dit PUK Begrip en herkenning noodzaak van verdichting Bij alle contactmomenten hebben bewoners de noodzaak van de verdichting bevestigd. Bij de informatiemarkt lieten bewoners via post-its bijvoorbeeld de volgende berichten achter: “Goed, méér huizen” en “verdichting is noodzakelijk”. In het verdiepende gesprek zijn voorbeelden uitgewisseld van mensen die al lang een woning zoeken. De behoefte aan meer woningen wordt breed herkend. Dat gold niet voor iedereen, maar niemand had bezwaar tegen de verdichting. Reactie gemeente; De gemeente is blij dat bewoners de noodzaak van verdichting delen en hier geen bezwaar tegen hebben.

Veiligheid en hygiëne Een aantal bewoners heeft zorgen over de veiligheid en hygiëne in de wijk. Zo is in het verdiepende gesprek met bewoners aangegeven dat er voldoende afvalcontainers moeten komen, bij voorkeur ondergronds. Er zijn al veel ratten in de wijk, en met de komst van meer bewoners en dus meer afval is hier aandacht voor nodig. Voor de veiligheid is verlichting belangrijk. Bijvoorbeeld verlichting met sensoren, zodat de verlichting aangaat als er in de nacht mensen rond de woonblokken lopen. Reactie gemeente; De nieuwbouw moet voldoen aan het afvalbeleid. Dat schrijft voor dat de opslag van afval binnen in het nog te bouwen nieuwbouwcomplex moet gebeuren, bijvoorbeeld in de vorm van rolcontainers of perscontainers. Er komen dus geen nieuwe ORAC’s (ondergrondse restafvalcontainers) voor de nieuwbouw aan de Melis Stokelaan en de Leggelostraat. De bewoners van de renovatiewoningen aan de Coevordenstraat kunnen gebruik maken van de al aanwezige ORAC’s. De voorkeur voor verlichting rond het gebouw wordt meegenomen bij de verdere uitwerking van het nieuwbouwplan. Doorgangen tussen de woonblokken De doorgangen tussen de woonblokken worden veel gebruikt en bewoners vinden het fijn als deze open blijven. De doorgangen worden gebruikt als looproute naar de tram en het winkelcentrum Leyweg. Tijdens de renovatie van de Coevordenstraat moesten bewoners soms omlopen.

Daarnaast waarderen de huidige bewoners dat de tuin niet is afgesloten met hekwerken. Bewoners refereerden hierbij aan nieuwbouwblokken in de directe omgeving waar de binnentuinen wel zijn afgesloten met hekken. ‘Dit heeft geen uitnodigend karakter’, volgens bewoners. Reactie gemeente; De doorgangen tussen de bouwblokken moeten terugkomen in de nieuwbouw. Dat is een uitgangspunt van het PUK-document. Wel komt er straks een half verdiepte parkeergarage onder de nieuwbouw en een deel van de binnentuin. Dit betekent dat de tuin en de doorgangen hoger komen te liggen en opnieuw ingepast en ontworpen moeten worden. Bij de uitwerking en participatie van het bouwplan door de ontwikkelaar en corporatie, moet duidelijk worden hoe vrij toegankelijk de tuin zal worden.

De tuin zou bijvoorbeeld in de toekomst in de avond op slot kunnen gaan. Uitgangspunt blijft wel dat deze overdag toegankelijk blijft vanwege het belang van de doorgangen voor de omgeving. Zo staat in het Ruimtelijk raamwerk van de Structuurvisie Zuidwest; Afsluiten in de avond en nacht kan een optie zijn om meer betrokkenheid en minder anonimiteit te organiseren. Uitgangspunt is dat de binnentuinen bij voorkeur overdag openbaar toegankelijk zijn. Volgens de uitgangspunten uit de nota ‘Eyeline Skyline’ en de motie natuurinclusief bouwen zijn de collectieve tuinen overdag publiekelijk toegankelijke buitenruimtes waardoor zij resulteren in een hoogwaardige groenkwaliteit, die daadwerkelijk bijdraagt aan de gezondheid, het voorkomen van hittestress en een aangenaam leefklimaat in de stad. (pagina 68, RIS315261, Bijlage 1-3) Woonlagen en woontoren De behoefte aan meer woningen wordt herkend. In de verschillende contactmomenten zijn bewoners geïnteresseerd in het aantal woonlagen en de hoogte van de woontoren. Het uitgangspunt van 7 woonlagen van de woonblokken vonden de bewoners die daarop hebben gereageerd geen probleem. De meeste bewoners voorzien ook geen problemen met de hoogte en locatie van de woontoren. Wel is een aantal wensen en zorgen gedeeld. Zo kan de woontoren voor een aantal bewoners mogelijk zorgen voor minder lichtinval in hun huis.

De wens is dan ook om te bekijken hoe zo min mogelijk lichtinval verloren gaat. Ook hebben bewoners ervaring met plekken in de wijk die door de komst van hoge gebouwen heel winderig zijn geworden, waardoor je er lastig kunt fietsen of lopen met de hond. Dit moet zoveel mogelijk voorkomen worden. Reactie gemeente; Bezonning (schaduwwerking) en windhinder zijn belangrijke randvoorwaarden waaraan moet worden getoetst. De nieuwbouw moet voldoen aan het gemeentelijk beleid voor bezonning en windhinder. De studies die dat aantonen moeten zijn gedaan op het moment dat de omgevingsvergunning wordt aangevraagd.Den Haag hanteert de Haagse bezonningsnorm (RIS170509, 2010). Het moet worden bewezen dat de aanwezigheid van daglicht voor de bestaande woningen in de omgeving niet significant verslechtert.

PUK MELECO mei 2024

6

wfonds Gebiedsontwikkeling en de gemeente Den Haag eLeCo straten gegaan. Om huis-aan-huis, elk adres n. Op drie verschillende dagen, om zo veel mogelijk mensen te adressen zijn aan de deur gesprekken gevoerd over de Dit document benadrukt ook het belang van een onderzoek naar Na de vaststelling van het PUK zal de gemeente het project tot gesprek opwindhinder, verzoekdat in het Arabisch. Sommige bewoners moet garanderen dat de stedenbouwkundige Huis-aan-huis-gesprekken actiegebied aanwijzen en een urgentieverklaring verlenen aan dat wij er waren tijd, of kozen ervoor laag, de vragenlijst massa, geen zowel de toren als de stedelijke geen grote zelf de bewoners van de te slopen woningen. Om een grotere respons op de vragenlijst te krijgen en meer mensen te bereiken, zijn negatieve invloed uitoefent op het lokale verblijfsklimaat. heeft een aantal bewoners aangegeven zekerheid te willen ers hebben de ansichtkaart gekregen met alle Gebiedsontwikkeling informatie, de Ook Haag Wonen, BPD Bouwfonds en de gemeente Den Haag Tijdens de informatiemarkt en de huis-aan-huisgesprekken over de mogelijkheid om terug te keren naar de nieuwbouw. gezamenlijk door alle MeLeCo straten gegaan. Om huis-aan-huis, elk adres naar de vragenlijst. kregen bewoners en omwonenden een ‘artist impression’ te zien Haag Wonen spant zich in voor huurders die aangeven dat zij

afzonderlijk, te bezoeken. drie verschillende dagen, zo veel mogelijk mensen van de plannen voor de nieuwbouw. Op deze Op impressie zijn de terugom willen keren naar hun wijk of stadsdeel. Zij biedt ruime te treffen. Bij 96 bezochte adressen zijn aan de deur gesprekken gevoerd over de extra woonlagen en toren in beeld gebracht. De impressie trok terugkeermogelijkheden en informeert de huurders daarover. met een enkel gesprekreacties. op verzoek in het Arabisch. Sommige bewoners veel interesse, enplannen, leidde overwegend tot positieve Haag Wonen biedt de bewoners de mogelijkheid om terug te hadden op het moment dat wij er waren geen tijd, of kozen ervoor de vragenlijst zelf keren naar het nieuwe bouwcomplex, conform de regels van Binnentuin toewijzen. in te vullen. Deze bewoners hebben de ansichtkaartpassend gekregen met alle informatie, de Er was belangstelling vanuit na de te denken over Dit is bijvoorbeeld afhankelijk van de soort woningen die hier website endedebewoners QR-codeom naar vragenlijst. binnentuin, ze gaven ook aanfeest dat ze plaats niet zeker weten septemberde vond in demaar binnentuin een van ERA komen, de gezinssamenstelling en het inkomen. of ze straks terugkeren naar de nieuwbouw. Ook kwam er input n de renovatie van de Coevordenstraat. Na afloop vanaf 17.30De overige reacties zijn terug te lezen in het uitgebreide verslag. vanuit omwonenden.

Daarnaast is nog niet bekend wie de nieuwe zijn Den n, BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling en debewoners gemeente die in de nieuwbouw komen te wonen, en hoe deze groep ook 2.3 Vervolg n vijf bewoners verder gepraat over MeLeCo op hetvond kantoor Op woensdagmiddag 6 september in de binnentuin een feest plaats van ERA in het ontwerpproces kan participeren. De uitwerking van de Na vaststelling van het PUK, blijft de communicatie en Contour, in het vanuit teken deenquête, renovatie van Melis Stokelaan. opbrengsten de binnentuinDe gebeurt in de vervolgfase. Hetvan uitgangspunt is dat de de Coevordenstraat. Na afloop vanaf 17.30 participatie belangrijk. Tijdens het uur hebben Haag Wonen, BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling en de gemeente Dengehele vernieuwingstraject binnentuin een ontmoetingsplek moet worden. -aan-huisgesprekken zijn in een gesprek van 1,5 uur zullen Haag Wonen BPD op periodieke basis communiceren Haag met een groep van vijf bewoners verder gepraat over MeLeCo openhet kantoor stand van zaken. Daarbij is er veel aandacht voor de pt, om meer achtergrond inzichten onderwerpen te over de vanuit van en Haag Wonen aanbij de de Melis Stokelaan. De opbrengsten de enquête, Planning leefbaarheid.

Bewoners, buurtbewoners, ondernemers en In alle contactmomenten met huidige bewoners was er veel informatiemarkt en huis-aan-huisgesprekken zijn in een gesprek van 1,5 uur hebben bewoners deelgenomen van zowel de andere belanghebbenden zullen hier zoveel mogelijk actief bij interesse in de planning van de en renovatie en om de meer start van de doorgenomen verdiept, achtergrond en inzichten bij de onderwerpen te betrokken worden. Dit geldt ook voor de verdere uitwerking van lostraat alssloop. Melis Stokelaan. Dit had met name te maken met het hebben verkrijgen van een deelgenomen van zowel de krijgen. Aan het gesprek bewoners het nieuwbouwplan en de nieuwe inrichting van de binnentuin. urgentieverklaring,Coevordenstraat, die het vinden van een andere woning een Leggelostraat als Melis Stokelaan. stuk makkelijker maakt. Ook heeft men aangegeven dat de woningen echt aan verbetering toe zijn. Een aantal bewoners sprak haar frustratie uit omdat de sloopplannen in de afgelopen jaren meerdere keren zijn aangekondigd en steeds weer zijn uitgesteld. Hierdoor hebben verschillende mensen de indruk gekregen dat het mogelijk weer niet doorgaat. (Dit complex was eerder aangewezen tot sloop vanaf 2009. Huurders in Zuidwest zijn destijds via de zogenaamde ‘garantiekaart’ door de corporaties over geïnformeerd.

Na het uitbreken van de financiële crisis is echter besloten niet over te gaan tot sloop van onder meer dit complex.) Het verkrijgen van een urgentieverklaring is belangrijk voor link filmpje bewoners. Om een urgentieverklaring te verlenen is het nodig participatie dat het project wordt aangewezen als actiegebied. Dit is alleen mogelijk met een vastgesteld PUK. Haag Wonen, BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling en gemeente Den Haag

n verdiepend gesprek

Straatfeest en verdiepend gesprek

figuur 2.3 - foto’s impressie participatieproces

PUK MELECO mei 2024

7

3. Locatie 3.1 Positionering in de stad en typering locatie

ZUIDERPARK

MORGENSTOND M

n

laa

e ok

t

sS

eli

eg yw

Le

Het project MeLeCo ligt in het stadsdeel Escamp, in de wijk Morgenstond. Deze wijk is onderdeel van Den Haag Zuidwest, de grootste naoorlogse wederopbouwwijk van Den Haag. Voor Den Haag Zuidwest is onlangs een Structuurvisie opgesteld, een visie op de ontwikkelingen in dit gebied voor de periode tot 2040. In de “Structuurvisie Den Haag Zuidwest 2040; Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest” (RIS315261), vastgesteld op 14 december 2023, worden maatregelen beschreven om Den Haag Zuidwest weer een gebied te maken om trots op te zijn. Een belangrijk onderdeel daarvan is het (tot 2040) toevoegen van 10.000 nieuwe woningen, met daarbij een goede bereikbaarheid, kwalitatief goede openbare ruimte en groenvoorzieningen, meer werkgelegenheid, goed onderwijs en sterke voorzieningen binnen de bestaande waardevolle ruimtelijke structuur van de wijk. Morgenstond, als centraal gelegen wijk binnen Zuidwest, speelt een belangrijke rol in deze complexe opgaves en is een gebied waar nog veel vernieuwing nodig en mogelijk is. Hiervoor zijn verschillende projecten in ontwikkeling die zich momenteel in diverse stadia van planvorming bevinden: van eerste verkenningen tot aan lopende bouwaanvragen.MeLeCo is een vernieuwings- en verdichtingsproject van Haag Wonen in Morgenstond.

Als essentieel onderdeel van de ontwikkeling van Morgenstond kan MeLeCo, gecombineerd met de aanpak van de openbare ruimte, de wijk een belangrijke kwaliteitsimpuls geven conform de ambities die in de Structuurvisie Zuidwest zijn vastgelegd. Het is een locatie waar de verouderde woningvoorraad wordt vervangen door een groter aantal nieuwe woningen met een vernieuwde invulling van de binnentuinen. In het MeLeCo project wordt ook een deel van de bestaande woningen ingrijpend gerenoveerd om zo de aansluiting met de omliggende bebouwing te behouden.

In de openbare ruimte liggen opgaves die de samenhang van deze ontwikkelingen met de bestaande bebouwing moeten versterken, maar ook noodzakelijk zijn vanuit de MER. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het verbeteren van de verbindingen naar de Leyweg en het Zuiderpark en het transformeren van een aantal 50 km-wegen naar 30 km zones. In de wijk Morgenstond bestaan mogelijkheden voor de realisatie van buurtlogistieke en mobiliteits-hub’s die een toekomstbestendige en duurzame oplossing kunnen bieden voor de parkeervraag en het realiseren van een mobiliteitstransitie rondom deze ontwikkelingen.

MOERWIJK

MeLeCo BOUWLUST/ VREDERUST M

t

sS

eli

n

laa

e ok

UITHOF

figuur 3.1 - kaart Zuidwest en positionering plangebied MeLeCo PUK MELECO mei 2024

8

figuur 3.2 - kaart Den Haag en positionering Zuidwest PUK MELECO mei 2024

9

3.2 Historie Morgenstond: Morgenstond werd, net als Bouwlust en Vrederust, vernoemd naar een hoeve die voor de wijk het veld moest ruimen. Het plan voor de wijk Morgenstond werd na de oorlog in 1949 op basis van het Uitbreidingsplan Escamppolder, Maepolder en Ockenburgh (1935) en het Structuurplan (1949) uitgewerkt. Oorspronkelijk was in het ontwerp voor Morgenstond sprake van variatie met galerijflats van verschillende hoogten (van 2 tot en met 6 lagen). De druk van de woningnood was zo groot dat het aantal woningen waar eerst vanuit was gegaan al snel aanzienlijk werd uitgebreid en de meeste galerijflats in vier bouwlagen werden uitgevoerd. Het aantal werd van 7.500 woningen uitgebreid naar 9.500. Door deze ingreep werd de bouwhoogte vrij uniform en ontstond een homogene wijk van vier bouwlagen op een half verdiepte plint. In het midden van de wijk tekende Dudok veel strokenverkavelingen en aan de randen vooral open bouwblokken (twee lange stroken met aan de koppen korte strookjes). De stroken werden op een rechthoekig stratenpatroon geprojecteerd dat alleen op hoeken verbijzonderd werd met onregelmatig gevormde pleintjes. Het geheel werd ondersteund door een groenstructuur van groen omzoomde singels. Hierbij speelde bezonning geen rol, Dudok hechtte meer waarde aan een heldere, regelmatige ruimtelijke structuur.

De bouwverordening schreef voor dat aan straten geen blinde zijgevels mochten liggen en dat de bebouwing moest zijn voorzien van doorlopende trappenhuizen langs de voor- of achtergevel.

figuur 3.3 - structuurplan Den Haag/ Zuidwest (1949) door Dudok

figuur 3.4 - uitbreidingsplan Morgenstond (1949) door Dudok PUK MELECO mei 2024

10

Het afwijken van Dudoks plan begon al rond 1950. Het plan van Dudok liet slechts op enkele locaties aan de Loevesteinlaan en de Melis Stokelaan bebouwing toe van zes bouwlagen. Daar is van afgeweken door aan de Loevesteinlaan in een gelijkmatig ritme een serie flatgebouwen te bouwen die een kruispunt of toegang van de wijk markeren. Toen Morgenstond bijna af was werd er nog een opvallend project aan toegevoegd. In de groene as werden rond het Drentheplantsoen (en aan het kruispunt Melis Stokelaan-Dedemsvaartweg) begin jaren zestig vier torenflats met woningwetwoningen gebouwd naar ontwerp van C. Pet van de gemeentelijke Woningdienst. De torens markeren zo het hart van het groene assenkruis en vormen een baken voor het hele stadsdeel Zuidwest. Het groen is prominent aanwezig en vormt een integraal onderdeel van de wijk. De hoofdverkeerswegen hebben een breed profiel met een middenberm en zijn rijkelijk voorzien van bomen. De secundaire wegen zijn uitgevoerd als straten met singels en beplanting. De ruimtes tussen de bebouwing en de voortuinen zijn overwegend als gemeenschappelijke tuin ingericht. Hierdoor ontstaat een verkaveling in een zee van groen.

figuur 3.5 - (l) historische luchtfoto MeLeCo, (r) historische luchtfoto vanaf Zuiderpark, met links MeLeCo D e n H a a g M o r g e n s t o n d 19 6 4

M e l i s S t o ke l a a n , h o e k L e g g e l o s t r a a t ( H a a g s G e m e e n t e a r c h i e f , 19 55 )

PUK MELECO mei 2024

11

Cultuurhistorische waardestelling Het ensemble van MeLeCo is opgenomen in het cultuurhistorisch onderzoek (bladzijde 74, nr. 14, RIS311095, bijlage 7). Het ensemble heeft de waarde ‘Beeldbepalend ruimtelijk ensemble‘. Ensemble MeLeCo: De zeven blokken met portiekflats vormen een beeldbepalend ruimtelijk ensemble. Het samengesteld U-vormig ensemble bestaat uit twee evenwijdige stroken met portiekflats van drie blokken aan de Melis Stokelaan en de Coevordenstraat. De kop van het korte blok ter hoogte van de kruising met de Melis Stokelaan is voorzien van een opvallend gevelplastiek (G.H. van Remmen). Met name de geprononceerde trappartijen met betonnen omlijsting springen in het oog. Daarnaast zijn de lange zijden van gevels uitgevoerd als klampmuur waardoor een bijzonder plastisch effect wordt gecreëerd. Waardering: • Architectonisch: Een voorbeeld van sobere architectuur waarbij met vormgeving van de trappenhuizen en door de toegepaste metseltechnieken toch een grote mate van expressie wordt verkregen. Den H a a g M o r g e n s t o n d 19 6 4 • Stedenbouwkundig: De blokken vormen samen met de groene binnentuinen en de groene omzoming een gave stedenbouwkundige eenheid. Gevelkunstwerk: De zes reliëfs die aan de zijgevel van de flat op de hoek van de Leggelostraat en de Melis Stokelaan zijn bevestigd, zijn echte wederopbouwkunst.

In de uitbreidingswijken in Den Haag Zuidwest werd de in 1951 in het leven geroepen percentageregeling, meer dan goed toegepast. 2% in plaats van 1,5% van de bouwsom voor nieuwbouw was hier beschikbaar voor kunst. Maar liefst vijftig kunstenaars hebben in dit stadsdeel tussen 1945 en 1975 kunst gerealiseerd. Kunst als decoratie, ter verfraaiing van de woonomgeving. Eén van die kunstenaars was Gerard van Remmen. Deze beeldhouwer specialiseerde zich in de jaren vijftig in betonnen reliëfs. Dat Van Remmen voor beton koos, had verschillende redenen. Allereerst was het goedkoper dan natuursteen.

M e l i s S t o ke l a a n , h o e k L e g g e l o s t r a a t ( H a a g s G e m e e n t e a r c h i e f , 19 55 )

figuur 3.6 - cultuurhistorische verkenning, Crimson

G E U R S T & S C H U L Z E arc hi t e c t e n | M e Le Co, De n H a a g

Ko p - e n l a n g s g e ve l s

S TE D E N B O U W B E E L K WA L ITE IT

| 07. 0 9. 2 02 2 _1 | 9 01 mei SO2024 | 04 PUK MELECO

12

Maar ook in artistiek opzicht bood dit relatief nieuwe materiaal voordelen. Je kon er grotere kunstwerken mee maken en het met behulp van een mal in elke gewenste vorm gieten. Ook de ophanging kon in het beton worden meegegoten. Daarmee zijn Van Remmens reliëfs aan de binnenmuur bevestigd. De buitenmuur is daar vervolgens omheen gemetseld. Kunst en architectuur zijn hier dus met elkaar vergroeid. Geheel in zijn eigen stijl heeft Van Remmen voor deze gevel zes herkenbare dierfiguren gemaakt. De zwaarste hangt onderaan: de beer. Naar boven toe kom je een specht, een zwaluw met jongen, een schildpad, slak en een ooievaar tegen. Door de huid van het beton de ene keer heel glad te schuren (polijsten/ zoeten) en dan weer te bewerken met een bouchardeerhamer zodat er een egaal maar ruw oppervlak ontstaat, verhoogt de beeldhouwer het contrast en komt de voorstelling beter uit. Cultuurhistorische uitgangspunten De cultuurhistorische waarde van MeLeCo zit in 3 elementen: • De stedenbouwkundige opzet • De architectuur • De bijzondere gevelkunst Het nieuwbouw-gedeelte van het plan volgt de huidige footprint en rooilijnen. De twee doorsteken in ensemble blijven hiermee behouden. Dit maakt dat de blokken, binnentuin en de groene omzoming in de nieuwe situatie een stedenbouwkundige eenheid vormen.

In de binnentuin dient dit nog zorgvuldig te worden ontworpen middels een goed landschapsontwerp, dat het renovatie- en nieuwbouwgedeelte bij elkaar brengt en niet als twee separate tuinen. De massa refereert naar de opzet en kwaliteiten van het huidige stedenbouwkundige ensemble. Qua architectuur en beeldkwaliteit zal er worden gerefereerd naar de waardes van Morgenstond-Zuid. Dit komt verder terug in de beeldkwaliteitskaders (H 5.2). Extra aandacht gaat uit naar de relatie tussen nieuwbouw en renovatie die tezamen één geheel/ensemble moeten vormen. Dit zal verder worden uitgewerkt in een vervolgstadium.

ENSEMBLE & DOORSTEKEN

H u i d i g e s i t u a t i e , ke n m e r ke n l o c a t i e

N

AANZICHT BESTAAND

De gevelkunst op de kop van het blok aan de Leggelostraat heeft ook een hoge monumentale waarde. Er zal worden geprobeerd S t r a a t p r o f i e l M e l i s S t o ke l a a n , h u i d i g e s i t u a t i e om de kunst binnen de ontwikkeling een plaats te geven. Mocht dit niet lukken zal er met de organisatie Stroom worden gekeken hoe de kunst behouden kan worden en waar het geplaatst kan worden. De gemeente, ontwikkelaar en corporatie zijn zich alle bewust van de waarde van de gevelkunst en dat het behouden dient te worden tijdens de sloop en nieuwbouw van de woonblokken.

S t r a a t p r o f i e l M e l i s S t o ke l a a n , n i e u we s i t u a t i e

GEVELKUNST

figuur 3.7 - cultuurhistorische waardes MeLeCo PUK MELECO mei 2024

13

3.3 Actuele en toekomstige ontwikkelingen De ontwikkeling van MeLeCo staat niet op zichzelf. Het project is deels het gevolg van, of nauw verbonden met, andere ontwikkelingen in Zuidwest. Hierdoor zijn er ook duidelijke afhankelijkheden en relaties met andere ruimtelijke ontwikkelingen van Zuidwest. Hieronder staan de actuele ruimtelijke ontwikkelingen in de directe omgeving benoemd. Structuurvisie Den Haag Zuidwest De Structuurvisie Den Haag Zuidwest is op 14 december 2023 door de gemeenteraad vastgesteld (RIS315261). Daarnaast is ook gewerkt aan integrale bouwstenen voor de structuurvisie Zuidwest in de vorm van brede (ruimtelijk fysieke, maar ook sociaaleconomische) ambities en opgaven. Deze zijn uitgewerkt in een verdichtingsstrategie, een ruimtelijk raamwerk, een voorzieningenprogramma, een inspiratiedocument en een ontwikkelstrategie. In 2040 is Zuidwest in Den Haag een aantrekkelijke woonwijk met veel voorzieningen, groen, en mogelijkheden om te werken, te leren, te recreëren en te ontmoeten. De focus ligt op het creëren van een aantrekkelijke leefomgeving met voldoende groen, veilige fiets- en wandelroutes, en speel- en ontmoetingsplekken. Er wordt gestreefd naar woningen van goede kwaliteit die voor iedereen toegankelijk zijn, en nieuwe woningen worden toegevoegd om bij te dragen aan het woningtekort.

Belangrijk is ook het behoud van sociale netwerken en de terugkeermogelijkheid voor huidige bewoners bij herhuisvesting. Daarnaast wordt ingezet op een groene, gezonde en duurzame leefomgeving, waarbij waardevolle groene gebieden behouden blijven en beter worden verbonden. Voorzieningen zoals scholen en buurtcentra groeien mee met het aantal inwoners, en economische en maatschappelijke functies worden geclusterd om elkaar te versterken. De mobiliteitstransitie richt zich op meer ruimte voor voetgangers en fietsers, met verbeterd openbaar vervoer en minder ruimte voor auto’s in de openbare ruimte. De uitvoering van de visie gebeurt in samenwerking met verschillende partijen en wordt ondersteund door monitoring en een planMER om de transformatie van Zuidwest inzichtelijk te maken en ervoor te zorgen dat mobiliteitsmaatregelen, voorzieningen en milieubelangen goed worden meegenomen.

figuur 3.9 - structuuvisie Zuidwest 2040

verdichten langs het groen

verdichten langs de lange lijnen

figuur 3.10 - verdichtingsprincipes Zuidwest

figuur 3.8 - Kompas structuuvisie Zuidwest PUK MELECO mei 2024

14

MeLeCo

figuur 3.11 - structuurvisie Zuidwest PUK MELECO mei 2024

15

PRINCIPE DOORSNEDE B-B’

Ontwikkelingen in omgeving Herinrichting Melis Stokelaan De herinrichting van de Melis Stokelaan, een opgave die voortvloeit uit de structuurvisie en ontwikkelvisie van Zuidwest, heeft een invloed op de ontwikkeling van MeLeCo. De transformatie omvat het verlagen van de snelheidslimiet van 50 naar 30 km/u en het herinrichten van het profiel met een sterke focus op vergroening en ecologie als leidraad. Deze samenhang werkt kwaliteitsverhogend voor het geheel. Dit project wordt deels ondersteund door rijksbijdragen, namelijk de woningbouwimpuls en versnellingsmiddelen. Denekampstraat Aan de rand van het Zuiderpark, bij de Loevesteinlaan, wordt nog een groot ontwikkelingsproject uitgevoerd door Haag Wonen/BPD. Dit project hangt nauw samen met MeLeCo. Het project omvat ook een mobiliteitshub en het slopen van 250 woningen, om er vervolgens 650 woningen terug te bouwen. Onderdeel van het plan is hoogbouw tot ca. 70 meter. Hiervoor loopt op dit moment een proces om een PUK op te stellen.

figuur 3.12 - visie herinrichting Melis Stokelaan

Florence Loevesteinlaan Aan de rand van het Zuiderpark, naast Denekamp, heeft Florence in samenwerking met ontwikkelaar Stebru een omgevingsvergunning aangevraagd voor een nieuwbouwplan op de locatie van het leegstaande verzorgingstehuis Favente Deo. Dit plan omvat naast een nieuw zorgprogramma, twee woontorens, een parkeergarage en bedrijfsfuncties in de plint. Het gaat om 144 zorgeenheden, 149 zorgwoningen en 149 woningen, verdeeld over een stedelijke laag met twee torens van 70 meter. Momenteel bevindt het vergunningenproces zich in de afrondende fase.

41

Denekamp DE LEY

Melis Stokelaan

MeLeCo

Kop Leyweg/DE LEY Aan het noordeinde van winkelcentrum Leyweg, op de kruising met Hengelolaan en tegenover het busstation, staat een verdichtingsproject gepland. Dit project, gelegen aan de andere zijde van de winkelcentrum Leyweg ten opzichte van MeLeCo, omvat de ontwikkeling van een huidig commercieel blok met een toevoeging van ca. 300 nieuwe woningen in een toren tot 70 meter hoogte met aansluitende stedelijke laag. Hiervoor loopt op dit moment het proces om een PUK op te stellen.

Florence

figuur 3.13 - ontwikkelingen in omgeving MeLeCo PUK MELECO mei 2024

16

3.4 Gebieds-Nota van Uitgangspunten/ Ontwikkelvisie Morgenstond Voor de wijk Morgenstond, waarbinnen de locatie van dit project is gesitueerd, wordt ook gewerkt aan een nieuwe GebiedsNota van Uitgangspunten/Ontwikkelvisie Morgenstond. Dit is een ontwikkelperspectief waarin de opgaves en ambities vanuit de Structuurvisie worden vertaald naar opgaves op het schaalniveau van Morgenstond met als achterliggende gedachte om die opgaves in samenhangende gebiedsontwikkelingen uit te werken en te realiseren. Deze Gebieds-Nota van Uitgangspunten is op dit moment in wording (samen met het samenhangende Beeldkwaliteitsplan) en heeft als uitgangspunt dit jaar te worden afgerond. De basis voor dit document is de concept Gebiedsagenda voor Morgenstond, waarin aan de hand van een aantal sectorale thema’s de opgaves en doelstellingen voor de wijk zijn geïnventariseerd en vastgelegd. Daarnaast is de input vanuit de structuurvisie en vooral het kompas uit dat document de leidraad voor de nieuwe GebiedsNota van Uitgangspunten/Ontwikkelvisie voor Morgenstond. In totaal worden er voor Morgenstond ontwikkellocaties gezocht om ca. 3.600 woningen te kunnen realiseren als onderdeel van de totale opgave van Zuidwest. De plancapaciteit van de lopende projecten en verkenningen is ongeveer ca. 1.950 woningen. Ca.

1.650 woningen moeten nog worden gevonden in de onderzoeken naar de kansrijke verdichtingszones in nauw overleg met de betrokken corporaties en initiatiefnemers.

Een goede wijkeconomie is daarbij essentieel omdat: • het goed is wanneer het geld van inwoners van Zuidwest in de eigen omgeving wordt besteed; • lokaal ondernemerschap zorgt voor verbeteringen van de levendigheid en leefbaarheid; • lokale ondernemers perspectief en hoogstwaarschijnlijk ook kansen bieden voor lokale jeugd. In tegenstelling tot wat vaak wordt verondersteld, bestaat een goede wijkeconomie niet uitsluitend uit winkels en commerciële dienstverleners. Het gaat om een totaalpakket van voorzieningen en bedrijvigheid, dat aansluit op de behoeften van de inwoners en het arbeidspotentieel uit de wijk, bestaande uit een breed pallet van commerciële, zakelijke, maatschappelijke, vrijetijdsen gezondheidsvoorzieningen. Het is essentieel om daarbij onderscheid te maken tussen voorzieningen en bedrijvigheid op buurtniveau, wijkniveau en bovenwijks niveau.

figuur 3.14 - voorzieningen programma Morgenstond

De projecten, verkenningen en kansrijke zones vormen een samenhangende gebiedsontwikkeling in Morgenstond, die aansluit op de reeds voltooide vernieuwingen en naast woningbouw ook bestaat uit het creëren van voldoende goede voorzieningen, kwalitatief goede openbare ruimte, wijkeconomie en adequate mobiliteitsoplossingen. In de regiodeal en het Nationaal Programma Zuidwest is veel aandacht voor sociale en economische versterking van het gebied.

concept figuur 3.15 - concept gebiedsNvU/gebiedsvisie Morgenstond (in wording)

figuur 3.16 - concept Beeldkwaliteitsplan Morgenstond (in wording) PUK MELECO mei 2024

17

MELECO PUK MELECO mei 2024

18

Ensemble met renovatieblok ken

Maisonnette blok 7 lagen

4. Ruimtelijke visie 4.1 Vernieuwen en verdichten

Optoppen aan Melis Stokela an 7 lagen

3 lagen + half verdiept souterr ain 4 lagen

Renovatie

Collectieve binnentuin

Opzet MeLeCo Hoog te-accent Het project ligt nabij voorzieningen als het winkelcentrum Hiermee kent het plan verschillende gradaties van verdichten. R o oop i l i j n ede n Leyweg en naast de tramhaltes van lijn 16 en 9, waaronder Door deze verschillen sluit het plan goed aan huidige ook de tophalte Leyweg. De wijze van verdichting vindt plaats omgeving. En vormt daarmee een logisch geheel. De stedelijke aan de zijde van de Melis Stokelaan, een van de kenmerkende laag en toren aan de Melis Stokelaan, met zijn brede profiel. En Lange Lijnen van Den Haag Zuidwest. Hier wordt het project het lagere blok aan de Leggelostraat en de renovatie blokken verhoogd van 4 naar 7 woonlagen met een Dhoogteaccent bij de als aansluiting bij de verdere Leggelo- en Coevordenstraat met uidelijke hoofdvorm kop - en langsgevels entree naar de Leggelostraat. Dit hoogteaccent sluit in maat en lagere bebouwing. schaal aan op de bestaande torenflats in het tegenovergelegen Dit maakt dat het aantal woningen op deze locatie ruim verdubbelt Doorgangen behouden Drentheplantsoen. in de nieuwe situatie. Het gedeelte aan de Coevordenstraat wordt gerenoveerd en Nieuwbouw Half verdiept souterr ain tbv parkeren behoudt daarmee het schaalniveau van de woonbuurt.

78 woningen De stad Den Haag groeit, deel van deze groei zal in Zuidwest terecht komen een netto toevoeging van 10.000 woningen in de komende 20 jaar. En dus ook Morgenstond. Ook MeLeCo zal aan de verdichtingsambities bijdragen door meer en diversere woningen toe te voegen aan het gebied. Sloop is een Kansenkaart Zuidwest In het kader van de Structuurvisie 128 woningen ontwikkeld (RIS315261, bijlage 1-4). Hierin is onder andere een zonering voor verdichtingslocaties opgesteld op basis van ligging ten opzichte van voorzieningen, openbaar vervoersknooppunten Functies op begane grond Dit leidt tot de op de volgende pagina gevisualiseerde planopzet. en hoofdwegenstructuur. Maar ook moet de 4verdichting lagen Huidige hoog te laten Hierin zijn de overeenkomsten en verschillen van de nieuwbouw + h a l f v e r d i e p t s o u t e r r a i n aansluitend zijn bij de achterliggende woonvelden. De locatie terugkomen u i d i g e s i t u a t i e , ke n m e r ke n l o c a t i e N i e u we s i t u a t i e , s t e d e n b o u w k u n d i g e t h e m a’s t.o.v. de huidige bebouwing duidelijk en helder inzichtelijk MeLeCoHligt volgens deze opzet in een zone waar verdichting gemaakt. wenselijk is.

S t r a a t p r o f i e l M e l i s S t o ke l a a n , h u i d i g e s i t u a t i e

S t r a a t p r o f i e l M e l i s S t o ke l a a n , n i e u we s i t u a t i e

figuur 4.1 - aanzicht Melis Stokelaan rondom MeLeCo / Leyweg, (b) huidige situatie (o) nieuwe situatie MeLeCo

E U R S T & S C H U L Z E arc hi t e c t e n | M e le co, De n H a a g

S TE D E N B O U W KU N D I G E TH E M A’ S

| 14 . 02 . 2 024 | 9 01 S O PUK MELECO mei 2024

19

Ensemble met renovatieblok ken

Maisonnette blok 7 lagen

3 l a g e n + h a l f v e r d i e p t s o u3t elrargaei n + h a l f v e r d i e p t s o u t e r r a i n 4 lagen 4 lagen

Optoppen aan Melis Stokela an 7 lagen

Ensemble met renovatieblok ken

Collectieve binnentuin

Optoppen aan Melis Stokela an 7 lagen

Collectieve binnentuin

Hoog te-accent

H

40 tot 60m

Rooilijnen

Renovatie 78 woningen

Renovatie 78 woningen

Duidelijke hoofdvorm kop - en langsgevels

Sloop 128 woningen

Sloop 128 woningen

Duidelijke hoofdvorm kop - en langsgevels Doorgangen behouden

Nieuwbouw

250 tot 280 woningen

Doorgangen behouden

H a l f v e r d Nieuwbouw iept souterrain tbv parkeren

Half verdiept souterr ain tbv parkeren

Functies op begane grond 4 lagen 4 lagen + half verdiept souterr ain + half verdiept souterr ain

t i e , ke n m H eu ri dke i gne lsoi ct ua at itei e , ke n m e r ke n l o c a t i e

Functies op begane grond

Huidige hoog te laten terugkomen

N i e u we s i t u a t i e , s t e dN e ni ebuowe u w ks iut nuda itgi e , tshteem d ea’s n b o u w k u n d i g e t h e m a’s

Huidige hoog te laten terugkomen

figuur 4.2 - uitgangspunten MeLeCo, (l) huidige situatie (r) nieuwe situatie MeLeCo

PUK MELECO mei 2024

20

4.2 Verbinden De uitvoering van het MeLeCo project van Haag Wonen in Morgenstond levert een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van Morgenstond en kan, gecombineerd met de aanpak van de openbare ruimte rondom deze projecten, de wijk een belangrijke kwaliteitsimpuls geven. Conform de Strategie Mobiliteitstransitie 2022-2040 (RIS310664) werken we volgens het STOMPprincipe. Het ontwerp van mobiliteitsvoorzieningen krijgt volgens dit principe een andere benadering: Stappen-TrappenOv-MaaS-Privéauto. Met andere woorden: bij het ontwerp van de openbare ruimte kiezen we in de eerste plaats voor de voetganger en fietser, gevolgd door het ov, deelmobiliteit en privéauto. Stappen Door het realiseren van ruime trottoirs en doorsteken door het ensemble geven wij de voetganger zoveel mogelijk ruimte. Hierdoor zijn de routes naar bijvoorbeeld de omliggende OV-haltes en winkels/ voorzieningen zo optimaal mogelijk vormgegeven voor het langzaam verkeer. Hierom is het ook belangrijk dat deze routes door het plan een zekere mate van toegankelijkheid houden voor de omgeving. De openbare ruimte maken we geschikt voor verblijven en andere noodzakelijke functies. Het parkeren voor de ontwikkeling en de mobiliteitshub worden op het eigen terrein gerealiseerd in één grote parkeervoorziening.

Hierdoor ontstaat in de openbare ruimte plaats voor andere functies zoals ruimte voor voetgangers, groen, afvalinzameling. Om de zichtbaarheid van de mobiliteitshub te vergroten en de relatie met de OV-tophalte Leyweg te versterken, worden een aantal deelvoertuigen in de openbare ruimte aan de Melis Stokelaan geplaatst. Door de verdichting komt de omgevingskwaliteit onder druk te staan. Enerzijds omdat er simpelweg meer mensen gebruik maken van dezelfde ruimte, en anderzijds omdat er meer functies moeten landen in de openbare ruimte. Verdichting vraagt om andersoortige oplossingen met betrekking tot mobiliteit. De mobiliteitstransitie kan hierbij helpen omdat bijvoorbeeld reductie van de parkeernorm door inzet van deelmobiliteit mogelijk is. Maar de mobiliteitstransitie vraagt ook om nieuwe oplossingen.

Het invoeren van een parkeerregime is noodzakelijk om leegstand van de parkeervoorziening op eigen terrein te voorkomen. Bewoners van de nieuwbouw (incl. bezoekers) en bedrijven komen na de invoering van betaald parkeren niet in aanmerking voor een vergunning om op straat te kunnen parkeren, er is immers geheel voldaan aan de parkeereis binnen de plot van deze ontwikkeling. Trappen Om het fietsgebruik te stimuleren moet de drempel om deze te gebruiken zo laag mogelijk zijn. Dat betekent dat de (deel) fietsen direct via de plint/ begane grond toegankelijk moeten zijn. In MeLeCo is het fietsparkeren halfverdiept onder de blokken opgenomen. Via de plint/entree zijn deze bereikbaar via een comfortabele hellingbaan. De deel(bak)fietsen van de hub zijn via een comfortabele hellingbaan omhoog bereikbaar. Hiermee liggen de fietsvoorzieningen in directe nabijheid van de Sterfietsroute aan de Melis Stokelaan. Toegang tot laadinfra en fietspompen moet ook voorhanden zijn, evenals mogelijk een bemande ruimte voor (kleine) fietsreparaties. Om de kwaliteit en verkeersveiligheid voor fietsers verder te optimaliseren is het aan te bevelen om de parkeerplaatsen gelegen langs de noordelijke zijde van de Melis Stokelaan ter hoogte van deze ontwikkeling zoveel mogelijk te laten vervalen. Dit kan worden meegenomen bij de ontwerpopgave van de Melis Stokelaan die op termijn zal worden heringericht.

figuur 4.3 - fietsparkeren zichtbaar in de plint

Openbaar vervoer De ontwikkeling is direct gelegen naast de TOP-halte Leyweg. Bij deze tramhalte stoppen meerdere tramlijnen (9 en 16) die frequent rijden en dit gedeelte van de stad verbinden met het centrum. De langzaam verkeer verbindingen naar deze halte en overige voorzieningen worden optimaal gefaciliteerd. Dit maakt dat de doorsteek in MeLeCo naar de tramhalte (nabij Melis Stokelaan 1420) meer noodzaak heeft voor het lokale netwerk om voor bewoners uit de omgeving naar de TOP-halte te komen, dan de andere doorsteek (nabij Melis Stokelaan 1500). Daarnaast is er ook bij de Leggelostraat een tweede tramhalte in nabijheid van MeLeCo. figuur 4.4 - ‘Nationale huisstijl’ mobiliteitshubs PUK MELECO mei 2024

21

Maas: Ruimte voor Deelmobiliteit in hub Om te voorkomen dat het verkeersnetwerk in de wijk vastloopt (zie uitkomsten MER Den Haag Zuidwest, RIS315261 Bijlage 1-6) zet de gemeente Den Haag in op een mobiliteitstransitie. Duurzame vervoerswijzen zoals lopen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit worden aantrekkelijker gemaakt. Voor de nieuwbouw wordt hiermee binnen de afzonderlijke plangebieden rekening gehouden, maar ook voor de bestaande bewoners zijn alternatieve vormen van mobiliteit belangrijk. Door het realiseren van een mobiliteitshub kunnen diverse vormen van deelmobiliteit en stadslogistiek worden aangeboden. Vanwege de beperkte grondpositie van de Gemeente Den Haag is het niet mogelijk om op eigen grond een mobiliteitshub voor de wijk Morgenstond te realiseren. Daarom wordt aangesloten bij een herstructureringsgebied van één van de woningcorporaties. Binnen het plangebied van Haag Wonen is het mogelijk om een tweetal mobiliteitshubs te realiseren. Een voor de buurt Morgenstond Oost (Denekampstraat) en een voor de buurt Morgenstond Zuid (MeLeCo). Naast parkeergelegenheid voor bewoners en bezoekers van deze ontwikkelingen wordt voorzien in deelauto’s, deelfietsen, deelbakfietsen, deelscooters en buurtlogistiek voor de wijk. Ook de deelmobiliteit voor andere toekomstige ontwikkelingen is hierin opgenomen.

Door op deze locatie in te zetten op de mobiliteitstransitie ontstaat dus ook schuifruimte voor andere projecten en doelstellingen uit de structuurvisie Den Haag Zuidwest. Door op deze locatie in te zetten op een buurthub kunnen andere projecten hierop meeliften. Ze hoeven dan de benodigde deelmobiliteit niet op de kavel zelf te realiseren maar kunnen gebruik maken van de reeds aanwezige hub. Toekomstige ontwikkelingen in Morgenstond Zuid kunnen hiervan gebruik gaan maken. Naast een hub t.b.v. deelmobiliteitsoplossingen is er ook ruimte gereserveerd voor een buurtlogistieke hub. Binnen deze hub is ruimte beschikbaar voor onder andere het leveren van allerlei soorten pakketten (vers, stuksgoederen of thuispakket wellicht met een pakketmuur), of denk bijvoorbeeld aan laaden losplekken voor logistieke voertuigen, deelmobiliteit of zelfs een fietsenmaker. Ook kan de beheerder van de deelmobiliteit hier kantoor houden. Deze buurtlogistieke hub bedient niet alleen deze ontwikkeling maar is er t.b.v. de omliggende buurt.

figuur 4.5 - mobiliteitshubs & OV in Morgenstond

Daarom is de ingang van de parkeergarage voor de hub gelegen aan de zuidoostelijke hoek van het complex aan de Leggelostraat (een

Privéauto Het parkeren van zowel de bewoner, bezoeker en bedrijven

variant aan de Coevordenstraat kan mogelijk nog worden onderzocht). Ook is de hub duidelijk zichtbaar vanaf de Melis Stokelaan. De mobiliteitshub zal in een vervolgfase verder worden uitgewerkt. En zal gebruik maken van het ‘Handboek voor inrichting van en wayfinding voor deelmobiliteit- en hublocaties’ (zie bijlage).

van deze ontwikkeling vindt in zijn geheel plaats in de parkeervoorziening, welke binnen de contouren van de plot wordt gerealiseerd. Er worden dus geen (extra) parkeerplaatsen op de openbare weg gerealiseerd. Ook de mobiliteitshub is onderdeel van deze parkeervoorziening. Aan de Melis Stokelaan komen wel enkele parkeerplaatsen terug met de herinrichting. Deze ca. 16-20 plaatsen zijn ten behoeve van functioneren en zichtbaarheid van de hub en buurtlogistiek. In paragraaf 5.5 staat een gedetailleerdere uitwerking. PUK MELECO mei 2024

22

De hub, voluit mobiliteitshub, is een functioneel concept. Het is deel van het gebouw en de daarbij behorende parkeergelegenheid, en maakt gebruik van: • Een deel van de inpandige parkeerplaatsen; • Een deel van de openbare ruimte om een aantal deelauto’s laagdrempelig en in het zicht te kunnen aanbieden; • Een deel van de plint voor deelfietsen, deelbakfietsen en deelscooters. Een voorbeeld van hoe dat eruit kan zien is weergegeven in figuur 5.36 op pagina 53.

figuur 4.6 - visiekaart verbinden

PUK MELECO mei 2024

23

PUK MELECO mei 2024

24

4.3 Verduurzamen & vergroenen Verduurzamen Er zullen duurzame maatregelen getroffen worden om een kwaliteitssprong mogelijk te maken naar een klimaatneutrale stad in 2030. De gemeente biedt de initiatiefnemer de ruimte om in het deelgebied een eigen invulling te geven aan de duurzaamheidsambitie. Het project draagt bij aan de verduurzaming van de wijk; verouderde en energetisch gezien zeer slechte woningen worden vervangen door nieuwe woningen die aan de laatste eisen op dit gebied voldoen. De woningen in MeLeCo zijn straks gerenoveerd naar een hoger energetisch niveau (over het algemeen label A en A+ zelfs). Daarnaast wordt groen in het gebied versterkt, wordt er nagedacht over het gebruik van duurzame materialen en wordt duurzame mobiliteit het uitgangspunt. Hiermee draagt ook de renovatie bij aan de ambities voor Zuidwest en verduurzaming. Nieuwbouwwoningen en -gebouwen zijn goed geïsoleerd en verwarmen we met lagetemperatuurbronnen. Door de verstedelijkingsopgave worden veel nieuwe woningen en utiliteitsgebouwen gerealiseerd. Voor de nieuwbouwprojecten en de grootschalige renovatie van complexen in Zuidwest is een (collectieve) lage temperatuurnet gevoed door WKO en/of aquathermie geschikt (Ontwerp Stedelijk Energieplan RIS305064). Impressie | De Gevel Coevordenstraat gemeentelijke ambities komen terug in hoofdstuk 5.6

figuur 4.7 - thema’s Duurzame Leefomgeving

figuur 4.8 - realisatie renovatie Coevordenstraat

figuur 4.9 - impressie renovatie Coevordenstraat 200212 Renovatie Coevordenstraat | DO | In opdracht van Haag Wonen, Den Haag

1:1 | P2

figuur 4.10 - (r) energielabels omgeving MeLeCo PUK MELECO mei 2024

25

Vergroenen Een groene stad heeft veel te bieden aan inwoners. Bomen en onverhard oppervlak zijn belangrijk tegen hitte en wateroverlast door extreme neerslag. Bomen en planten zorgen ook voor verkoeling tijdens warme zomers en bieden een aangename plek voor bewoners om te verblijven. Een groene stad is beter toegerust om mee te bewegen op veranderingen in het klimaat, zoals uitschieters in temperaturen en neerslag. Groen binnen het plangebied dient bij te dragen aan de natuurwaarden van de omgeving. Zij zijn verbonden met het groen in de openbare ruimte rondom de stempels en de ecologische hoofdstructuur rondom het plangebied. Daarnaast heeft een stad waar veel verschillende plantenen diersoorten zoals vlinders en vogels voorkomen, een positief effect op het welzijn van mensen. En zorgt een hoge biodiversiteit ervoor dat lastige soorten minder kans krijgen en er genoeg natuurlijke vijanden zijn om plaagsoorten in toom te houden. Hiervoor wordt in het plan ingezet op biodiversiteit door middel van het punten systeem groen- en natuurinclusief bouwen (zie hoofdstuk 5.6 en hoofdstuk 6) Uitgangspunt voor de herontwikkeling en vergroening op het terrein is dat er een kwaliteitsslag plaatsvindt. In de huidige situatie is er een groot grasoppervlak. Dit kan zowel ecologisch als landschappelijk versterkt worden en bijdragen aan de leefbaarheid en gezondheid.