RIS318970 Bijlage Visie op de Ondergrond

Omdat er zeer diverse stoffen door deze buizen worden vervoerd, soms met gevaarlijke inhoud, zijn deze tunnels minder representatief voor een stedelijke omgeving. Ook zijn leidingentunnels soms integraal opgenomen in verkeerstunnels. De Maastunnel had al voorzieningen voor de doorvoer van grote water- en gasleidingen en biedt tegenwoordig ook ruimte aan vele glasvezelducts. Van latere datum is bijv. de leidingentunnel die tijdens de bouw geïntegreerd is opgenomen in de A2-tunnel te Utrecht. In stedelijke omgeving zijn ook integrale leidingentunnels zoals onder Utrecht CS. Verder zijn de ILT’s in Arnhem en Den Haag zijn interessant, beiden ook in de stationsomgevingen, en de Leidingentunnel onder de Mahlerlaan bij de Amsterdamse Zuidas. Deze worden hieronder besproken.

43

Leidingentunnel Arnhem De tunnel is door de gemeente Arnhem aangelegd tijdens de bouw van het nieuwe NS-station en de werkzaamheden aan en rond het stationsplein. Omdat er geanticipeerd werd op een toename van de ondergrondse infrastructuur, vooral telecom, is de tunnel ruim ontworpen. De tunnel is 4 tot 5 meter hoog en breedte varieert tussen de 2 en 4 meter. Niet al deze ruimte is nog ingevuld. De gemeente Arnhem heeft zelf de financiering op zich genomen en de leidingeigenaren betalen toegangskosten en huur. Daarmee verwachten ze de reguliere jaarlijkse onderhoudskosten te kunnen dekken. De hoge aanlegkosten zijn voor de gemeente aanvaard omdat dit toekomstig graafwerk in de hoogwaardige verharding van de stationsomgeving voorkomt. De tunnel is verplicht gesteld voor telecomleidingen en elektra. Er liggen naast laagspanning ook middenspanning-kabels in. Bijzonder is hier dat er ook dikke buizen van een centraal Warmte KoudeOpslag-systeem in liggen en een centraal afvalsysteem dat vuilniszakken als het ware door de buizen zuigt en in een container dumpt. Een rioolleiding volgt mogelijk nog in de toekomst. Gas en waterleidingen ontbreken in de tunnel. De omgeving maakt gebruik van het WKO-systeem voor verwarming. Het waterleidingsbedrijf durfde het niet aan vanwege de angst voor legionella. In een tunnel is geen isolerende werking van de omgevingsgrond op de leidingen.

Leidingentunnel Den Haag De aanleg van de integrale leidingentunnel is uit noodzaak geboren. Deze tunnel is gelijk met de bouw van een ondergrondse parkeergarage aangelegd. De bestaande kabels- en leidingen moesten voor deze garage verplaatst worden en zijn in de integrale leidingentunnel gelegd. De gefaseerde bouwperiode duurde van 2008 tot 2013. Het intensieve ruimtegebruik in het centrumgebied betekent dat er zeer beperkt ruimte is voor ondergrondse kabels en leidingen. Door de combinatie van groeiend ruimtegebrek en de noodzaak tot verplaatsing van de bestaande kabels- en leidingen werd al snel duidelijk dat de aanleg van een kabel- en leidingentunnel noodzakelijk was. De leidingentunnel heeft bovendien bijgedragen aan de grondexploitatie. De tunnel is 300 meter lang, 2,50 meter hoog en 2,75 meter breed en biedt plaats aan het regenwaterriool, het vuilwaterriool, elektrakabels, waterleiding, gasleiding en telecomkabels. Daarnaast zijn er twee lokale toepassingen: de WKO-leiding voor New Babylon en de cv-leidingen voor het Anna van Bueren-gebouw. Doordat alle ondergrondse infrastructuur gebundeld in deze tunnel ligt hoeft de natuurstenen bestrating er de komende tien tot vijftien jaar dus niet uit. De tunnel blijft bereikbaar via vier toegangsluiken. Extra kabels kunnen via die weg worden toegevoegd.

Vooraf zijn in een convenant tussen de gemeente en netbeheerders afspraken gemaakt over de aanleg- en beheerkosten. Daarover was veel discussie omdat de beheereisen per leidingeigenaar niet hetzelfde zijn. Voor een telecomaanbieder is bijvoorbeeld alleen belangrijk dat de kabel signaal doorgeeft. Al zou er een meter water in de tunnel staan, dan is dat voor hen nog geen reden om in actie te komen. 44

Leidingentunnel Amsterdam Zuidas Rond station Amsterdam Zuid/WTC is de Zuidas ontwikkeld. Onder de Mahlerlaan is in 2005 een 500 meter lange tunnel aangelegd waar alle kabels en leidingen voor gas, elektriciteit, telecom, water, riolering en stadsverwarming aangelegd zijn. Het bundelen van de kabels en leidingen in een tunnel heeft als grootste voordeel dat er niet gegraven hoeft te worden. Hiermee wordt de bereikbaarheid van de Zuidas gegarandeerd. In de ILT liggen elektriciteit, gas, (pers)riool, hemelwaterriool, stadsverwarming, districtkoeling, drinkwater en telecom. De tunnel ligt 1,2 meter onder maaiveld en is 6 meter breed. De leidingentunnel bestaat uit 2 kanalen om onderscheid te maken tussen koud en warm gebruik. Zo is drinkwater gescheiden van elektriciteit en stadsverwarming, zodat de schoon en gezond drinkwater gegarandeerd wordt. Verder is gas gescheiden van elektriciteit om risico's te verkleinen. In beiden kanalen is een gangpad waar mensen kunnen wandelen en kleine machines kunnen rijden voor beheer en onderhoud van de kabels en leidingen. Vanuit de tunnel zijn aansluitingen gemaakt naar de nabijgelegen kantoor- en woonruimte. Toekomstige aansluitingen kunnen ook zonder opbrekingen tot stand worden gebracht.

Leerpunten alle leidingentunnels: Alle hierboven genoemde leidingentunnels zijn integraal onderdeel van een grootschalige reconstructie, zowel onder- als bovengronds, van een hoogwaardige omgeving met een hoge ambitie, dynamiek en complexiteit. De ondergrond wordt er intensief gebruikt waardoor bundeling van kabels- en leidingen noodzakelijk werd. Graafwerkzaamheden zijn er zeer hinderlijk. Er is daarom hoog ingezet om tot een ruimtebesparende, duurzame en flexibele oplossing te komen.

45

TOOLBOX ONDERGRONDSE INFRASTRUCTUUR De Toolbox geeft een overzicht van bestaande technieken om in de ondergrond te werken aan kabels- en leidingen zonder hinder voor de omgeving. Zij beogen dus graafrust te bewerkstellen. Grofweg kunnen deze technieken ingedeeld worden in twee soorten: A. Infrastructurele voorzieningen voor kabels en leidingen (IVL). Voorbeelden hiervan zijn: I. II. III. IV.

Mantelbuizen. Door onder wegkruisingen een loze buis neer te leggen, kan deze later gebruikt worden om een kabel of leiding door te voeren. Utility Ducts Mantelbuizen-putconstructies. Leidingengoten Ondiepe constructie, veelal in gebruik in niet-openbare terreinen. In openbare gebieden nog niet te vinden, maar mogelijk met potentie. Leidingentunnels. Veelal grote, menstoegankelijke tunnels met een veelheid aan kabels en leidingen.

B. Sleufloze technieken (boren en persen). Deze technieken worden vooral ingezet om hinder bij belangrijke kruisingen van (spoor)wegen of watergangen te voorkomen. Ze voegen niets toe aan een optimale ordening. Integendeel. Door de afwijkende ligging en detectieonnauwkeurigheden is het praktische ruimtebeslag vele malen groter dan bij een geordende horizontale ligging. Zo dient de vrije ruimte tussen de leidingen bij boringen minimaal 5 meter te zijn. Waren deze technieken voorheen uitsluitend te gebruiken voor nieuwe kabels of leidingen, de steeds toenemende innovaties op dit terrein maken het ook steeds vaker mogelijk om bestaande kabels en leidingen sleufloos te vervangen of te repareren. De nauwkeurigheid van werken neemt ook gestaag toe, en daardoor ook de toepassingsmogelijkheden. Met gestuurde boringen kunnen andere ondergrondse objecten ontweken worden. Bij kruisingen van andere infrastructuur kunnen zij zeer grote hinder voorkomen. Een zekere hinder is niet te vermijden bij de in- en uitvoerputten, waarvan de locaties slechts geoptimaliseerd kunnen worden. C. Procedurele oplossingen. Behalve technische oplossingen zijn er ook nog niet-technische mogelijkheden om graafrust te bewerkstelligen, bijvoorbeeld door het afsluiten van convenanten en financiële prikkels zoals die onlangs in de Schaderegeling Ingravingen Rotterdam (SIR) zijn opgenomen

46

BIJLAGE III Regelgeving en beleid voor de ondergrond Europa De Europese Bodemstrategie. De strategie heeft tot doel de bodem verder te beschermen tegen bedreigingen als erosie, afname van organisch gehalte, verdichting, afname van biodiversiteit en verzilting. Na vaststelling va de strategie dient deze vertaald te worden in nationale wetgeving. De Europese Grondwaterrichtlijn en de kaderrichtlijn water. De richtlijnen gaat over voorkoming van grondwaterverontreining en bescherming van (grond)water voor consumptie en industrieel gebruik. De richtlijnen zijn vertaald in de Waterwet. Verordeningen Telecommunicatie. Voor de werking van de telecommunicatiemarkt heeft Europa een verordening en richtlijnen opgesteld. De verordening werkt direct door in de lidstaten en is verder uitgewerkt in de Telecommunicatiewet en in AMvB’s, Ministeriële regelingen en beleidsregels van de ACM en een beleidsregel van het Min. EZK. INSPIRE-richtlijn. Deze richtlijn zorgt ervoor dat binnen de Europese Unie geografische data gemakkelijk kan gevonden en uitgewisseld worden. Deze richtlijn is nationaal uitgewerkt in de WIBON. Nationaal Wet bodembescherming (Wbb). Het bodembeleid is vastgelegd in de Wet bodembescherming (Wbb), waterbodems vallen onder de Waterwet. Grondwater is daarentegen een integraal onderdeel van de bodem.

De zorgplicht (artikel 13) vormt de kern van het bodembeleid: men moet voorkomen dat de bodem aangetast wordt. Het bodembeleid heeft betrekking op de bovenste 500 meter van de ondergrond. Mijnbouwwet. De minister van Economische Zaken en Klimaat is bevoegd gezag bij opsporings- en winningsvergunningen van delfstoffen, inclusief warmte (geothermie) dieper dan 500 meter. Gedeputeerde staten hebben adviesrecht. Gedeputeerde staten moeten het college van burgemeester en wethouders en het dagelijks bestuur van het waterschap bij hun advies betrekken. Gaswet en Elektriciteitswet. De Gaswet en Elektriciteitswet 1998 beschrijft de wettelijke verplichtingen van de landelijke en regionale netbeheerders. Kort samengevat komen die neer op het ‘in stand houden’ van de netten (elektriciteit en/of gas), het aanbieden en realiseren van aansluitingen bij degenen die daar om verzoeken, het transporteren van energie en het beschikbaar stellen van meetgegevens waarmee de marktpartijen worden gefaciliteerd. Drinkwaterwet. Wet waarin de bepalingen zijn opgenomen met betrekking tot de productie en distributie van drinkwater en de organisatie van de openbare drinkwatervoorziening. Wet voortgang energietransitie. Voorziet in hoofdzaak een aantal wijzigingen in de elektriciteitswet en gaswet om de transitie naar duurzame energievoorziening verder te faciliteren. De wet betekent o.a.

schrappen van de gasaansluitplicht. Wet onafhankelijk netbeheer. Deze wet bepaalt dat netbeheerders geen andere (commerciële) activiteiten mogen uitvoeren dan het beheren van de elektriciteits- en gasnetten. Het beheer van de netten staat los van de productie en levering van elektriciteit en gas om ervoor te zorgen dat het net zelf en het beheer daarvan van goede kwaliteit zijn. Wet informatie-uitwisseling boven en ondergrondse netten en netwerken (WIBON). De WIBON bevat regels over de informatie-uitwisseling betreffende boven-en ondergrondse netten. Doel is het 47

voorkomen van gevaar of economische schade door beschadiging van ondergrondse kabels of leidingen (water-, elektriciteit-, gas- en telecomleidingen). De WIBON regelt onder andere dat netbeheerders liggingsgevens van netten digitaal aanleveren. De leidingeigenaren moeten liggingsgegevens van hun netten (waar wat ligt) centraal digitaal moeten aanleveren. Ontsluiting vindt plaats d.m.v. KLIC-systeem . Daarmee wordt voldaan aan de Europese INSPIRE-verplichting. Europese INSPIRE-verplichting regelt dat liggingsgegevens van openbare transportnetwerken (nutsvoorzieningen) continu en openbaar beschikbaar moeten zijn. Besluit externe veiligheid buisleidingen (Bevb). Regelt milieukwaliteitseisen voor het vervoer van gevaarlijke stoffen door buisleidingen (bv aardgas en brandbare vloeistoffen) Met name de veiligheidsmarge die aangehouden moet worden tussen buisleiding en andere netten en bebouwing is relevant. Er is geen milieuregelgeving specifiek voor andere soorten leidingen. De afweging over nieuwe leidingen of nieuwe gevoelige functies bij een leiding vindt plaats in het kader van de Wro of Wabo. Bij het opstellen van een bestemmingsplan of ruimtelijke onderbouwing voor een omgevingsvergunning moet aangetoond worden dat er sprake is van een goede ruimtelijke ordening. Wet op de Basisregistratie Ondergrond (BRO).

De wet regelt centrale gestandaardiseerde registratie en ontsluiting van gegevens over de ondergrond. De BRO is vanaf 1 januari 2018 van kracht. De BRO legt gegevens over de ondergrond vast en deze registratie maakt onderdeel uit van het Stelsel van Basisregistraties van Nederland. Lokale regelgeving en beleid APV en verordening Telecommunicatie. In de APV en de Telecommunicatieverordening en bijbehorende Nadere Regels geven spelregels en procedures voor werkzaamheden aan zowel bovengrondse als ondergrondse infrastructuur (o.a. opbreken wegverhardingen, bermen, aanleg kabels en leidingen). Daarnaast is de verordening van toepassing op alle objecten die voor deze werkzaamheden benodigd zijn, zoals afzettingen, containers, materiaal. Doel is zo min mogelijk hinder bereiken. Agenda Ruimte voor de stad 2016 (RIS295016): In Den Haag is aanpassing en versterking van groenen waterstructuren nodig. Kort gezegd gaat het om waterretentie (het vasthouden van water) en vergroening in stadswijken. Dit is nodig om kans op wateroverlast en hittestress te voorkomen. Haagse Hoogbouw: Eyeline en Skyline 2017 (RIS298448): Door goed na te denken over het ontwerp van nieuwe gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte kunnen we toekomstige weersextremen het hoofd bieden. De voorkeur gaat uit naar het nemen van maatregelen die verschillende functies met elkaar combineren.

Den Haag Resilience Strategie 2019 (RIS302023): De infrastructuur van Den Haag is bestand tegen onstuimig weer, maar door de klimaatverandering moeten we rekening houden met (meer langdurige) extremere weersomstandigheden. […] Door meerdere belangen te combineren, dragen de beste initiatieven voor klimaatbestendigheid elke dag van het jaar bij aan de kwaliteit van onze stad. Nota Stadsnatuur 2020 (RIS305825): Een groene stad helpt mee in het klimaatbestendig maken van Den Haag. Zo spelen groene zones een belangrijke rol in het opvangen van pieken in waterafvoer (bijvoorbeeld bij stortbuien) en zorgen ze voor verkoeling in de stad. Nota Stadsbomen (RIS307827): Nu we ook weten dat het klimaat, met pieken in neerslag, droogte en hitte, aan het veranderen is worden de bomen nog belangrijker voor de stad. [..] Stadsbomen

48

worden ook wel de natuurlijke airco’s van de stad genoemd. Ze verdampen water en voeren zo hitte af. Ook leveren ze schaduw. Agenda Groen voor de stad 2016 (RIS294705): In de stadsdeelvisies voor wijk- en buurtgroen nemen we de klimaatopgave op. Integraal Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 (RIS306620): We gaan in projecten actief op zoek naar kansen voor het vergroenen van de openbare ruimte in combinatie met verwerking van hemelwater. Vergroening van de stad is een van de mogelijkheden om zoveel mogelijk water in het gebied vast te houden. Haagse Referentienormen (RIS307513): Het gebruikersgroen kent een afstandsnorm. Het is van belang dat iedere inwoner van Den Haag in de nabijheid groenvoorzieningen kan vinden. Groenvoorzieningen hebben grote waarde voor de leefkwaliteit van de stad; zo bevordert het de gezondheid van de inwoners, zorgt het voor een aantrekkelijke stad en draagt het bij aan klimaatadaptatie. Stedelijk Energieplan (RIS306869): In de ondergrond is het druk. Denk aan kabels en leidingen, waterberging, wortels van bomen en ondergrondse afvalcontainers. Het toekennen van tracés voor duurzame energie is daarom vaak een uitdaging. Dit betekent dat beleid nodig is op de regie van de ondergrond. Hoofdlijnenbrief mobiliteitstransitie 2019 (RIS302361): Door bestrating en asfalt loopt water niet in de bodem weg, met afwateringsproblemen en overstromingen tot gevolg.

De stenigheid van de buitenruimte leidt ook tot hitte-eilanden met directe gevolgen voor de volksgezondheid. Versteende wijken die vol staan met geparkeerde auto’s zijn ongeschikt voor de aanleg van groen en water – noodzakelijk voor klimaatadaptatie. Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig (RIS308745) De Wegwijzer beschrijft de Haagse eisen en ambities met betrekking tot klimaatadaptatie. Om die te bewerkstelligen zijn er ontwerpprincipes geformuleerd, die ook ondergrondse ruimteclaims tot gevolg hebben.

49