RIS318968 Antwoorden op technische vragen inzake het Nieuwe Eschermuseum

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

Saskia Bruines Wethouder van Financiën, Cultuur en Economie

060

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

OCW/10754138 RIS318958 Aan de voorzitter van de commissie Bestuur

Contactpersoon

Josefine Leistra Dienst

Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling

Stad en Bestuur OCW Telefoonnummer

14070 Datum

E-mailadres

28 mei 2o24

Josefine.leistra@denhaag.nl

Onderwerp

Antwoorden op technische vragen inzake het Nieuwe Eschermuseum

Geachte voorzitter, Tijdens de vergadering van de commissie Bestuur van 17 april jl. is afgesproken om een schriftelijke technische vragenronde te houden inzake het Voorstel van het college inzake Formalisering voorbereidings- en uitwerkingskrediet transformatie Lange Voorhout 102 naar het Nieuwe Eschermuseum, (RIS318437). Hierbij doe ik u de antwoorden op deze vragen toekomen in de volgorde waarin deze zijn ontvangen.

Technische vragen GroenLinks: 1.

Waarom wordt er gekozen tot het verdriedubbelen van de tentoonstellingsruimte? Waarop is dit aantal m2 gebaseerd?

De zeer populaire Eschercollectie kan in de huidige ruimte niet optimaal getoond en beleefd worden. Aspecten als educatie en het tonen van ander werk zijn niet goed mogelijk. We laten nu kansen liggen. De ambassade is een iconisch gebouw op een cruciale plek in de stad. Vandaar dat opeenvolgende colleges hebben onderzocht hoe een meerwaarde voor beiden kan worden bereikt. Bij een grotere expositieoppervlakte is het mogelijk om een groter deel van de gemeentelijke collectie te tonen, met experiences een breder en jong publiek aan te spreken en met wisselexpositieprogramma jaarrond een aantrekkelijk aanbod voor inwoners van Den Haag te bieden en herhalingsbezoek te genereren. Op dit moment is dit allemaal niet mogelijk in het huidige Escher in het Paleis, omdat hier niet de fysieke ruimte voor is. Verruiming van de tentoonstellingsruimten is ook nodig omdat het Paleis (met circa 180.000 bezoekers per jaar) regelmatig overvol is. Dit is vooral het geval als er, naast individuele bezoekers, ook groepen, zoals schoolklassen, aanwezig zijn. Het Nieuwe Eschermuseum verwacht circa 300.000 bezoekers te ontvangen en voor het accommoderen van dit aantal is ook ruimte nodig. De tentoonstellingsruimte in het huidige museum is circa 800 m 2 en het voornemen is om dit in de voormalige ambassade minimaal te verdubbelen, met een mogelijke uitloop tot 2.500 m 2.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Het in het voorlopig Programma van Eisen opgenomen aantal vierkante meters is overigens nog onder voorbehoud. De uiteindelijke omvang van de uitbreiding zal worden bepaald op basis van het nog te maken ontwerp. Samen met het ontwerpteam zal nog onderzocht worden of dit voorlopige Programma van Eisen te realiseren is of dat het nog aanpassing behoeft (zie ook de tekst in het raadsvoorstel, zoals hieronder in schuine tekst opgenomen:). “De ruimtelijk-functionele voorwaarden voor het realiseren van het museum in het voormalige ambassadegebouw worden momenteel beschreven in een voorlopig Programma van Eisen. Samen met het nog aan te trekken ontwerpteam zal worden onderzocht of het haalbaar is om dit voorlopige Programma van Eisen te realiseren of dat het nog aanpassing behoeft. De gemeentelijke beleidsdiensten op het gebied van monumenten, stedenbouw, mobiliteit en openbare ruimte worden hier vanzelfsprekend bij betrokken.

Het voorlopige Programma van Eisen behelst de volgende uitbreidingen (in netto m 2): • De tentoonstellingsruimte (nu circa 800 m2) zal minimaal worden verdubbeld, tot mogelijk zelfs 2.500 m2 • De publieksfaciliteiten (nu slechts circa 125 m2) zullen uitgebreid worden tot circa 1.000 1.100 m2 • Uitbreiding met volwaardige educatieve ruimtes (nu niet aanwezig): circa 175 m2 • Terwijl er nu beperkt verkeersruimte is in het museum komt er in het nieuwe museum circa 1.200 m2 beschikbaar om grote bezoekersstromen optimaal de ruimte te geven • Facilitaire functies, zoals kantoren, ICT, techniek, een kleinschalig overslagdepot en opslag worden van circa 800 m2 uitgebreid naar circa 1.000 m2. De functionele ruimtebehoefte van het Nieuwe Eschermuseum, inclusief verkeersruimte en exclusief technische installaties, bedraagt in totaal circa 6.000 m² bvo. Voorlopig wordt uitgegaan van een uitbreiding van het bestaande gebouw (circa 5.600 m²) met maximaal 1.200 m² bvo, inclusief ruimte voor grote technische installaties. De uitbreiding is nodig om een ruime entree, een betere fysieke verbinding tussen de twee gebouwvleugels, verkeersruimte, bezoekersfaciliteiten en technische ruimtes te kunnen realiseren. Zo kunnen meer activiteiten plaatsvinden, grotere bezoekersstromen worden ontvangen en wordt het nu onbenutte groeipotentieel van Escher de nodige ruimte gegeven.

De uiteindelijke omvang van de uitbreiding zal worden bepaald op basis van het nog te maken ontwerp. Deze informatie zal bij een volgend raadsvoorstel beschikbaar zijn.” 2. Hoe verhoudt de gewenste uitbreiding van het gebouw zich tot de monumentale status van het pand? De voormalige Amerikaanse ambassade is een rijksmonument. Het ontwerp zal tijdens de ontwerpfase, zoals te doen gebruikelijk, worden afgestemd met de monumentendeskundigen van de gemeente Den Haag en voor beoordeling worden voorgelegd aan de adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed Den Haag. Ook zal om advies worden gevraagd aan de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE). De reeds beschikbare beschrijving van de monumentale waardenstelling van het gebouw, de onderdelen van het gebouw en van het oorspronkelijke interieur maakt onderdeel uit van de aanbestedingsstukken voor het nog aan te trekken ontwerpteam. Dit geldt ook voor de uitgangspunten die de gemeentelijke stedenbouwkundigen en deskundigen op het gebied van monumenten in factsheets hebben vastgelegd. Op dit moment wordt de opdracht aan het ontwerpteam door de selectiecommissie voor de aanbesteding van het ontwerpteam uitgewerkt.

2/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

In de concepttekst van de Selectieleidraad voor het aanbesteden van het ontwerpteam is aangegeven dat uitbreidingen functioneel moeten zijn en ‘dienend’ aan de architectuur van Breuer. Het gebouw van Breuer wordt daarbij gezien als de ‘hoofdrolspeler’. 3. Er worden kort mogelijke exploitatierisico’s genoemd, op welk moment in de tijd zullen deze risico’s inzichtelijk zijn? Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. Na het verlenen van het voorbereidings- en uitwerkingskrediet zal door het museum een eerste versie van een ondernemingsplan met een investeringsraming voor de museale inrichting en een meerjarige exploitatiebegroting worden opgesteld. Ook een eigen risicoanalyse van het museum zal onderdeel uitmaken van dit ondernemingsplan. De gemeente zal dit ondernemingsplan en de financiële onderdelen ervan – voorafgaand aan het volgende raadsvoorstel – onafhankelijk laten toetsen. Bij een volgend raadsvoorstel (na de oplevering van het Voorlopig Ontwerp) zullen de uitkomsten hiervan beschikbaar zijn. In het raadsvoorstel met het go/no-go-besluit na afronding van het Voorlopig Ontwerp kan aan de raad zo een completer financieel totaalbeeld worden gepresenteerd waar investeringen in de museale inrichting, opstartkosten én exploitatie van het museum onderdeel van uitmaken.

Na positieve besluitvorming in de gemeenteraad is de VO-fase afgerond en kan vervolgens het Definitief Ontwerp (DO) worden uitgewerkt. Tijdens het uitwerken van het DO zullen het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het Nieuwe Eschermuseum door het museum waar nodig worden aangepast. De uitkomsten daarvan zal de gemeente wederom onafhankelijk laten toetsen. Aanpassingen met significante gevolgen voor de maatschappelijke functie en/of de exploitatie van het museum zullen aan de raad worden voorgelegd. Na de oplevering van het DO zal de gemeenteraad een voorstel worden voorgelegd over de financiële kaders voor de aanbesteding van de realisatie (verbouwing) en de exploitatie door Stichting Escher Collectie. Op basis van de huidige inzichten wordt verwacht dat dit voorstel in 2027 aan de gemeenteraad voorgelegd kan worden. Indien er dan opnieuw positieve besluitvorming in de raad volgt, kan het Technisch Ontwerp (TO) worden uitgewerkt, kunnen de vergunningstrajecten en het aanpassingstraject voor het Omgevingsplan worden afgerond en de aanbesteding van de realisatie worden voorbereid. Ook tijdens het uitwerken van het TO zal getoetst worden of dit aanleiding geeft voor aanpassingen in het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het museum. 4. Als mogelijk risico wordt ook het gebruik van de naam “Eschermuseum” genoemd.

Wat houdt dit risico in? De werken in het museum zijn gemeentelijk eigendom, maar de M.C. Escher Company B.V. beheert het internationale auteursrecht van werken van Escher. Kunstmuseum Den Haag en Stichting Escher Collectie onderhouden contact met deze stichting ten behoeve van de huidige activiteiten van Escher in het Paleis. Hierover zijn ook afspraken gemaakt met deze organisatie. Over de activiteiten in de voormalige ambassade en het gebruik van de naam Escher zullen nog aanvullende afspraken moeten worden gemaakt. Omdat deze afspraken nog niet gemaakt zijn, is het gebruik van de naam Eschermuseum voor de volledigheid als risico benoemd.

3/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

5. Is in de voorbereiding gesproken met de huidige huurder van het pand, West Den Haag? Vanaf de start van het gebruik van de ambassade door West in 2018 is alle betrokkenen bekend dat het om een tijdelijke situatie gaat. Al vanaf 2016 (RIS290940) was bekend dat voor de inhoudelijke invulling van de ambassade het thema Escher voor ogen stond. West is overigens geen huurder van het voormalige ambassadepand. Voor leegstandsbeheer (antikraak) is in 2018 een overeenkomst gesloten tussen de gemeentelijke centrale vastgoedorganisatie en ANNA Vastgoed & Cultuur met een tijdelijke programmering i.s.m. West. Dat contract ging begin 2018 in en periodiek wordt besproken of dit gezien de staat van gebouw en installaties en de voorgenomen herontwikkeling tot Nieuw Eschermuseum kan worden verlengd. Er vindt structureel periodiek overleg plaats met West. 6.

Zijn eerdere voorstellen vanuit West, bijvoorbeeld het idee om beide musea in de voormalig ambassade te huisvesten of om West Den Haag te huisvesten in het Paleis, meegenomen bij de uitwerking van dit plan?

Gezien het ruimtebeslag dat voorzien is voor het Nieuwe Eschermuseum is in de toekomst geen ruimte voor een combinatie met een andere culturele instelling in de voormalige ambassade. Uitgangspunt voor het voormalige ambassadegebouw is de herontwikkeling tot Nieuw Eschermuseum, waarbij de beschikbare vierkante meters nodig zijn voor het realiseren van dit museum. Daarnaast wordt rekening gehouden met maximaal 1.200 m² bvo, inclusief ruimte voor grote technische installaties. De uitbreiding is nodig voor het Eschermuseum om een ruime toegang ook voor mindervaliden, een betere fysieke verbinding tussen de twee gebouwvleugels, verkeersruimte, bezoekersfaciliteiten en technische ruimtes te kunnen realiseren. Gezien de rijksmonumentale status van het gebouw zal de uitbreiding beperkt blijven tot wat voor het Eschermuseum noodzakelijk is. Daarbij is tevens essentieel dat een nieuwe grote publiekstrekker in de voormalige ambassade vanuit één samenhangend concept wordt ontwikkeld, zodat het een sterke identiteit en uitstraling heeft. Ten aanzien van de toekomst van het Paleis zal in de loop van het traject nadere oriëntatie plaatsvinden.

Technische vragen Partij van de Arbeid: 1.

Wat is de tijdlijn voor de selectie van het ontwerpteam?

Na een positief raadsbesluit over het voorbereidings- en uitwerkingskrediet zal de Selectieleidraad voor de Europese aanbesteding voor het ontwerpteam gepubliceerd worden. Het gaat daarbij om een niet-openbare Europese aanbesteding, die gepubliceerd wordt op het openbaar toegankelijke digitale platform TenderNed. Als het raadsbesluit op 20 juni genomen wordt, dan kan er op 21 juni worden gepubliceerd. Hiermee start de aanbesteding officieel. Ontwerpteams kunnen zich vervolgens aanmelden. Omdat rekening gehouden dient te worden met de zomervakantie worden de aanmeldingen eind augustus verwacht. De ontwerpteams zullen in september in eerste instantie op geschiktheid beoordeeld worden door een selectiecommissie, bestaande uit ambtenaren en de Rijksbouwmeester. Deze selectie geschiedt aan de hand van door de ontwerpteams aangeleverde referenties (eerder uitgevoerde projecten). Na een eerste selectie, waarna enkele ontwerpteams overblijven, gaat de tweede fase van het selectieproces in: de gunningsfase. Uitgaande van een raadsbesluit op 20 juni kan in oktober de Gunningsleidraad worden gepubliceerd.

4/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Aansluitend is er gelegenheid voor de ontwerpteams om het gebouw te bezichtigen en worden er individuele dialooggesprekken gevoerd tussen de selectiecommissie en de overgebleven ontwerpteams. Hierna maken de overgebleven ontwerpteams op verzoek van de gemeente Den Haag een Plan van Aanpak, offerte en een ontwerpvisie waarin zij hun visie op het ontwerpvraagstuk verbeelden. Na het indienen van deze stukken en een besloten presentatie van deze ontwerpteams aan de selectiecommissie en de adviseurs van de selectiecommissie vindt de finale inhoudelijke beoordeling plaats. Daarna volgt een beoordeling van de prijs-kwaliteitsverhouding op basis van een vooraf bepaalde formule. Het resultaat van dit proces is dat er één ontwerpteam is dat zich kwalificeert voor de gunning van de opdracht. Na afloop van bezwaartermijn kan de opdracht gegund worden. Dit is nu voorzien in februari 2025. 2. Wanneer wordt de commissie daar in meer detail over geïnformeerd? De commissie kan de planning van het proces ontvangen en geïnformeerd worden over de openbare informatie die op TenderNed wordt gedeeld. Het aanbestedingsproces is verder een besloten proces waarin alle communicatie centraal via de afdeling Inkoop van de gemeente Den Haag verloopt. Over de voortgang van de stappen kan de commissie tussentijds worden geïnformeerd via de halfjaarlijkse voortgangsberichten.

Na de definitieve gunning kan de commissie worden geïnformeerd over de uitkomsten. 3. Wat wordt de frequentie van de updates hierover? Er kan twee keer per jaar een update worden gegeven van de stand van zaken. 4. Kan in meer detail inzicht gegeven worden in de verwachte exploitatiekosten? Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. Na het verlenen van het voorbereidings- en uitwerkingskrediet zal door het museum een eerste versie van een ondernemingsplan met een investeringsraming voor de museale inrichting en een meerjarige exploitatiebegroting worden opgesteld. De gemeente zal dit plan – voorafgaand aan het volgende raadsvoorstel – onafhankelijk laten toetsen. Bij een volgend raadsvoorstel (na de oplevering van het Voorlopig Ontwerp) zullen de uitkomsten hiervan beschikbaar zijn. In het raadsvoorstel met het go/no-go-besluit na afronding van het Voorlopig Ontwerp kan aan de raad zo een completer financieel totaalbeeld worden gegeven waarin investeringen in de museale inrichting, opstartkosten én exploitatie van het museum zijn opgenomen. Na positieve besluitvorming in de gemeenteraad is de VO-fase afgerond en kan vervolgens het Definitief Ontwerp (DO) worden uitgewerkt.

Tijdens het uitwerken van het DO zullen het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het Nieuwe Eschermuseum door het museum waar nodig worden aangepast. De uitkomsten daarvan zal de gemeente wederom onafhankelijk laten toetsen. Aanpassingen met significante gevolgen voor de maatschappelijke functie en/of de exploitatie van het museum zullen aan de raad worden voorgelegd. Na de oplevering van het DO zal de gemeenteraad een voorstel worden voorgelegd over de financiële kaders voor de aanbesteding van de realisatie (verbouwing) en de exploitatie door Stichting Escher Collectie. Op basis van de huidige inzichten wordt verwacht dat dit voorstel in 2027 aan de gemeenteraad voorgelegd kan worden. Indien er dan opnieuw positieve besluitvorming in de raad volgt, kan het Technisch Ontwerp (TO) worden uitgewerkt, kunnen de vergunningstrajecten en het aanpassingstraject voor het Omgevingsplan worden afgerond en de aanbesteding van de realisatie worden voorbereid.

5/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Ook tijdens het uitwerken van het TO zal getoetst worden of dit aanleiding geeft voor aanpassingen in het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het museum. Momenteel huist West – Museum voor hedendaagse kunst in het gebouw. Het heeft zich de laatste jaren een duidelijk plaats verworven, met goede kritieken, elk jaar meer bezoekers, vooral populair bij jonge mensen. 5. Bestaat er een mogelijkheid om West te blijven huisvesten in het gebouw? Gezien het ruimtebeslag dat voorzien is voor het Nieuwe Eschermuseum is in de toekomst geen ruimte voor een combinatie met een andere culturele instelling in de voormalige ambassade. Uitgangspunt voor het voormalige ambassadegebouw is de herontwikkeling tot Nieuw Eschermuseum, waarbij de beschikbare vierkante meters nodig zijn voor het realiseren van dit museum. Daarnaast wordt rekening gehouden met maximaal 1.200 m² bvo, inclusief ruimte voor grote technische installaties. De uitbreiding is nodig voor het Eschermuseum om een ruime ook voor mindervaliden, een betere fysieke verbinding tussen de twee gebouwvleugels, verkeersruimte, bezoekersfaciliteiten en technische ruimtes te kunnen realiseren. Gezien de rijksmonumentale status van het gebouw zal de uitbreiding beperkt blijven tot wat voor het Eschermuseum noodzakelijk is.

Daarbij is tevens essentieel dat een nieuwe grote publiekstrekker in de voormalige ambassade vanuit één samenhangend concept wordt ontwikkeld, zodat het een sterke identiteit en uitstraling heeft. 6. Is het wellicht mogelijk West een plek te geven in het dan leegstaande paleis? Ten aanzien van de toekomst van het Paleis zal in de loop van het traject nadere oriëntatie plaatsvinden. 7.

Zijn er wellicht nog andere opties, zodat West behouden kan blijven en onderdeel kan blijven uitmaken van het Museumkwartier en dat daarmee ook nog meer volume kan geven?

De gemeente en West zijn in gesprek. Huren van een andere partij dan de gemeente kan een optie zijn, waar West zich ook op oriënteert. Het Paleis komt voorlopig niet vrij en op de toekomst van het Paleis zal pas in de loop van het traject nadere oriëntatie plaatsvinden. Naast het voormalige ambassadegebouw en het Paleis heeft de gemeente geen panden in eigendom in het Museumkwartier. Bij de verhuur van gemeentelijke panden moeten overigens altijd wettelijke procedures worden gevolgd (onder meer in verband met de gelijke behandeling van meerdere gegadigden volgend uit het Didamarrest). Binnen de gemeente werd en wordt actief gekeken naar mogelijkheden, maar de (financiële) druk op de beperkte ruimte in dit deel van de stad maakt oriëntatie in een wijdere kring dan het Museumkwartier wenselijk. West en gemeente hebben afgesproken beiden in openheid naar kansen en mogelijkheden te zoeken en houden hierover contact. 8. Is bekend dat als West ophoudt te bestaan een ruime landelijke subsidie ook verdwijnt? Het college gaat er niet op voorhand van uit dat West ophoudt te bestaan, maar als culturele functie binnen Den Haag behouden blijft. Daarom is de gemeente in gesprek met West, dat een eigen locatie heeft op het van de gemeente gehuurde Groenewegje 136. De huidige rijkssubsidie voor West geldt voor de beleidsperiode 2021-2024.

In juli wordt bekend of West voor de periode 2025-2028 opnieuw een vierjarige subsidie van het Rijk zal ontvangen.

6/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Technische vragen Hart voor Den Haag: Het nieuwe Escher 2019 1.

Wat is er gebeurd met de marktverkenning en de plannen die er waren in 2019?

De marktverkenning is afgerond. Uitgangspunt was (onder meer) een opbrengst van 11,5 mln. euro door de verkoop van het gebouw aan een marktpartij die de realisatie van een hotel gecombineerd met een Eschermuseum op zich zou nemen. Deze marktverkenning heeft geleid tot de conclusie dat het realiseren van een combinatie van hotel en museum niet mogelijk was met de voorwaarden die de gemeente had gesteld. Dit heeft geleid tot het afronden van de marktverkenning. De bijbehorende plannen zijn na afronding niet verder uitgewerkt. 2. Waarom heeft het college geen uitvoering gegeven aan die concrete plannen? Deze marktverkenning heeft geleid tot de conclusie dat het realiseren van een combinatie van hotel en museum niet mogelijk was met de voorwaarden die de gemeente had gesteld. Dit heeft geleid tot het afronden van de marktverkenning. 3. Wat zouden die plannen de gemeente precies kosten? Marktverkenningen zijn bedoeld om de interesse en de voorwaarden die de markt zou kunnen stellen te verkennen. In dat kader zijn er tijdens de uitvoering van de marktverkenning verschillende bedragen met marktpartijen gewisseld. Wat de plannen de gemeente precies zouden kosten, is niet aan te geven, omdat daarvoor een verdere uitwerking van de businesscase nodig zou zijn.

De verdere uitwerking van die businesscase waarbij een hotel met het museum wordt gecombineerd in de voormalige Amerikaanse ambassade is momenteel niet meer relevant. Daarbij is het inzicht dat een combinatie van een grote commerciële functie (hotel) en museum een te grote ruimtelijke impact zou hebben op het rijksmonument van belang, alsmede het gegeven dat het huidige voorstel uitgaat van herontwikkeling door de gemeente zelf van een ‘stand alone’ museum. 4. Wat zijn de verschillen met de huidige plannen? Indertijd werd uitgegaan van verkoop van het gebouw aan een marktpartij en de realisatie van een combinatie van Eschermuseum en een hotel rondom het thema Escher. In het raadsvoorstel dat momenteel voorligt, wordt uitgegaan van een gemeentelijke herontwikkeling van het gebouw tot Nieuw Eschermuseum. Inmiddels is het inzicht ontstaan dat een combinatie van hotel en Eschermuseum in de voormalige Amerikaanse ambassade niet mogelijk en wenselijk is, om de volgende redenen: Ruimtelijk-functioneel: • Een combinatie van hotel en museum zou zo’n grote ruimtelijke impact hebben dat dit niet verenigbaar bleek te zijn met de rijksmonumentale status. Daarbij kan onder meer gedacht worden aan het opbouwen van verdiepingen op de vleugels (nodig voor het realiseren van voldoende massa).

• Een combinatie van een museum en een hotel zou ook voor aanzienlijke uitdagingen zorgen waar het gaat om veiligheid van de collectie (brand, water, diefstal). • Een hotelfunctie en museumfunctie zijn beiden functies die behoefte hebben aan grote zichtbaarheid en uitstraling. Een combinatie van beide functies in één gebouw beperkt de

7/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

•

mogelijkheden voor elk van beide functies. Om een publiekstrekker als het Nieuwe Eschermuseum te laten slagen, heeft het een duidelijke identiteit nodig. Tot slot werd ook de realisatie van een hotel op deze locatie niet langer wenselijk geacht.

Positie gemeente: • Met het eigendom van de voormalige Amerikaanse ambassade heeft de gemeente maximale invloed op de invulling van dit strategisch gelegen gebouw. Deze invloed is van essentieel belang voor het versterken van het Museumkwartier en de binnenstad van Den Haag. Bij de marktverkenning werd nog uitgegaan van verkoop van het gebouw en realisatie door een marktpartij. 5. Is er contact geweest met de investeerders om deze plannen alsnog uit te voeren? Zo nee, waarom niet? De gemeente heeft geen contact met deze marktpartijen om de volgende redenen: • Juridisch/aanbestedingstechnisch: Een marktverkenning moet voldoen aan bepaalde juridische (aanbestedings)kaders. De markverkenning is geruime tijd geleden afgesloten. • Inhoudelijk: Inmiddels gaat de gemeente uit van ontwikkeling in eigen beheer van een ‘stand alone’ Eschermuseum. 6. Was dat plan, met de kennis van nu, uitstekend voor de realisatie van het eschermuseum en had het museum dan open gekund? Zo nee, waarom niet? Deze marktverkenning heeft geleid tot de conclusie dat het realiseren van een combinatie van hotel en museum niet mogelijk was met de voorwaarden die de gemeente had gesteld. Dit heeft geleid tot het afronden van de marktverkenning. Daarnaast is inmiddels het inzicht ontstaan dat een combinatie van hotel en Eschermuseum in de voormalige Amerikaanse ambassade niet wenselijk is.

De redenen hiervoor worden bij het antwoord op vraag 4 aangegeven. Wat heeft het college geleerd van Amare? 7.

Hoe zijn de conclusies en aanbevelingen uit de raadsenquête meegenomen in het voorstel? Graag per conclusie en aanbeveling de concrete uitwerking.

Conclusie 1: Het publiek belang is verwaarloosd door onvoldoende aandacht voor de exploitatie van Amare. Bij dit project zal – mede in het kader van het nog te ontwikkelen Haagse Model Publiek Belang – voldoende aandacht zijn voor het publiek belang. Zie ook het antwoord op vraag 10. Daarnaast zal er vanaf het eerste deel van de ontwerpfase – die start na het vrijgeven van het voorbereidingskrediet en het afronden van de aanbesteding van het ontwerpteam – aandacht zijn voor de exploitatie van het Eschermuseum. Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. Na het verlenen van het voorbereidings- en uitwerkingskrediet zal door het museum een eerste versie van een ondernemingsplan met een investeringsraming voor de museale inrichting en een meerjarige exploitatiebegroting worden opgesteld. De gemeente zal dit plan – voorafgaand aan het volgende raadsvoorstel – onafhankelijk laten toetsen.

8/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Bij een volgend raadsvoorstel (na de oplevering van het Voorlopig Ontwerp) zullen de uitkomsten hiervan beschikbaar zijn. In het raadsvoorstel met het go/no-go-besluit na afronding van het Voorlopig Ontwerp kan aan de raad zo een completer financieel totaalbeeld worden gegeven waarin investeringen in de museale inrichting, opstartkosten én exploitatie van het museum zijn opgenomen. Na positieve besluitvorming in de gemeenteraad is de VO-fase afgerond en kan vervolgens het Definitief Ontwerp (DO) worden uitgewerkt. Tijdens het uitwerken van het DO zullen het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het Nieuwe Eschermuseum door het museum waar nodig worden aangepast. De uitkomsten daarvan zal de gemeente wederom onafhankelijk laten toetsen. Aanpassingen met significante gevolgen voor de maatschappelijke functie en/of de exploitatie van het museum zullen aan de raad worden voorgelegd. Na de oplevering van het DO zal de gemeenteraad een voorstel worden voorgelegd over de financiële kaders voor de aanbesteding van de realisatie (verbouwing) en de exploitatie door Stichting Escher Collectie. Op basis van de huidige inzichten wordt verwacht dat dit voorstel in 2027 aan de gemeenteraad voorgelegd kan worden.

Indien er dan opnieuw positieve besluitvorming in de raad volgt, kan het Technisch Ontwerp (TO) worden uitgewerkt, kunnen de vergunningstrajecten en het aanpassingstraject voor het Omgevingsplan worden afgerond en de aanbesteding van de realisatie worden voorbereid. Ook tijdens het uitwerken van het TO zal getoetst worden of dit aanleiding geeft voor aanpassingen in het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het museum. Conclusie 2: De raad is voor de besluitvorming van Amare op aspecten niet volledig geïnformeerd en op aspecten misleid. In het besluitvormingsproces voor het Nieuwe Eschermuseum heeft het college meerdere besluitvormingsmomenten ingebouwd, zodat de raad in dit langjarige proces aan zet blijft. Daarnaast zal het college de raad tijdig en optimaal informeren over de plannen voor het Nieuwe Eschermuseum, zowel rondom besluitvormingsmomenten, als tussentijds. Conclusie 3: De totale financiële impact van Amare op de gemeentefinanciën is minimaal €520 mln. Het college presenteert de financiële impact aan de raad te laag door bedragen onterecht niet op te nemen in het projectbudget. Het college biedt geen integraal overzicht van de financiën en geldstromen. In de geheime brief over financiën wordt toegelicht hoe er stapsgewijs zal worden gewerkt aan een financieel totaaloverzicht, waarvan o.m. de exploitatie van het museum ook onderdeel uitmaakt.

Daarbij is het goed om op te merken dat het Nieuwe Eschermuseum, in tegenstelling tot Amare, geen onderdeel is van of gecombineerd wordt met een grotere gebiedsontwikkeling. Conclusie 4: Ingrijpende beslissingen worden genomen op basis van politieke afwegingen. Het onderbouwen en valideren van deze politieke afwegingen door onderliggende analyses gebeurt niet of slechts zeer beperkt en van heroverweging is geen sprake. Het college heeft meerdere besluitvormingsmomenten ingebouwd in het proces en zal daarnaast de raad tijdig en optimaal informeren over de plannen voor het Nieuwe Eschermuseum, zowel rondom besluitvormingsmomenten, als tussentijds. Het college stelt dit voor om voldoende ruimte te creëren voor heroverweging door college en gemeenteraad.

9/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

Conclusie 5: Tegengeluid krijgt bij de besluitvorming over Spuiforum en Amare geen ruimte. Tegengeluid voor het project Nieuwe Eschermuseum wordt op verschillende manieren georganiseerd. 1. Binnen de gemeente: Intern zijn er verschillende afdelingen betrokken die het project en het proces vanuit verschillende perspectieven bezien. Er zijn intern drie lagen waarop dit gebeurt: binnen de stuurgroep op directieniveau, binnen de projectgroep op afdelingsniveau en daarnaast op het niveau van de verschillende ambtelijke experts buiten de projectgroep die de projectgroep op onderdelen adviseren. 2. Experts van buiten de gemeente worden gevraagd om advies en second opinions. Zo zal de gemeente bijvoorbeeld een onafhankelijke second opinion laten uitvoeren voor het ondernemingsplan voor het nieuwe museum en de bijbehorende financiële onderdelen daarvan. Conclusie 6: De door de gemeente gekozen opzet voor de bouw van Amare is de oorzaak van de vele problemen tijdens het bouwproces. De gemeente gaat voor het Nieuwe Eschermuseum in het kader van de risicobeheersing uit van een ‘traditioneel ontwerp- en bouwproces’ als (toekomstige) contractvorm (c.q. bouworganisatiemodel). Dit is tevens het ontwerp- en bouwproces zoals dat voor de Sportcampus Zuiderpark succesvol is doorlopen. De essentie van deze werkwijze is dat de gemeente optimaal regie houdt over het ontwerp en de uitvoering daarvan.

Daarmee wordt voor het Nieuwe Eschermuseum afgezien van alternatieve en meer risicovolle contractvormen, zoals ‘design, build & maintain’. Bij dergelijke contractvormen heeft de gemeente minder regie op het proces. Bovendien zullen marktpartijen risico’s vooraf inprijzen (wat prijsverhogend werkt) of risico’s contractueel afwentelen op de gemeente, waardoor de risico’s alsnog bij de gemeente terechtkomen. De keuze voor de contractvorm en het type bouwproces is overigens vastgelegd in een aanbestedingsstrategie die voorafgaand aan de aanbesteding wordt beoordeeld en goedgekeurd door de gemeentelijke Tenderboard. Conclusie 7: De raad is nooit gefocust op het publiek belang dat wordt beoogd. Het college is van mening dat dit project het publiek belang dient. Conclusie 8: Tekortkomingen in de besluitvorming van Spuiforum komen terug in de besluitvorming van Amare. Deze conclusie is niet op het project het Nieuwe Eschermuseum van toepassing. Conclusie 9: Binnen de projecten Amare en Spuikwartier bestond een cultuur die gekenmerkt werd door een niet-transparante manier van werken; dit werd aangemoedigd door het college en de ambtelijke top. Het college staat een transparante werkwijze (verschillende go/no go momenten voor de gemeenteraad) en communicatie (halfjaarlijkse updates) over het project het Nieuwe Eschermuseum voor.

Conclusie 10: Belangrijke externe partijen, zoals VolkerWessels en een ingehuurde directeur van de gemeentelijke projectorganisatie, verlenen niet de gewenste medewerking aan de Enquêtecommissie. Deze conclusie is niet op het voorliggende raadsvoorstel en het project het Nieuwe Eschermuseum van toepassing. Aanbeveling 1: Expliciteer het publiek belang in toekomstige besluitvorming. Formuleer alsnog het publiek belang dat met Amare wordt beoogd en stel op basis daarvan de toekomstige bekostiging vast. Gebruik hiervoor het Model Publiek Belang (MPB).

10/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

In de komende maanden wordt toegewerkt aan een passende, Haagse, invulling van het begrip publiek belang in relatie tot grote projecten. Het college zal de raad hierover nader informeren. In afwachting van deze invulling wordt in de commissiebrief aandacht besteed aan enkele elementen van het Model Publiek Belang die in de opstartfase al relevant zijn, zoals het maatschappelijk belang en het gemeentelijk beleid. Aanbeveling 2: Draag zorg voor een deskundige en permanente externe ondersteuning van de raad in het beoordelen van complexe vraagstukken. Maak de griffie verantwoordelijk voor betere ondersteuning van de raad. Equipeer de griffie om voor de raad de benodigde expertise in kaart te brengen en te faciliteren. Deze aanbeveling is gericht aan de griffie en de gemeenteraad en valt buiten de bevoegdheid van het college. Desalniettemin wil het college de raad hierin vanzelfsprekend faciliteren indien hier behoefte aan bestaat. Aanbeveling 3: Stel bij majeure besluitvormingsmomenten raadsleden aan als rapporteurs om met behulp van externe ondersteuning raadsvoorstellen te beoordelen. Deze aanbeveling is gericht aan de gemeenteraad en valt buiten de bevoegdheid van het college. Desalniettemin wil het college de raad hierin vanzelfsprekend faciliteren indien hier behoefte aan bestaat. Aanbeveling 4: Creëer ruimte voor ambtelijk tegengeluid.

Tegengeluid voor het project Nieuwe Eschermuseum wordt op verschillende manieren georganiseerd. 1. Binnen de gemeente: Intern zijn er verschillende afdelingen betrokken die het project en het proces vanuit verschillende perspectieven bezien. Er zijn intern drie lagen waarop dit gebeurt: binnen de stuurgroep op directieniveau, binnen de projectgroep op afdelingsniveau en daarnaast op het niveau van de verschillende ambtelijke experts buiten de projectgroep die de projectgroep op onderdelen adviseren. 2. Experts van buiten de gemeente worden gevraagd om advies en second opinions. Zo zal de gemeente bijvoorbeeld een onafhankelijke second opinion laten uitvoeren voor het ondernemingsplan voor het nieuwe museum en de bijbehorende financiële onderdelen daarvan. Aanbeveling 5: Informeer de raad op een integrale wijze. Boekhoudkundige principes mogen geen belemmering zijn voor een integrale informatievoorziening aan de raad. Het college staat voor een transparante en integrale wijze van informeren van de raad. Voor het Eschermuseum voorzien we halfjaarlijkse updates ten behoeve van het optimaal informeren van de gemeenteraad. Aanbeveling 6: Vereenvoudig de geldstromen rond de exploitatie van Amare en pas de (onder)huurcontracten aan met Stichting Amare, NDT en RO.

Deze aanbeveling is gericht op Amare en niet van toepassing op het Nieuwe Eschermuseum, waar geen sprake zal zijn van een dergelijk veelvoud aan gebruikers en geldstromen. Aanbeveling 7: Maak bij nieuwe raadsvoorstellen duidelijk hoe het voorstel zich verhoudt tot vigerende beleidskaders. De ontwikkeling van het Nieuwe Eschermuseum sluit aan bij beleidskaders uit verschillende beleidsvelden: het Sociaal-Economisch Herstelplan (RIS306618), de Economische visie Den Haag +2030 (RIS303550), de Strategie Toerisme 2020-2025 (RIS302975), de uitvoeringsagenda ‘De binnenstad groeit 2018-2022’ (RIS28721) en het Hotelbeleid (RIS310666). Ook in het Binnenstadsplan Den Haag 2033 (RIS316359) is de versterking van het culturele karakter van Museumkwartier door de verhuizing van het Eschermuseum opgenomen.

11/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

De Cultuurvisie Den Haag 2033 (RIS315525), in nauwe samenwerking met het culturele veld en de bewoners opgesteld, rekent Escher in het Paleis, dat de grootste museale Escher-collectie ter wereld beheert en tentoonstelt, tot de boegbeelden van de stad. Aanbeveling 8: Creëer als college en raad een cultuur waarin transparantie het uitgangspunt vormt. Verbeter de transparantie door minder geheimhouding op te leggen. Het college staat voor een transparante werkwijze. Het college zal er, bijvoorbeeld indien dat nodig is om de onderhandelingspositie van de gemeente Den Haag te beschermen, in voorkomende gevallen voor kiezen geheimhouding op te leggen. Aanbeveling 9: Verzeker via contractvoorwaarden de medewerking van externe partijen aan een raadsonderzoek. Wanneer deze aanbeveling wordt geïmplementeerd, zal dit vanzelfsprekend ook van toepassing zijn op projecten als het Nieuwe Eschermuseum. Aanbeveling 10: Geef een voortgangsrapportage van de implementatie van alle genoemde aanbevelingen van deze raadsenquête. Deze aanbeveling is niet op het project het Nieuwe Eschermuseum van toepassing. 8. Waarom is het Publiek Belang van het nieuwe Amare nog niet beschreven? Deze vraag is niet op het project het Nieuwe Eschermuseum van toepassing. 9. Wat is volgens het college het Publiek Belang van Amare? Deze vraag is niet op het project het Nieuwe Eschermuseum van toepassing. 10.

Waarom krijgt de raad zo’n ingrijpend voorstel zonder dat de opzet van het Publiek Belang door het college is beschreven? Het college legt de raad met dit raadsvoorstel (in financiële zin) een voorstel voor om akkoord te gaan met een voorbereidings- en uitwerkingskrediet voor het verder uitwerken van de plannen tot en met een Definitief Ontwerp en alle daarmee samenhangende werkzaamheden en onderzoeken. Dit krediet is nodig om het plan uit te werken. Het uitwerken van het Publiek Belang aan de hand van het nog te ontwikkelen Haags Model Publiek Belang maakt daar onderdeel van uit. In de komende maanden wordt toegewerkt aan een passende, Haagse, invulling van het begrip publiek belang in relatie tot grote projecten. Het college zal de raad hierover nader informeren. In afwachting van deze invulling wordt in de commissiebrief aandacht besteed aan enkele elementen van het Model Publiek Belang die in de opstartfase al relevant zijn, zoals het maatschappelijk belang en het gemeentelijk beleid. Daarom is hierover in het raadsvoorstel ten aanzien van het publiek belang het volgende omschreven: Het vertrekpunt voor de plannen voor het Nieuwe Eschermuseum is om meer beleving en activiteiten voor inwoners en bezoekers van Den Haag toe te voegen en daarmee het belang van de stad te dienen.

Met een nieuwe internationale trekker zouden er ook méér bezoekers naar het Museumkwartier komen en daarmee naar de binnenstad. Nieuwe culturele functies zijn nodig om de binnenstad aantrekkelijk en relevant te houden, nu winkelfuncties steeds minder als publiekstrekker fungeren. De Haagse Eschercollectie heeft daarbij veel potentieel.

12/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

De bestaande collectie trekt immers nu al een (inter)nationaal publiek en is ook zeer geliefd bij Haagse schoolklassen, gezinnen, traditionele en ook ‘niet-doorsnee’ (kunst)museumbezoekers die ervoor naar het Museumkwartier komen. In het laatste pre-coronajaar 2019 bezochten 176.000 mensen Escher in Het Paleis. De potentie blijkt tevens uit het grote succes van de verschillende Eschertentoonstellingen tijdens het Escherjaar (2023). Het ingeschatte bezoekerspotentieel van een Nieuw Eschermuseum kan groeien tot 300.000 per jaar. Een Nieuw Eschermuseum draagt bij aan een hoogwaardig cultureel aanbod en versterkt zo het imago van de stad Den Haag. Niet voor niets is Escher één van de vijf kunstenaars die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) wereldwijd wordt gepromoot, naast Rembrandt, Van Gogh, Mondriaan en Vermeer. Een internationale publiekstrekker als het Nieuwe Eschermuseum dient het belang van de stad door bij te dragen aan: • Imagoversterking voor de stad Den Haag • Meer bezoekers voor Museumkwartier en economische spin-off voor de binnenstad • Een interessant aanbod voor een breed publiek (waaronder eigen inwoners) • Versterking van de Lange Voorhout als levendige fysieke schakel tussen de verschillende winkelstraten in de binnenstad • Meer kwaliteitstoerisme en spreiding van bezoeken ook buiten het zomerseizoen.

Op de huidige locatie kan het museum zich niet ontwikkelen tot de gewenste internationale publiekstrekker. Het huidige museum in het Paleis is immers te bescheiden van omvang om alle belangstellenden goed te bedienen. Daardoor blijft de potentie van de omvangrijke Haagse Eschercollectie op de huidige locatie onderbenut. Het huidige ruimtegebrek leidt tot knelpunten zoals de fysieke toegankelijkheid, beperkingen in de programmering e.d. Het door de gemeente aangekochte voormalige ambassadepand biedt juist wel de ruimte voor een uitgebreidere opzet van het museum. Met betere tentoonstellingszalen voor (wissel)exposities blijft het nieuwe museum voor de eigen inwoners interessant en wordt herhaalbezoek gestimuleerd. Door spectaculaire ‘Escheriaanse experiences’ wordt meer beleving toegevoegd en een breed en jong publiek aangesproken. Activiteiten voor inwoners en bezoekers en de educatieve functie voor individuen en scholen kunnen optimaal worden ingevuld. Ook wordt de fysieke toegankelijkheid voor mindervalide bezoekers vergroot.

Samengevat wordt met de verplaatsing naar het voormalige ambassadegebouw de fysieke ruimte geboden voor: • Het tentoonstellen van ‘het hele verhaal’ van Escher en zijn werk • Het verrijken van het museum met inspiratiebronnen en navolgers van Escher • Spectaculaire ‘Escheriaanse experiences’ (breed en jong publiek) • Interessante wisselexposities (herhaalbezoek eigen inwoners Den Haag) • Informatie over (de historie van) het gebouw en architect Breuer • Educatie en ontvangst van scholen/schoolklassen/groepen • Meer bezoekers een goede ervaring te bieden • Inclusieve toegankelijkheid ten behoeve van mindervalide bezoekers. Door de verplaatsing van het museum naar het gebouw aan de Lange Voorhout 102 is het derhalve mogelijk het museum vergroten en te vernieuwen en de potentie van de Haagse Eschercollectie te verzilveren.

13/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

11. Het maatschappelijk belang van het Nieuwe Eschermuseum Zie hiervoor het antwoord op vraag 10. 12. Wanneer krijgt de raad het Publiek Belang? Zie hiervoor het antwoord op vraag 10. 13. Moet het Publiek Belang niet eerst worden vastgesteld voordat het besluit over de realisatie kan worden vastgesteld? Bij dit project is volgens het college sprake van een groot publiek en maatschappelijk belang, zoals dit is beschreven in de documenten die aan de raad ten behoeve van de besluitvorming ter beschikking zijn gesteld. De uitwerking van dit belang in de vorm van een Haags Model Publiek Belang doet hier niets aan af. Zoals in de commissiebrief en het raadsvoorstel beschreven, heeft het college ervoor gekozen om op meerdere momenten in het proces de raad een go/no-go-besluit voor te leggen. Het huidige raadsvoorstel heeft nog geen betrekking op realisatie maar op het verder uitwerken van de plannen en het ingaan van het eerste deel van de ontwerpfase. 14. Waarom wordt dit gebouw ontwikkeld door de gemeente en niet privaat? De gemeente heeft bij het behoud van het eigendom van het gebouw en een eigen ontwikkeling optimale invloed op (de invulling met) een functie met een dergelijk groot publiek en maatschappelijk belang.

Financieel is een eigen ontwikkeling door de gemeente gunstiger: marktpartijen zijn gericht op rendement, terwijl de gemeente gebruik maakt van laagrentende leningen en geen rendementsdoelstelling heeft. 15. Is er gekeken naar externe financiering en Sponsoring ook in het buitenland? Voor dergelijke projecten is het wenselijk en mogelijk aanvullende fondsen, subsidies en sponsoring te ontvangen. Het nader onderzoeken en voorbereiden hiervan maakt onderdeel uit van de komende fase. 16. Voor wie bouwen we dit museum? Het museum wordt ontwikkeld ter vergroting van de economische stevigheid en de levendigheid en aantrekkelijkheid voor bewoners en bezoekers van onze stad. Om een dergelijk museum te realiseren, is een collectie nodig die een grote aantrekkingskracht uitoefent op een groot en breed lokaal, nationaal en internationaal publiek. De werken van M.C. Escher spreken een dergelijk publiek aan. Van jong tot oud en door alle lagen van de bevolking heen. Naast nationaal en internationaal bezoek, waaronder veel gezinnen met kinderen, zal het vooral ook interessant zijn voor lokale en regionale bezoekers. Dankzij extra ruimte voor educatie kunnen in het nieuwe museum de vele aanvragen van scholen worden gehonoreerd. 17.

Wie gaat er voor dit museum betalen? De gemeente subsidieert de Stichting Escher Collectie en zal de ontwikkeling van het pand vor huisvesting van de eigen collectie ter hand nemen. Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage.

14/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

18. Hoe gaan we dit museum terugverdienen of hoe draagt dit museum bij aan het verdienvermogen van de gemeente? De ontwikkeling van het Nieuwe Eschermuseum in dit iconische gebouw op deze strategische locatie draagt bij aan de aantrekkelijkheid en het verdienvermogen van de stad. Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. 19. Wie worden de bezoekers? Hoeveel bezoekers zijn nodig om zwarte cijfers te draaien? Graag uitgebreid de doelgroepen beschrijven die de honderduizenden kaartjes per jaar gaan kopen? Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. Het ondernemingsplan van het museum en de bijbehorende meerjarenexploitatiebegroting maken daar onderdeel van uit. Het ondernemingsplan en het exploitatieplan zullen nog worden opgesteld. Het museum gaat uit van een haalbaar en realistisch aantal van 300.000 bezoekers. Deze groei past bij de trackrecord van het museum. In Escher in het Paleis zijn in 2023 187.000 bezoekers verwelkomd, een nieuw bezoekersrecord. Sinds 2009 is er een lineaire stijging van het bezoek van jaarlijks met ongeveer 20%, van 78.000 in 2009 naar de 187.000 bezoekers in 2023.

Dit is een autonome stijging, los van de potentie van een nieuw museum, dat een veel uitgebreider, gevarieerder en interessanter aanbod zal bieden. Omdat het huidige gebouw tegen zijn fysieke grenzen aanloopt, is deze stijging dan ook niet meer op te vangen in het huidige gebouw. Op dit moment is meer dan 50% van de bezoekers internationaal. De groei zal breed zijn, verspreid over verschillende doelgroepen. Daarbij is een grote groei te verwachten van nationaal en lokaal bezoek. In de huidige locatie wordt de museumkaart niet gehanteerd, omdat het huidige gebouw een grotere publieksstroom niet aan kan. In het nieuwe museum zal de museumkaart wel gelden. De museumkaart genereert veel herhaalbezoek en de verwachting is dan ook dat dit tot een forse groei van Nederlands (ook lokaal en regionaal) publiek zal leiden, zowel volwassenen als gezinnen. Tot slot kan met een betere educatievoorziening het aantal scholieren uit vooral het Voortgezet Onderwijs sterk groeien. In het ondernemingsplan van het museum zullen de doelgroepen nader worden beschreven. 20. Wat moet er gebeuren om deze (internationale en trans-Atlantische) bezoekers naar het museum te halen? Het aanbod van het Nieuwe Eschermuseum moet voldoende onderscheidend zijn.

Met een aantrekkelijke invulling (vaste Escher-collectie, wisselexposities, experiences) rondom het - sinds jaren - sterke ‘merk’ Escher, in combinatie met de promotie door het NBTC en de bestendig groeiende bezoekcijfers, heeft het college er vertrouwen in dat er voldoende bezoekers zullen komen. Momenteel is al meer dan 50% van de bezoekers internationaal, maar het museum is niet afhankelijk van de komst van internationale en trans-Atlantische bezoekers. Er is juist een grote groei te verwachten van nationaal en lokaal bezoek. In de huidige locatie wordt de museumkaart niet gehanteerd, omdat het huidige gebouw een grotere publieksstroom niet aan kan. In het nieuwe museum zal de museumkaart wel gelden. De museumkaart genereert veel herhaalbezoek en de verwachting is dan ook dat dit tot een forse groei van Nederlands (ook lokaal en regionaal) publiek zal leiden, zowel volwassenen als gezinnen.

15/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

21. Moet daarvoor gemeentelijk beleid worden gewijzigd? Zo nee, waarom niet? Hiervoor is geen beleidswijziging nodig. Het museum heeft reeds een stevige basis van 50% internationaal bezoek. Er is juist een grote groei te verwachten van nationaal en lokaal bezoek. In de huidige locatie wordt de museumkaart niet gehanteerd, omdat het huidige gebouw een grotere publieksstroom niet aan kan. In het nieuwe museum zal de museumkaart wel gelden. De museumkaart genereert veel herhaalbezoek en de verwachting is dan ook dat dit tot een forse groei van Nederlands (ook lokaal en regionaal) publiek zal leiden, zowel volwassenen als gezinnen. 22. Zo ja, geldt dat alleen voor het Eschermuseum of voor de gehele Citymarketing? In de marketing van Den Haag neemt het cultuuraanbod (incl. het Museumkwartier) al een belangrijke plaats in en daarnaast wordt ook gewerkt aan versterking van de collectieve marketing. Er zijn dus geen beleidswijzigingen nodig op dit gebied. 23. Maakt het college extra geld vrij om de bezoekers naar Den Haag te trekken? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waar wordt dat uit gedekt? Dit maakt geen onderdeel uit van de transformatie van het voormalige ambassadegebouw naar een Nieuw Eschermuseum en is daarmee op dit moment geen voornemen van het college.

Voor het college is er geen aanleiding om te veronderstellen dat dit nodig zou zijn, zeker gezien de autonome groei van het aantal bezoekers aan Escher in het Paleis. Het voorstel van het college 2024 24. Hoeveel gaat dit plan kosten? Graag alle kosten op een rij zetten zoals ook door de Amare Commissie is gedaan! In de geheime financiële bijlage zijn alle onderdelen van het totale financiële beeld, inclusief de exploitatie, benoemd. Waar indicatieve bedragen beschikbaar zijn, zijn deze ook opgenomen in deze brief. Stapsgewijs zal worden toegewerkt naar een financieel totaalbeeld, zodat dit aan de gemeenteraad kan worden voorgelegd. 25. Hoe gaat het college al deze kosten betalen? Wat is de exacte structurele dekking? Waar is het terug te vinden in de begroting? Er is voor een deel van het project structurele dekking beschikbaar via Programma 5. Verder verwijzen we u graag naar de geheime financiële bijlage, waarin wordt uitgelegd hoe stapsgewijs zal worden toegewerkt naar een financieel totaalbeeld dat aan de gemeenteraad zal worden voorgelegd ten behoeve van verdere besluitvorming. 26. Waarom zit er geen risico-analyse bij? Er zijn eerste globale risicoanalyses op hoofdlijnen gemaakt, onder meer als onderdeel van de aanbestedingsstrategie ten behoeve van de gemeentelijke Tenderboard.

Om de risico’s meer concreet te bepalen, is het nodig om een risicoanalyse in samenspraak met het aan te stellen ontwerpteam uit te werken, mede op basis van uit te voeren onderzoeken. Gedurende het proces zal de risicoanalyse aangepast en verder aangescherpt worden. Tijdens het ontwerpproces zal een actuele risicoanalyse als onderdeel van de halfjaarlijkse update met de raad gedeeld worden.

16/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

27. Hoe zijn alle risico’s financieel afgedekt? Zie het antwoord bij vraag 24. 28. Waarom is geen concept-exploitatiebegroting opgesteld? Het totale financiële beeld en de dekking van investeringen en kosten zullen stapsgewijs worden uitgewerkt, zoals beschreven in de financiële bijlage. Na het verlenen van het voorbereidings- en uitwerkingskrediet zal door het museum een eerste versie van een ondernemingsplan met een investeringsraming voor de museale inrichting en een meerjarige exploitatiebegroting worden opgesteld. De gemeente zal dit plan – voorafgaand aan het volgende raadsvoorstel – onafhankelijk laten toetsen. Bij een volgend raadsvoorstel (na de oplevering van het Voorlopig Ontwerp) zullen de uitkomsten hiervan beschikbaar zijn. In het raadsvoorstel met het go/no-go-besluit na afronding van het Voorlopig Ontwerp kan aan de raad zo een completer financieel totaalbeeld worden gegeven waarin investeringen in de museale inrichting, opstartkosten én exploitatie van het museum zijn opgenomen. Na positieve besluitvorming in de gemeenteraad is de VO-fase afgerond en kan vervolgens het Definitief Ontwerp (DO) worden uitgewerkt. Tijdens het uitwerken van het DO zullen het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het Nieuwe Eschermuseum door het museum waar nodig worden aangepast. De uitkomsten daarvan zal de gemeente wederom onafhankelijk laten toetsen.

Aanpassingen met significante gevolgen voor de maatschappelijke functie en/of de exploitatie van het museum zullen aan de raad worden voorgelegd. Na de oplevering van het DO zal de gemeenteraad een voorstel worden voorgelegd over de financiële kaders voor de aanbesteding van de realisatie (verbouwing) en de exploitatie door Stichting Escher Collectie. Op basis van de huidige inzichten wordt verwacht dat dit voorstel in 2027 aan de gemeenteraad voorgelegd kan worden. Indien er dan opnieuw positieve besluitvorming in de raad volgt, kan het Technisch Ontwerp (TO) worden uitgewerkt, kunnen de vergunningstrajecten en het aanpassingstraject voor het Omgevingsplan worden afgerond en de aanbesteding van de realisatie worden voorbereid. Ook tijdens het uitwerken van het TO zal getoetst worden of dit aanleiding geeft voor aanpassingen in het ondernemingsplan en de meerjarenexploitatiebegroting van het museum. 29. Hoe kan de raad een oordeel geven over het plan als noodzakelijke stukken ontbreken? Een concreet plan (met alle noodzakelijke stukken) kan worden uitgewerkt nadat het voorbereidingsen uitwerkingskrediet beschikbaar is gesteld.

Het college legt de raad met dit raadsvoorstel (in financiële zin) een voorstel voor om akkoord te gaan met een voorbereidings- en uitwerkingskrediet voor het verder uitwerken van de plannen tot en met een Definitief Ontwerp en alle daarmee samenhangende werkzaamheden en onderzoeken. Zoals in de commissiebrief en het raadsvoorstel beschreven, volgen pas in een later stadium voorstellen voor de besluiten die tot een definitieve keuze zullen leiden. Een eerste go/no-go-besluit wordt de raad in 2026 voorgelegd, na de oplevering van het Voorlopig Ontwerp. 30. Waarom is er ook nog geen integraal plan voor de huidige locatie van het museum (Lange Voorhout 74)? Bij realisatie van het Nieuwe Eschermuseum zal de huidige locatie van het museum, het gemeentelijke Paleis Lange Voorhout 74 (in de cultuurportefeuille), over een aantal jaar vrijkomen.

17/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

In de loop van dit traject zal nadere oriëntatie plaatsvinden op de toekomst van het Paleis en komen onderwerpen als een eventuele rol in de business case van de herontwikkeling en een eventuele nieuwe invulling aan de orde. 31. Het paleis is immers een onderdeel van het zelfde plan en leegstand is een groot financieel risico voor de gemeente, hoe gaat de gemeente hier mee om? Het college acht het risico klein dat geen passende invulling voor het Paleis gevonden kan worden. Wel kan er sprake zijn van een fase die overbrugd moet worden. In dat geval zijn er mogelijkheden voor tijdelijk leegstandsbeheer. In de loop van het traject zal nadere oriëntatie plaatsvinden op de toekomst van het paleis en komen onderwerpen als een eventuele rol in de businesscase van de herontwikkeling en een eventuele nieuwe invulling aan de orde. 32. Waarom zijn de overige risico’s van de huidige locatie nog niet in beeld gebracht? Een nieuwe ontwikkeling in het paleis kost de gemeente vast ook geld. Hoe worden die risico’s financieel gedekt? Zie antwoord op vraag 30. 33. Het college wil een Eschermuseum in een Breuergebouw. Welk belang heeft voorrang als er tegenstrijdigheden zijn? Het behoud van Breueronderdelen of het realiseren van het ideale Eschermuseum? De voormalige Amerikaanse ambassade is een rijksmonument, in een vormentaal die naadloos aansluit bij die van Escher.

Architect Breuer lijkt de kenmerkende trapeziumvormige ramen en gevelplaten van zijn ontwerp gebaseerd te hebben op diens beroemde ‘metamorfoses’. De unieke combinatie van Eschers werken en Breuers architectuur biedt kansen om het gebouw een nieuwe uitstraling te geven met toegevoegde waarde zowel voor bezoekers van het museum als voor (regelmatige) voorbijgangers. Het ontwerp voor het nieuwe museum zal tijdens de ontwerpfase, zoals te doen gebruikelijk, worden afgestemd met de monumentendeskundigen van de gemeente Den Haag en voor beoordeling worden voorgelegd aan de adviescommissie Omgevingskwaliteit en Cultureel Erfgoed Den Haag. Ook zal om advies worden gevraagd aan de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE). De reeds beschikbare beschrijving van de monumentale waardenstelling van het gebouw, de onderdelen van het gebouw en van het oorspronkelijke interieur maakt onderdeel uit van de aanbestedingsstukken voor het nog aan te trekken ontwerpteam. Dit geldt ook voor de uitgangspunten die de gemeentelijke stedenbouwkundigen en deskundigen op het gebied van monumenten in factsheets hebben vastgelegd. Op dit moment wordt de opdracht aan het ontwerpteam door de selectiecommissie voor de aanbesteding van het ontwerpteam uitgewerkt.

In de concepttekst van de Selectieleidraad voor het aanbesteden van het ontwerpteam is aangegeven dat uitbreidingen functioneel moet zijn en ‘dienend’ aan de architectuur van Breuer. Het gebouw van Breuer wordt daarbij gezien als de ‘hoofdrolspeler’. 34. Zijn daarover afspraken gemaakt en waar staan die? Zie het antwoord op vraag 33.

18/25

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

OCW/10754138

35. Welke afspraken zijn er gemaakt met de overheidsorganisaties die gaan over (Rijks en Gemeentelijke) monumenten? Zo nee, waarom niet? Zie het antwoord op vraag 33. 36. Zijn de (financiële) risico’s van de Monumentale statussen in beeld gebracht? Zo nee, waarom niet? Zie antwoord bij vraag 29 en 33. 37. Zijn alle risico’s van asbest in kaart gebracht? Bij het raadsbesluit over het Voorlopig Ontwerp zullen deze in beeld zijn gebracht. Op dit moment zijn de asbestonderzoeken uitgevoerd voor zover dat mogelijk is bij (tijdelijk) gebruik. Dit betreft echter alleen het niet-destructief onderzoek. Het volledige asbestonderzoek is nog niet uitgevoerd, omdat hiervoor destructief onderzoek nodig is. Dat vereist een uitgewerkt plan dat met de monumentendeskundigen van de gemeente afgestemd zal worden. Dit plan zal gemaakt worden als onderdeel van de ontwerpfase, die in zal gaan zodra de opdracht gegeven is aan het ontwerpteam. Het uitvoeren van het destructieve onderzoek zal het gebouw onbruikbaar maken. 38. Wanneer krijgt de raad de analyse van de verduurzamings(on)mogelijkheden van het nieuwe museum en wat dat exact gaat kosten? In de raming voor het Voorlopig Ontwerp zal gewerkt worden met een stelpost voor verduurzaming. Er wordt naar gestreefd om tijdens het uitwerken van het Definitief Ontwerp de mogelijkheden te onderzoeken en keuzes te maken.

Er wordt aan het eind van deze fase ook een raming gemaakt. De uiteindelijke kosten zullen bekend worden bij de aanbesteding voor de uitvoering door een tegen die tijd geselecteerde aannemer. 39. Is het doel van dit voorstel om het gebouw van het gas af te halen en daarmee het nieuwe museum ook? Zo ja, waarom en wat gaat dat kosten? Het gebouw is reeds aangesloten op de stadsverwarming. Het doel is om het nieuwe museum gasloos te laten draaien. De kosten hiervoor zullen worden meegenomen in de ramingen (zie hiervoor ook het antwoord bij vraag 38). 40. Is er voor het nieuwe museum al een netwerkaansluiting aangevraagd bij Stedin? Nee, dit is in dit stadium ook niet gebruikelijk. Het project zal immers nog enkele malen voor besluitvorming worden voorgelegd aan de gemeenteraad. Om een (aanpassing van een) aansluiting aan te vragen, is het nodig inzicht te hebben in het verbruik dat moet worden gedekt. Het nieuwe museum is nog niet ontworpen zodat hierover nog geen uitspraak kan worden gedaan. Dat inzicht komt voort uit het ontwerpproces, dat nu nog moet worden opgestart. Stedin zal uiteraard zeer tijdig op de hoogte worden gesteld. 41. Is er voor het nieuwe museum al een wateraansluiting aangevraagd bij Dunea? Nee, dit is in dit stadium ook niet gebruikelijk. Het project zal immers nog enkele malen voor besluitvorming worden voorgelegd aan de gemeenteraad.