RIS318662 Bijlage - 2021-02-26 RAPP Verkenning Landscheidingsdijk concept lores

T P CE

N O C 26-2-’21

VERKENNING

LANDSCHEIDINGSDIJK

VERKENNING LANDSCHEIDINGSDIJK

datum: 26 februari 2021 opgesteld door: Abe Veenstra landschapsarchitect mail@abeveenstra.nl i.s.m. Sjef Jansen - Planecologie info@planeologie.nl opdrachtgever: Gemeente Den Haag Irene Mulder irene.mulder@denhaag.nl

T P CE

N O C 26-2-’21

* INHOUD

pagina 1 INLEIDING 4 2 ANALYSE 11 3 KANSEN 38 4 BOUWSTENEN 40 5 MODELLEN 50 6 VOORKEURSMODEL 55 7 VERVOLG 61

3

1 INLEIDING Aanleiding

Doel

Aanpak

Leeswijzer

De Landscheidingsdijk is een eeuwenoude historische lijn op het grensvlak van Delfland en Rijnland. Ter hoogte van de wijk Leidschenveen in Den Haag vormt het tevens de grens tussen stad en land. Met de recente realisatie van de Nieuwe Driemanspolder (waterberging, natuur en recreatie) heeft deze stadsrand een nieuwe context gekregen. Dit heeft geleid tot het besef dat de Landscheidingsdijk in plaats van een harde grens ook een schakel en verbinding kan zijn tussen wijk en omgeving. Voor de gemeente Den Haag is dit de aanleiding geweest een verkenning te laten verrichten naar de kansen en mogelijkheden van de Landscheidingsdijk ter hoogte van Leidschenveen. Kansen ten aanzien van het versterken van de natuur, vergroten van de recreatieve mogelijkheden en het beter beleefbaar maken van de bijzondere cultuurhistorie.

Doel van deze verkenning is het in beeld brengen van kansen en mogelijke ontwikkelingsrichtingen voor het gebied. Hiermee wordt beoogd het gesprek met betrokken partijen aan te kunne gaan om te komen tot een definitieve inrichting. Het resultaat is dan ook geen uitgewerkt plan, maar een verkenning van mogelijke bouwstenen en inrichtingsmodellen.

De verkenning is opgesteld in samenspraak met vertegenwoordigers van de gemeente Den Haag, Zoetermeer en Leidschendam en het Hoogheemraadschap Rijnland. Daarnaast zijn ook de bewonersorganisatie BOL en natuurvereniging AVN meegenomen in het traject. De verkenning is verricht door landschapsarchitect Abe Veenstra in samenwerking met ecoloog Sjef Jansen.

Na dit inleidende hoofdstuk start de verkenning met een analyse van de Landscheidingsdijk vanuit verschillende invalshoeken: natuur, recreatie en cultuurhistorie. Deze analyse mondt uit in het benoemen van de belangrijkste kwaliteiten en knelpunten op deze thema’s. Vervolgens worden de belangrijkste kansen en bouwstenen per thema in beeld gebracht. Daarna worden deze samegebracht in een drietal inrichtingsmodellen voor de Landscheidingsdijk en directe omgeving. Op basis van een eerste waardering van deze modellen is een voorkeursmodel samengesteld.

4

VOORSCHOTEN

Ligging Het plangebied voor deze verkenning ligt tussen de wijk Leidschenveen de Nieuwe Driemanspolder. Het bewuste traject van de Landscheidingsdijk ligt opgespannen tussen de snelweg A4 in het noorden en de Zoetermeerse Rijweg en spoorlijn in het zuiden.

A4

De Landscheidingsdijk vormt hier de grens tussen drie gemeentes. Aan de westzijde bevindt zich het grondgebied van de gemeente Den Haag, aan de oostzijde behoren de gronden tot gemeente Leidschendam-Voorburg en deels bij Zoetermeer (zuidelijk deel van de Driemanspolder).

LEIDSCHENDAM

DEN HAAG

Nieuwe Driemanspolder LANDSCHEIDINGSDIJK

ZOETERMEER Leidschenveen

A12

PIJNACKER DELFT 5

LEIDSCHENDAM

Afbakening Het plangebied voor de verkenning Landscheidingsdijk betreft een langgerekte zone langs de wijk Leidschenveen.

en

ol M

Molengang

ng ga

A4

De dijk strekt zich hier over een lengte van in totaal zo’n 2,5 km uit langs de woonwijk.

WILSVEEN

Buytenpark

Er is een onderscheid te maken tussen een noordelijk en zuidelijk traject, van elkaar gescheiden door de Veenweg.

Ve e

nw eg

In het noordelijk deel is de zone compact en ligt de dijk ingeklemd tussen de direct aangrenzende bebouwing in het westen en Kostverlorenweg in het oosten. Dit traject is ca 750 meter lang. NIEUWE DRIEMANSPOLDER

In het zuidelijke deel ligt de dijk in een bredere zone die varieert in breedte van 60 tot 100 meter. Hier ligt de wijk meer op afstand, gescheiden door waterpartijen. Aan de oostzijde bevindt zich hier in het nieuwe waterbergings- en natuurgebied van de Nieuwe Driemanspolder. Dit traject is ca 1750 meter lang en heeft een oppervlakte van bijna 16 ha.

LEIDSCHENVEEN

Zoetermeerse Rijweg

Westerpark

6

Dijk en zone

Landscheidingsdijk

In het kader van deze verkenning worden de begrippen Landscheidingsdijk en Landscheidingszone gebruikt. De Landscheidingsdijk betreft de dijk zelf; het grondlichaam met de bijbehorende taluds. De Landscheidingszone is de bredere strook waar de dijk onderdeel van uit maakt. De Landscheidingszone is het feitelijke plangebied. Deze zone varieert qua breedte en bestaat in de huidige situatie voornamelijk uit grasland, waarbij er plaatselijk ook nog enkele sloten en/of greppels aanwezig zijn.

Landscheidingszone

7

LANDSCHEIDINGSDIJK

LEIDSCHENVEEN

NIEUWE DRIEMANSPOLDER

WILSVEEN

Zicht vanaf Zoetermeerse Rijweg richting noorden 8

LANDSCHEIDINGSDIJK

LEIDSCHENVEEN

Zicht vanuit plangebied op Leidschenveen 9

LANDSCHEIDINGSDIJK NIEUWE DRIEMANSPOLDER

LEIDSCHENVEEN ZOETERMEER WESTERPARK

Zicht vanaf Veenweg richting zuiden 10

2 ANALYSE De analyse wordt ingestoken vanuit een drietal invalshoeken. Daarbij worden steeds tenminste 2 schaalniveaus in beeld gebracht: de regionale context (Den Haag - Zoetermeer) en de locatie zelf (Leidschenveen - Driemanspolder). Elk thema besluit met een duiding van de belangrijkste kwaliteiten en knelpunten.

Cultuurhistorie & landschap Gestart wordt met een duiding van de belangrijkste cultuurhistorische en landschappelijke karakteristieken. Hiertoe is o.a. een historische kaartvergelijking gemaakt en zijn de belangrijkste ruimtelijke karakteristieken van de huidige dijk in beeld gebracht. Natuur Vervolgens komt het thema natuur aan bod. Hierbij wordt de positie van de Landscheidingsdijk in het grotere ecologisch netwerk onderzocht en de een duiding gemaakt van de actuele en potentiële natuurwaarden. Recreatie Tot slot worden de belangrijkste recreatieve structuren en bestemmingen in beeldgebracht en wordt onderzocht welke positie de Landscheidingsdijk daarbinnen inneemt.

CULTUURHISTORIE & LANDSCHAP

NATUUR

RECREATIE

CONTEXT

LOCATIE

11

2.1 LANDSCHAP & HISTORIE De Landscheidingsdijk vormt historisch gezien de scheidslijn tussen de hoogheemraadschappen van Delfland en Rijnland. De dijk wordt als zodanig al genoemd in 1285 en is dus letterlijk eeuwenoud. Waterscheiding Samenhangend met de grens tussen beide Hoogheemraadschappen vormt de dijk ook de waterscheiding

tussen 2 hoofd afwateringsystemen: het systeem van de Oude Rijn in het noorden en het systeem van de Maas in het zuiden.

werd bij het huidige Leidschendam een dam met een overtoom (installatie om schepen over de dam te trekken) aangelegd.

Al in de Romeinse tijd was er sprake van een afwateringsprobleem. Met de aanleg van het Kanaal van Borculo als verbinding tussen Maas en (Oude) Rijn werd de natuurlijke waterscheiding doorsneden. Daarom

De Landscheiding is ingesteld door door Floris V (1285) om verder wateroverlast voor Deflland te voorkomen. Het polderpeil in Rijnland was in die tijd namelijk hoger dan dat van Delfland.

Landscheidingsdijk als waterscheiding tussen Delfland en Rijnland

De landscheiding werd dwars door het landschap heen aangelegd en doorkruiste daarmee bestaande landschappelijke structuren zoals de duinen en strandwallen. Ook werden bestaande waterlopen (zoals de Vliet bij Leidschendam) afgedamd. De Landscheiding kwam in de 15e eeuw regelmatig in gevaar door het massale turfsteken in de tijd.

Hoekwater polderkaart ca 1900

12

Bescherming vanuit de hoogheemraadschappen was nodig, wat zich o.a. uitte in een verbod tot turfsteken binnen 37 meter van de dijk. Om de lijn beter te markeren in het landschap werden grenspalen geplaatst. Sommige van die grenspalen zijn nog aanwezig, zoals bij Leidschendam. Er is onderscheid te maken tussen ‘hoofdpalen’ (aangeduid met romeinse cijfers I t/m VI) en kleinere tussenpalen. De palen zijn in de loop der tijd soms verbagen doro nieuwe exemplaren of verplaatst. Meerder zijn ook verdwenen. Binnen het plangebied staan momenteel geen grenspalen. In een inventarisatie uit 2012 wordt gemeld dat in het uiterste noorden van het

Hoofdpaal IV in Leidschendam

plangebied (tussen snelweg en Oude Middenweg) oorspronkelijk de hoofdpaal met nummer V gestaan moeten hebben. Deze is echter verdwenen. Op de ‘Hoekwater polderkaart’ van omstreeks 1900 is de waterscheiding ook goed te zien in het verschillende kleurgebruik (Delfland blauwgrijs, Rijnland geel). Aanvankelijk was het waterpeil aan de Rijnlandse zijde ongeveer een meter hoger dan Delfland. Tegenwoordig is (mede als gevolg van bodemdaling) de situatie juist omgekeerd en is het waterpeil van Delfland ca 20 cm hoger (boezempeil Delfland – 0.40 m NAP; Rijnland – 0.60 ANP).

Profiel De Landscheidingsdijk is weliswaar een waterkering, maar heeft naar de aard van zijn functie (m.n. waterscheiding) van oudsher een bescheiden maatvoering. De dijk hoefde immers geen hoge waterstanden (zoals langs de rivieren) te kunnen weerstaan. Een archeologisch opgraving uit 1992 heeft inzicht gegeven in de globale opbouw van het dijkje. Daaruit komt naar voren dat de dijk in de loop der eeuwen meerdere malen is opgehoogd, maar qua omvang van oudsher bescheiden is geweest

Bewerking van profieltekening uit artikel “Een instructiekamp in Leidschendam’ van Kees Teszelsky (1992) over de archeologische opgraving van de Landscheidingsdijk bij Leidschendam. 1. Basisveen. Op de plek van de dijk heeft

4. Loopvlak van voor 1720 dat in gebruik

zich door de druk van het gewicht van

was als weg getuige de vele karrespo-

het dijklichaam een kom gevormd in

ren.

het veen. 2. Middeleeuwse ophoging, het eigenlijk dijkje bestaat uit opgebracht veen. 3. Illegale turfput (turfsteken in een dijk was streng verboden), later opgevuld

5. Ophoging bestaande uit schoon duinzand, daterend uit 1720. 6. Paalgat. 7. Verstoorde bouwvoor. 8. Sloot, opgevuld on de jaren ‘60.

met schoon zand..

Locatie verdwenen hoofdpaal V

13

Strijdtoneel De Landscheidingsdijk speelde een belangrijke rol bij het ‘Leids ontzet’. In 1573 belegerden Spaanse troepen de stad Leiden en werden Zoetermeer en Zegwaart onderdeel van hun buitenste verdedigingslinies. Om de strategisch belangrijke stad Leiden te ontzetten besloten de Staten van Holland in juli 1574 om de dijken door te steken. Bedoeling was om water via Maas en Hollandse IJssel naar het noorden te krijgen. Delfland en Schieland liepen als snel onder water, maar eind au-

Beleg en ontzet van Leiden, gravure met rechtsonder in de hoek de aanduiding’ Landschyding’.

gustus stond het water tegen de Landscheidingsdijk. Er werd een vloot vaartuigen bijeengebracht; enerzijds om voedsel het belegerde Leiden te krijgen, anderzijds als varende strijdmacht van geuzen om de Spanjaarden te verdrijven. Bij de Landscheiding werden aanvallen van de Spanjaarden afgeslagen en werd de dijk doorgestoken, zodat Rijnland onder water liep. De oprukkende geuzen vonden echter in de hoger gelegen Voorweg tussen Zoetermeer en Wilsveen een belangrijk obstakel in hun doorvaart. Spanjaarden hadden weg en brug met

schansen versterkt en belemmerden de doorgang. Nadat versterkingen vanuit Delft arriveerde volgde de Slag om Zoetermeer. Uiteindelijk vond een deel van de geuzenvloot op aanwijzen van plaatselijke boeren een doorgang buitenom, oostwaarts van Zoetermeer via het niet bewaakte Zegwaartse Verlaat naar de Zegwaartseweg. Daar werd de landscheiding overgestoken, zodat de vloot verder op kon rukken, de Spanjaarden verdrijven en uiteindelijk in oktober 1574 de stad Leiden ontzetten.

Wandtapijt met de ‘Slag om Zoetermeer’. De geuzenvloot vaart binnen via gaten in de dijk.

14

Ontwikkelingsgeschiedenis Vergelijkende kaartreeks 1815-2020 Stompwijkse weg

Leidschendam

Wilsveen Tedingerbroekpolder

veenplassen

Veenweg

Houtkade

1815

Landscheidingsdijk

De Landscheidingsdijk vormt de scheiding tussen twee werelden: veenplassen aan de Delflandse zijde en het agrarisch open gebied aan de zijde van Rijnland. De Veenweg herkenbaar als hogergelegen ontginningslint.

1900

De veenplassen worden drooggelegd, met als laatste het Tedingerbroek. De rindijk om de polder valt samen met de Landscheidingdijk. Aan weerzijden van de dijk open agarisch gebied.

15

rijksweg uitbreidingen

Vinex-wijk Leidschenveen Forepark spoorlijnen

rijksweg

Ypenbrug

Nootdorp

1960

Verstedelijking in de omgeving gaat gepaard met de aanleg van diverse grootschalige infrastructuur zoal de riskwegen en verschillende spoorlijnen. De Landscheidingsdijk wordt ‘geknipt’ door rijksweg naar Amsterdam.

2010

Grootschalige stedelijke uitbreidingen leiden tot een nieuwe tweedeling: stad versus open polder. Aan de westijde van de dijk onstaat de Vinex wijk Leidschenveen. De Landscheidingsdijk wordt ook aan de zuizijde doornsneden door infrastructuur (Zoetermeerse rijweg en spoor).

16

Dijk tussen 2 werelden De kaartreeks laat zien dat het landschappelijk beeld langs de dijk in de loop der jaren meerdere keren van kleur verschiet. De dijk vormt daarbij telkens de scheidslijn tussen twee (meestal) verschillende werelden. De dijk als grens tussen water en land, tussen stad en land en tot slot tussen stad en natuur. Nieuwe Driemanspolder

water-land > > >

2020

land-land > > >

stad-land > > >

stad-natuur

Opnieuw een transformatie, dit keer aan de oostzijde waar het agrarisch gebied wordt omgevormd tot een groot waterbergings- annex natuurgebied: de Nieuwe Driemanspolder.

17

Landschap context Vlietlanden

Nieuwe Driemanspolder

Buytenpark

Westerpark

Het plangebied bevindt zich in het verstedelijkte landschap van de Zuidvleugel op de grens van stad en Groene Hart. In het (zuid-)westen bevindt zich de stedelijke agglomeratie van de Haagse regio. Ten oosten van de locatie ligt Zoetermeer. Het stedelijk landschap heeft een groene contramal in de vorm van een stelsel grote groen-, natuur- en recreatiegebieden zoals de Delftse Hout, Bieslandse Bos en Balij. Langs de westrand van Zoetermeer sluit deze structuur aan op de parken en groengebieden van het Westerpark en Buytenpark. De groengebieden kenmerken zich door een afwisseling van park, water en bos en hebben een besloten tot half-open karakter Met de realisatie van de Nieuwe Driemanspolder is een nieuw waterrijk groengebied aan deze reeks toegevoegd. Ten noorden en noordwesten hiervan strekt zich het agrarisch open polderlandschap van het Groene Hart uit.

Balij

Bieslandse Bos

Delftse Hout

Groenblauwe Slinger

18

Landschap locatie De Landscheidingsdijk ligt op de grens van stad en landschap. In het westen ligt de Vinexwijk Leidschenveen. Aan de oostzijde is er sprake van een tweedeling. Ten noorden van de lijn Veenweg- Wilsveen ligt het open agrarisch landschap van het Groene Hart, met op de achtergrond de markante molengangdriegang van Stompwijk. Ten zuiden van deze lijn is recent de Nieuwe Driemanspolder gerealiseerd: een gevarieerd waterrijk natuurgebied met een half-open karakter. Het zuidelijk deel van dit gebied is het (toekomstig) meest besloten deel met bosschages en relief. Het sluit daarmee qua karakter aan op de groengebieden langs de westrand van Zoetermeer. Naast de molengang is de Veenweg een historisch belangwekkende lijn door het stedelijk gebied. Het sluit aan bij het historisch lint van Wilsveen aan de oostzijde van de Landscheidingsdijk. In de Nieuwe Driemanspolder is het oorspronkelijke verkavelingspatroon patroon nog herkenbaar in de nieuwe inrichting.

19

Hoogtekaart

eg w e

ks

wij p m

Sto

De Landscheidingsdijk heeft een bescheiden hoogte en breedte ten opzichte van structuren in de omgeving. Er is een duidelijk onderscheid tussen het noordelijke deel (ten noorden van Veenweg) en het zuidelijk deel van de Landscheidingsdijk: het noordelijk deel is breder en hoger.

noordelijk deel Wilsveen

Vo o

Ve e

nw eg

rw eg

zuidelijk deel

Het maaiveld van de wijk Leidschenveen ten westen van de dijk ligt hoger dan het agrarisch land ten oosten. De kruinhoogte van de dijk varieert van -2,5 tot -3,8m NAP tussen de Veenweg en Zoetermeerse Rijweg. De hoogte ten opzichte van maaiveld ligt tussen de 1.0 en 1,5 meter. Met name in het meest zuidelijk deel is het dijkprofiel nogal vervlakt.

20

Profielen De Landscheidingsdijk heeft binnen het plangebied twee duidelijke verschillende gezichten.

Profiel noord

Ten noorden van de Veenweg is de dijk breder en hoger dan ten zuiden van deze weg. Het verschil in profiel is te verklaren uit het feit dat het noordelijk tracé samenvalt met de oude dijk rond de Tedingerpolder. Oorspronkelijk was hier sprake een breed profiel van dijk, weg en boezemwater. Watergang en weg zijn later verdwenen. Voor het noordelijk deel geldt dat de bebouwing van Leidschenveen direct aan de voet van de dijk staat. In het zuidelijk deel ligt er tussen wijk en dijk een bredere parkzone met waterpartijen. Het zuidelijke deel grenst aan de Nieuwe Driemanspolder, het noordelijk deel biedt zicht op het open agrarisch gebied.

Profiel zuid

Het plangebied (de ‘Landscheidingszone’) behelst in het noordelijk deel een smallere strook van ca. 45 meter (tussen wijk en Kostverlorenweg). Het plangebied in het zuidelijk deel is breder: gemiddeld zo’n 90 meter.

21

Historisch kaartbeeld: het noordelijk deel valt samen met de ring-

Noordelijk deel: woningen direct aan voet van de dijk, hogere en

Zuidelijk deel: woningen op afstand van de dijk tussengelegen wa-

dijk rond de polder Tedingerbroek en kent een breed profiel met

bredere dijk.

terpartijen. Dijk bescheiden qua hoogte en onderdeel van een bre-

weg en boezemwatergang. Het zuidelijk deel kenmerkt zich door

dere zone.

een meer bescheiden kadeprofiel.

22

Profiel noord

• • • • • • •

Kruinbreedte: ca. 15m Dijkbreedte: ca. 28m Breedte zone: ca. 45m Kruinhoogte: -1.6m NAP Maaiveld: -3,5m NAP Dijkhoogte: 1,9m Landscheidingszone: ca. 45m

Profiel zuid

• • • • • • •

Kruinbreedte: ca. 2 m Dijkbreedte: ca. 12 m Breedte zone: ca. 90 m Kruinhoogte: -2.8 m NAP Maaiveld: -4,2 m NAP Dijkhoogte: 1,4 m Landscheidingszone: ca. 90m

23

Kwaliteiten & knelpunten landschap & historie

kwaliteiten

Ten aanzien van het thema landschap en cultuurhistorie worden de volgende kwaliteiten en knelpunten gesignaleerd.

• Historische lijn. De Landscheidingsdijk is een eeuwenoude landschappelijke structuur, van groot historisch belang, met een bijzonder verhaal. • Zichtbaarheid. Daar waar de Landscheiding op veel plekken vrijwel onzichtbaar of zelfs verdwenen is, is hij hier over een grote lengte nog aanwezig en (voor de kenner) zichtbaar in het landschap. • Markante historie omgeving. In de directe omgeving, zicht naar vanaf de Landschappelijk liggen verschillende markante historische objecten en structuren, zoals

Molendriegang en zicht op de polder

knelpunten

de molendriegang, het historisch lint van Wilsveen en de Veenweg. • Contrast. De dijk vomt de grens van een scherp landschappelijk contrast, tussen de stad en land, tussen beslotenheid en openheid, met enerzijds de wijk Leidschenveen en anderzijds het open polderlandschap. • Balkon. De dijk zelf vormt door de enigszins verhoogde ligging een uitzichtpunt op het landschap zoals zich dat m.n. in oostelijke richting ontvouwt. Het is daarmee een soort balkon, met een weids panorama op het Groene Hart.

Historische lange lijn

• Beperkte herkenbaarheid. Hoewel een belangwekkende structuurlijn is de dijk als zodanig niet of nauwelijks herkenbaar. Zeker voor het zuidelijk traject geldt dat niet-ingewijden in de welving in het landschap niet direct een historische dijk van importantie herkennen. Het verhaal van de Landscheidngsdijk is naar verwachting ook niet of nauwelijks bekend bij de bewoners van de wijk.

• Vervlakt profiel. Met name voor het zuidelijk traject geldt dat het profiel van de dijk plaatselijk is uitgezakt en op sommige plekken vergraven, waardoor de continuïteit en herkenbaarheid van het profiel zwak is.

• Barrières. De continuïteit van de Landscheidingsdijk wordt onderbroken door grote infrastructurele doorsnijdingen. In het noorden betreft het hier de snelweg A4, in het zuiden de bundel van Zoetermeerse Rijweg en het spoor.

Barrière van weg en spoor

Vervlakt profiel

24

2.2 NATUUR Positionering De Landscheidingsdijk grenst aan en maakt deel uit van een (potentieel) netwerk van natuurgebieden. De positie op de grens van stad en land, maakt dat er hierbij raakvlakken zijn met zowel de stedelijke groenstructuur als de ‘landelijke’ structuur van grote groen- en natuurgebieden in de omgeving. Nieuwe Driemanspolder Met de ontwikkeling van de Nieuwe Driemanspolder is er een omvang-

Plankaart Nieuwe Driemanspolder

rijk nieuw natuurgebied gerealiseerd, direct grenzend aan de Landscheidingsdijk. Het gebied is recent opgeleverd en zal zich in de loop der jaren nog verder ontwikkelen. Nu al is een enorme toename aan (met name) vogels te zien in het gebied. De Nieuwe Driemanspolder is een waterrijk gebied met een afwisseling van nat en bloemrijk grasland, waterriet, bloemrijk rietland, zeggemoeras, strooiselruigte, wilgenstruweel en bossages.

Stedelijke groenstructuur De Landscheidingsdijk is in het gemeentelijk natuurbeleid van Den Haag aangewezen als ecologische verbindingszone. De Landscheidingsdijk kan daarbij deel gaan uitmaken van de ‘Leidschenveenzone’ die bestaat uit een netwerk van voornamelijk grazige delen en waterpartijen, vaak met smalle rietkragen. Binnen de bestaande groenstructuur in de wijk worden kansen gezien voor een verhoging van de soortenrijkdom door aanpas-

singen in beheer. Specifiek voor de Landscheidingsdijk en -zone worden kansen gezien voor een grotere variatie aan biotopen met naast bloem- en faunarijk gras, ook ruigte, struweel en poelen.

Stedelijke Groene Hoofdstructuur (Nota Stadsnatuur)

25

Natuur context Met de realisatie van de Nieuwe Driemanspolder (3MP) is een nieuw robuuste schakel in het netwerk van groen- en natuurgebieden gecreëerd. Het nieuwe gebied sluit in zuidelijke richting aan op de groengebieden van Balij en Bieslandse Bos richting Delft en de Groenblauwe Slinger ten oosten van Pijnacker. Naar het noordwesten toe liggen er kansen voor het verder ontwikkelen van een robuuste verbindingen richting Vlietlanden, het Groene Hart en de Duivenvoorde corridor richting duinen. Dit sluit aan bij de ambities in het kader van het Nationaal Park Hollandse Duinen

26

Natuur locatie Direct grenzend aan de Landscheidingszone is als onderdeel van het project Nieuwe Driemanspolder een brede watergang gecreëerd met eilandjes daarin. Ook langs het noordelijke traject, aan de oostzijde van de Kostverlorenweg is een zone ingericht voor natuur, met water en bloemrijke graslanden. In de vroegere plannen voor de Driemanspolder is deze strook langs de gehele Landscheidiingszone gemarkeerd als ecologische verbindingszone. Ondanks eerdere plannen hiertoe zijn er in het verlengde van deze zone (nog) geen verbindingen (faunapasages) gecreëerd in noordelijke en zuidelijke richting. In de wijk Leidschenveen is de stedelijke groenstructuur met name gekoppeld aan het uitgebreide stelsel van watergangen met dikwijls (smalle) rietkragen. Langs de Zoetermeerse Rijweg is verder sprake van een wat bredere groenzone in de vorm van grondlichamen met gras en enkele boomgroepen.

27

Waardering van de huidige natuurwaarden Op basis van eigen waarnemingen (terreinbezoek 29 oktober ‘20), aangevuld met informatie van waarneming.nl is een eerste indruk verkregen van de huidige natuurwaarden van het gebied. Flora De aanwezige vegetatie op en langs de Landscheidingsdijk heeft een jong en verstoord karakter. Dat is verrassend gezien de zeer lange historie van de dijk. Tijdens een veldbezoek werd een soortenarme grasmat aangetroffen met een groot aandeel aan verstoringsindicatoren als akkerdistel, kweekgras, brandnetel, zilverschoon en dergelijke. De foto’s van het veldbezoek eind oktober zijn op of naast de dijk genomen en

Soortenarm grasland

laten dat ook zien. Deze vegetatie wijst op storing als gevolg van bijv. sterk geroerde grond, bemesting, veranderd beheer, of onregelmatig beheer. Nu vond het veldbezoek op een ongeschikt moment plaats, waardoor zeer veel soorten worden gemist, maar geeft wel een voldoende beeld van de mate van verstoring. Foto’s van het voorjaar laten zien dat sommige delen van de dijk wat meer bloemrijk zijn, maar zeker niet soortenrijk. De voet van de dijk kan aan beide zijden zeer nat zijn (foto).

niet erg bevorderlijk is voor de ontwikkeling van een soortenrijke vegetatie. Fauna Voor een korte kenschets van de actuele faunawaarden is waarneming. nl geraadpleegd, aangevuld met eigen indrukken ter plaatse.

Het substraat van de dijk bestaat, bij bekijken van een aantal molshopen, voornamelijk uit klei met hier en daar vrij veel humusrijke grond. Plaatselijk laten de ganzen vrij veel uitwerpselen achter, hetgeen ook

Vogels De omgeving van de dijk heeft recent een enorme ecologische boost gekregen door oplevering van het nat-drasse biotoop van de Nieuwe Driemanspolder. Een eenvormig agrarisch gebied is daartoe omgevormd tot een nat bergingsgebied. Het aantal water-, moeras- en ruigteminnende vogels is daarom in de omgeving het afgelopen jaar enorm toegenomen. Dat kan ook worden opgemaakt uit waarne-

Verstoorde grond

Overzicht Landscheidingszone

ming.nl, waarbij wel al heel lang vogels van extensief gebuikte agrarische landschappen aanwezig zijn als veldleeuwerik, patrijs, gele kwikstaart, kievit, scholekster, torenvalk, grauwe gans, blauwe kiekendief (winter), en ook wel soorten van watergangen als tafeleend en ijsvogel, maar die van uitgestrekte natte milieus ontbreken. Overigens zijn ook nu nog steeds de meeste van die genoemde soorten van graslanden en akkers aanwezig, maar nu dus met een hele reeks nieuwe soorten aangevuld zoals blijkt uit de lijst uit waarneming.nl van het laatste jaar: bij slikkige oevers: kluut, kleine plevier, oeverloper, lepelaar, ooievaar. Bij of in het water: aalscholver, grote canadese gans, visdief, smient. In of boven ruigtes: bruine en blauwe kiekendief, havik, buizerd, sperwer, patrijs, putter, velduil, ta-

puit, paapje. Deze soorten kunnen in principe ook allemaal in de buurt van de Landscheidingsdijk worden gezien. Zo vlogen bij ons korte veldbezoek een heel groepje patrijzen van de dijk op. Op de dijk zelf worden verder weinig soorten aangetroffen. Wel foerageren er ganzen, met name de canadese ganzen en zien we de graslandsoorten en roofvogels die hierboven genoemd zijn. Overige Verder wordt er van de fauna vooral vlinders, libellen, bijen en zweefvliegen gemeld, waarvan de behangersbij, grote narcisvlieg en vuurlibel de minst algemene zijn.

Ganzen

28

Kansen voor de dijk als ecologische verbindingszone De ecologische opgave van de Landscheidingsdijk kan het best aansluiten bij de verbindingszones uit Leidschenveen die bestaan uit de volgende natuurdoeltypen: • Soortenrijke glanshaverbermen met bijvoorbeeld veldzuring, scherpe boterbloem en grote vossenstaart (natuurdoeltype 3.39); • Vochtige graslanden met dotterbloem en echte koekoeksbloem (natuurdoeltype 3.32) • Struwelen met mantel en zoombegroeiing: gewone vlier, boswilg en sleedoorn met een ondergroei van bijvoorbeeld kraailook, fijne kervel en look-zonder-look (natuurdoeltype 3.53); • Ruigte met harig wilgenroosjes, smeerwortel, rietgras en fluitenkruid (natuurdoeltype 3.25); • Draszones met melkeppe en gele lis (natuurdoeltype 3.24); • Rietoevers met lisdodde, rietgras en grote zeggen (natuurdoeltype 3.24); • Wilgenbroekstruwelen met schietwilg en gewone es (natuurdoeltype 3.55). • Poelen met kranswieren, kleine fonteinkruiden en waterranonkels (natuurdoeltype 3.14); • Netwerk van sloten, met smalbladige fonteinkruiden en drijvende waterplanten zoals kikkerbeet en gele plomp (natuurdoeltype 3.15);

Waarbij hierboven de volgorde is aangegeven van kansrijkdom gegeven de oever-dijk-vochtige strook situatie. De verbindingszones in Leidschenveen zijn specifiek bedoeld voor de volgende soorten: rosse woelmuis, watervleermuis, rugstreeppad, bittervoorn, kleine modderkruiper, bunzing, ringslang, waterspitsmuis en glassnijder. Aan deze verbindingszones wordt nu de Landscheidingsdijk toegevoegd. Dat betekent er voldoende ruimte is ontstaan om een groot aantal van de genoemde natuurdoeltypen te realiseren, en waarschijnlijk ook wel de genoemde doelsoorten, omdat het soorten zijn van water, moeraszones, grasland, ruigte, struweel en bomenrijen. Kijken we naar de vuistregels voor een ecologische verbinding dan valt op dat er voldoende oppervlakte is om in potentie klasse 3, 4, 5 en 6 verbindingen te maken voor alle zeven biotopen (groene hokjes), waar nu alleen voor water hooguit een klasse 2 wordt gehaald (blauw vakje) en voor de rest niets, omdat de natuurkwaliteit van de landscheidingsdijk thans laag wordt ingeschat.

Potentie ecologische verbinding Landscheidingsdijk volgens het Haagse vuistregel-model. Inschatting huidige situatie

29

De ecologische aansluiting, wildpassages Het creëren van een ecologische verbinding is pas zinvol als het onderdeel maakt van een ecologisch netwerk. Daartoe moeten de aansluitingen met natuurgebieden en andere verbindende elementen op orde zijn. Dan kan het best gechecked worden aan de hand van de aanwezige barrières voor de beoogde doelsoorten: ringslang, waterspitsmuis, glassnijder, watervleermuis, rosse woelmuis, rugstreeppad en bunzing. Het zijn allen soorten die in meerdere biotopen voorkomen, maar waarvoor de huidige infrastructurele barrières onoverkomelijk zijn. Daarom zijn er 4 typen wildpassages nodig die de verschillende (groepen van) doelsoorten bedienen:

Leidschenveen

• Strikte wateraansluiting: bittervoorn, kleine modderkruiper, ringslang, waterspitsmuis, watervleermuis, rugstreeppad • Doorgaande oeverbegroeiing: ringslang, waterspitsmuis, glas-snijder, watervleermuis, rugstreeppad, bunzing • Doorgaande gras-/ruigteverbinding: bunzing, ringslang • Doorgaand struweel en bos: rosse woelmuis, bunzing Merk op dat deze typen passages vaak wel weer gecombineerd kunnen worden uitgevoerd Daarnaast wordt er bij ontwerp van aansluitingen in de omgeving rekening gehouden met vleermuizen, vossen, andere marterachtigen, reeën en insecten.

Landscheidingsdijk Nieuwe Driemanspolder

Mogelijke logische locaties voor realisatie biotopen conform het Haagse vuistregel-model, binnen de Landscheidingszone.

golfbaan

Indicatie mogelijke locatie faunaverbinding in zuidelijke richting.

30

Kwaliteiten & knelpunten natuur Ten aanzien van het thema natuur worden de volgende kwaliteiten en knelpunten gesignaleerd.

kwaliteiten

• Natuurimpuls Driemanspolder. De ontwikkeling van de Driemanspolder betekent een enorme boost voor de flora en fauna in dit gebied. Hiermee is een natuurgebied van formaat met een grote variatie aan (vooral natte) biotopen gerealiseerd direct grenzend aan de Landscheidindsijk. • Groen netwerk. Het gebied maakt deel uit van een groter regionaal netwerk van groen- en natuurgebieden, zoals dat de contramal vormt van het stedelijk gebied tussen Den Haag, Zoetermeer en Delft.

Nieuw waterrijk gebied

knelpunten

• Groenstructuur Leidschenveen. Tegelijkertijd maakt de Landscheidingsdijk en de aangrenzende waterpartijen deel uit van de groenstructuur van Leidschenveen en draagt het bij aan de realisatie van een netwerk aan ecologische verbindingen binnen het stedelijk gebied • Rust. In de huidige situatie is het gebied ontoegankelijk, waardoor er weinig verstoring optreedt van bijvoorbeeld de aanwezige vogels.

• Lage botanische kwaliteit. Op de Landscheidingsdijk en in de zone er omheen is de vegetatiestructuur verstoord, met o.a. veel akkerdistel en brandnetel. Er is dan ook sprake van een lage botanische kwaliteit.

• Barrièrewerking. De grote infrastructuurbundels in zowel het noorden als zuiden van het gebied beperken de invulling van een fysieke ecologische verbinding in het verlengde van de Landscheidingsdijk.

• Verrijkt substraat. Ondanks de ouderdom van de dijk, is de bodem sterk verstoord en verrijkt. Agrarische bodemactiviteiten en begrazing door vee en ganzen zijn hiervan waarschijnlijk de oorzaak.

• Huisdieren. De nabijheid van een grote woonwijk als Leidschenveen betekent dat het gebied ook gebruikt wordt voor het uitlaten van honden en dat katten door het gebied struinen. Dit kan leiden tot verstoring voor m.n. vogels en kleine zoogdieren.

Lage botanische kwaliteit

Huisdieren

31

2.3 RECREATIE De Landscheidingsdijk is in de huidige situatie niet toegankelijk. Alleen in het noordelijk deel zijn er overgangen over de dijk gemaakt voor wandelaars. Verder is er recent in het zuidelijk deel een doorsteek en bruggetje richting Nieuwe Driemanspolder gerealiseerd. Met de Nieuwe Driemanspolder is er niet alleen een waterbergings- en natuurgebied gemaakt, maar ook een recreatiegebied van formaat, met tal van nieuwe routes voor wandelaars, fietsers en ruiters. Daarnaast zijn er specifieke voorzieningen voor spelen, vogeloberservatie, kanova-

Nieuwe fietsbrug over weg en spoor

ren, kamperen en ook een horecagelegenheid. Langs de randen zijn parkeervoorzieningen gemaakt, waardoor het gebied ook voor bezoekers van buiten is ontsloten. De routes langs en door de Nieuwe Driemanspolder sluiten aan bij doorgaande structuren in de omgeving. Zo is er een royale verbinding voor fietsers en wandelaars gerealiseerd over de Zoetermeerse rijweg en het spoor richting het Westerpark. Via deze route zijn ook de groengebieden van Balij, Bieslandse Bos en Delftse Hout te bereiken.

Nieuwe uitloopgebied

Voor de wijk Leidschenveen betekent de Nieuwe Driemanspolder een groot nieuw uitloop gebied dat is te bereiken via de nieuwe verbinding bij de Houtkade in het zuiden en via de Veenweg meer naar het noorden. Binnen de wijk zelf zijn de recreatieve voorzieningen beperkt tot een stelsel van wandel- en fietspaden en enkele sport- en speelplekken, met nam gekoppeld aan de groene strook langs de Zoetermeerse rijweg (het ‘akoestisch landschap’).

de waterpartijen. Aan de zijde van de wijk is langs dit een water een afwisseling van woonbebouwing in verschillende hoogtes en tussengelegen parkachtige delen met enkele vlonders in het water. In het noordelijk deel ligt de dijk ingeklemd tussen de direct aangrenzende bebouwing en de Kostverlortenweg. Een informeel wandelpad loopt aan de wegzijde onderlangs de dijk

De Landscheidingszone ligt in het zuidelijk deel ingesloten tussen bre-

Park-oevers wijkzijde zuidelijk deel

Wandelpad onderlangs dijk noord-deel

32

Recreatie locatie Met de realisatie van de Nieuwe Driemanspolder is er een groot recreatief aantrekkelijk gebied bijgekomen in aanvulling op de reeds bestaande groen- en recreatiegebieden in de omgeving, zoals het Westerpark, de Balij en het Buytenpark. Ook is er een aantal doorgaande recreatieve routes gerealiseerd waardoor deze gebieden onderling ook verbonden en bereikbaar zijn. Parallel aan de Landscheidingsdijk loopt er hiermee al een doorgaande recreatieve (fiets-)route die in het noorden aansluit op routes naar Leidschendam, Vlietlanden en Stompwijk en in het zuiden richting Westerpark en Balij via de nieuwe fietsbrug. Daarnaast is er in het verlengde van de Houtkade een fietsonderdoorgang in zuidelijke richting naar de Roeleveense weg. Voor het fietsroutenetwerk lijkt de Landscheidingsdijk daarmee geen evidente toegevoegde waarde te hebben.

33

Recreatie locatie Binnen de Nieuwe Driemanspolder is een uitgebreid routenetwerk gecreëerd voor zowel fietsers, wandelaars als ruiters. Vanuit Leidschenveen is de Driemanspolder bereikbaar via de Veenweg en via een nieuwe doorsteek bij de Houtkade. In het noordelijk deel zijn er meerder voetgangersopgangen in de vorm van trappen vanuit de wijk over de dijk, aansluitend bij een wandelroute onderlangs. De dijk(kruin) zelf is niet toegankelijk. Aan de overzijde van de Kostverloren weg loopt een gebundeld voet-, fiets en ruiterpad. Vanuit de wijk is dit alleen via de Veenweg of in het uiterste noorden (bij de A4) te bereiken: de Kostverlorenweg is hiertoe een barrière. Het zuidelijk deel van de Landscheiningszone is geheel ontoegankelijk, met uitzondering van de doorsteek bij de Houtkade. Tussen deze doorsteek en de Veenweg loopt er in de Driemanspolder parallel aan de Landscheidinsgdijk een fiets-, wandel en ruiterroute. Voor wandelaars liggen er aansluitingsmogelijkheden bij de routes door het ‘akoestisch landschap’ langs de Zoetermeerse Rijweg.

34

Uitbreidingsmogelijkheden van de recreatieve routestructuren Huidige mogelijkheden

Route over dijk

Zuidelijke toegang

Extra verbinding met de wijk

Verbinding met Driemanspolder

In de huidige situatie is er een ommetje vanuit de wijk door de Driemanspolder te maken door gebruik te maken van de toegangen bij de Houtkade en de Veenweg. Een ommetje waarbij men alleen langs de rand van Driemanspolder loopt bedraagt zo’n 3,7 km (ca. 45min); een groter rondje door de verschillende delen is al snel zo’n 7 kilometer (ca. 1u30min).

Wanneer de Landscheidingsdijk toegankelijk wordt gemaakt ontstaan meerdere mogelijkheden voor ommetjes. Een rondje over de dijk, tussen Houtkade en Veenweg bedraagt bijvoorbeeld zo’n 3,3 km (ca. 40min).

Wanneer er extra toegangen worden gecreëerd zijn er meerdere lussen en keuzes mogelijk. Een extra aansluitingspunt aan de zuidzijde maakt bijvoorbeeld een ‘rondje Leidschenveen’ mogelijk via de groenzone langs de Zoetermeerse Rijweg, Veenweg en de dijk: 4,4 km (ca. 1 uur).

Een extra aansluiting vanuit de wijk, bijvoorbeeld halverwege Houtkade en Veenweg, maakt meerdere kleinere ommetjes van zo’n 25 minuten mogelijk (2 km).

Door ook een aansluiting richting Driemanspolder te maken ontstaan nog meer mogelijkheden. Bijvoorbeeld een gevarieerd ‘Rondje Driemanspolder’ van zo’n 4,5 km (ca. 1 uur).

Rondje Driemanspolder

Route over de dijk

Rondje Leidschenveen

Met extra verbinding naar de wijk, bv:

Met verbinding naar Driemanspolder, bv:

klein: 3,7 km - ca 45m

3,3 km - ca 40min

4,4 km - ca 1 uur

twee lussen van ca 2 km - ca 25min

rondje van 4,5 km - ca 1 uur

groot: 7,0 km - ca 1u30min

35

Privacy versus toegankelijkheid dijk Het toegankelijk maken van de Landscheidingsdijk kan gevolgen hebben voor het gevoel van privacy van bewoners van de direct aangrenzende woningen. Om een gevoel te krijgen bij de mogelijke effecten zijn de afstanden van de woningen tot aan de kruin van de dijk in beeld gebracht. De woningen langs het noordelijk traject van de Landscheidingsdijk liggen pal aan de voet van de dijk. De afstand tussen kruin en gevel bedraagt zo’n 12 tot 15 meter. Vanaf de kruin van de dijk is daarmee direct inkijk in de woningen te verwachten. Voor deze woningen is het daarmee evident dat privacy het geding komt bij een wandelpad boven op de dijk. In het zuidelijk traject is de situatie anders. Daar liggen de woningen op grotere afstand van de dijk en is de kruinhoogte ook lager dan in het noordelijke traject. De afstand tot de woningen varieert van zo’n 75 tot 40 meter, met in een enkel geval zo’n 35 meter. De bebouwing met de kortste afstand tot de kruin is in veel gevallen een appartementencomplex. In de meeste gevallen zijn het voor- en zijgevels die gericht zijn op de dijk.

Noordelijk deel.

Zuidelijk deel.

Afstand van de kruin van de dijk tot aan

Afstand van de kruin van de dijk tot aan de gevel varieert tussen de ca 75 en 35 meter meter. Op de meeste plekken is de afstand

de gevel varieert tussen de 12 en 15 meter.,

meer dan 40 meter. Appartementen-complexen zijn aangeven met ster.

in het meest noordelijk deel tot 20 meter.

Ook op andere plekken in Leidschenveen is er sprake van een recreatieve route die grenst aan appartementen of zij-/achtertuinen. In veel gevallen gaat het hier om afstanden tussen de 20 en 30 meter.

36

Kwaliteiten & knelpunten recreatie Ten aanzien van het thema recreatie worden de volgende kwaliteiten en knelpunten gesignaleerd.

kwaliteiten

• Uitloopgebied van formaat. Met de realisatie van de Nieuwe Driemanspolder is er een groot en aantrekkkelijk uitloopgebied voor de wijk Leidschenveen bijgekomen. • Uitgebreid routenetwerk. Hiermee is ook een uitgebreid routenetwerk gerealiseerd om te wandelen, fietsen, paardrijden, (varen) in de directe omgeving. • Grote groengebieden. De Driemanspolder is een nieuwe schakel in een reeks onderling verbonden groen- en recreatiegebieden die zich uitstrekt langs de rand

Uitloopgebied Nieuwe Driemanspolder

knelpunten

van Zoetermeer (Buytenpark, Westerpark) en verder richting Delft (Balij, Bieslandse Bos). Hiermee is er een breed scala aan recreatieve activiteiten in de omgeving te ontplooien.

• Voorzieningen. Binnen de wijk Leidschenveen zijn de recreatieve voorzieningen beperkt; in de groenzone langs de Zoetermeerse rijweg zijn enkel sport- en speelplekken gerealiseerd. • Uitgangen. Er is maar een beperkt aantal recreatieve ‘uitgangen’ of toegangen tot de Nieuwe Driemanspolder: via de Veenweg en via het nieuwe pad en bruggetje bij de Houtkade. • Ontoegankelijk. De Landscheidingsdijk zelf is in de huidige situatie in agrarisch gebruik en ontoegankelijk. Daarmee is het

thans eerder een barrière dan verbinding tussen wijk en Driemanspolder. • Kostverlorenweg. De Kostverlorenweg vormt een barrière vanuit de wijk gezien om het achtergelegen agrarisch gebied, met de wandelroute naar de molendriegang te bereiken. • Privacy. Een eventueel recreatief gebruik van de dijk kan op gespannen voet staan met de privacy van aanwonenden. Met name langs het noordelijk deel liggen de woningen dicht op de dijk; in het zuidelijk deel zijn de afstanden groter.

Ontoegankelijke dijk

37

3 KANSEN & KWESTIES 3.1 Kansen Op basis van de analyse en gesignaleerde kwaliteiten en knelpunten zijn kansen en ambities ten aanzien van de ontwikkeling van de Landscheidingsdijk te benoemen.

CULTUURHISTORIE Beter herkenbaar en beleefbaar maken van de Landscheidingsdijk als historische lijn. De Landscheidingsdijk is een historisch belangwekkende lijn waarvan het bijzonder is dat die in dit gebied nog vrijwel intact is terug te vinden. Er ligt een belangrijke kans in het beter beleefbaar en herkenbaar maken van deze dijk, waarmee het ook een kapstok kan vormen om de bijzondere verhalen rond deze lijn voor het voetlicht te brengen. LANDSCHAP Behoud en versterking van het landschappelijk contrast tussen stad en open polderlandschap, beleefbaar vanaf de dijk. Landschappelijk gezien valt de dijk samen met een bijzonder waardevol contrast tussen de stad en de beslotenheid daarvan enerzijds en het open polderlandschap anderzijds. Juist hier, in de dichtbevolkte en sterk verstedelijkte regio van Zuidvleugel, is het kunnen beleven van een weids panorama, met daarin bijzondere historische (molengang,

Wilsveen) en eigentijdse objecten (Snowworld) van te koesteren waarde. NATUUR Versterken van de natuurwaarden binnen de Landscheidingszone en het ontwikkelen van een ecologische verbindingszone in de lengterichting van de Landscheidingsdijk. De huidige natuurwaarden van de Landscheidingsdijk en -zone zijn beperkt. Er ligt dan ook een belangrijke kans deze waarden te vergroten, waarbij het onderscheidend vermogen van dit gebied de inzet zou moeten zijn. Dus bij voorkeur niet ‘meer van hetzelfde’ wat al in grote getale in de directe omgeving wordt bediend. Kansrijk en passend voor de Landscheidingsdijk zijn dan met name de ontwikkeling van soortenrijke graslanden. De dijk en bijbehorende zone heeft daarnaast de potentie zich te ontwikkelen tot een ecologische verbindingszone waarbij aanvullende biotopen en ook faunavoorzieningen aan de orde komen.

RECREATIE Het benutten van de Landscheidingsdijk en -zone als recreatief uitloopgebied voor Leidschenveen, in aanvulling op het bestaande aanbod. Het ontwikkelen van de Landscheidingsdijk biedt kansen om ook in recreatieve zin belangrijke meerwaarde te generen, met name voor bewoners van de wijk Leidschenveen. Door het toegankelijk en ‘bruikbaar’ maken van het gebied en het in functionele zin te verbinden met wijk en Nieuwe Driemanspolder worden de recreatieve gebruiksmogelijkheden strek vergroot. Ook hier is het onderscheidend vermogen van belang. Meerwaarde wordt vooral gecreëerd door het realiseren van recreatieve voorzieningen en mogelijkheden tot gebruik die niet al in de directe omgeving (zoals in de wijk zelf en in de Driemanspolder) voorhanden zijn, maar juist inspelen op de specifieke eigenheid van dit gebied.

38

3.2 Kwesties De genoemde kansen en ambities kunnen onderling op gespannen voet staan met elkaar. Dat leidt tot een aantal kwesties die bij de uiteindelijke keuze voor de verdere ontwikkeling van het gebied geadresseerd zullen moeten worden.

RECREATIE VS NATUUR Het (gewenste) recreatief gebruik kan op gespannen voet staan met de (beoogde) natuurkwaliteiten. Zo is er kans op verstoring door een (te) intensief recreatief gebruik en kunnen bijvoorbeeld ook (loslopende) honden tot problemen leiden. Hiervoor kan het nodig zijn keuzes te maken en bijvoorbeeld een zonering te hanteren. NATUUR VS LANDSCHAP De ambities ten aanzien van natuur kunnen (deels) conflicteren met de wens tot behoud van de landschappelijke kwaliteit. Zo kan opgaande begroeiing (bos, struweel) gewenst zijn voor het realiseren van een ecologische verbinding, maar een aantasting betekenen van het (zicht op) het open polderlandschap.

NATUUR VS CULTUURHISTORIE Een vergelijkbare kwestie speelt tussen natuur en cultuurhistorie. Daar waar vanuit natuur een variatie aan structuurrijke beplantingstypen (ruigte, struweel, poel etc.) wenselijk is, kan dat ook leiden tot een minder goede herkenbaarheid van het historisch dijkprofiel. De dijk is nl. bescheiden qua hoogte en profiel en kan al snel ‘ondersneeuwen’ onder een te ruige vegetatie.

RECREATIE VS WONEN Tot slot is er een kwestie gesignaleerd die verband houdt met de mogelijke aantasting van de privacy van bewoners die direct grenzen aan de Landscheidingsdijk. Hiervan kan sprake zijn wanneer eventuele nieuwe wandelroutes of gebruiksplekken te dichtbij bestaande woningen worden gesitueerd.

RECREATIE VS RECREATIE Ook binnen de zelfde invalshoek kunnen er kwesties spelen. Zo gaan niet alle vormen van recreatie evengoed samen. Met name sportieve activiteiten zoals moutainbiken en paardrijden kunnen ‘botsen’ met meer extensieve, rustige vormen van recreatie. Ook hier zijn keuzes en/of zonering van belang.

39

4 BOUWSTENEN Om invulling te geven aan de kansen en ambities zoals in het voorgaande hoofdstuk benoemd zijn verschillende bouwstenen denkbaar. In dit hoofdstuk worden deze per invalshoek verkend en in kaart gebracht.

gelijk locaties en type van verbindingen met de wijk. De kaartbeelden in dit hoofdstuk moeten dus ook niet als plan gelezen worden, maar als nadere duiding van de mogelijke ruimtelijke weerslag van de bouwstenen.

Het gaat hier om een inventarisatie van mogelijke en kansrijke bouwstenen. Het kaartbeeld daarbij dient ter illustratie waar de bouwstenen in het gebied zouden kunnen landen. Daarbij worden soms meerdere bouwstenen tegelijk in beeld gebracht waartussen een keuze aan de orde is; zoals bijvoorbeeld bij mo-

Voor het kaartbeeld wordt steeds onderstaande uitsnede gebruikt, waarbij wordt ingezoomd op het zuidelijke deel van de Landscheidingsdijk, omdat daar de focus ligt m.b.t. de gesignaleerde kansen.

HUIDIGE SITUATIE

Nieuwe Driemanspolder

Ls-dijk noord

Ls-dijk zuid

Leidschenveen

40

BOUWSTENEN CULTUURHISTORIE

Bouwstenen

Landschap & Cultuurhistorie

Beter herkenbaar en beleefbaar maken van de Landscheidingsdijk als historische lijn. Behoud en versterking van het landschappelijk contrast tussen stad en open polderlandschap, beleefbaar vanaf de dijk. • Profiel. Herkenbaar maken van het historisch dijkprofiel: herprofileren, herstellen. • Respectzone. Open zone langs de dijk om herkenbaarheid en zichtbaarheid te garanderen. • Zicht. Vrijwaren van het zicht op het open polderlandschap. • Informatie. Informatievoorziening over de historie / het verhaal van de dijk. • Belevingspunt. Verbeelding van de historie en/of de betekenis van de dijk bijvoorbeeld door middel van (toegepaste) kunstuitingen.

41

Bouwstenen Cultuurhistorie zicht zicht zicht

belevingspunt belevingspunt beleving continuiteit dijk

beleving continuiteit dijk

historisch verkavelingspatroon

open ‘respectzone’ langs de dijk

herprofileren dijk

42

Referenties bouwstenen

Landschap & Cultuurhistorie

Verbeelding profiel dijk (coupure Grebebdijk A12)

Route en informatie (Purmerend)

Kunst: verhalen over het landschap (Culemborg)

Herkenbaar maken profiel i.c.m. toegang.

Monnik in de Onlanden (Dr.)

Luisterkeien (Liberation Route)

Openlucht maquette historisch landschap (Helsingor, Denemarken)

43

BOUWSTENEN NATUUR

Bouwstenen Natuur Versterken van de natuurwaarden binnen de Landscheidingszone en het ontwikkelen van een ecologische verbindingszone langs de Landscheidingdijk. Bouwstenen conform de ‘Haagse vuistregels’: • Soortenrijk gras. Ontwikkelen van bloem- en faunarijk grasland op en langs de dijk (verschralen bovenlaag) . • Oeverzone. Ontwikkelen / versterken van natuurvriendelijke oeverzones langs waterpartijen Leidschenveen en Driemanspolder. • Ruigte & zoom. Ontwikkelen ruigte & zoomvegetatie. • Poel. Ontwikkelen poelen met oevervegetatie. • Struweel. Plaatselijk ontwikkelen struweel. • Bos. Plaatselijk ontwikkelen bosschages.

44

verbindingszone driemanspolder

Bouwstenen Natuur

continuïteit verbindingszone ?

eiland en oeverzone

creëren fysieke verbinding

verbindingszone leidschenveen

versterken oeverzones

poel

ruigte & zoom bos

bloem- en faunarijk grasland

struweel 45

Referenties bouwstenen Natuur

Bloemrijk grasland

Oeverzones

Ruigte

Struweel

Poelen

Bos

46

BOUWSTENEN RECREATIE

Bouwstenen Recreatie Het benutten van de Landscheidingsdijk en -zone als recreatief uitloopgebied voor Leidschenveen, in aanvulling op het bestaande aanbod. • Dijkroute. Wandelroute over de dijk. • Struinroutes. Aanvullende wandelroutes door het gebied. • Verbinding wijk. Verbinding met de woonwijk: brug(-gen) en/of vlonders. • Verbinding 3MP. Verbinding met de Driemanspolder: brug(-gen) en/of vlonders. • Rustplekken. Uitzicht- en verblijfsplekken. • Natuurpad. Educatieve wandelroute met informatie bij markante plekken. • Sportroutes. Bootcamp-parcours (incl. sportaanleidingen van natuurlijke materialen), mountainbike-route en / of ruiterroute • Voorzieningen aan het water. Vis- en kanosteigers. • Speelplekken. Natuurlijk spelen, spelaanleidingen van natuurlijk materialen.

47

mogelijke verbindingen met Driemanspolder

Bouwstenen Recreatie

P

mogelijke verbindingen met Leidschenveen (keuze maken)

verbinding wandelaars vanuit Leidschenveen ?

!

! wandelpad steiger brug

vlonder

dam

diverse routes

uitzicht / verblijfsplek

sport/spel aanleiding

48

Referenties bouwstenen Recreatie

Bijzondere zitplek met een verhaal (Waterlinie-bank)

Zaligebrug, Nijmegen

Uitzichtplek Drentse Aa

Vlonderpad

Uitzichtplek Midden Delfland

Struinpad

Sport- en speelaanleidingen van natuurlijke materialen

49

5 MODELLEN Om te komen tot mogelijke ontwikkelings- en inrichtingsvoorstellen voor de Landscheidingsdijk is het zaak bouwstenen met elkaar te combineren tot integrale modellen. Daarbij is gekeken naar kansrijke combinaties: welke (sectorale) bouwstenen kunnen elkaar versterken en dragen gezamenlijk bij aan het realiseren van de beoogde ambities? Een andere factor die van belang lijkt is het grondwerk dat voor bepaalde bouwstenen noodzakelijk is. Enerzijds omdat hiermee de essentiële randvoorwaarden worden gecreëerd voor een verdere kwalitatieve ontwikkeling van het gebied, maar anderzijds ook omdat dit naar verwachting de belangrijkste kostenpost zal zijn voor de inrichting. Aangezien er op dit moment nog geen beeld is van zowel de kosten als mogelijke financiering, lijkt het verstandig een flexibele strategie te hanteren waarbij fasering en doorgroeimogelijkheden centraal staan.

Op basis van bovenstaande afwegingen zijn drie integrale modellen of denkrichtingen uitgewerkt. De modellen zijn ook te zien als stappen die achtereenvolgens gezet zouden kunnen worden, waarbij dus met het volgende model extra bouwstenen worden toegevoegd. De modellen zijn schematisch weergegeven. Op basis van een waardering van de modellen wordt in het volgende hoofdstuk het voorkeursmodel verder uitgewerkt en in kaart gebracht.

HUIDIGE SITUATIE

50

1

Model 1 - basis Huidige situatie als uitgangspunt

WANDELROUTE OVER DIJK VERSCHRALINGSBEHEER

Dit model is te zien als een ‘basismodel’, waarbij geen substantiële inrichtingsmaatregelen worden getroffen. De bestaande situatie vormt het uitgangspunt. Ontwikkeling vindt vooral plaats door aanpassingen in beheer. • Recreatie. De dijk wordt opengesteld, waarbij een struinroute over de dijk ontstaat. Er worden verder geen voorzieningen gerealiseerd. • Cultuurhistorie. De dijk wordt enigszins beter beleefbaar gemaakt door de toegankelijkheid. Op enkele plekken wordt tekst en uitleg gegeven over de historie d.m.v. infomatiepanelen. De zone direct rond de dijk houdt een open karakter. • Natuur. Er wordt een verschralingsbeheer van maaien en afvoeren toegepast om de natuurwaarden te versterken. Akkerdistels en brandnetel worden actief bestreden.

*

INFORMATIEVOORZIENING

1+

Optioneel: plaatselijk (buiten respectzone) laten ontwikkelen struweel en bosschages t.b.v. natuur. 51

2

VERBINDING NAAR DE WIJK

Model 2 - dijk Versterken van de dijk en de directe omgeving

WANDELROUTE OVER DIJK STRUINPADEN ONDERLANGS

In dit model wordt ingezet op versterking van de dijk en de direct aangrenzend zone. Hiertoe vindt grondwerk plaats waarbij de dijk opnieuw wordt geprofileerd en de voedselrijke bovenlaag van dijk en aansluitende zone wordt verbagen dor een schraler substraat. Ook wordt de oeverzone aan de kant van Leidschenveen verder ontwikkeld. • Cultuurhistorie. Het dijkprofiel wordt beter herkenbaar en meer continu door een herprofilering. Er worden historische belevingsplekken langs de dijk gerealiseerd. • Recreatie. I.c.m. met de herprofilering wordt een wandelpad over de dijk gerealiseerd en worden verblijfs- en uitzichtplekken gecreëerd. Er wordt een nieuwe verbinding naar de wijk gemaakt. Informele struinrroutes ontsluiten het gebied • Natuur: Door aanpassing van het substraat kunnen bloem- en faunarijke graslanden op en langs de dijk worden ontwikkeld. Aan Leidscheveense zijde worden brede natuurvriendelijke oevers gerealiseerd.

NATUURVRIENDELIJKE OEVERS

HERPROFILEREN DIJK EN VERSCHRALEN BOVENLAAG T.B.V. BLOEMRIJK GRASLAND VERBLIJFS- EN UITZICHTPLEKKEN

2+

Optioneel: plaatselijk (buiten respectzone) laten ontwikkelen struweel en bosschages t.b.v. natuur. 52

3

INRICHTING ZONE DIRECT LANGS DE DIJK CONFORM MODEL 2 POELEN

Model 3 - zone Ontwikkelen van de volledige zone

KANO-VOORZIENING NATUURVRIENDELIJKE OEVERZONE

ROUTES (RUITER-, MTB)

Hierbij wordt het vorige model aangevuld met verdergaande inrichtingsmaatregelen die tot doel hebben de gehele Landscheidingszone verder te ontwikkelen voor natuur en recreatie. • Natuur. In aanvulling op model 2 worden brede natuurvriendelijke oevers aan de zijde van de Driemanspolder gerealiseerd. Enkele poelen worden aangelegd. Op afstand van de de dijk worden ruigte, struweel en bosschages tot ontwikkeling gebracht. • Recreatie. In aanvulling op model 2 worden extra wandel - en struinroutes ontwikkeld, waaronder en natuurpad. Verder worden sportieve voorzieningen gecreëerd voor b.v. ruiters, mountainbike, bootcamp, kanovaren etc. Sporten speelaanleidingen krijgen een plek. Er wordt een nieuwe verbinding vanuit het gebied naar de Nieuwe Driemanspolder aangelegd.

NATUURPAD SPORT- EN SPEELAANLEIDINGEN VERBINDING NAAR DRIEMANSPOLDER

53

Overzicht modellen

2. 1. d

eb as

is

3.

de

di

jk

ve rst e

rk en

he

le

zo n

eo

nt wi

kk ele

n

54

6 VOORKEURSMODEL Vergelijking van de modellen In model 1 verandert er weinig qua beeld. Vanuit recreatief oogpunt is er een bescheiden meerwaarde door de toegankelijkheid, waardoor meerdere (struin-)ommetjes mogelijk worden. De dijk zal als historisch object daarmee wat beter beleefbaar worden, maar in ruimtelijke zin nauwelijks beter herkenbaar. De winst voor natuur zal naar verwachting zeer klein zijn. Om vanuit de huidige (sterk verstoorde en verrijkte) situatie via verschralingsbeheer naar een ecologisch interessant (schraal) eindbeeld te komen zal een tijdrovende operatie zijn (eerder een decennium dan jaren), waarvan het succes ook nog eens niet verzekerd is. De inrichtingskosten van model 1 zijn zeer beperkt: er wordt geen grondwerk verricht en nauwelijks voorzieningen aangebracht. Het maaien en afvoeren vormen de belangrijkste beheerkosten.

Model 2 levert substantieel meer waarde op, vanuit elk van de drie invalshoeken. Het aanpassen (herstellen) van het dijkprofiel en het vervangen de rijke bovenlaag betekent winst voor zowel cultuurhistorie, recreatie als natuur. De investering in het grondwerk betaalt zich terug in een beter herkenbaar historisch dijkprofiel, een goed toegankelijke route en een ‘jump start’ voor een soortenrijke grasvegetatie. Een extra verbinding met de wijk maakt dat er meerdere lussen en ommetjes te maken zijn en vergroot de recreatieve betekenis van het gebied substantieel. Model 2 vergt een hogere initiële investering dan model 1 vooral vanwege het grondwerk en de realisatie van een brug naar de wijk. Qua beheer betekent dit model minder maaien en afvoeren (vanwege de lagere biomassaproductie). Daar staat echter een extra beheerinspanning m.b.t. paden en recreatieve voorzieningen tegenover.

In model 3 worden ten opzichte van model 2 extra bouwstenen toegevoegd ten aanzien van recreatie en natuur, en dan met name in de zone wat verder vanaf de dijk. Vanuit het oogpunt van landschap en cultuurhistorie levert dit weinig meerwaarde. Het tegendeel zou zelfs kunnen ontstaan wanneer er te veel verschillende bouwstenen (recreatieve voorzieningen, struweel, bos) op korte afstand van elkaar worden gerealiseerd en daarmee het open en landelijke karakter van het gebied zou worden aangetast. Voor recreatie wordt er in dit model een groter scala aan activiteiten en voorzieningen aangeboden. Het gebied wordt uitgebreider ontsloten (meer paden) dan bij model 2. Daar waar het recreatief gebruik zich in model 2 rond de dijk en aan de zijde van Leidschenveen bevindt, wordt hier de gehele zone benut. Ecologisch gezien is dit model het meest divers, waarbij alle biotopen uit de ‘Haagse vuistregels’ worden benut. Door de combinatie met een

vrij intensief recreatief programma staat de rust echter wel onder druk. De aanlegkosten van model 3 zijn het hoogst, met meer grondwerk en meer paden, voorzieningen en een extra brug. Ook qua beheer zijn de kosten hier het hoogst; met zowel meer ‘recreatief’ beheer (paden en voorzieningen) als groenbeheer (maaien, snoeien, baggeren).

55

Waardering en voorkeur Samengevat is model 1 ecologisch gezien weinig interessant, en maar van zeer beperkt meerwaarde voor recreatie en cultuurhistorie. Het zou in een gefaseerde ontwikkeling een eerste stap kunnen zijn, bijvoorbeeld in afwachting van financiering. Aan de ander kant van het spectrum is model 3 het meest uitgebreide model, met name voor recreatie en natuur. Het is ook qua aanleg, inrichting en beheer het meest ingrijpende en kostbare model. Meer is echter niet atijd beter. Model 3 heeft het risico van een te ‘overladen’ programma, te veel vulling van de ruimte, waardoor het beoogde historische, landelijke karakter als kernkwaliteit van de dijk kan ondersneeuwen. Daarbij is het ook de vraag of meer recreatieve voorzieningen binnen de Landscheidingszone wel echt van meerwaarde is, gezien ook het aanbod in de directe omgeving. Voor de wat meer ‘intensieve’ recreatieve bouwstenen, zoals MTB-route, ruiterpaden, bootcamp-trails etc. geldt dat gebruikers ook in groengebieden in de nabije omgeving aan hun trekken komen, terwijl dergelijk gebruik een sterke wissel kan trekken op het rustige karakter van het gebied en ook daarmee andere gebruikers in de weg kan zitten.

Ook ten aanzien van de natuurbouwstenen is een kritische beschouwing van de geleverde meerwaarde van belang. Want ook hier geldt dat verschillende biotopen zoals die in het model zijn opgenomen (conform de Haagse vuistregels voor verbindingszones) ook ruimschoots worden bediend in het gebied dat direct grenst aan de Landscheidingszone: de Nieuwe Driemanspolder. Kostbare vergravingen om met name meer natte biotopen te realiseren die er al veelvuldig zijn lijken daarom de investering niet waard. Model 2 is ecologisch gezien niet het meest diverse model maar voegt wel juist dat toe wat er in de directe omgeving nog niet of nauwelijks is: bloemrijk grasland. Hiermee komt ook de herkenbaarheid van de dijk als historische lijn het best tot zijn recht. Door de focus op de zone direct rond de dijk, ook in recreatieve zin, wordt een zonering gecreëerd die leidt tot rust in (ontoegankelijke) gebieden verder van de dijk, waar kansen liggen voor een ontwikkeling van natuur met meer ruigte en plaatselijk struweel en bosschages (de ‘plus-optie’) maar dan zonder ingrijpende en kostbare inrichtingsmaatregelen. Een element uit model 3 wat wel een evidente meerwaarde betkent