RIS318640 Bijlage 1a Definitieve Programmarekening 2023 RIS 26 april 2024
Tekst van het document
17
Samenstelling college van burgemeester en wethouders
Jan van Zanen, Burgemeester Portefeuille: Openbare orde en veiligheid, Algemene bestuurlijke aangelegenheden en Representatie 2 College en Bestuur 4 Openbare orde en Veiligheid 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening
Robert van Asten Portefeuille: Stedelijke Ontwikkeling, Bibliotheken en Europa 5 Cultuur en Bibliotheek 11 Economie 13 Stadsontwikkeling en Wonen Stadsdeelwethouder Segbroek
Saskia Bruines Portefeuille: Financiën, Cultuur en Economische ontwikkeling 5 Cultuur en Bibliotheek 11 Economie 15 Financiën Stadsdeelwethouder Scheveningen
Mariëlle Vavier Portefeuille: Armoede, Inclusie, Zorg en Internationale Zaken 7 Werk en Inkomen 8 Zorg, Welzijn, Jeugd en Volksgezondheid 11 Economie 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Laak
Arjen Kapteijns Portefeuille: Energietransitie, Mobiliteit en Grondstoffen 3 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie 9 Buitenruimte 12 Mobiliteit Stadsdeelwethouder Centrum
Robert Barker Portefeuille: Buitenruimte, Dierenwelzijn en Milieu 3 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie 9 Buitenruimte Stadsdeelwethouder Haagse Hout
Martijn Balster Portefeuille: Volkshuisvesting, Welzijn, Wijken en Zuidwest 8 Zorg, Welzijn, Jeugd en Volksgezondheid 13 Stadsontwikkeling en Wonen 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Escamp
Hilbert Bredemeijer Portefeuille: Onderwijs, Jeugd, Sport en Dienstverlening 6 Onderwijs 8 Zorg, Welzijn, Jeugd en Volksgezondheid 10 Sport 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening 16 Overhead Stadsdeelwethouder Loosduinen
Nur Icar Portefeuille: MKB, Werk en Participatie 7 Werk en Inkomen 11 Economie 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Leidschenveen-Ypenburg
1.3 Leeswijzer De programmarekening 2023 zijn conform de Algemene verordening financieel beheer en beleid opgesteld. De gemeente Den Haag heeft de gemeentelijke jaarrekening en het gemeentelijk jaarverslag samengevoegd tot één programmarekening 2023. De hoofdstukindeling van de programmarekening 2023 sluit aan op de wettelijke voorschriften uit het BBV. De hoofdstukken 2 en 3 vormen het jaarverslag en hoofdstuk 4 vormt de jaarrekening. Jaarverslag Programmaverantwoording (hoofdstuk 2) Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de beleidsmatige en financiële resultaten per programma. Per beleidsprogramma is het volgende opgenomen: • Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen. Dit is een beknopte beschrijving van het programmadoel en in hoeverre dit doel is behaald. • Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit. Hier worden per activiteit de behaalde beleidsmatige resultaten 2023 en de indicatoren en kengetallen getoond en toegelicht. Ook worden de op het programma betrekking hebbende verbonden partijen vermeld. • Wat heeft het gekost? Financiële verantwoording op hoofdlijnen. Hier worden op hoofdlijnen de belangrijkste financiële verschillen en ontwikkelingen van 2023 benoemd. • Waar bestaan de kosten uit? Financiële verantwoording per activiteit. Hier wordt per activiteit teruggeblikt op de financiële resultaten 2023.
De uitkomst 2023 en de begroting 2023 worden per activiteit in tabelvorm weergegeven en verschillen groter dan € 0,5 mln. bij de lasten en/of baten tussen de uitkomst 2023 en de begroting 2023 worden toegelicht. • Mutatieoverzichten reserves, voorzieningen en investeringen. Hier worden de ontwikkelingen op de reserves, de voorzieningen en de investeringen getoond en worden majeure afwijkingen van de realisatie ten opzichte van de begroting toegelicht. Paragrafen (hoofdstuk 3) In hoofdstuk 3 staan onder meer de door het BBV verplicht gestelde paragrafen. Deze paragrafen geven een gebundelde verantwoording over een aantal thema’s dat anders te gefragmenteerd aan de orde komt. Deze informatie is van belang om de financiële positie van de gemeente te kunnen beoordelen. Het gaat daarbij om de paragraaf bedrijfsvoering, de paragraaf gemeentelijke subsidies, en de overige paragrafen lokale heffingen, weerstandsvermogen, vastgoed, onderhoud kapitaalgoederen, financiering, inspraak en participatie, grondbeleid, subsidies, verbonden partijen en wet open overheid. Jaarrekening (hoofdstuk 4) De jaarrekening zoals voorgeschreven in titel 4.4 en 4.5 van het BBV.
Dit hoofdstuk bestaat uit de volgende onderdelen: • Waarderingsgrondslagen • Rechtmatigheidsverklaring • Overzicht van baten en lasten (per hoofdtaakveld en per programma) • Toelichting lasten en baten op hoofdlijnen, incl.: o Overzicht van gerealiseerde algemene dekkingsmiddelen o Overzicht incidentele baten en lasten op hoofdlijnen o Verloop overzicht reserves o Overzicht structurele toevoegingen en onttrekkingen aan reserves o Wet Normering Topinkomens • Balans o Balans (inclusief vergelijkend cijfer) o Toelichting op de balans • Sisa verantwoordingsinformatie
20
Bijlagen online beschikbaar Om de boekversie van de programmarekening 2023 leesbaar te houden, zijn diverse bijlagen alleen online beschikbaar op het portaal van de gemeente Den Haag (financien.denhaag.nl). Het gaat om de volgende gemeentebrede overzichten: • Kostenverdeelstaat per programma • Begroting/realisatie per activiteit • Begroting/realisatie per taakveld • Reserves per programma • Looptijd, maximale hoogte reserves • Voorzieningen per programma • Specificatie overlopende activa en passiva • Materiële vaste activa en kapitaallasten • Financiële vaste activa • Gemeentelijke tarieven • Meerjaren investeringsplan • Bron indicatoren
21
Kengetallen Den Haag
(peildatum 1/1/2024)
Bron: Basisregistratie Personen (BRP) en Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
Bevolkingssamenstelling Aantal inwoners naar leeftijd (in jaren)
Bevolkingsgroei
3.609
28.068 60.927 32.769
0-4 5 - 14 15 - 19
5.498
0,6%
212.251
20 - 44
4.485
146.701
45 - 64
66.078
65 - 79 80+
Geboorte- en sterftecijfers
19.937
Totaal
Migratie binnenlands
Absolute en relatieve verandering van het aantal ingeschreven personen ten opzichte van begin 2021
566.731
natuurlijke bevolkingsgroei
Migratie buitenlands
Verandering in de samenstelling van de Haagse bevolking
22.213
aantal personen uit de Middenen Oost- Europese EU-landen
vestigers uit het buitenland
vestigers uit het binnenland
1.013
3.196
5.010
vertrekkers
vestigers
21.901 26.699
14.806 vertrekkers naar het buitenland
vertrekkers naar het binnenland
Aantal huishoudens
278.233
Aantal nationaliteiten dat ten minste 500 keer voorkomt
39
21,8%
excl. niet geregistreerde gepriviligeerden
excl. niet geregistreerde gepriviligeerden
Zorg en Welzijn Aantal inwoners ouder dan 75 jaar
Percentage Hagenaars zonder Nederlandse nationaliteit
Werk Percentage jeugdigen van 0 tot 23 jaar
Aantal ingeschreven personen tussen 15 en 75 jaar (potentiele beroepsbevolking)
38.517 Demografische druk de verhouding tussen het aantal personen van 0 - 19 jaar en 65 jaar of ouder en de personen van 20 - 64 jaar
58,2%
25,7% 20 - 64
0 - 19 > 65 jaar
op
1
0,58%
439.219 Aantal ingeschreven personen bij UWV zonder werk en werkzoekend UWV
34.915 Bron: UWV
2 Jaarverslag 2.1 Gemeenteraad Portefeuillehouder: Presidium Wat is het doel? De gemeenteraad vertegenwoordigt de inwoners van Den Haag. De gemeenteraad is het hoogste bestuursorgaan in de gemeente en besluit op hoofdlijnen over het beleid. Het vaststellen van de begroting en de rekening van de gemeente behoort tot de wettelijke taken van de gemeenteraad. Verder controleert de gemeenteraad de uitvoering van het beleid door burgemeester en wethouders. De griffie ondersteunt de gemeenteraad bij de werkzaamheden. Onder het programma Raadorganisatie vallen ook de Rekenkamer Den Haag, de ombudsman Den Haag en de Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag (GAD) - Den Haag.
Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen De griffie, de rekenkamer Den Haag en de ombudsman Den Haag stellen elk een jaarverslag op met de activiteiten van het afgelopen jaar. De Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag (GAD) - Den Haag publiceert ook een eigen verslag. Deze verslagen staan op de eigen websites.
Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit
Activiteiten in 2023 Gemeenteraad Apparaatskosten Gemeenteraad Bestuursondersteuning Gemeenteraad Ombudsman Rekenkamer Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag Totaal • • • • • • • •
• •
(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2023 Resultaat saldo 2023 Lasten Baten Saldo 2023 1.940 N 1.810 0 1.810 N 130 V 3.825 N 4.104 0 4.104 N 279 N 3.544 N 3.150 0 3.150 N 394 V 1.134 N 1.057 40 1.018 N 116 V 1.093 N 988 0 988 N 105 V 3.683 N 3.552 267 3.284 N 399 V 15.219
N
14.660
307
14.353 N
865 V
De gemeenteraad heeft 20 keer vergaderd. Sinds eind juni maakt de VVD geen onderdeel meer uit van de coalitie. Daarop heeft op aangeven van de raad voor het eerst een verkenning voor een nieuwe coalitie plaatsgevonden. Deze verkenning is opgevolgd door een formatieproces. Een nieuw college is op 5 oktober geïnstalleerd. De raad heeft op 25 augustus een raadsconferentie gehouden. De meerjarenbegroting is vastgesteld op 20 december. Dit is later dan de wettelijk verplichte datum van 15 november voor aanlevering bij de provincie. De reden hiervoor is de totstandkoming van de nieuwe coalitie. Bij amendement van 6 juli 2023 RIS316135 heeft de raad voor 2023 incidenteel € 0,6 mln. extra middelen ter beschikking gesteld om de werkdruk van de raadsleden te verlichten en de ondersteuning van de raad te versterken. Het programma Gast van de raad is 9 keer georganiseerd. Dit programma is ook beschikbaar voor nieuwe medewerkers van de gemeente en is 2 keer gehouden. Het programma Raad in de Stad is twee keer georganiseerd, op 15 februari in Scheveningen en op 28 juni in het stadsdeel Leidschenveen-Ypenburg. De raadsenquêtecommissie Amare heeft de werkzaamheden eind december afgerond. Het onderzoek naar de totstandkoming van het cultuurgebouw Amare en het Spuiplein heeft geresulteerd in het rapport Amare: Bijzonder Complex.
De raad heeft hierover op 21 december gedebatteerd en het bijbehorende raadsvoorstel aangenomen. Voor dit onderzoek is in 2023 incidenteel € 0,6 mln. ter beschikking gesteld. De duale werkgroep opkomstbevordering heeft het onderzoek opgeleverd naar de oorzaken van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen: RIS316720Mooipratersmaarzeluisterenniet. De griffie ondersteunde in 2023 de gemeenteraadsleden, de voorzitter van de gemeenteraad, het presidium en de gemeenteraadscommissies. Die ondersteuning bestaat uit: voorbereiding en
23
• •
verslaglegging van commissie- en gemeenteraadsvergaderingen en secretariële werkzaamheden voor het dagelijks bestuur van de gemeenteraad, het presidium. Ook heeft de griffie een aantal raadswerkgroepen ondersteund, de raadsconferentie de enquêtecommissie Amare. Met ingang van 1 april maakt de gemeentelijke accountantsorganisatie onderdeel uit van de raadsorganisatie. In 2023 heeft het het kiescollege niet-ingezetenen voor het eerst in Den Haag vergaderd, ondersteund door de griffier.
De ombudsman Den Haag en jeugdombudsman behandelden ook in 2023 vanuit een onafhankelijke positie klachten van inwoners en instellingen over de gemeentelijke organisatie. Zij doen dit vanuit een onafhankelijke positie. In 2023 heeft de Rekenkamer Den Haag onafhankelijk onderzoek gedaan naar de doelmatigheid, doeltreffendheid en de rechtmatigheid van het door het gemeentebestuur gevoerde bestuur.
Wat heeft het gekost? Financiële verantwoording op hoofdlijnen
Lasten en baten De lasten en baten hebben betrekking op de vergoeding aan de gemeenteraadsleden en de apparaatslasten van de gemeenteraad, zoals vergoedingen aan de fracties. Ook de kosten van de gemeenteraads- en commissievergaderingen vallen hieronder. Verder gaat het om de uitvoering van taken door de griffie, de ombudsman, de jeugdombudsman de rekenkamer en de Gemeentelijke Accountantsorganisatie. Lasten Binnen dit programma wordt € 1,8 mln. (12%) besteed aan de vergoedingen aan gemeenteraadsleden. De apparaatslasten van de gemeenteraad bedragen € 4,1 mln. (28%), waarvan € 2,4 mln. voor de vergoedingen aan fracties. De bestuursondersteuning gemeenteraad beslaat € 3,1 mln. (22%), waarvan € 0,9 mln. voor raadsenquêtes, de (jeugd)ombudsman € 1,1 mln. (7%) en de rekenkamer € 1,0 mln. (7%). De GAD beslaat € 3,6 mln. (24%) Baten De ombudsman is ook voor de gemeente Leidschendam-Voorburg werkzaam als ombudsman. Jaarlijks krijgt Den Haag hiervoor een bijdrage van die gemeente. De GAD voert met name diverse wettelijke en niet-wettelijke controles uit voor de gemeente Den Haag en aan de gemeente gelieerde organisaties. De anti-discriminatievoorziening wordt uitgevoerd door de gemeentelijke ombudsman. Dit is sinds 2019 ondergebracht bij programma 14 Stadsdelen, integratie en dienstverlening.
24
Rekening 2022 Lasten Baten Saldo exclusief reserves
Begroting 2023 voor wijziging
Begroting 2023 na wijziging
Bedragen x € 1.000 Rekening Resultaat 2023 2023
9.912 37 9.875 N
10.681 35 10.646 N
15.563 344 15.219 N
14.660 307 14.353 N
902 V 37 N 865 V
Toevoegingen aan reserves
0
0
0
0
0-
Onttrekkingen aan reserves Saldo inclusief reserves
0 9.875 N
0 10.646 N
0 15.219 N
0 14.353 N
0865 V
Resultaat Het programma ROR heeft een positief resultaat van € 0,9 mln. Dit wordt voor het overgrote deel veroorzaakt door onderbesteding bij apparaatslasten GAD en de griffie. Ook bij ombudsman en rekenkamer is een klein positief resultaat € 0,1 mln. De rekenkamer kan dit resultaat op grond van de verordening op de rekenkamer toevoegen aan het budget voor 2024. Raadsenquête Amare Voor dit onderzoek zijn in 2023 aan de kant van de gemeenteraad kosten gemaakt van € 0,9 mln. Gemeenteraad
Bedragen x €1.000 Lasten
Baten
Saldo
Rekening 2023
1.810
0
1.810
N
Begroting 2023
1.940
0
1.940
N
Resultaat
130
0
130
V
V
De belangrijkste reden voor het ontstane voordeel is dat de naheffing werkkostenregeling (het bedrag wat moet worden betaald als de vrije ruimte voor toekenning van voorzieningen aan werknemers is overschreden) lager is uitgevallen dan begroot. Apparaatskosten Gemeenteraad Rekening 2023
Lasten 4.104
Begroting 2023
3.825
Resultaat
279
N
Baten 0
Bedragen x €1.000 Saldo 4.104 N
0
3.825
N
0
279
N
Deze apparaatskosten gaan over de middelen om de gemeenteraad en de raadscommissies te ondersteunen. Denk aan fractieondersteuning, huisvesting, ICT kosten en verslaglegging van gemeenteraadsvergaderingen. Toelichting financieel resultaat Apparaatskosten gemeenteraad € 0,3 mln. N S De hoofdoorzaak van dit negatieve resultaat zijn de structurele hogere kosten voor ICT-voorzieningen. Het gaat naast ICT-voorzieningen op de werkplek ook om aanbesteding van diensten als streaming (uitzenden) van de vergaderingen. Het beschikbare budget is niet met deze ontwikkelingen meegegroeid. Voor 2024 zijn hier inmiddels extra middelen beschikbaar gesteld
Bestuursondersteuning Gemeenteraad Rekening 2023
Lasten 3.150
Begroting 2023
3.544
Resultaat
394
25
V
Baten 0
Bedragen x €1.000 Saldo 3.150 N
0
3.544
N
0
394
V
De griffie ondersteunt de gemeenteraad, de voorzitter van de gemeenteraad, het presidium en de gemeenteraadscommissies. Toelichting financieel resultaat Bestuursondersteuning gemeenteraad € 0,4 mln. V I Het voordelige resultaat is voornamelijk te verklaren doordat de extra incidentele middelen later in het jaar zijn verkregen, waardoor deze maar deels aangewend konden worden. Daarnaast is enige ruimte in de formatie om bijvoorbeeld langdurig zwangerschaps- of ziekteverlof of tijdelijke activiteiten op te vangen. In 2023 is deze ruimte deels ingezet voor de ondersteuning van de verkenning van een nieuwe coalitie, de reorganisatie van de griffie en is ingezet op extra ondersteuning bij het commissiesecretariaat. Ook de ondersteuning van het Kiescollege Niet Ingezetenen valt onder deze post. Tot slot is de post onvoorzien niet geheel besteed. Ten laste van de post onvoorzien zijn onder andere Raad in de stad, de projectkosten herpositionering Gemeentelijke accountantsorganisatie en het onderzoek naar de opkomst van de gemeenteraadsverkiezingen verantwoord.
Ombudsman Rekening 2023
Lasten 1.057
Begroting 2023
1.169
Resultaat
112
V
Baten 40
Bedragen x €1.000 Saldo 1.018 N
35
1.134
N
116
V
5
V
De ombudsman en de jeugdombudsman beschrijven in het eigen jaarverslag de activiteiten van het afgelopen jaar. Rekenkamer Rekening 2023
Lasten 988
Begroting 2023
1.093
Resultaat
105
V
Baten 0
Bedragen x €1.000 Saldo 988 N
0
1.093
N
0
105
V
De rekenkamer sluit 2023 af met € 0,1 mln. voordeel. Dat is lager dan 10% van het jaarbudget van deze activiteit. In de verordening op de rekenkamer is opgenomen dat de rekenkamer dit resultaat meeneemt naar het volgende jaar. De Rekenkamer Den Haag beschrijft in haar eigen jaarverslag de activiteiten van het afgelopen jaar. Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag Rekening 2023
Lasten 3.552
Begroting 2023
3.992
Resultaat
440
Bedragen x €1.000 Saldo 3.284 N
Baten 267 309 V
42
N
3.683
N
399
V
Het voordelige resultaat 2023 van de GAD bedraagt € 0,4 mln. Dit voordelige resultaat is hoofdzakelijk te verklaren doordat de additionele middelen relatief laat in het jaar zijn verkregen, waardoor de GAD deze niet op tijd heeft kunnen aanwenden. Het effect van de werving zal pas tot uiting komen in 2024. Naast de uitgestelde personele lasten in 2023 heeft de GAD extra dekking kunnen realiseren uit geleverde dienstverlening inzake subsidieverklaringen, die een groter lasten verlagend effect hebben gehad in 2023, dan initieel begroot. De GAD beschrijft in haar eigen verantwoording de activiteiten van het afgelopen jaar.
26
Reserves, voorzieningen en investeringen bedragen x € 1.000 Begroting 2023
Investeringen MIP
Rekening 2023
Afwijking
Bijdragen Bijdragen derden/Voor- Aandeel derden/Voor- Aandeel Totaal zieningen gemeente Totaal zieningen gemeente
Totaal
Economisch nut: Concernbrede Informatiesystemen (CIS)
100
0
100
0
0
0
-100
Totaal
100
0
100
0
0
0
-100
27
2.2 College en bestuur Portefeuillehouder: Jan van Zanen Wat is het doel? Het college van burgemeester en wethouders vormt samen met de gemeenteraad het Haagse gemeentebestuur. De gemeenteraad stelt de kaders vast. Het college voert het beleid uit.
Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen Binnen dit programma wordt de ondersteuning van het college en de bestuurders verantwoord. Dit jaar is met name aandacht besteed: • De vorming van het nieuwe college naar aanleiding van het uiteenvallen van de coalitie in 2023. • Het raadsonderzoek Amare. • De bestuurlijke integriteit. • De representatie van het college. • De samenwerkingsverbanden. • Verkiezingen.
Wat hebben we gedaan? Activiteiten in 2023 College van BenW Bestuurlijke samenwerking Verkiezingen
(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2023 Resultaat saldo 2023 Lasten Baten Saldo 2023 5.678 N 4.718 75 4.643 N 1.035 V 4.483 N 4.321 0 4.321 N 162 V 9.660 N 9.848 23 9.825 N 165 N
Totaal
19.821
N
18.887
98
18.789 N
1.032 V
College van BenW Nieuwe samenstelling college In juni raakte de coalitie haar meerderheid kwijt omdat de VVD uit de coalitie trad; ruim drie maanden later werd een nieuw coalitieakkoord gepresenteerd (Haags Akkoord 2023-2026) en benoemde de Haagse gemeenteraad op 11 oktober twee nieuwe wethouders. Raadsonderzoek Amare Met de bespreking van het Eindrapport Enquêtecommissie Amare in de laatste raadsvergadering van 2023, op 21 december, zijn de werkzaamheden van het tijdelijk team die het raadsonderzoek Amare aan de zijde van het college heeft gefaciliteerd beëindigd. De kosten hadden betrekking op personele (meer-)kosten voor leden van het team en externe kosten voor bijvoorbeeld documentaire, juridische en communicatieve ondersteuning. Bestuurlijke samenwerking Hieronder vallen de bijdragen aan de Metropoolregio Rotterdam – Den Haag en de Vereniging van Nederlandse gemeenten. Metropoolregio Rotterdam-Den Haag Den Haag werkte ook in 2023 nauw samen met 20 andere gemeenten in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Activiteiten: Start uitvoering agenda Strategische Agenda 2023 – 2026, Start evaluatie GR MRDH, succesvolle inschrijving Groeifonds ten behoeve van de versterking van de campussen in de MRDH, (succesvolle) lobby Rijk voor meer middelen OV, en besluit over investering van 150 miljoen euro in het openbaar vervoer bij HTM, RET en EBS.
Doel van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag: het verbeteren van de bereikbaarheid en het versterken van het economisch vestigingsklimaat. Verkiezingen Op 15 maart 2023 vonden in Den Haag de verkiezingen plaats voor de Provinciale Staten van Zuid-Holland en voor het Algemeen Bestuur van het Hoogheemraadschap van Delfland. Daarnaast organiseerden we voor het eerst de verkiezing voor het kiescollege niet-ingezetenen. Ook was er bij de organisatie van deze verkiezingen sprake van een belangrijke nieuwe ontwikkeling ten opzichte van eerdere verkiezingen; de centrale stemopneming (CSO). In een terugblik is de gemeenteraad over deze verkiezingen uitgebreider geïnformeerd (RIS315592). Ook vond op 22 november 2023 de vervroegde Tweede Kamerverkiezing plaats. Door de val van het kabinet in juli dit jaar, moest er eerder dan gepland een Tweede Kamerverkiezing worden georganiseerd. 28
Wat heeft het gekost?
Dit programma bevat een drietal activiteiten: Verkiezingen (52%), College van B&W (25%) en bestuurlijke samenwerking (23%). Deze activiteiten worden volledig gedekt vanuit de algemene middelen. Bedragen x € 1.000 Rekening Begroting Begroting Rekening Resultaat 2022 2023 voor 2023 na 2023 2023 wijziging wijziging Lasten Baten Saldo exclusief reserves
8.220 72 8.148 N
11.438 0 11.438 N
19.821 0 19.821 N
18.887 98 18.789 N
Toevoegingen aan reserves
0
0
0
0
Onttrekkingen aan reserves Saldo inclusief reserves
0 8.148 N
0 11.438 N
0 19.821 N
0 18.789 N
934 V 98 V 1.032 V 001.032 V
Resultaat Op de lasten laat dit programma een voordeel zien van € 0,9 mln. en op de baten een voordeel van € 0,1 mln. Dit leidt uiteindelijk tot een voordelig programmaresultaat van € 1,0 mln. Deze afwijkingen worden hieronder toegelicht. Wat zijn de verschillen met 2022? De belangrijkste verschillen zijn te verklaren door de aanpassing van de begroting door het opnemen van verkiezingen (€ 9,8 mln. gerealiseerd aan lasten) binnen programma 2 waardoor de lasten in 2023 hoger zijn dan in 2022. Ook is er trend toegepast in 2023 op de samenwerkingsverbanden € 0,1 mln. en de overige budgetten € 0,2 mln. Daarnaast heeft er in 2023 nog een toevoeging plaatsgevonden van € 0,8 mln. (in tegenstelling tot de actualisatie in 2022 van € 0,3 mln.) aan de voorziening wachtgelden ten behoeve van de wachtgelden van de vorige collegeperiode. College van BenW Rekening 2023
Lasten 4.718
Begroting 2023
5.678
Resultaat
960
29
V
Baten 75
Bedragen x €1.000 Saldo 4.643 N
0
5.678
N
1.035
V
75
V
Toelichting op financieel resultaat Lasten € 1,0 mln. V Kabinet en protocol € 0,3 mln. V Dit voordeel heeft met name betrekking op het niet doorgaan van een aantal grote evenementen, mede verband houdend met de collegewisseling en de doorgevoerde versobering van andere evenementen. Pensioenen (oud-)bestuurders € 0,3 mln. V Bij de pensioenlasten van (oud-)bestuurders was rekening gehouden met een hogere pensioenlast dan werkelijk gerealiseerd. Raadsenquête Amare € 0,5 mln. V Bij de aanvang van deze voor Den Haag eerste raadsenquête was de omvang van de werkzaamheden en zeker het beroep dat gedaan moest worden op mogelijke externe expertise, moeilijk in te schatten. Doordat, daar waar mogelijk, interne capaciteit werd verantwoord binnen de reguliere begroting kon het beroep daarvan op het budget Amare beperkt worden. Diversen
€ 0,1 mln. N
Baten
€ 0,1 mln. V
Diversen
€ 0,1 mln. V
Bestuurlijke samenwerking Rekening 2023
Lasten 4.321
Begroting 2023
4.483 162
Resultaat
V
Baten 0
Bedragen x €1.000 Saldo 4.321 N
0
4.483
N
0
162
V
Toelichting op financieel resultaat Lasten
€ 0,2 mln. V
Diversen
€ 0,2 mln. V
Verkiezingen Rekening 2023
Lasten 9.848
Baten 23
Bedragen x €1.000 Saldo 9.825 N
Begroting 2023
9.660
0
9.660
N
165
N
188
Resultaat
N
23
V
Toelichting lasten en baten Aan verkiezingen is € 9,8 mln. besteed. Hiervan heeft € 3,2 mln. betrekking op de verkiezingen van Provinciale Staten en Waterschappen, € 3,1 mln. op de verkiezingen voor de Tweede Kamer en € 1,6 mln. op personele kosten. De overige € 1,9 mln. betreft kosten KBN (Kiezers Buiten Nederland) en overige vaste kosten. Toelichting op financieel resultaat Lasten
€ 0,2 mln. N
Diversen
€ 0,2 mln. N
30
Reserves, voorzieningen en investeringen
Voorzieningen (begroting vs. realisatie)
bedragen x € 1.000 Begroting 2023 Rekening 2023 Saldo Toevoeging Aanwending Vrijval Toevoeging Aanwending Vrijval afwijking
Voorziening Wachtgeld voormalig Collegeleden Voorziening Pensioenen APPA
0 0
0 0
0 0
758 121
263 0
0 0
495 121
Totaal
0
0
0
879
263
0
616
Door de val van de coalitie in 2023 is de voorziening wachtgelden geactualiseerd op basis van de nieuwe rechten van de deelnemers. Daarnaast hebben de mensen die recht hadden ook uitkeringen ontvangen. Door aanpassingen in de mogelijkheden voor het afsluiten van een kapitaalverzekering voor het opbouwen van pensioen voor (oud-)bestuurders is gekozen om voor de nieuwe rechten een eigen voorziening te treffen.
31
2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie Portefeuillehouder: Arjen Kapteijns en Robert Barker Wat is het doel? De klimaatcrisis is een wereldwijd probleem. Ook in Den Haag ondervinden we de gevolgen van klimaatverandering. We willen de schadelijke uitstoot van broeikasgassen, stikstof en fijnstof fors reduceren. Daarmee draagt Den Haag bij aan het mondiale doel van maximaal anderhalve graad aardeopwarming en houden we rekening met toekomstige generaties: ook zij moeten in een gezonde en fijne stad kunnen wonen. Het is belangrijk dat iedereen mee kan werken aan de duurzaamheidsopgave: inwoners, (mkb-)ondernemers en maatschappelijke organisaties. De gemeente werkt met dit programma aan een schone en gezonde stad, samen met bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. We willen een stad die duurzaam, klimaat- en toekomstbestendig is. De gemeente is trots op het groene karakter van Den Haag en wil dit samen met bewoners blijvend versterken. Zo blijft Den Haag aantrekkelijk om in te wonen en te werken.
Wat is beoogd en wat is behaald? De activiteiten en beoogde resultaten in 2023 worden nader toegelicht in een separate rapportage over duurzaamheid en energietransitie. Deze wordt tegelijkertijd met de programmarekening 2023 verstuurd. Wat heeft de gemeente in 2023 gedaan? • Er zijn in 2023 354 openbare laadpalen (708 laadpunten) bijgekomen. Het totale aantal openbare laadpalen komt hiermee 2.739. Het snellaadstation in het Beatrixkwartier is in 2023 uitgebreid en geüpgraded naar HPC-snellaadstation (High Power Charging). • Dit jaar zijn 608 aanvragen voor de omruilregeling voor dieselauto's, brommers en snorfietsen gehonoreerd. Ook is er in 2023 CO2 uitstoot verminderd met 2.500 kg en is emissieloos vervoer verder bevorderd. • Verspreid over de stad zijn participatiebijeenkomsten en evenementen georganiseerd om energietransitie en duurzaamheid onder de aandacht te brengen en inwoners hieraan/hierover mee te laten denken en doen. • In 2023 hebben ca. 9.000 woningen een isolatiestap gemaakt. • Ook zijn er diverse subsidies in het kader van duurzaamheid en energietransitie aan burgers en bedrijven ter beschikking. • Begin 2023 heeft de gemeenteraad de transitievisie warmte vastgesteld (RIS 313867). • In december zijn drie uitvoeringsplannen Energieplannen vastgesteld door het college en ter informatie aan de raad gestuurd (RIS 317438).
Het gaat om Bouwlust en een deel van Morgenstond-West in Zuidwest, Mariahoeve en Binckhorst: Trekvlietmaanweg. Deze uitvoeringsplannen zijn een verdieping op de Transitievisie Warmte en hebben als doel duidelijkheid en handelingsperspectief te schetsen voor deze wijken. • In 2023 zijn er in totaal 8 leningen (totaal hoofdsom: € 927.771) afgesloten met de rentekortingsregeling voor VvE's. Verder zijn er 3 leningen (totaal hoofdsom: € 1.381.000) in 2023 afgesloten zonder de rentekortingsregeling. • In totaal is 4.339 m2 groen dak aangelegd en zijn er 210.000 tegels vervangen door groen. Helaas is het niet gelukt om na 2021 en 2022 ook in 2023 het NK Tegelwippen te winnen, maar de bewoners hebben wel een record behaald sinds de start van Steenbreek in 2015. • In het schooljaar 2022-2023 hebben we 85.199 kinderen voor natuur- en milieueducatie bereikt. Verder hebben 52 verschillende basisscholen uit Den Haag (ruim 2.900 kinderen) School in Bos voor educatieve programma bezocht. Ook hebben twee Pabo Hogescholen (ruim 50 studenten) bij School in Bos een werkweek gehad. Indicatoren Effectindicator Aantal woningen isoleren (voorheen transitieklaar)
Realisatie 2021
Realisatie 2022
Realisatie 2023
Begroting 2023
3.122
4.434
9.257
7.000
Den Haag heeft als streven 10.000 woningen jaarlijks een isolatiestap te laten maken. 7.000 woningen voor 2023 en dan oplopend. Om het aantal isolatiestappen te meten is een model door een extern bureau opgesteld op basis van de energielabels, rijkssubsidie voor isolatie en referentiewoningen. Voor 2023 komen daar 9.257 woningen uit die een isolatiestap hebben gemaakt. 7257 woningen maken een sprong op basis van alleen energielabel en 2000 woningen die een sprong maken op basis van RVO subsidie
32
Peildatum 1/1/2023
Percentage 1/1/2023
Peildatum 1/1/2024
Percentage 1/1/2024
A++++
92
0%
209
0%
A+++
1.028
0%
1.691
1%
A++
1.316
0%
2.593
1%
A+
1.780
1%
3.561
1%
A
55.967
21%
59.950
22%
B
36.565
14%
34.985
13%
C
44.668
17%
44.844
16%
D
26.815
10%
25.628
9%
E
31.018
11%
30.366
11%
F
20.790
8%
20.459
8%
G
49.059
18%
46.959
17%
1.101
0%
1.008
0%
Kengetal Aantal woningen met energielabel:
Onbekend Prestatie-indicator CO2-uitstoot*
Eenheid
Realisatie 2020
Realisatie 2021
Realisatie 2022
ton
4.023
4.424
4.779
Realisatie Begroting 2023 2023 5.480 5.000
491.987 Energieverbruik** GJ 561.226 517.006 281.618 530.000 * Hierbij gaat het om de CO2-uitstoot van gebouwen en installaties in eigendom en gebruik van de gemeente Den Haag. ** Hierbij gaat het om energieverbruik van vastgoed en installaties in eigendom en gebruik van de gemeente Den Haag. Wat aan derden verhuurd of van derden gehuurd wordt, is hierin niet meegenomen. Doordat we per 2023 over zijn gegaan op de systematiek van de CO2-Prestatieladder als nieuw instrument met bijbehorende nieuwe systematiek zijn de cijfers voor 2023 niet meer vergelijkbaar met de jaren daarvoor. Een aantal zaken verklaren de verschillen met de oude systematiek: • Een gedeeltelijk andere scope voor het energieverbruik en de CO2-uitstoot van de eigen organisatie (openbare verlichting en apparaten vallen hier niet langer onder, het energieverbruik van gehuurde panden weer wel en energieverbruik van materieel voor onderhoud van de openbare ruimte wordt beter gemeten); • Andere omrekenfactoren voor de berekening van het totale energieverbruik. Bij het omrekenen van KWh naar GigaJoule hanteerden we eerst een drie keer lagere conversiefactor. • Andere omrekenfactoren voor de berekening van de CO2-uitstoot. Door de systematiek van de CO2-Prestatieladder te gebruiken voldoet de gemeente aan internationale standaarden van de CO2-rapportage (GHG-protocol zie www.GHGprotocol.org) Nulmeting 1990
Realisatie 2022
CO2-reductie (%) **
0%
35%
41%
55%
Uitstoot CO2 in kton
2.499
1.620
1.472
1.129
Wonen
711
595
468
Werken
516
482
386
Mobiliteit
277
287
201
Afval
116
109
74
Topindicatoren
33
Realisatie Begroting 2023* 2023
*De realisatie 2023 betreft de CO2-uitstoot in 2022. De cijfers over de uitstoot van 2023 zijn in de herfst van 2024 beschikbaar. ** Percentage reductie ten opzichte van de uitstoot bij de nulmeting. Een negatief percentage betekent een groei van de uitstoot. In 2022 bedroeg de CO2-uitstoot in Den Haag 1.472 kiloton. Dit is een sterke daling van 9% ten opzichte van 2021 en van 41% ten opzichte van het referentiejaar 1990. Deze daling past in de trend van een dalende CO2-uitstoot in de afgelopen 10 jaar. Jaarlijks dient de CO2-uitstoot in Den Haag met ongeveer 6,5%-punt te dalen. Met de daling van 9% is dit doel behaald. Het doel voor de CO2-uitstoot in 2022 is dat deze 55% onder het niveau van de uitstoot van 1990 ligt. De uitstoot ligt echter 41% lager dan in 1990. Dit doel is daarmee niet gerealiseerd. De sterk gedaalde uitstoot wordt hoogstwaarschijnlijk verklaard door de zeer hoge energietarieven in 2022 ten opzichte van eerdere jaren. Bewoners en ondernemers zijn toen minder energie (zowel aardgas, elektriciteit als warmtenet-warmte) en brandstof gaan gebruiken door toegenomen isolatie en gedragsverandering. Een tweede verklaring is de afbouw van de coronamaatregelen in 2022 ten opzichte van 2021. Dit leidde waarschijnlijk vanwege minder thuiswerken tot minder ‘decentraal’ aardgasverbruik in woningen (maar wel tot meer ‘centraal’ aardgasverbruik in utiliteitsgebouwen).
Ook groeide in 2022 het aantal daken waarop zonne-energie wordt opgewekt weer verder, wat leidt tot vermeden verbruik van grijze stroom. Voor de geothermiecentrale aan de Leyweg was 2022 het eerste volledige kalenderjaar sinds de ingebruikname in 2021. Andere ontwikkelingen in 2022 leidden juist tot een stijging van de CO2-uitstoot. Zo is het aantal inwoners en het aantal huishoudens/ woningen in Den Haag weer verder gegroeid wat in principe leidt tot meer energieverbruik en daarmee meer uitstoot. De CO2-uitstoot per inwoner en de uitstoot per huishouden/ woning is daarmee procentueel nog sterker dan 9% gedaald. Ook leidde de afbouw van de coronamaatregelen in 2022 tot meer autoverkeer (personen en vracht) dan in 2021. Kengetallen
Peildatum 1/1/2022
Peildatum 1/1/2023
Peildatum 1/1/2024
173.715
173.671
173.518
1%
1%
2%
6 (minst vervuilend)
28%
32%
36%
5
25%
25%
25%
4
28%
27%
25%
3
8%
7%
6%
2
5%
4%
3%
1
1%
1%
1%
Aantal particuliere auto’s in bezit van Hagenaars Onderverdeeld naar CO2 klasse: Z (zero-emissie)
0 (meest vervuilend)
4%
3%
2%
Niet van toepassing of niet vastgesteld
0%
0%
0%
Absoluut aantal deelauto's*
549 6.120 483 * Door een nieuwe meetmethode zijn de cijfers 2022 (peildatum 1-1-2023) niet vergelijkbaar met eerdere jaren. Particuliere (peer-to-peer) deelauto’s met fysieke sleuteloverdracht zitten niet meer in het onderzoek. Particuliere ‘keyless’ deelauto’s zijn nog wel deel van het onderzoek. Verder maken zakelijke deelauto’s niet langer deel uit van het onderzoek, omdat de auto’s niet algemeen publiekelijk beschikbaar zijn. Beleidsindicatoren (Rijk)
Eenheid
Hernieuwbare elektriciteit
%
34
Peildatum 2021 4,1
Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit
Activiteiten in 2023 Natuur- en milieu-educatie Duurzaamheid Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit Energietransitie Totaal
(incl. toevoegingen en onttrekkingen, bedragen x € 1.000) Begroting Rekening 2023 Resultaat saldo 2023 Lasten Baten Saldo 2023 3.488 N 4.016 449 3.567 N 79 N 6.293 N 8.576 3.233 5.344 N 949 V 8.626 N 21.423 13.125 8.299 N 327 V 24.972 43.378
N N
13.003 47.019
311 17.118
12.691 N 29.901 N
12.280 V 13.478 V
Energietransitie De energietransitie in Den Haag is een enorme opgave. Bronnen, infrastructuur, opslag en gebouwen moeten worden aangepast en gerealiseerd. De totale investering voor de energietransitie in de stad kost heel veel geld. Daarnaast zijn en komen er steeds meer middelen beschikbaar van het Rijk en van de Europese Unie. De gemeente kiest voor ondersteunende, faciliterende en regisserende rollen, passend bij de gevraagde situatie om de energietransitie op stoom te houden. De gemeente wil de overstap maken naar schone energie en een gezonde leefomgeving. We doen dit via vier thema’s; energietransitie, leefomgeving, duurzame mobiliteit en grondstoffen. In 2023 is gewerkt aan de werkagenda’s, deze bieden inzicht in het beleid, de instrumenten en de acties. De werkagenda energietransitie is als eerste afgerond (RIS 317122). De activiteiten en beoogde resultaten in het kader van de energietransitie in 2023 worden nader toegelicht in de voortgangsrapportage van de werkagenda energietransitie. In die rapportage wordt verslag gedaan over de voortgang en opbrengsten van het beleid uit de Werkagenda Energietransitie (RIS 317122). Reserve Duurzaamheid en Energietransitie (Enecomiddelen) Met het raadsvoorstel Toekennen verkoopopbrengst Eneco (RIS 305669) is besloten € 184,1 mln. hiervoor te reserveren.
In het raadsvoorstel Bestedingsplan Enecomiddelen duurzaamheid en energietransitie (RIS 306372) staan hiervoor verschillende programmalijnen. Van de totale € 184,1 mln. is € 86,4 mln. gerealiseerd en resteert € 97,7 mln. voor 2024 en verder in de Reserve duurzaamheid en energietransitie. Vanuit de activiteit Energietransitie is in 2023 per saldo circa € 10,4 mln. uitgegeven vanuit de Reserve duurzaamheid en energietransitie. Het grootste deel van de reserve is besteed aan de verschillende regelingen en aanpakken voor het verduurzamen van woningen en de MKB-aanpak. Daarnaast zijn kosten gemaakt voor de voorbereidingen voor concessies, het opstellen van warmteplannen om nieuwbouwwoningen aan te sluiten op nieuwe warmtenetten en de voorbereidingen voor het realiseren van lokale warmtebronnen (bijv. geothermie). WarmtelinQ Gasunie heeft van het ministerie van EZK de opdracht gekregen in de provincie Zuid-Holland een hoofdtransportleiding voor warmte aan te leggen. Via deze leiding kan restwarmte uit de Rotterdamse haven en hernieuwbare warmte uit andere bronnen worden aangeboden aan lokale stadsverwarmingsnetten. In Den Haag loopt het tracé van de warmtetransportleiding vanaf de Middachtenweg naar het eindpunt, de Uniper Stadscentrale aan het De Constant Rebecqueplein. De gemeente begeleidt de aanleg. In 2023 zijn de benodigde vergunningen verleend.
Het provinciaal inpassingsplan (PIP) is onherroepelijk geworden. Vanaf de zomer 2023 werkt Gasunie aan de boringen in Moerweg - De la Reyweg, Delftselaan en Middachtenweg-Moerweg. Verduurzaming van woningen Veel mensen in de stad zijn in 2023, ook met hulp van de gemeente, aan de slag gegaan met het isoleren en verbeteren van hun woning. Voor meer comfort, minder energieverbruik en daarmee ook beperking van de energierekening. Het energielabel blijkt niet meer de beste manier om resultaten te monitoren. Vanwege de landelijke systematiek voor het vaststellen van energielabels, is er een onzekerheid over de actualiteit van de energielabels. Een deel van de energielabels is niet aangepast na woningverbetering en een deel is nooit vastgesteld en heeft een indicatief label. De onzekerheid is groter geworden sinds de invoering van een nieuwe systematiek die het vaststellen van energielabels fors duurder heeft gemaakt. Binnen het EFGprogramma werken we daarom aan een nieuw monitoringssysteem om de voortgang van het isoleren en verbeteren van de woningen te monitoren. 35
Een eerste aanzet hierover is beschreven in de commissiebrief Actieprogramma opknappen en isoleren (EFG-aanpak en stadsrenovatie): vervolg van de uitvoering en inzet Rijksmiddelen (RIS 316094). In 2024 komt het college nader terug op invulling van de monitoring. In de voortgangsrapportage van de werkagenda energietransitie worden de resultaten van de nieuwe monitor gepresenteerd. Hieronder is een aantal resultaten verder uitgewerkt in cijfers: • Den Haag heeft als streven 10.000 woningen jaarlijks een isolatiestap te laten maken. 7.000 woningen voor 2023 en dan oplopend. Om het aantal isolatiestappen te meten is een model door een extern bureau opgesteld op basis van de energielabels, rijkssubsidie voor isolatie en referentiewoningen. Voor 2023 komen uit dat model 9.000 woningen naar voren waar een isolatiestap is gezet. Een isolatiestap is een maatregel in een woning die leidt tot minder energieverbruik, vooral vanwege een beter geïsoleerd onderdeel van de buitenkant van die woning (dak, vloer, gevel, glas). • Voor 2023 komen daar 9.257 woningen uit die een isolatiestap hebben gemaakt. 7.257 woningen maken een sprong op basis van alleen energielabel en 2.000 woningen die een sprong maken op basis van RVO subsidie • In 2023 zijn er 11.417 contactmomenten tussen bewoners en gemeente geweest over verduurzaming, woningonderhoud, energiebesparen en veilig en gezond wonen.
Hiervoor zijn verschillende manieren om de dienstverlening te bereiken, zoals telefoon en mail, maar ook de fysieke Hou van je Huis locaties in de stad. In 2023 zijn er twee nieuwe Hou van je Huis locaties geopend: op de Leyweg en in Mariahoeve. • We zien een stijging in het aantal VvE's dat contact zocht met de VvE-balie in 2023. Van januari tot en met eind november 2023 zijn er 3.647 verschillende VvE's geweest die de VvE-balie hebben benaderd. Dit is een stijging van bijna 20% t.o.v. 2022. • In 2023 zijn ca 5.500 vragen verwerkt door de (ver)huuradviseurs. Huurders en verhuurders kunnen bij hen terecht voor advies en informatie en worden waar nodig doorverwezen naar het Huurteam, de Haagse Pandbrigade of extern met de GGD en het Juridisch Loket. • In 2023 zijn er 569 energiescans aangevraagd. Woningeigenaren hebben hiermee inzicht in de verduurzamingsmaatregelen die ze nog kunnen nemen. Dit zijn kleine VvE's en grondgebonden woningeigenaren. Voor grotere VvE's is er 69 keer een Energie Maatwerk Adviestraject aangevraagd. In totaal hebben 219 kleine VvE’s (maximaal 7 appartementen) een Meerjaren Duurzaam Onderhoudsplan (MDOP) op laten stellen. In 2023 is succesvol een aanvraag gedaan voor budget vanuit het Nationaal Isolatieprogramma (NIP). € 5,4 mln.
is binnengehaald, wat het college in 2024 t/m 2026 kan besteden aan het isoleren van woningen met voorrang voor slecht geïsoleerde woningen (vooral EFG-energielabels).Via projecten zoals de (direct)bespaaractie, het bespaarteam, de isolatiebrigade en de duurzame cadeaukaart zijn 6.927 huishoudens in een huurwoning en 1.137 huishoudens in een koopwoning in 2023 geholpen met kleinere en grotere maatregelen energiebesparing. Dit is deels via het convenant met de corporaties uitgevoerd. Duurzame Daken In 2023 is de Haagse Daken Aanpak gelanceerd. Met de campagne “Uit je Dak” heeft het Daken Programma het (multifunctioneel) benutten van de Haagse daken op de kaart gezet. Drie weken lang werden door de hele stad evenementen georganiseerd waarbij het gebruik van het dak centraal stond. Het resultaat is een groeiend bewustzijn in de stad over de kansen die het dak biedt bij klimaatadaptatie, energietransitie, biodiversiteit, leefbaarheid, en het beter benutten van ruimte. In 2023 is het dakenprogramma verder bestendigd via verschillende trajecten per doelgroep, namelijk VvE’s, maatschappelijk vastgoed, woningcorporaties en bedrijven. Inspiratie, ondersteuning en ontzorging zijn steeds belangrijkre pijlers. Een uitgebreide communicatiestrategie focust op motivatie en bewustwording (in en extern).
Met als doel dat in 2030 50% van de Haagse daken toegankelijker geel (zonnepanelen) en dieper blauw-groen (waterberging en natuurdaken) kleuren (RIS 316092). Afgelopen jaar is geïnvesteerd in de samenwerking met andere beleidsterreinen binnen de gemeente en zijn de eerste stappen richting een gebiedsaanpak gezet. Daarnaast is er een veel beter inzicht gekomen in het Haagse daklandschap en de mogelijkheden, door de ontwikkeling van het Datalab daken. De samenwerking met de energiecoöperaties is sterk verbeterd en inmiddels zijn 10 nieuwe daken van gemeentelijk vastgoed bovenop de reeds gerealiseerde projecten nader onderzocht. Naar verwachting zullen die begin 2024 gegund worden aan de energiecoöperaties. Specifiek in relatie tot de energietransitie zijn in 2023 resultaten geboekt met zonnepanelen bij -grotereVvE’s, een samenwerking tussen energiecoöperaties en gemeente, is er een begin gemaakt met een plan voor het realiseren van zonnedaken op 9 scholen en 5 religieuze instellingen, zonnedaken in de wijk Mariahoeve, en het faciliteren van zon op daken van woningbouwcorporaties. De gemeente heeft 107 bedrijven op weg geholpen met behulp van een specifiek stappenplan met geïntegreerde dakscan.
36
Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed In het coalitieakkoord van 2023 – 2026 wordt vastgehouden aan de ambitie om klimaatneutraal te zijn in 2030. Op die manier zet de gemeente Den Haag maximaal in op de uitvoering van klimaatbeleid en duurzaamheidsmaatregelen. Dit betekent dat de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed wordt geïntensiveerd om voldoende hieraan aan bij te dragen. In 2023 is in totaal aan 34 panden gewerkt. Voorbeelden zijn het Filmhuis en het Theater aan het Spui die zijn voorzien van warmtepompen op een WKO, de installaties van Sportcomplex “De Blinkerd” die zijn vernieuwd ter voorbereiding van de diathermie, waarbij het zwemwater verwarmd zal worden met behulp van rioolwater, het volledig duurzame wijkcentrum Morgenstond is opgeleverd en de vele panden waarop zonnepanelen zijn bijgekomen. Resultaten aanpak energiearmoede In het kader van de aanpak energiearmoede 6.927 huishoudens in een huurwoning en 1.137 huishoudens in een koopwoning zijn in 2023 geholpen met kleinere en grotere maatregelen energiebesparing. Dit is deels via het convenant met de corporaties uitgevoerd. En via projecten als het bespaarteam, isolatiebrigade en de duurzame cadeaukaart. Verduurzaming en aanleg van energiebronnen, -netten en -opslag In 2023 is gewerkt aan de voorbereiding van een aanbesteding van concessies voor warmtenetten in delen van Den Haag.
Dit om de ontwikkeling van lokale duurzame warmtebronnen als geothermie en aquathermie op het De Constant Rebecqueplein mogelijk te maken naast WarmtelinQ. Uit de resultaten van de verdiepende business case heeft het college geconcludeerd dat het succesvol uitgeven van concessies voor grootschalige uitbreiding van warmtenetten onder de huidige omstandigheden en marktordening niet haalbaar is. Dit komt hoofdzakelijk door externe redenen zoals de onzekerheid van nieuwe wetgeving en de financiering (RIS 317250). In september is, voor de Binckhorst, de aanbesteding van de warmteconcessie Trekvliet-Maanweg afgerond en de concessie gegund (RIS 316584) aan de combinatie Essent-Heijmans, die voor het warmtesysteem in het gebied een nieuwe entiteit Trekvliet Energie B.V. heeft opgericht. Zij heeft hiermee het exclusieve recht gekregen om alle nieuwbouw in het gebied, en onder voorwaarden bestaande bouw, te voorzien van duurzame warmte. Het warmteplan voor Trekvliet-Maanweg is in september 2023 geactualiseerd en in werking getreden (RIS 316585) zodat deze zo goed mogelijk aansluit bij de concessieovereenkomst en huidige bouwopgave voor dit gebied. Voor het CID wordt een bodemenergieplan opgesteld voor het gebied Omgeving Den Haag CS, waarbinnen Policy Campus valt. Dit bodemenergieplan komt in de plaats van de eerdere aparte bodemenergieplannen voor Policy Campus, Laan van NOI en SoZa.
Voor de SoZa-locatie is geen regie nodig op toepassen van bodemenergie, omdat het niet in de nabijheid van andere ontwikkelingen ligt. De SoZa-locatie valt daarom buiten het bodemenergieplan Omgeving Den Haag CS. In het proeftuingebied in Zuidwest zijn de eerste woningen van Hof Wonen in de Oorden aangesloten op het warmtenet. Door Staedion/Heijmans is een warmteleverancier geselecteerd voor de eerste complexen in de Zichten (Fase 1). Deze nieuwbouwcomplexen worden met Warmte Koude Opslag (WKO) en een luchtwarmtepomp van warmte voorzien. Dit warmtesysteem is ook voorzien voor de nieuwbouw in de andere twee deelgebieden, de Dreven en Gaarden. De komende periode wordt systeem verder uitgewerkt. In de Vruchtenbuurt is door afwegingen m.b.t. de drinkwaterproductie bij Dunea, een beoogde lokale bron voor het warmtenet in de vruchtenbuurt weggevallen. Medio 2023 zijn onderzoeken gedaan naar alternatieve bronnen en organisatiestructuren. De coöperatie heeft inmiddels keuzes gemaakt m.b.t. de organisatie en de beoogde rol die zij willen innemen bij het opzetten van een warmtegemeenschap. In december zijn drie uitvoeringsplannen Energieplannen vastgesteld door het college en ter informatie aan de raad gestuurd (RIS 317438). Het gaat om Bouwlust en een deel van Morgenstond-West in Zuidwest, Mariahoeve en Binckhorst: Trekvlietmaanweg.
Deze uitvoeringsplannen zijn een verdieping op de Transitievisie Warmte en hebben als doel om duidelijkheid en handelingsperspectief te schetsen voor deze wijken. In de uitvoeringsplannen is veel aandacht voor burgerparticipatie bij de realisatie van de energietransitie. In samenwerking met bewoners hebben we onderzoeksvragen en een programma van eisen opgesteld ten behoeve van verder onderzoek naar het vergroten van het handelingsperspectief voor bewoners(initiatieven) en het verbeteren van het producten- en dienstenaanbod voor de stad. Er zijn tien bewonersinitiatieven aan de slag met de uitvoering van hun project in de Energie uit de wijk challenge. Er zijn vijf klimaatdeals bewonersinitiatieven Energietransitie tot stand gekomen. Er zijn vijf kennissessies met bewoners(initiatieven) georganiseerd en er is op diverse terreinen ondersteuning geboden aan
37
bewoners(initiatieven) bij het uitvoeren van hun projecten met betrekking op de overgang naar schone energie. Verduurzaming van de openbare ruimte Energietransitie heeft ook impact op de openbare ruimte. In de openbare ruimte concentreert zich de investeringsimpuls eerst op de openbare verlichting en aanleg van walstroom voor de scheepvaart in de haven van Scheveningen. Voor openbare verlichting is eerder € 12 mln. toegevoegd aan de reserve Verduurzaming Openbare Verlichting (RIS 309080) en de realisatie vindt plaats op programma Buitenruimte. Door aanleg van walstroom kan energieverbruik worden verduurzaamd en uitstoot worden verminderd. De voorbereiding van de uitbreiding van de walstroom in de Derde Haven is in 2023 gestart. In de Tweede Haven worden werkzaamheden uitgevoerd om de walstroominstallaties te onderhouden en upgraden. Verduurzaming MKB Ook in 2023 heeft de gemeente een aantal initiatieven doorgezet om bedrijven te ondersteunen bij de verduurzaming van hun pand of hun bedrijfsvoering. Voor wat betreft de informatievoorziening is de website Uw bedrijf verduurzamen - Duurzame stad Den Haag het belangrijkste kanaal. In 2023 hebben 37 ondernemingen uit de horeca- of detailhandel een energiescan afgenomen, waarbij de ondernemers advies krijgen met welke maatregelen ze kunnen besparen op hun energieverbruik.
De gemeente heeft aan 24 middelgrote ondernemingen een gratis Milieubarometer startabonnement verstrekt. Via de Milieubarometer krijgen ondernemers inzicht in hun energie- en waterverbruik waardoor ze goed inzicht hebben in hun besparingspotentieel. Vanuit Solarcity/Dakenprogramma zijn ca.100 dakscans voor zonnepanelen uitgevoerd. Deze dienstverlening is sinds najaar ’23 voortgezet onder het Dakenprogramma. In 2023 zijn 24 horecaondernemers door de gemeente geholpen bij de aanschaf van warmtekussens (inkoopkorting). Verder is de gemeente doorgegaan met het aanjagen van duurzaamheidskringen, waarbij ondernemers in verschillende sectoren (hotels, zorg, culturele instellingen) kennis uitwisselen en concrete stappen zetten met energie te besparen. In 2023 is de duurzaamheidskring levensbeschouwelijke en religieuze instellingen opnieuw opgestart. Nieuwe sinds 2023 is de subsidieregeling isolatie bedrijfspanden, waarmee eigenaren en huurders van bedrijfspanden uit Den Haag subsidie kunnen ontvangen voor isolatiemaatregelen. Hiervoor zijn tot op heden 9 aanvragen gehonoreerd. Eind 2023 is de aanvraagprocedure versimpeld voor ondernemers en is het maximale subsidiabele bedrag verhoogd, waardoor er naar verwachting meer gebruik van wordt gemaakt. De gemeente bekijkt doorlopende welke eventuele aanvullende maatregelen mogelijk zijn om ondernemers verder te stimuleren te verduurzamen.
Wetgeving In het Klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten regie hebben op de warmtetransitie. Hiervoor komt nieuwe wet- en regelgeving. De gemeente heeft in 2023, via de G4 en de VNG, input geleverd op onder andere de Wet collectieve warmte, de Wet gemeentelijk instrumenten warmtetransitie en de Omgevingswet. Duurzaamheid Circulaire economie In 2023 is er een werkagenda voor Circulaire Economie in 2024-2026 opgesteld. Hierin is een duidelijke focus aangebracht, met betrekking tot onder andere circulair bouwen, restafval, maakindustrie en circulair inkopen. De kern van het Haagse grondstoffenplan (RIS 310285) is dat afval waarde heeft als secundaire grondstof. Hiervoor is in 2023 een onderzoek gestart naar de mogelijke verwaardig van de Haagse restafvalstromen. We maken het makkelijker om afval te scheiden en betere kwaliteit afval te hebben om te verwerken. Projecten bevinden zich zoveel als mogelijk hoog op de zogeheten circulariteitsladder: het voorkomen van het gebruik van grondstoffen, het voorkomen van het ontstaan van afval en het verlengen van de levensduur van producten. Om dit te bewerkstelligen is het project Spullenbak in gang gezet en is gewerkt aan het opstellen van een businesscase voor een circulair ambachtscentrum.
Er is een start gemaakt om bestaande Haagse bedrijven te helpen om hun product en proces circulair te ontwerpen en in te richten door als pilot 5 maakbedrijven hun proces door te laten lichten. Via het kansen voor West programma zijn twee Haagse circulaire ondernemers (financieel) geholpen, te weten Yespers en I-DID. De bedrijven I-DID en Yespers, beide gevestigd in The New Farm in Den Haag, gaan de komende jaren aan de slag met het recyclen van textiel via een innovatieve productielijn en het opzetten van een circulaire fruitverwerkingsfabriek. Beide projecten dragen niet alleen bij aan een duurzame economie, maar zorgen ook voor nieuwe banen in Den Haag. Met hulp van (eerste) middelen vanuit het programma Kansen voor West staat de tender uit voor de oprichting van een social impact fonds. Met dit fonds kunnen sociaal ondernemers ondersteund worden in hun financieringsbehoefte en op die manier (sneller) starten of groeien. Sociaal ondernemers bieden vernieuwende oplossingen op de meest uitdagende vraagstukken van de stad op thema’s zoals werk, 38
armoede en schulden, circulariteit etc. De gemeente heeft via het Social Impact lab en Impact city programma actief startups geworven die bij de Haagse aanpak passen en specifieke grondstoffen om gaan zetten naar nieuwe producten. Verduurzamen eigen organisatie We zijn bezig t met de verduurzaming van de eigen organisatie. Vanwege onvoldoende capaciteit is het ons niet gelukt om de certificering voor de CO2-Prestatieladder op niveau 3 af te ronden. Naar verwachting zal de certificering voor niveau 3 medio 2024 afgerond worden. Verder is in 2023 aan het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen gewerkt dat dient ter vervanging van het huidige Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (RIS 305068). De eisen voor duurzaam inkopen zijn hierdoor flink aangescherpt en de uitvoer zal hiermee consequenter ter hand worden genomen, met name door het interne opdrachtgeverschap te versterken. Het actieplan wordt leidend voor alle gemeentelijke inkoopopdrachten. Het gaat om opgaven op het gebied van minder vervuiling, schone lucht, vergroening, betaalbare en duurzame energie, meer werkgelegenheid, diversiteit op de werkvloer en betere arbeidsomstandigheden. Belangrijke stappen: • Er valt een mooie groei te zien in elektrische dienstvoertuigen, zo had de gemeente begin 2023 232 elektrische voertuigen. Eind 2023 was dit gestegen naar 340 elektrische voertuigen.
Er zijn in 2023 in het totaal 155 nieuwe elektrische voertuigen aangeschaft, waarbij het ook soms gaat om vervangingen van elektrisch naar elektrisch. Onder deze 155 nieuwe elektrische voertuigen vallen verschillende categorieën, van scooters, tot veegmachines. • Den Haag heeft de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet. Zo is de interieurbeplanting van 27 kantoorpanden van de gemeente circulair, wat betekent dat er zo min mogelijk nieuw wordt gekocht of weggegooid. Kapotte spullen worden gerepareerd. Dat geldt ook voor kantoormeubilair. • Natuursteen, dat op pleinen, bruggen, boulevards en kademuren in de stad te vinden is, wordt ingekocht met aandacht voor de arbeidsomstandigheden van de mensen die betrokken zijn bij het winnen of verwerken ervan. • Onlangs is het contract voor glas- en gevelreiniging van 80 gemeentelijke kantoorpanden vernieuwd, waarbij mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan werk- of een stageplek worden geholpen. • Het gemeentelijke jaren zestig pand aan de Fruitweg is gerenoveerd en zal binnenkort volledig energieneutraal zijn, dankzij windturbines op het dak, driedubbel glas en het behoud van historische elementen. Klimaatadaptieve stad Ook in 2023 hebben we Den Haag weer robuuster gemaakt tegen weersextremen, zoals hevige neerslag, hitte en droogte.
Daarvoor is gebruik gemaakt van de onderzoeken naar de kwetsbaarheid van de stad voor hitte-, droogte- en wateroverlast. Samen met het Rijk en Hoogheemraadschap van Delfland is verkend wat de kaders zijn voor het opstellen van een ruimtelijke strategie die Den Haag nodig heeft voor de stijgende zeespiegel. Bij veel fysieke werkzaamheden in de stad heeft de gemeente het goede voorbeeld gegeven door klimaatadaptieve maatregelen direct mee te nemen in het werk. Zo zijn bijvoorbeeld wadibanden toegepast bij de herinrichting van de Hildo Kroplaan en Gerrit van der Veenlaan. Om het riool in Kraayenstein te ontlasten zijn uitstroombanden en open verharding in parkeervakken toegepast. Met het toevoegen van bomen wordt extra schaduw toegevoegd. Op het Kaapse plein is dat met een schaduwdoek gedaan. Bij de vergroeningsstudies worden klimaatscans gemaakt om inzicht te krijgen in kwetsbare plekken. Daar kan dan met vergroening op ingespeeld worden. De impulsmiddelen van het Rijk zijn toegewezen aan projecten tot eind 2027. In 2023 zijn deze middelen ingezet in het project Keizerstraat. Het betreft watergerichte maatregelen, zoals aanleg van een infiltratiesysteem. Er zijn voorbereidingen getroffen om rond de route van de WarmtelinQ tijdens en na de aanleg direct klimaatadaptieve maatregelen te treffen.
De eerder uitgevoerde studies door de Universiteit Wageningen en de Hogeschool van Amsterdam zijn gebruikt bij het ontwerpen van een upgrade van het wijkpark Transvaal. Met samenwerkingstafels klimaatadaptatie heeft de gemeente actief de samenwerking met de stad opgezocht. Zo hebben de vastgoedeigenaren in het centrum rondom de Grote Marktstraat de handen ineengeslagen om in dit gebied een daklandschap met multifunctionele daken stapsgewijs in te gaan richten en zijn hier de eerste delen van gerealiseerd. Een vergelijkbare samenwerking is opgestart met de woningbouwcorporaties. Een eerste gebied waarnaar gekeken wordt, is de Huygensparkbuurt. In 2023 zijn wederom verschillende binnentuinen van corporatiecomplexen vergroend. Met zeventien onderwijsinstellingen zijn gesprekken gevoerd over vergroeningsmogelijkheden en op tien plekken zijn maatregelen getroffen variërend van geveltuintjes, onttegelen en een heel groen/blauwe schoolplein zoals bij de Rosa basisschool. Duurzaam Den Haag en de gemeente hebben hierin samengewerkt. Voor het Rijswijkseplein is een vergroeningsontwerp gemaakt. Er is samengewerkt met universiteiten om Europese 39
subsidies aan te vragen. Bijvoorbeeld voor extra maatregelen en participatie rond klimaatadaptatie bij de herinrichting van de Van Musschenbroekstraat. Helaas zijn deze aanvragen niet gehonoreerd. Bewoners van Den Haag zijn via operatie steenbreek, het programma dakenjacht en de subsidieregeling klimaatadaptieve maatregelen gestimuleerd om groene daken aan te leggen, in hun tuinen stenen te vervangen door groen en hemelwater-bufferende voorzieningen te treffen. In totaal is 4.339 m2 groen dak aangelegd en zijn er 210.000 tegels vervangen door groen. Helaas is het niet gelukt om na 2021 en 2022 ook in 2023 het NK Tegelwippen te winnen, maar hebben bewoners een record behaald sinds start Steenbreek in 2015. De subsidieregeling is in 2023 voor het eerst gebiedsgericht en meer doelgroepgericht ingezet. Gedurende het jaar bleek dat de regeling in deze nieuwe vorm niet optimaal gebruikt werd en is er extra communicatie opgestart. Samen met bewoners en bedrijven Steeds meer bewoners en ondernemers zetten zich in voor een duurzame leefomgeving. Ook in 2023 heeft de gemeente geholpen met allerlei duurzame initiatieven: van de energietransitie tot fairtrade, van deelauto’s tot het repareren en hergebruik van spullen. Bewonersinitiatieven zijn ondersteund vanuit de subsidieregeling Duurzame wijkactie. Met de stichting Duurzaam Den Haag (die een basissubsidie van € 0,5 mln.