RIS318200 Bijlage Monitor Toerisme 2022 DEF
Tekst van het document
;
Onderzoeksrapport DSO/Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2022
Onderzoeksrapport DSO/ Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2022
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
1
COLOFON Uitgave Gemeente Den Haag DSO / Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek December 2023 Afbeeldingen De afbeeldingen in deze monitor zijn afkomstig uit de beeldbank van het Haags Gemeentearchief en The Hague Marketing Bureau Inlichtingen DSO / Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement en Onderzoek (SEPO) Wijnand Kerklaan (wijnand.kerklaan@denhaag.nl) DSO / Economie Judith van Delft (06-25775344 / judith.vandelft@denhaag.nl) De Dienst Stedelijke Ontwikkeling aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid inzake het gebruik en toepassing van de gepresenteerde gegevens. Afwijkingen in absolute aantallen en % kunnen worden veroorzaakt door afronden. Bij gebruik van cijfers is bronvermelding verplicht.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
2
INHOUDSOPGAVE
1 1.1 1.2 1.3
Toeristische sector Ontwikkelingen bezoekerseconomie.....................................................................................4 Toeristische gebieden in Den Haag ........................................................................................ 5 Onderzoeksverantwoording en afbakening ........................................................................8
2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Bezoekers en bestedingen Nederlands toeristisch bezoek .................................................................................................9 (Inter)nationaal verblijfsbezoek.............................................................................................. 15 Ontwikkelingen accommodaties ........................................................................................... 18 Toeristische bestedingen buitenlandse bezoekers.......................................................... 21 Imago ..............................................................................................................................................23
3 3.1 3.2 3.3 3.4
Bestemmingen Attracties....................................................................................................................................... 24 Musea............................................................................................................................................. 28 Theaters ........................................................................................................................................ 28 Evenementen .............................................................................................................................. 29
4 4.1 4.2 4.3
Zakelijke markt Aanbod congreslocaties ........................................................................................................... 31 Ontwikkeling (bezoekers)aantallen congressen ............................................................... 31 Zakelijke overnachtingen .........................................................................................................32
5 5.1 5.2
Effecten van toerisme Ontwikkeling directe werkgelegenheid vrijetijdseconomie.......................................... 33 Toerisme voor een attractieve stad ...................................................................................... 35
Bijlage: begrippen en definities ........................................................................................... 40
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
3
1 TOERISTISCHE SECTOR Den Haag heeft een rijke historie op het gebied van vrijetijdsbesteding, recreatie en toerisme. Toen de stad omstreeks 1230 werd gesticht door graaf Floris IV van Holland, was de ligging aan zee al een aangename vestigingsvoorwaarde voor het grafelijke hof. Met de permanente aanwezigheid van de adel in Den Haag ontstond een klasse die tijd en geld had voor vermaak. In de loop van de tijd zijn mensen uit alle windstreken naar de stad gekomen. In 1818 richtte Jacob Pronk het eerste badhuis van Nederland op in de duinen bij Scheveningen. Mede dankzij de Scheveningse handelsgeest, het regeringscentrum en toonaangevende internationale instellingen, heeft de badplaats zich sinds 1818 ontwikkeld tot de bekendste en grootste badplaats van Noordwest Europa. Tegenwoordig worden (inter)nationale bezoekers aangetrokken door onze ligging aan zee en historische binnenstad met koninklijke allure. Maar ook het culturele aanbod, winkelaanbod, de horeca en evenementen zijn belangrijke bezoekredenen. In deze Monitor Toerisme wordt cijfermatig inzichtelijk gegeven van de ontwikkelingen van het toerisme en specifiek de ontwikkelingen van 2022. 1.1
ONTWIKKELING BEZOEKERSECONOMIE In 2022 was het einde van de coronapandemie na twee heftige jaren in zicht. De uitbraak bracht de wereld in 2020 tot stilstand, waarbij de toeristische sector één van de zwaarst getroffen economische sectoren was1. Attractieparken, musea en horecaondernemingen werden tijdelijk gesloten en evenementen geannuleerd. Het aantal bezoekers en toeristische bestedingen waren in 2020 en 2021 drastisch gedaald. In 2022 veerde de vrijetijdseconomie terug. In Europa was het bruto nationaal product met 4% bijna terug op het niveau van 2019 (4,3%). Ook liep het aantal internationale aankomsten in Nederland weer op, maar deze lag nog wel 20% achter op 20192. Het herstel werd in 2022 echter bemoeilijkt doordat de vraag in korte tijd sterk toenam, waardoor de toeristische en recreatieve bedrijven operationele problemen ervaarden door een tekort aan personeel, materialen en financiële middelen. Daarnaast speelden de oorlog in Oekraïne en de stijgende inflatie een rol in de terughoudendheid om te reizen. Belangrijkste ontwikkelingen toerisme Den Haag Hoewel de coronacrisis ook in 2022 nog zijn sporen heeft nagelaten op de ondernemers in de stad, is het herstel duidelijk te zien. Het aantal binnenlandse toeristische bezoeken blijft achter bij het niveau van 2019, maar verblijfsgasten en de bijbehorende bestedingen zijn gestegen ten opzichte van het jaar 2019.
In totaal is Den Haag in 2022 8,3 miljoen keer bezocht door binnenlandse toeristen. Het aantal toeristische bezoeken laat daarmee een stijging zien van 22% ten opzichte van 2021. Echter houdt dit een daling van 13% in vergeleken met 2019. Het aantal (inter)nationale verblijfsgasten in lokale hotels (totaal 1.169.000) is met 67% gegroeid ten opzichte van 2021 (13% meer dan in 2019). De totale bestedingen komen uit op bijna € 607 miljoen. Dit is een stijging van 46% ten opzichte van 2021 (1,5% meer dan 2019). 1 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2020 2 UNWTO 2022: https://www.unwto.org/tourism-data/unwto-tourism-dashboard
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
4
1.2
TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG Den Haag heeft meerdere toeristische gebieden, waar de meeste bezoekers komen en recreatieve en toeristische bestemmingen zijn geconcentreerd. Het Centrum, Scheveningen, de Internationale Zone en Kijkduin en omgeving zijn de belangrijkste. Naast deze toeristische kerngebieden zijn er ook gebieden die steeds meer toeristische aantrekkingskracht krijgen onder specifieke doelgroepen, zoals bijvoorbeeld de Binckhorst. KAART 1. TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG
Centrum De binnenstad van Den Haag is een belangrijk visitekaartje voor de stad en kent een zeer hoge dichtheid aan vrijetijdsvoorzieningen, zoals winkels, musea, theaters, horeca en bezienswaardigheden. Het Centraal Station en Hollands Spoor zijn belangrijke aankomstplekken met het openbaar vervoer. De paleizen en het Binnenhof geven de stad het historische karakter. Inmiddels is gestart met de renovatie van het Binnenhof, dat een grote invloed heeft op bereikbaarheid, uitstraling en leefklimaat. Het gebied rond de Hofvijver en het Lange Voorhout vormt het Museumkwartier, waar diverse musea en theaters zijn gevestigd zoals het Mauritshuis, het Haags Historisch Museum, de Gevangenpoort, Escher in het Paleis, Museum Bredius en Galerij Willem V. De winkelkern biedt een breed scala winkels, van grote warenhuizen tot kleine boutiquewinkels. Naast het stadhuis is met Amare, Theater aan het Spui, het filmhuis en de Nieuwe kerk een nieuw cultureel cluster ontstaan. Het centrum is ook de plek voor veel (grootschalige) evenementen, waarbij het Malieveld ruimte biedt aan grote internationale festivals.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
5
Binnenhof vanaf de Hofvijver, Centrum
Scheveningen Scheveningen is al twee eeuwen de grootste badplaats van Nederland en is uitgegroeid tot een multifunctioneel gebied waarin wonen, werken, winkelen, horeca en recreatie worden gecombineerd. Met name het Kurhaus en de Pier zijn beeldbepalend en het gebied kent verschillende publiekstrekkers zoals het Circustheater, Holland Casino, Sea Life, Nationaal Monument Oranjehotel, museum Beelden aan Zee en het nieuwe Legoland Discovery Centre. Dit deel van de badplaats is dan ook het drukst bezochte deel. De Noord-Boulevard, het Zwarte Pad en Scheveningen-Dorp hebben een eigen karakter en dynamiek, dat voor een goede afwisseling zorgt. Scheveningen-Haven is een bijzondere locatie waar een grote (her)ontwikkelingsopgave wordt uitgevoerd. Het is een gebied in opkomst. In het havengebied ligt op dit moment nog de focus op de maritieme functie, waar boten in en uit varen en laden en lossen. De laatste jaren zijn er meer woningen toegevoegd, hebben verschillende strandtenten een jaarrond karakter gekregen en is het nieuwe iconische Novotel hotel op de kop geopend. Hierdoor is de dynamiek tussen werken, wonen en bezoeken verbeterd. Het is de plek waar surfers regelmatig de hoge golven trotseren, de vissersschepen terugkeren van vaak lange reizen en bewoners even een wandeling maken over het strand.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
6
De Pier, Scheveningen
Kijkduin Kijkduin is een populaire familiebadplaats inn Nederland en zit volop in de vernieuwing van deze badplaats. Het is een unieke locatie, veel kleinschaliger dan Scheveningen en liggend in het uitgestrekte duinlandschap van het Nationaal Park Hollandse Duinen. Het is een groene sportief-reactieve zone waarin ruimte is voor onder meer fietsen, wandelen en zeil- en surfsport. Zowel het winkelcentrum, de boulevard als het Atlantic Hotel worden verbouwd. De beleefbaarheid en bereikbaarheid worden verbeterd door een ondergrondse parkeergarage. Er komen meer woningen door de ontwikkeling van appartementen. Een deel van de badplaats is inmiddels opgeleverd.
Impressie van de herontwikkeling, Kijkduin
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
7
Internationale Zone De Internationale Zone ligt tussen het Centrum en Scheveningen en vormt daarmee een schakel tussen deze twee gebieden. Het is enerzijds het hart van de Den Haag als internationale stad van vrede en recht, met het Vredespaleis en verschillende internationale instanties zoals ambassades, de OPCW. Internationale congressen vinden plaats in het World Forum. Anderzijds zorgen Museon-Omniversum (One Planet), het Kunstmuseum en het Fotomuseum voor veel toeristen uit binnen- en buitenland. Om zowel de zakelijke als recreatieve bezoekers te ontvangen beschikt het gebied over diverse congres- en vergaderlocaties en hotels.
Vlaggenparade, Internationale Zone
1.3
ONDERZOEKSVERANTWOORDING EN AFBAKENING Jaarlijks wordt deze Monitor Toerisme opgesteld, die inzicht geeft in ontwikkelingen van de bezoekerseconomie, specifiek op het gebied van toerisme en recreatie. Er wordt een breed spectrum van de vrijetijdseconomie cijfermatig in beeld gebracht, waarbij zo veel mogelijk duiding en context wordt gegeven. Er worden verschillende bronnen gebruikt, met meerjarige data. Hoewel met de rapportage wordt getracht een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de ontwikkelingen, is deze niet uitputtend. De focus van deze publicatie ligt op toerisme en leisure-voorzieningen met een regionale of landelijke aantrekkingskracht. Voorzieningen als zwembaden, golfbanen en (groen)voorzieningen in de openbare ruimte (parken, pleinen, monumenten, fiets- en wandelpaden, etc.) zijn niet opgenomen in deze publicatie, maar dragen natuurlijk ook bij aan het toeristische aanbod. Andere aanverwante sectoren, zoals retail en horeca zijn niet in deze monitor opgenomen, omdat hier afzonderlijke rapportages van worden gemaakt.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
8
2 BEZOEKERS EN BESTEDINGEN In dit hoofdstuk worden de bezoeken, bezoekers en bestedingen van Den Haag en de drie andere grote steden (samen G4) toegelicht. Er wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen bezoekers en bezoeken. Een individuele bezoeker kan een stad meerdere keren in een jaar bezoeken, waarbij meerdere bezoeken leiden tot een hogere bezoekfrequentie. Daarnaast wordt onderscheid gemaakt tussen (nationaal) toeristisch bezoek (2.1) en (inter-)nationaal verblijfsbezoek (2.2). 2.1
NEDERLANDS TOERISTISCH BEZOEK In onderstaande tabellen en figuren staan de ontwikkelingen van Nederlandse bezoekers aan steden met een toeristisch motief, dus exclusief familiebezoek, zakelijk bezoek en bezoek binnen eigen gemeente.3 Meestal gaat het om dagbezoek, maar soms ook om een meerdaags bezoek met overnachting.4 Gedeeltelijk herstel na coronaperiode In 2022 is Den Haag 8,3 miljoen keer bezocht, het minst van de G4 (zie tabel 1). Het bezoekersaantal aan Den Haag herstelt ook minder snel dan in de andere grote steden. Daarnaast is te zien dat het aantal bezoeken t.o.v. 2019 snel terugveert, maar nergens helemaal hersteld is. De verschillen tussen de vier grote steden zijn ondanks de coronadip vrij stabiel gebleven. TABEL 1. BEZOEKEN AAN G4 2017-2022 (*1.000) 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Amsterdam 17.031 17.824 16.960 9.680
9.575
14.266
-15,9%
49,0%
Den Haag
9.032 12.659
6.261
6.819
8.324
-13,0%
22,1%
Rotterdam
13.542 14.816 12.398 7.439
8.289
11.453
-7,6%
38,2%
Utrecht
10.943 13.450 10.361
6.747
9.276
-10,5%
37,5%
9.571
7.531
verschil 2019-2022 verschil 2021-2022
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
3
Omdat de methodiek van het onderzoek Toeristisch bezoek aan steden (NBTC) in 2017 ingrijpend is gewijzigd, is een trendbreuk ontstaan waardoor de cijfers van 2017-2022 niet goed met voorgaande jaren zijn te vergelijken. Daarom worden geen cijfers van vóór 2017 vermeld. 4 In 9% van alle bezoeken aan steden ging het om een meerdaags verblijf met overnachting (voor Den Haag 9%).
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
9
FIGUUR 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 2017-2022 (*1.000)
19000 17000 15000
Amsterdam
13000
Den Haag
11000
Rotterdam
9000
Utrecht
7000 5000 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Het centrum van Den Haag trekt zoals vanouds de meeste bezoekers. In 2022 is het centrum 5,3 miljoen keer bezocht, bijna 6% boven het niveau van 2019. Scheveningen bleef met 3,5 miljoen keer 24,5% onder het niveau van 2019. Kijkduin werd 0,7 miljoen keer bezocht, 2% boven het aantal van 2019. Ten slotte werd ‘overig Den Haag’ 1,3 miljoen keer bezocht, 15% onder het niveau van 2019. TABEL 2. BEZOEKEN AAN DEN HAAG PER GEBIED IN 2017-2022 (*1.000)
2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022
verschil 2021-2022
Centrum
5.394
6.393
5.051
*5
3.937
5.337
5,7%
35,6%
Scheveningen
3.741
6.245
4.635
*
2.923
3.501
-24,5%
19,8%
Kijkduin
766
1.404
710
*
641
724
2,0%
12,9%
Overig Den Haag
1.784
1.955
1.567
*
333
1.333
-14,9%
300,3%
Totaal Den Haag
9.032
12.659
9.571
6.261
6.819
8.324
-13,0%
22,1%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Bezoekersaantallen G4 steden veren gedeeltelijk terug Ook in het aantal bezoekers is de stijgende lijn zichtbaar ten opzichte van 2021. De daling ten opzichte van 2019 is in alle steden echter nog groot. In 2022 trok Den Haag 2,5 miljoen unieke bezoekers uit Nederland met een toeristisch motief. Dat is minder dan Amsterdam, Rotterdam, en Utrecht. TABEL 3. AANTAL BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2022 (*1.000) 2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022 verschil 2021-2022
Amsterdam
4.496 4.471
4.381
2.563
2.388
3.319
-24,2%
39,0%
Den Haag
2.615 3.454
3.171
2.115
1.979
2.457
-22,5%
24,2%
Rotterdam
3.296 3.279 3.036
1.919
1.878
2.502
-17,6%
33,2%
Utrecht
3.206 3.326 2.957
2.101
1.853
2.672
-9,6%
44,2%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
5
Dit deel van het onderzoek is in 2020 niet uitgevoerd.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
10
Onderstaande figuur laat dit goed zien (figuur 2). Vooral in Amsterdam is de afstand met de pre-coronajaren goed zichtbaar. De verschillen van en tussen de andere drie grote steden zijn relatief klein. De sterke stijging van het aantal bezoekers in Den Haag in 2018 had te maken met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten die toen georganiseerd zijn in het kader van Feest aan Zee. FIGUUR 2. AANTAL UNIEKE BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2022 (*1.000)
4.800 4.300 3.800
Amsterdam
3.300
Den Haag
2.800
Rotterdam Utrecht
2.300 1.800 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Van de G4 hebben Rotterdam en Den Haag procentueel de meeste bezoekers uit de eigen provincie (resp. 44% en 37%). Amsterdam (24%) en Utrecht (17%) trekken meer bezoekers uit andere provincies. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met voorgaande jaren. 6 De gemiddelde bezoekfrequentie van Nederlandse toeristen varieerde in 2022 van 2,3 (Apeldoorn) tot 4,6 (Rotterdam). Van de G4 steden scoort Den Haag met een bezoekfrequentie van 3,4 het laagst. Deze vierde plaats is vanaf 2018 onveranderd. Vooral Rotterdam (4,6) en Amsterdam (4,3) worden vaker bezocht, terwijl Utrecht (3,5) dichtbij Den Haag ligt. Vergeleken met 2021 zijn bezoekers iets minder frequent in Utrecht en Den Haag te vinden. Daarentegen is de bezoekfrequentie in Amsterdam en Rotterdam juist iets toegenomen. Ondernomen activiteiten weerspiegelen einde coronamaatregelen In tabel 4 staan de activiteiten die de bezoekers ondernomen hebben tijdens hun bezoek. Lunchen/dineren, op een terras zitten en winkelen voor plezier zijn in 2022 de meest ondernomen activiteiten. Bezoekers van Den Haag bezoeken ook vaak het strand en de boulevard. Den Haag scoort ten opzichte van de andere grote steden relatief hoog op bezoek aan attracties, museum en bioscopen, maar relatief laag op bezoek aan een evenement, uitgaan, sportwedstrijd en winkelen.
Terwijl deze percentages dicht bij die van 2019 liggen, is het verschil met 2020-2021 aanzienlijk. Tijdens de coronaperiode maakten bezoekers veel vaker een stadswandeling en/of gingen winkelen. Ze bezochten daarentegen minder vaak een museum, theater en/of evenement. Ook brachten gasten minder vaak een bezoek aan de horeca. Al deze activiteiten trekken in 2022 weer meer bezoekers. Daarentegen is de aantrekkingskracht van de stadswandeling en het strand juist afgenomen. In Den Haag zijn de grootste verschillen met 2021 toenames van lunchen/dineren (+13%), museum- (+10%) en theater/concertbezoek (+7%), terwijl afnames te zien zijn bij stadswandelen (-12%), funshoppen (-7%) en strand/boulevardbezoek (-7%). 6
Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
11
TABEL 4. ONDERNOMEN ACTIVITEITEN TIJDENS BEZOEK AAN DE G4 IN 2022 (2019) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen /dineren
53% (57%)
54% (57%)
54% (54%)
57% (60%)
Op terras zitten
24% (16%)
25% (25%)
19% (17%)
26% (20%)
Bezoek evenement
11% (10%)
7% (8%)
10% (10%)
9% (12%)
Bezoek museum
23% (27%)
19% (20%)
12% (10%)
11% (11%)
Bezoek aan een attractie
4% (5%)
6% (6%)
6% (9%)
1% ( 1%)
Bezoek theater / concert
14% (18%)
10% (13%)
7% (9%)
8% (13%)
Bezoek bioscoop
5% (5%)
8% (8%)
7% (11%)
5% (7%)
Uitgaan / nachtleven
7% (8%)
2% (4%)
5% (4%)
3% (6%)
Bezoek sportwedstrijd
3% (3%)
2% (1%)
6% (6%)
1% (1%)
Stadswandeling
20% (17%)
15% (12%)
13% (14%)
18% (13%)
Fietstocht
3% (2%)
3% (2%)
3% (2%)
2% (1%)
Boottocht
4% (6%)
1% (0%)
3% (4%)
1% (2%)
Winkelen voor plezier
31% (27%)
30% (28%)
38% (42%)
41% (44%)
Bezoek strand / boulevard
0% (0%)
28% (35%)
0% (1%)
0% (0%)
Geen van deze
5% (3%)
3% (2%)
4% (3%)
4% (2%)
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Belangrijkste bezoekmotieven vergelijkbaar met pre-coronajaren In 2022 zijn er vier motieven die vrijwel even belangrijk voor Nederlandse bezoekers om naar Den Haag te komen (zie tabel 5). Dit zijn lunchen/dineren (15%), museumbezoek (14%), funshoppen (14%), en een bezoek aan strand/boulevard (14%). Een jaar eerder waren strand/boulevard (21%) en winkelen voor plezier (20%) vaker doorslaggevend om de stad te bezoeken. De motieven waarop Den Haag relatief hoog of laag scoort zijn nagenoeg gelijk als die van de daadwerkelijk ondernomen activiteiten. Op het gebied van bioscopen, musea en attracties is Den Haag relatief aantrekkelijk, voor winkelen, festivals en uitgaan minder dan de andere grote steden. De andere G4 steden laten een vergelijkbare trend zien van toegenomen belang van de culturele sector voor toeristisch bezoek met een afname van interesse in stadswandelingen. Waar het culturele aanbod tijdens de coronaperiode beperkt was, is duidelijk te zien dat musea, theaters/concerten en evenementen hun aantrekkingskracht deels hebben hervonden. Dit betekent echter niet dat de culturele sector helemaal terug is; met name theater/concertbezoek (-3%) wordt minder belangrijk geacht om de G4 steden te bezoeken dan in 2019.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
12
TABEL 5. BELANGRIJKSTE BEZOEKMOTIEF G4 IN 2022 (2019) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen / dineren
13% (12%)
15% (14%)
20% (16%)
21% (18%)
Op terras zitten
3% (2%)
2% (2%)
3% (1%)
5% (3%)
Bezoek evenement
8% (8%)
5% (6%)
8% (7%)
8% (11%)
Bezoek museum
16% (18%)
14% (15%)
8% (6%)
7% (8%)
Bezoek aan een attractie
3% (4%)
4% (3%)
5% (6%)
1% (1%)
Bezoek theater / concert
13% (16%)
9% (12%)
6% (8%)
8% (12%)
Bezoek bioscoop
3% (3%)
4% (5%)
5% (6%)
2% (3%)
Uitgaan / nachtleven
4% (4%)
1% ( 1%)
3% (2%)
2% (3%)
Bezoek sportwedstrijd
3% (3%)
1% (1%)
5% (5%)
1% (0%)
Stadswandeling
5% (4%)
4% (3%)
4% (5%)
6% (3%)
Fietstocht
1% (1%)
1% (0%)
1% (1%)
1% (0%)
Boottocht
2% (3%)
0% (0%)
1% (2%)
0% (1%)
Winkelen voor plezier
15% (12%)
14% (11%)
23% (24%)
27% (26%)
Bezoek strand / boulevard
0% (0%)
14% (16%)
0% (0%)
0% ( 0%)
Geen belangrijkste reden
11% (11%)
11% (11%)
7% (11%)
10% (11%)
100%
100%
100%
100%
Totaal Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Museumbezoek op 1,5 meter afstand, Mauritshuis
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
13
Na coronajaren normaliseert keuze in vervoerswijze Landelijk gezien komen de meeste Nederlandse bezoekers van steden met de auto (63%), gevolgd door de trein (17%). In Den Haag kwam in 2022 59% met de auto en 24% met de trein. Dit is nagenoeg hetzelfde als in 2019 (61% auto en 25% trein). De vergelijking met 2021 is in deze niet representatief, omdat door de coronabeperkingen reizen met de trein zeer beperkt was. Ook Rotterdam trekt in 2022 meer bezoekers met de auto (57%) dan de trein (19%), terwijl Amsterdam en Utrecht relatief vaker met de trein (resp. 40% en 43%) worden bezocht en minder met de auto (49% en 44%). Samenstelling gezelschap relatief stabiel, minder alleenstaanden Naar Den Haag komen vooral veel stellen zonder kinderen (49%) en alleenstaanden (28%). Voor 15% van bezoekers betreft het een gezin met jonge kinderen (jongste kind jonger dan 13 jaar) en in 8% een gezin met oudere kinderen (jongste kind 13 t/m 17 jaar). Ten opzichte van 2019 is het aandeel gezinnen iets toegenomen (van 21% naar 23%) en het aandeel alleenstaanden iets afgenomen (van 33% naar 28%). Uitgaven per bezoek boven niveau 2017-2019 De gemiddelde bestedingen van bezoekers aan de G4 steden zijn ten opzichte van 2019 toegenomen. Alleen de bestedingen in Rotterdam zijn nog altijd iets lager dan in 2019. TABEL 6. GEMIDDELDE BESTEDINGEN TOERISTISCH BEZOEK IN EURO AAN DE G4 (*1.000) 2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022
Amsterdam
€ 50,10
€ 58,80
€ 57,40
€ 57,10
€ 60,80
€ 69,50
25%
Den Haag
€ 47,30
€ 49,50
€ 52,70
€ 41,70
€ 53,90
€ 56,30
12%
Rotterdam
€ 52,10
€ 54,30
€ 62,10
€ 54,10
€ 52,90
€ 58,40
-2%
Utrecht
€ 48,20
€ 51,90
€ 59,00
€ 56,90
€ 58,60
€ 63,20
11%
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Binnenlandse bezoekers van steden geven landelijk gezien in 2022 gemiddeld € 60,90 per bezoek uit. Van dit bedrag wordt 38% uitgegeven in winkels, 39% in horeca gelegenheden, 14% aan entreegelden voor musea, theaters en attracties en 10% aan overige zaken. Den Haag bevindt zich in 2022 met € 56,30 per bezoek in de middenmoot van Nederlandse steden. Ter vergelijking: in Maastricht zijn de gemiddelde bestedingen per bezoek het hoogst (€ 92,30) en in Schiedam het laagst (€ 28,50).7 De gemiddelde besteding hangt samen met het bezoekmotief: het neemt toe als winkelen voor plezier als bezoekmotief toeneemt. Strandbezoek zorgt voor een lagere gemiddelde besteding. Gemiddeld meer uitgegeven in horeca door binnenlands bezoek in 2022 De verschillen in uitgaven tussen de G4 steden hebben vooral te maken met de uitgaven voor horeca en winkelen (zie figuur 3). In Den Haag geven bezoekers iets minder uit aan winkelen dan in de andere grote steden, wat in lijn is met de ondernomen activiteiten (relatief weinig winkelbezoek en verhoudingsgewijs veel strandbezoek, waar minder wordt uitgegeven). 7
Maastricht heeft relatief meer meerdaagse bezoeken met overnachting (15%) waardoor de gemiddelde bestedingen hoger uitvallen.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
14
FIGUUR 3. GEMIDDELDE BESTEDING IN DE G4 IN 2022 NAAR SOORT UITGAVE
0 Amsterdam
10
20
30
16,10
40
50
27,30
60
70
18,40
Den Haag
9,30
24,00
16,80
Rotterdam
9,20
23,80
19,70
Utrecht
8,10
25,50
7,70
entree horeca
6,20
winkelen 5,70
23,80
overig
5,80
Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (NBTC)
Met een gemiddelde besteding van € 56,30 per toeristisch bezoek is in 2022 in totaal door de Nederlandse bezoekers aan Den Haag naar schatting € 468,6 miljoen uitgegeven.8 Dit is 2% minder dan in 2019 (€ 480,5 miljoen). 2.2
(INTER)NATIONAAL VERBLIJFSBEZOEK In deze paragraaf wordt ingegaan op het verblijfsbezoek in Haagse hotels door Nederlandse en internationale gasten. In onderstaande tabel staat het aantal gasten in de G4 steden in 2022 weergegeven en tussen haakjes het aantal gasten in 2019 als laatste jaar voor de coronacrisis. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen gasten uit Nederland en het buitenland. In de laatste twee kolommen staat de procentuele krimp/groei van het totaal aantal gasten per stad. Bij gasten gaat het om personen die minimaal één nacht betaald in een stad verblijven. Het gaat niet om unieke gasten. Wanneer iemand in één jaar twee keer of meer een aantal nachten betaald verblijft, telt die twee of meer keer mee. TABEL 7. AANTAL (INTER)NATIONALE GASTEN (*1.000) in 2022 (en 2019 ) Nederland
Buitenland
Totaal
Totaal verschil 2019-2022
Totaal verschil 2021-2022
Amsterdam
1.774 (1.637)
5.639 (7.572)
7.413 (9.209)
-20%
157%
Den Haag
653 (533)
518 (499)
1.171 (1.032)
13%
67%
Rotterdam
739 (656)
521 (582)
1.260 (1.237)
2%
88%
Utrecht
398 (211)
215 (238)
613 (449)
37%
100%
Bron: CBS
Het aantal gasten dat in Den Haag verbleef is in 2022 ten opzichte van 2019 met 13% toegenomen, alleen Utrecht zit hoger qua groei t.o.v. 2019. Deze groei is zowel te zien in het aantal buitenlandse gasten die na de coronacrisis weer naar Nederland konden komen als in binnenlands hotelbezoek. Ten opzichte van 2021 is het totaal aantal gasten met 67% toegenomen in Den Haag. Dat is minder dan in de andere steden (Rotterdam +88%, Utrecht +100% en in Amsterdam +157%). Opvallend is dat er meer buitenlandse gasten naar Den Haag zijn gekomen dan in 2019, terwijl dat aantal bij de andere grote steden nog altijd lager ligt. 8
Het gaat hier alleen om Nederlandse bezoekers aan Den Haag met een toeristisch motief.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
15
TABEL 8. OVERNACHTINGEN VAN (INTER)NATIONALE GASTEN (*1.000) in 2022 (en 2019 ) Totaal verschil Totaal verschil 2019-2022 2021-2022
Nederland
Buitenland
Totaal
Amsterdam
3.369 (2.886)
13.406 (15.489)
16.775 (18.375)
-9%
190%
Den Haag
1.039 (808)
1180 (868)
2.219 (1.675)
32%
86%
Rotterdam
1.205 (996)
1058 (1.039)
2.262 (2.035)
11%
94%
Utrecht
571 (331)
424 (422)
995 (752)
32%
102%
Bron: CBS
Vergeleken met 2019 is het totaal aantal overnachtingen – net als het aantal gasten – in Den Haag flink toegenomen (+32%). Dit is evenveel als in Utrecht, alhoewel binnenlands bezoek daar vooral voor de groei zorgt. Amsterdam merkt ondanks herstel nog altijd de impact van het wegblijven van buitenlandse gasten (en overnachtingen). Figuur 4 hieronder toont het herstel van het aantal overnachtingen in G4 steden na de coronaperiode. Amsterdam is bijna op het niveau van 2017 terug. De andere drie steden hadden meer overnachtingen dan voorheen, met name dankzij groei op de binnenlandse markt. FIGUUR 4. AANTAL OVERNACHTINGEN (TOTAAL) IN DE G4 (INDEX, 2017=100)
140 120 100
Amsterdam
80
Den Haag Rotterdam
60
Utrecht
40 20 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: CBS
Als het aantal overnachtingen wordt gedeeld door het aantal gasten, resulteert dit in de verblijfsduur (aantal nachten). In de periode 2017-2022 is de gemiddelde verblijfsduur van gasten in de G4 steden iets gestegen. Gasten bleven in 2022 vooral iets langer in Amsterdam en Den Haag dan in de jaren ervoor. In Den Haag bleven gasten gemiddeld 1,9 nachten slapen (was 1,6 in 2019). In Amsterdam ligt het gemiddelde op 2,3 nachten (was 2,0), in Rotterdam op 1,8 (was 1,7) en in Utrecht op 1,6 (was 1,7).
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
16
Skyline tijdens avonduren, Den Haag
TABEL 9. AANTAL GASTEN NAAR FOCUSLANDEN IN DEN HAAG IN 2017-2022 (*1.000) verschil
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Duitsland
181
182
159
140
101
226
42%
Verenigd Koninkrijk
63
57
53
17
5
34
-36%
België
50
51
48
23
30
64
33%
Verenigde Staten
26
36
42
17
8
39
-7%
Frankrijk
22
25
21
9
11
25
19%
Spanje
12
11
10
3
3
8
-20%
Italië
12
10
11
3
3
9
-18%
China
8
8
8
1
1
3
-63%
Canada
5
5
6
1
1
4
-33%
Japan
5
4
5
1
0
1
-80%
Overig Buitenland
143
147
144
36
47
105
-27%
Totaal
519
528
499
250
210
518
4%
2019-2022
Bron: CBS
Den Haag ontvangt traditioneel vooral bezoekers uit buurlanden Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk. Het zijn bezoekers uit Europa die in de meeste gevallen al meerdere keren in Nederland zijn geweest. Deze groep gasten is in de periode 20172019 bepalend. De Verenigde Staten is met 42.000 bezoekers in 2019 ook een belangrijk doelland voor Den Haag buiten Europa.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
17
Vergeleken met 2019 is het aantal buitenlandse gasten uit Duitsland, België en Frankrijk sterk toegenomen (zie tabel 9). Aziatische gasten verblijven veel minder in Den Haag: het aantal gasten uit China en Japan daalde respectievelijk met 63% en 80%. Ook gasten uit het Verenigd Koninkrijk, Zuid-Europa en Noord-Amerika blijven nog weg, hoewel het aantal gasten uit de Verenigde Staten weer bijna op het niveau van 2019 is. De ene toerist is de andere niet In de toerismestrategie: Toerisme werk(t) voor de stad (2019) is uiteengezet voor welke doelgroepen Den Haag het meeste te bieden heeft en het meest kansrijk is. Daarbij ligt de focus op het aantrekken van de zogeheten kwaliteitstoerist: een bezoeker die positief bijdraagt aan de doelen en het imago van de stad, die zorgt voor economische impact door bestedingen, die zich laat spreiden in tijd en plaats en zorgt voor reuring zonder overlast. Dit zijn voornamelijk ook bezoekers die individueel reizen (niet in groepsverband). Daarbij wordt ook gekeken naar doelgroepen die geïnteresseerd zijn in het aanbod in Den Haag. Toeristen uit België, Duitsland en Verenigd Koninklijk vinden de stad bijvoorbeeld aantrekkelijk door de combinatie van stad, strand en het koninklijke karakter. Bezoekers uit Frankrijk, Italië en Spanje zijn over het algemeen bijzonder geïnteresseerd in het culturele aanbod van onze stad.
Bovendien draagt de focus op de zogenaamde ‘dichtbijlanden’ ook bij aan een meer duurzame toeristische sector.
2.3
ONTWIKKELINGEN ACCOMMODATIES Stagnatie op korte termijn met langetermijngroei In onderstaande tabel staat het aantal accommodaties (hotels, pensions en jeugdaccommodaties) en bedden van de G4 steden weergegeven. TABEL 10. ACCOMMODATIES EN BEDDEN IN G4 OP 31 DECEMBER 2022 (en 2017) Accommodaties
Verschil 2017-2022
Bedden
Verschil 2017-2022
Amsterdam
506 (481)
5%
90.918 (77.180)
18%
Den Haag
89 (65)
37%
14.014 (9.832)
43%
Rotterdam
82 (76)
8%
13.433 (11.719)
15%
Utrecht
50 (34)
47%
6.192 (4.005)
55%
Bron: CBS
Het aantal accommodaties in Den Haag is tussen 2017 en 2022 met 37% gegroeid. Het aantal bedden (capaciteit) groeide in Den Haag nog sterker (+43%). Utrecht steeg het sterkst in aantal accommodaties en bedden, Rotterdam en Amsterdam het minst. Vergeleken met 2021 is echter sprake van een stagnatie of zelfs krimp bij alle vier de grote steden. In 2022 verdwenen er vijf accommodaties in Den Haag.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
18
FIGUUR 5. AANTAL BEDDEN IN G4 OP 1 DECEMBER IN 2017-2022 (INDEX, 2017=100)
160 150 140 130
Amsterdam
120
Rotterdam
110
Den Haag Utrecht
100 90 80 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: CBS
Bezettingsgraad en prijzen hotels In tabel 11 is de bezettingsgraad van hotels in de G4 steden weergegeven. Tijdens de coronajaren is de bezittingsgraad in de G4 sterk teruggelopen. In 2022 is deze bijna geheel hersteld, behalve in Amsterdam. In Den Haag ligt de bezettingsgraad in 2022 op 70%, iets minder dan in 2019 (76%). TABEL 11. BEZETTINGSGRAAD VAN HOTELS IN DE G4 (2018-2022) 2018
2019
2020
2021
2022
Verschil 2019-2022
Amsterdam
85%
85%
26%
31%
62%
-23%
Den Haag
74%
76%
46%
47%
70%
-6%
Rotterdam
75%
76%
46%
47%
70%
-6%
Utrecht
79%
78%
42%
49%
72%
-6%
Bron: Horwath
In onderstaande tabel zijn de gemiddelde hotelkamerprijzen weergegeven. De kamerprijzen zijn door de coronacrisis en de lagere bezettingsgraad sterk gedaald in 2020-2021. Zowel in Den Haag als in de rest van de G4 ligt de gemiddelde kamerprijs in 2022 echter boven het niveau van 2019. TABEL 12. GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN EURO’S G4 (2017-2022) 2018
2019
2020
2021
2022
Verschil 2019-2022
Amsterdam
€ 151
€ 151
€ 101
€ 95
€ 170
13%
Den Haag
€ 100
€ 96
€ 84
€ 87
€ 111
16%
Rotterdam
€ 99
€ 106
€ 74
€ 93
€ 114
8%
Utrecht
€ 99
€ 101
€ 84
€ 85
€ 110
9%
Bron: Horwath
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
19
In figuur 6 is te zien dat de gemiddelde hotelkamerprijs in alle G4 steden een vergelijkbare ontwikkeling heeft doorgemaakt. Hoewel de impact van de coronaperiode uiteenlopend was, liggen de relatieve prijzen in 2022 dicht bij elkaar. Ten opzichte van het prijspeil in 2018 is in alle vier steden 10-15% groei te zien. FIGUUR 6. ONTWIKKELING GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN G4 (INDEX, 2018=100)
120 110 100
Amsterdam
90
Den Haag Rotterdam
80
Utrecht
70 60 2018
2019
2020
2021
2022
Bron: Horwath
De gemiddelde opbrengst per hotelkamer (‘RevPar’) is in 2022 vrijwel gelijk aan die van 2019. In Den Haag was deze € 73 in 2022; 1% hoger dan in 2019. Tijdens de coronaperiode was dit cijfer ongeveer de helft (€ 36 in 2020-2021). Net als bij de bezettingsgraad lopen Rotterdam en Utrecht gelijk op met Den Haag, terwijl Amsterdam nog met een daling te maken heeft (18% lager, van € 129 in 2019 naar € 106 in 2022 bij 3-sterrenhotels). Overige accommodaties: sterke daling particuliere verhuur In Den Haag verblijven veruit de meeste verblijfsbezoekers in hotels. Naast hotels wordt door binnenlandse en buitenlandse bezoekers ook overnacht in o.a. hostels, het vakantiepark in Kijkduin en via particuliere verhuursites zoals Airbnb en Booking. Het aantal overnachtingen dat via particuliere verhuursites in de G4 steden is geboekt staat in tabel 13. Hierin zijn alle overnachtingen via Airbnb, Booking, Expedia, en Tripadvisor sinds 2018 opgenomen. Daar kunnen dubbelingen met CBS-data van overnachtingen in voorkomen, dus dit kan niet simpelweg worden opgeteld bij die cijfers (zie tabel 8 eerder dit hoofdstuk).9 Voor Den Haag zien we 259.119 overnachtingen in 2022, waarvan 38.916 door binnenlandse en 220.203 door buitenlandse gasten geboekt zijn. Vergeleken met 20182019 is dat een zeer sterke afname. Het valt op dat deze aantallen in alle vier steden vrijwel gehalveerd zijn sinds 2019.
Waarschijnlijk hangt deze daling samen met het invoeren van strenger beleid op particuliere verhuur (bijv. de implementatie van de Wet Toeristische Verhuur medio 2021 in Den Haag).10 In voorgaande edities van deze monitor werd data van de gemeente Den Haag gebruikt om een beeld van de grootte van de sector particuliere verhuur te vormen. Door de trendbreuk in die data en het beschikbaar komen van de EUROSTAT data is gekozen om dit niet meer te gebruiken. Deze keuze is mede gemaakt op basis van vergelijkingen met de cijfers die Amsterdam zelf rapporteert (via Sweco/UU), die sterk overeenkomen met de EUROSTAT data. 10 Vanaf 2022 is een overeenkomst tussen de gemeente en Airbnb van kracht, waardoor de toeristenbelasting van dat platform rechtsreeks wordt afgedragen. Daarnaast is er een vergunningplicht van kracht geworden, die door de Pandbrigade wordt gehandhaafd. 9
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
20
TABEL 13. AANTAL OVERNACHTINGEN VIA PARTICULIERE VERHUURSITES (2018-2022) 2018
2019
2020
2021
2022
Verschil 2019-2022
Amsterdam
2.531.340
2.224.043
571.847
435.558
924.663
-58%
's-Gravenhage
464.385
521.703
262.539
211.964
259.119
-50%
Rotterdam
286.649
321.628
175.594
146.056
193.753
-40%
Utrecht
225.133
218.680
86.476
76.041
98.819
-55%
Bron: EUROSTAT
2.4
TOERISTISCHE BESTEDINGEN BUITENLANDSE BEZOEKERS Bestedingen verblijfsbezoek nieuw hoogtepunt Op basis van kengetallen van het NBTC is een schatting gemaakt van de totale bestedingen van internationale gasten in Den Haag.11 Daarbij is gekeken naar het herkomstland van de gasten, welk deel van de overnachtingen te maken heeft met een leisure-motief en de gemiddelde uitgaven per dag.12 In tabel 14 is te zien dat internationale verblijfsbezoekers in 2022 naar schatting in totaal € 138,2 miljoen hebben uitgegeven. Dit is een stijging van 18% ten opzichte van 2019.
11
De bestedingen van Nederlandse gasten zijn in de berekening buiten beschouwing gelaten omdat deze al in paragraaf 2.2 zijn meegenomen. Anders zou een dubbeltelling plaatsvinden. 12 De kengetallen zijn te vinden op de website van het NBTC.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
21
TABEL 14. GEMIDDELDE BESTEDINGEN VERBLIJFSBEZOEK PER LAND IN 2022 Overnachtingen
Totale bestedingen per land
(x1.000)
% Leisure overnachtingen*
Gemiddelde besteding per dag*
Duitsland
520
86%
€ 130
€ 50,1
Verenigd Koninkrijk
77
59%
€ 319
€ 10,9
België
104
86%
€ 132
€ 10,5
Frankrijk
49
67%
€ 322
€ 7,5
Italië
20
45%
€ 232#
€ 2,1
Spanje
19
66%
€ 239#
€ 3,0
Verenigde Staten
99
59%
€ 345
€ 20,0
Canada
12
72%
€ 392#
€ 3,4
Japan
2
45%
€ 457#
€ 0,4
China
8
41%
€ 328
€ 1,1
Overig buitenland
270
51%
€ 213
€ 29,3
Totaal
1180
Land
(in miljoen)
€ 138,2
*Het % leisure overnachtingen en de gemiddelde bestedingen per herkomstland zijn gebaseerd op het onderzoek ‘inkomend toerisme’ van NBTC uit 2014. Een deel van de gemiddelde bestedingen per land is in 2020 herijkt. Dat geldt niet voor Italië, Spanje, Canada, en Japan (met # aangegeven).
Totale bestedingen verblijfsbezoek op oude niveau In de voorgaande paragrafen is aangegeven dat de economische waarde van het nationaal toeristisch bezoek aan Den Haag naar schatting € 468,6 miljoen bedraagt en die van het internationaal verblijfsbezoek € 138,2 miljoen. Samen is dat € 606,8 miljoen. Ten opzichte van 2019 is dat een stijging van 1,5%, toen naar schatting in totaal € 597,8 miljoen werd besteed. TABEL 14. TOERISTISCHE BESTEDINGEN IN MILJOEN EURO’S (2017-2022)
Nationaal toeristisch bezoek Internationaal verblijfsbezoek Totaal
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Verschil 20192022
Verschil 2021-2022
427,2
626,7
480,5
254,8
367,5
468,6
-2,5%
27,5%
121,6
122,2
117,3
58,4
49,5
138,2
17,8%
179,4%
548,8
748,9
597,8
313,2
417,0
606,8
1,5%
45,5%
Bron: CBS (bewerking SEPO)
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
22
IMAGO Begin 2023 heeft onderzoeksbureau Kantar, evenals in 2021 en 2022, onderzoek gedaan naar het imago van Den Haag onder Nederlanders. In figuur 7 is te zien dat 82% van de respondenten Den Haag (vooral) ziet als een koninklijke stad, volgens 77% is Den Haag een stad aan zee en volgens 74% is Den Haag een stad van vrede en recht. Alle drie imagokenmerken scoren het laatste jaar zwakker. FIGUUR 7. STELLINGEN OVER DEN HAAG (% EENS EN ZEER EENS) Den Haag is een koninklijke stad
Den Haag is een stad van vrede en recht
Den Haag is een stad aan zee 65%
70%
2023
2022
75%
80%
85%
90%
2021
Bron: Kantar
De helft van de respondenten vindt dat de combinatie van stad en strand Den Haag aantrekkelijk maakt voor een dagje uit. Bijna de helft vindt dat Den Haag hierdoor ook aantrekkelijk is voor een meerdaags bezoek (49%) én dat Den Haag vanwege deze combinatie aantrekkelijker is dan andere grote steden (43%). Ook het ‘koninklijke karakter’ en ‘stad van vrede en recht’ hebben een positief effect op een bezoek aan Den Haag, zoals in figuur 8 te zien is, maar minder sterk dan de combinatie van stad en strand.
Koninklijk karakter
Combi stadstrand
FIGUUR 8. EFFECTEN VAN IMAGO DEN HAAG OP TOERISTISCH BEZOEK (% EENS)
Vrede en Recht
2.5
Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote… Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote… Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH Maakt DH aantrekkelijker dan andere grote… Maakt meerdaags bezoek aan DH aantrekkelijk Aantrekkelijk voor een dagje uit naar DH 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 2023
2022
2021
Bron: Kantar
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
23
3 BESTEMMINGEN 3.1
ATTRACTIES Den Haag heeft een breed aanbod van attracties die (inter)nationale bezoekers trekken, zoals het Vredespaleis, het Binnenhof, De Pier, Madurodam, Legoland Discovery Centre en Sea Life. De attracties zijn voornamelijk te vinden in het Centrum, de Internationale Zone en Scheveningen. Daarnaast staan er nog twee attracties, de Uithof en Drievliet, in de periferie van Den Haag (zie kaart 2). Door de groei van het toerisme en de vrijetijdseconomie in de afgelopen jaren is de attractiedichtheid toegenomen. Dit leidt tot nieuw aanbod en vernieuwing van het bestaande aanbod, ook zichtbaar in Den Haag. Sinds 2017 is het toeristische aanbod uitgebreid met het Legoland Discovery Centre, een zip-line op de Pier, Pathé Ypenburg, Beest Boulders, Amaze Escape & VR, een koninklijke wandelroute door de binnenstad en het recent geopende Informatiecentrum Binnenhof. Madurodam is sterk vernieuwd met ‘De Waterwolf’, ‘Hollandse Meesters’ en ‘The Flying Dutchman’. In onderstaande tabel is een overzicht te zien van de best bezochte attractieparken, dierentuinen en musea van Nederland. Van de Haagse attracties staat in 2022 alleen de Uithof in de top 10 (cursief; op de vierde plaats).13 Tabel 15. TOP 10 attracties, dierentuinen en musea (2022) Nr.
Attractie
Aantal bezoekers
Plaats
1 (1)
De Efteling
5.430.000
Kaatsheuvel
2 (8)
Rijksmuseum Amsterdam
1.760.000
Amsterdam
3 (3)
Diergaarde Blijdorp
1.448.000
Rotterdam
4 (2)
De Uithof
1.425.000
Den Haag
5 (16)
Van Gogh Museum
1.364.000
Amsterdam
6 (4)
Attractiepark Duinrell
1.361.000
Wassenaar
7 (13)
Zaanse Schans
1.265.000
Zaandam
8 (5)
Artis
1.200.000
Amsterdam
9 (12)
Safaripark Beekse Bergen
1.200.000
Hilvarenbeek
10 (7)
Attractiepark Slagharen
1.153.000
Slagharen
27 (23)
Madurodam
455.000
Den Haag
31 (46)
Mauritshuis
400.000
Den Haag
36 (45)
Kunstmuseum Den Haag
350.000
Den Haag
Bron: Pretwerk.nl & Ginder (Attractie Top-50 2022)
13
Drievliet publiceert geen bezoekersaantallen en ontbreekt daarom in dit overzicht.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
24
KAART 2. ATTRACTIES IN DEN HAAG
In tabel 16 staan de bezoekersaantallen van de belangrijkste attracties en bioscopen van Den Haag. Te zien is de sterke dip door de coronacrisis. In 2022 is herstel te zien, maar de mate waarin attracties in staat zijn om het oude niveau te behalen verschilt. Zo bleven de bioscopen nog sterk achter, door het gebrek aan nieuwe films en grote kaskrakers. De Uithof was bijna terug op het niveau van 2019 en de Ooijevaart heeft zelfs een groei doorgemaakt van 15%, mede door het outdoor-karakter. De bezoekersaantallen van Sea Life en Drievliet zijn niet opgenomen, omdat deze niet openbaar worden gemaakt. Het Omniversum is sinds 2022 gefuseerd met het Museon: de bezoekcijfers daarvan staan in het volgende hoofdstuk.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
25
TABEL 16. BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES (*1.000) 2017-2022 Attractie
2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022
De Pier
2.500
NB
2.500
NB
NB
NB
NB
Holland Casino
559
535
533
213
157
338
-37%
Madurodam
723
696
661
244
278
455
-31%
Omniversum*
266
247
235
110
82
-
-
Vredespaleis (bezoekcentrum)
127
130
160
25
17
NB
NB
Binnenhof (rondleiding)
174
174
NB
NB
5
NB
NB
De Uithof
1.490
1.523
1.501
1.060
950
1.425
-5%
Ooievaart
40
43
41
15
25
47
15%
Willemsvaart
8
9
9
3
5
NB
NB
Pathé Scheveningen
450
412
470
181
160
246
-48%
Pathé Buitenhof
461
460
473
175
133
212
-55%
Pathé Spuimarkt
1.216
1.126
1.116
385
294
558
-50%
Filmhuis Den Haag
185
180
170
85
NB
82
-52%
Bron: Opgave instellingen >5.000 bezoekers, NB = niet bekend, * Sinds 2022 is het Omniversum gefuseerd met het Museon, die 1 ticket verkopen.
3.2
MUSEA De culturele sector is belangrijk voor het toeristische aanbod van steden. Met name musea zorgen voor een grote aantrekkelijkheid en kunnen zorgen voor meer bezoekers. Voor internationale toeristen is het rijke culturele aanbod van Den Haag een belangrijke reden voor een bezoek. De culturele sector creëert vanuit de maatschappelijke rol continu nieuw aanbod, door bijvoorbeeld wisselende tentoonstellingen, voorstellingen of evenementen. Dit zorgt tegelijkertijd voor nieuwe redenen voor bezoek. Den Haag heeft een rijk en gevarieerd aanbod van (inter)nationaal bekende musea, waaronder het Mauritshuis, het Kunstmuseum Den Haag, Escher in het Paleis en Panorama Mesdag. De musea zijn vooral gevestigd in het centrum van Den Haag en in de Internationale Zone.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
26
KAART 3. MUSEA IN DEN HAAG
Onderstaande tabel toont de bezoekersaantallen van de grootste musea van Den Haag. TABEL 17. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA 2017-2022 (*1.000) Museum
2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022
Mauritshuis
417
416
512
139
113
400
-22%
Kunstmuseum
503
387
417
201
87
275
-34%
Museon*
223
180
187
82
65
-
-
One Planet (Museon + Omniversum)
-
-
-
-
-
165
-
Louwman Museum
160
145
161
88
83
163
1%
Escher in het Paleis
150
156
172
61
52
120
-30%
Panorama Mesdag
145
138
140
44
34
79
-44%
Letterkundig/ Kinderboeken museum
101
112
123
62
58
107
-13%
Museum Beelden aan Zee
97
83
132
61
60
52
-61%
De Gevangenpoort
63
59
59
21
16
44
-25%
Haags Historisch Museum
47
43
45
19
15
39
-13%
Muzee
40
37
24
12
6
21
-13%
GEM/Fotomuseum
54
85
83
50
24
50
-40%
Gallerij Willem V
29
30
32
NB
1
13
-59%
Huis van het Boek (voorheen Meermanno)
19
26
28
11
10
12
-57%
Collectie Mesdag
16
14
13
8
3
7
-46%
Museum Bredius
11
17
20
13
7
10
-50%
Oranjehotel
-
-
12
11
11
25
108%
Beeld en Geluid
-
-
18
6
8
9
-50%
Bron: OCW en jaarverslagen, NB = niet bekend, * Sinds 2022 is het Omniversum gefuseerd met het Museon, die 1 ticket verkopen.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
27
In 2022 hebben alle musea meer bezoekers kunnen ontvangen dan het jaar ervoor dankzij het geleidelijk wegvallen van restricties. Het aantal bezoeken aan de grotere Haagse musea is in 2020-2021 met 70-80% afgenomen. Die aantallen zijn in 2022 gedeeltelijk hersteld. Toch zijn de effecten van de coronaperiode met bijkomende restricties op museumbezoek nog goed zichtbaar in 2022. Alleen het Louwman Museum is terug op het oude niveau. Bovendien lijkt het Oranjehotel een verdubbeling van het aantal bezoekers te hebben doorgemaakt sinds 2019, maar dit is vertekend aangezien het museum pas in september 2019 is geopend. 3.3
THEATERS Het Haagse cultuuraanbod bevat naast de musea diverse activiteiten op het terrein van de podiumkunsten. Grote podia in de stad zijn onder meer het Circustheater, World Forum The Hague, Amare, de Koninklijke Schouwburg, Diligentia en het Paard. KAART 4. THEATERS IN DEN HAAG
In tabel 18 staan de bezoekersaantallen van de grootste theaters van Den Haag weergegeven. Het Circustheater, het grootste theater van Den Haag, is niet in de tabel opgenomen, omdat het geen cijfers publiceert. Het Zuiderstrandtheater is medio 2021 gesloten.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
28
TABEL 18. BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS 2017-2022 (*1.000) verschil
Theater
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Paard van Troje
190
251
245
55
77
220
-10%
Paardcafé
NB
58
53
12
3
51
-4%
Koninklijke Schouwburg
92
110
115
30
21
58
-50%
Zuiderstrandtheater
127
124
78
21
1
-
-
Amare
-
-
-
-
36
201
-
World Forum
104
87
102
35
89
108
5%
Theater aan het Spui
25
25
28
13
9
20
-29%
Korzo
35
42
33
24
26
24
-27%
Diligentia
32
45
48
15
18
42
-13%
Pepijn
12
14
11
4
5
8
-27%
Nieuwe Kerk
13
15
22
7
9
16
-27%
2019-2022
Bron: afdeling OCW en jaarverslagen
Net als de musea verwelkomen de Haagse theaters in 2022 weer meer bezoekers. Ook de theaters hebben tijdens de coronacrisis flink minder bezoekers ontvangen (60-80% minder dan 2019). In 2022 is het herstel duidelijk ingezet, hoewel de achterstand niet helemaal is ingelopen. 3.4
EVENEMENTEN In Den Haag worden jaarlijks diverse publieksevenementen georganiseerd. Zij dragen bij aan een levendige en dynamische stad. Het doel van evenementen is om Den Haag te positioneren, de lokale economie te stimuleren en een prettig leef- en verblijfsklimaat voor bewoners en bezoekers te creëren. De doelgroepen en (inter)nationale of regionale aantrekkingskracht zijn per evenement verschillend. Het aanbod in evenementen in Den Haag is breed. Den Haag zet in op een gevarieerd (kwalitatief) aanbod van grootschalige en kleinschalige publieksevenementen verspreid over het jaar en door de stad. Denk hierbij aan beeldbepalende evenementen zoals de NN CPC Loop Den Haag, The Life I Live (Koningsnacht), Bevrijdingsfestival Den Haag, Vlaggetjesdag en de Royal Christmas Fair. De meeste evenementen zijn jaarlijks terugkerend op een aantal na zoals de Ocean Race (2015, 2018, 2023). In 2020 en 2021 konden de meeste evenementen wegens de coronacrisis geen doorgang vinden. In 2022 herstelde het aantal evenementen. Publieksevenementen sluiten (vanaf 2024 vanwege nieuw evenementenbeleid) bij voorkeur aan bij het profiel van Den Haag als stad aan zee of Den Haag als popstad. Het profiel van stad aan zee wordt versterkt door onder andere Vlaggetjesdag, Festival Classique, Cool Event, de Ocean Race, maar ook de Live on the Beach strandconcerten en grote beachsport toernooien.
Evenementen die Den Haag als popstad versterken zijn o.a. Sniester, The Crave Festival en Rewire. Vanuit toeristisch perspectief is daarnaast aandacht voor de thema’s Koninklijk en Vrede en Recht. Voorbeelden van evenementen die aansluiten op het thema Koninklijk zijn The Life I Live en Kingsworld voorafgaand aan en op Koningsdag en Prinsjesdag met het eromheen georganiseerde 10-daagse Koninklijk programma. Regelmatig is op woensdag de ceremonie van het aanbieden van de geloofsbrieven bij Paleis Noordeinde. Festivals als het Bevrijdingsfestival Den Haag en het Embassy Festival Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
29
sluiten aan op het thema Vrede en Recht. Om bezoek buiten het hoogseizoen te stimuleren is de laatste jaren gewerkt aan het Have A Royal Winterprogramma, met de Royal Christmas Fair als grootste publiekstrekker in de binnenstad en het Cool Event in Scheveningen.
Winkelen in het Hofkwartier tijdens het Have A Royal Winter programma
Het bezoekersaantal van een publieksevenement is alleen goed te meten als er sprake is van kaartverkoop. Veel evenementen in Den Haag zijn (gedeeltelijk) gratis toegankelijk, waardoor moet worden afgegaan op een schatting, veelal gegeven door de evenementenorganisatoren zelf.14 Om die reden zijn de cijfers van bezoekersaantallen van evenementen in deze monitor niet opgenomen.
14
In de raadsmededeling RIS299123 van 14 februari 2018 is aangegeven dat het vaststellen van bezoekersaantallen van met name gratis evenementen bijna niet mogelijk is. Het blijven schattingen en die kennen soms grote marges. In een eerste verkenning in relatie tot een recent aangenomen motie (RIS316141) om bezoekersaantallen (en economische spinoff) beter te monitoren, is geconstateerd dat vanwege de verschillende aard van evenementen (betaald, gratis, in de hekken, verspreid over de stad) meer meetmethodieken (gecombineerd met enquêtes) zouden moeten worden gebruikt om tot een betere inschatting van de bezoekersaantallen en economische spin-off van evenementen te komen. Er wordt nog gekeken of en hoe hier invulling aan kan worden gegeven.
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
30
4 ZAKELIJKE MARKT INLEIDING Congressen zorgen voor een grote economische spin-off voor Den Haag. Hoewel de belangrijkste reden van bezoek voor congresbezoekers aan werk gerelateerd is, maken congresbezoekers ook gebruik van vrijetijdsvoorzieningen. Congresbezoekers besteden relatief veel geld in de stad, wat een impuls geeft aan de Haagse economie en werkgelegenheid. Een gemiddelde besteding per dag voor een zakelijk verblijf is in totaal € 390,- (incl. vervoer en verblijf).15 32% van de zakelijke bezoekers in Nederland komt voor een specifiek congres. 4.1
AANBOD CONGRESLOCATIES De belangrijkste congreslocatie in Den Haag is het World Forum The Hague, waar de grootste internationale congressen van Den Haag worden gehouden. In 2021 vond hier bijvoorbeeld de International One Conference (met thema cybersecurity) plaats. Andere veel gebruikte congreslocaties zijn onder meer de Fokker Terminal, het Vredespaleis en de diverse hotels met vergaderzalen. Dit aanbod is de afgelopen jaren stabiel gebleven.
4.2
ONTWIKKELING AANTALLEN CONGRESSEN EN BEZOEKERS In onderstaande tabel staat de ontwikkeling van het aantal congressen, het aantal deelnemers en de gemiddelde duur in Den Haag weergegeven voor de periode 20172022. Het aantal ‘deelnemersdagen’ is het aantal dagen dat een congres duurt vermenigvuldigd met het aantal deelnemers. Bij congressen is een gedeeltelijk herstel te zien van de coronacrisis. In januari-februari 2022 was er nog sprake van een lockdown, maar met de versoepeling van de coronamaatregelen en inreisbeperkingen konden veel doorgeschoven congressen van 2020- en 2021 alsnog plaatsvinden. Daarnaast zijn veel bijeenkomsten redelijk ‘last minute’ ingepland. De doorlooptijd van het werven en het daadwerkelijk plaatsvinden van een congres is korter dan voor de coronaperiode. TABEL 19. CONGRESSEN IN DEN HAAG (2017-2022) 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Aantal congressen
149
126
113
18
17
85
Gemiddeld aantal deelnemers
296
383
425
437
173
290
Gemiddelde duur
4,6
4,1
5,0
4,2
3,9
3,5
Deelnemersdagen
179.010
195.060
213.923
31.750
9.240
75.606
Bron: NBTC
Het aantal congressen in Den Haag bereikte in 2017 een hoogtepunt. Hoewel het aantal congressen in 2018 en 2019 iets terugliep, nam het gemiddeld aantal deelnemers per congres in die jaren nog wel iets toe. Daardoor kon het aantal deelnemersdagen tot 2019 blijven toenemen (zie figuur 9). 15
Bron: Bestedingsonderzoek NBTC 2014
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
31
Hoewel het aantal deelnemers in 2022 het niveau van 2017 nadert, blijven het aantal congressen, deelnemersdagen, en de gemiddelde duur achter. FIGUUR 9. ONTWIKKELING CONGRESSEN IN DEN HAAG IN 2017-2022 (INDEX, 2017=100)
180 160 140 120 100 80 60 40 20 0
Aantal congressen Gemiddeld aantal deelnemers Gemiddelde duur Deelnemersdagen 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: NBTC
In 2022 vonden er 85 internationale congressen in Den Haag plaats. Het gemiddeld aantal deelnemers (290) was mede door de omstandigheden hoger dan tijdens de coronaperiode, maar lager dan de periode 2018-2020. 4.3
ZAKELIJKE OVERNACHTINGEN Het aantal zakelijke overnachtingen in Den Haag weerspiegelt het beeld van een kleiner aantal congressen met een kortere doorlooptijd. Hoewel in alle kwartalen van 2022 minder zakelijk bezoek in de stad overnachtte dan in 2017-2019, is het effect van coronamaatregelen vooral zichtbaar in het eerste kwartaal. TABEL 20. ZAKELIJKE OVERNACHTINGEN IN DEN HAAG 2017-2022 (*1.000) 2017
2018
2019
2020
2021
2022
verschil 2019-2022
1e kwartaal
160
170
150
160
20
70
-53%
2e kwartaal
220
220
230
20
50
190
-17%
3e kwartaal
200
180
200
40
90
160
-20%
4e kwartaal
190
170
190
30
80
160
-16%
Totaal
770
740
770
250
240
580
-25%
Bron: CBS
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
32
5 EFFECTEN VAN TOERISME INLEIDING Toerisme zorgt wereldwijd voor 10% van het Bruto Binnenlands Product (BBP) en één op de 11 banen, waarmee de sector tegenwoordig net zo belangrijk is voor de wereldeconomie als de voedsel- of automobielindustrie.16 Toeristen uit binnen- en buitenland brengen veel geld naar de stad en zorgen met hun bestedingen voor omzet en werkgelegenheid bij onder andere Haagse winkels, attracties, restaurants en hotels. Naast deze bestedingen zorgen toeristen ook indirect voor omzet en werkgelegenheid bij alle toeleveranciers en verleners van diensten als transport, accountancy, catering, bouw en installatie. Daarmee zijn veel Haagse bedrijven direct of indirect (deels) afhankelijk van toerisme. Ruim 1 op de 8 Hagenaars dankt zijn of haar baan direct of indirect aan de vrijetijdseconomie. Naast economische voordelen, zorgt toerisme ook voor meer reuring, een levendig straatbeeld en een hoogwaardig voorzieningenniveau in de stad: meer attracties, culturele voorzieningen, evenementen, aantrekkelijke horeca en winkels en minder leegstand. Toerisme kan daarmee een bijdrage leveren aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad. Er zijn ook minder gunstige effecten van toerisme, zoals overlast en verkeerscongestie. Daarover wordt een en ander toegelicht in paragraaf 5.2 5.1
ONTWIKKELING DIRECTE WERKGELEGENHEID VRIJETIJDSECONOMIE In onderstaande tabel staat de ontwikkeling van het aantal banen in Den Haag weergegeven in de periode 2017-2022 (peildatum 1 januari 2022). Het betreft hier de directe werkgelegenheid die met het toerisme en de vrijetijdseconomie te maken heeft, zoals horeca, cultuur, sport en recreatie. Indirecte werkgelegenheid door toerisme, zoals banen bij toeleveranciers, zijn niet meegenomen.17 Begin 2022, dus in de laatste maanden van beperkende maatregelen in de coronaperiode, was deze sector goed voor 46.165 (directe) banen. Dat is 15% van de totale Haagse werkgelegenheid.
16
United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2018 In de Economische Visie Den Haag. zijn sectoren ‘Detailhandel’ en ‘Eet- en drinkgelegenheden’ samengenomen (Detailhandel en horeca) evenals de sectoren ‘Logiesverstrekking’, ‘Reisbemiddeling’, ‘Sport en recreatie’, ‘Kunst’ en ‘Musea e.d.’ (Toerisme en vrije tijd). 17
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
33
TABEL 21. WERKGELEGENHEID VRIJETIJDSECONOMIE IN DEN HAAG OP 1 JANUARI 2017-2022 2018
2019
275.110
280.212
287.982 297.491 303.532 312.290
13,5%
Detailhandel
22.853
23.510
23.675
23.606
23.875
24.468
7,1%
Eet- en drinkgelegenheden
10.523
11.025
11.324
11.299
10.717
10.980
4,3%
Logiesverstrekking
1.559
1.628
1.637
1.891
1.907
1.963
25,9%
Reisbemiddeling en -organisatie
678
714
724
734
674
653
-3,7%
Kunst
4.174
4.382
4.488
4.633
4.593
4.608
10,4%
Musea, culturele uitleencentra, openbare archieven e.d.
1.446
1.488
1.528
1.484
1.408
1.399
-3,3%
Sport en recreatie
2.199
2.220
2.232
2.283
2.144
2.094
-4,8%
subtotaal
43.432
44.967
45.608
45.930
45.318
46.165
6,3%
Werkgelegenheid Den Haag
2020
2021
2022
verschil 2017-2022
2017
Detailhandel & horeca
Toerisme & vrijetijd
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden
In de afgelopen 6 jaar (periode 2017-2022) is de werkgelegenheid in Den Haag met 13,5% gegroeid. Het aantal banen dat met toerisme te maken heeft, groeide minder sterk, namelijk met 6,3%. Maar er zijn grote verschillen tussen branches. Zo groeiden ‘Logiesverstrekking’ en ‘Kunst’ respectievelijk met 26% en 10%, terwijl het aantal banen bij ‘Musea e.d.’ en ‘Sport & recreatie’ kromp met 3-5%. Vergeleken met januari 2021 is het aantal banen in Den Haag dat met toerisme te maken heeft (directe werkgelegenheid) begin 2022 gestegen met 847 banen (2%). Deze groei hangt samen met een breder herstel van de werkgelegenheid na het eerste jaar van de coronaperiode. FIGUUR 10. ONTWIKKELING WERKGELEGENHEID PER BRANCHE (INDEX 2017=100)
130
Kunst
125 Eet- en drinkgelegenheden
120
Sport en recreatie
115 110
Logiesverstrekking
105
Musea e.d.
100
Detailhandel
95 2017
2018
2019
2020
2021
2022
Reisbemiddeling
Bron: Werkgelegenheidsregister Haaglanden
Monitor Toerisme 2022 - Gemeente Den Haag
34
Serveerster aan het werk bij strandpaviljoen De Kust, Kijkduin
De totale werkgelegenheid die te maken heeft met toerisme en de vrijetijdseconomie is niet eenvoudig te bepalen en is uitgebreider dan hiervoor geschetst. Sinds 2013 is de economische omvang van de vrijetijdseconomie van Den Haag drie keer berekend: • Voor het jaar 2012 bleek dit circa € 2 miljard euro te zijn18. • In het jaar 2016 was deze toegenomen naar bijna € 2,2 miljard en was de werkgelegenheid circa 27.000 arbeidsjaren.19 • Tot slot was voor het jaar 2019 de economische omvang met 2% toegenomen tot ruim € 2,2 miljard, met ruim 27.300 arbeidsjaren.20 Hierbij geldt dat de sector met name zorgt voor banen voor praktisch opgeleiden, waarmee deze complementair is aan enkele andere in Den Haag sterk aanwezige bedrijvigheid zoals de zakelijke dienstverlening, de overheid en de internationale instellingen waar vooral banen voor theoretisch geschoolden beschikbaar zijn. 5.2