RIS317730 Bijlage Aanbieden verhalenbundel ‘Van onmacht naar impact’

DOORBRAAK Doen wat nodig is

Zeven verhalen achter de casus

INHOUD COLOFON Voorwoord

4

10

6

Tekst &Q copy, content en communicatie Harry Kruiter en Rosa Snuverink, Instituut Publieke Waarden

Andrej

Vormgeving

Deswin

Hans Peeters en Ron Maandag Beeld Shutterstock

18

14

Contact

22

Het experiment ‘Van onmacht naar impact’ is mogelijk gemaakt met subsidie van het ministerie van Justitie en Veiligheid in samenwerking met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Heeft u vragen of opmerkingen naar aanleiding van

Nassim

Sjaak

Bob

deze verhalenbundel? Neem contact met ons op via veiligheidshuishaaglanden@zvhh.nl. Juni 2023

26

De verhalen uit deze bundel zijn gebaseerd op echte casussen

30

Reflectie

34

uit het experiment ‘Van onmacht naar impact’. De verhalen zijn geanonimiseerd om de privacy van onze cliënten te beschermen.

Bart

Amir

Klik op een onderdeel uit de inhoudsopgave om naar het betreffende hoofdstuk te gaan.

2

3

Van onmacht naar impact

ONGEWENST GEDRAG

GEWENST GEDRAG

Maatwerk op inkomensondersteuning en schuldsanering

Buiten de reguliere paden gaan. Creatieve oplossingen of nieuwe interventies zoeken. Met de focus op het creëren van rust en bestaanszekerheid in plaats van meer druk zetten. Dat was het doel van het project ‘Van onmacht naar impact’. Het experiment dat het Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden samen met netwerkpartners en het Instituut voor Publieke Waarden (IPW) in 2021 is gestart. Bij twintig ingewikkelde casussen, waar alle netwerkpartners op bleven vastlopen, hebben wij gekeken of we doorbraken konden maken.

Meer mogelijkheden voor begeleiding en behandeling

Alternatieve woonvormen

Minimale bestaanszekerheid

Route naar machteloosheid

Bruggen bouwen

In het Zorg- en Veiligheidshuis werken

Maar wat als we rust en bestaanszekerheid

netwerkpartners samen aan complexe casuïstiek

realiseren in plaats van de lijdensdruk verhogen?

met een veiligheidsrisico. Regelmatig zien

En wat als we dat doen vanuit het perspectief van

professionals in deze samenwerking mensen bij wie

de burger zelf? Zijn we dan in staat om deze mensen

het veiligheidsrisico net niet groot genoeg is om ze

beter, of sneller en met meer impact te helpen? In

via drang, dwang of straf van de straat te krijgen.

dit project zijn we op zoek gegaan naar een nieuwe

Maar het lukt ook niet om deze mensen te overtuigen

oplossingsrichting. Zodat iemand niet telkens

zich vrijwillig te laten opnemen of behandelen. Door

terugvalt naar de bodem van de U (zie kader).

het gebrek aan handelingsperspectief ontstaat dan

4

vaak een neerwaartse lijn. Dit zijn we de ‘route naar

Breekijzers

machteloosheid’ gaan noemen.

Voor alle twintig casussen zijn onafhankelijke

De bodem van de U

Dan slaat Joey zijn moeder zo hard dat ze een paar

Joey is al lange tijd in beeld bij politie en

weken in het ziekenhuis ligt. Joey krijgt een maatregel

verschillende hulpverleningsinstanties

Inrichting Stelselmatige Daders (ISD) van de rechter.

vanwege zijn agressieve gedrag. Hij heeft

Joey gedraagt zich goed tijdens het verblijf in de

een lichte verstandelijke beperking en een

inrichting en komt na 2 jaar vrij. Als het professionals

persoonlijkheidsstoornis. Hij is zorgmijdend.

lukt een goede woonplek voor hem te vinden, kan

Voor gedwongen opname is Joey geen zwaar

hij van daaruit langzaam omhoog klimmen: vanaf de

genoeg geval. Wel dreigt hij wegens overlast

bodem van de U, op weg naar zelfstandigheid.

uit het huis te worden gezet waar hij samen met zijn moeder woont. Professionals zien maar

Met preventieve voorzieningen bouwen we

twee mogelijkheden: wachten op een strafbaar

bruggen die mensen eerder naar de bovenkant

feit of de situatie verder laten verslechteren

van de U brengen. Dat voorkomt dat ze (steeds

zodat Joey gaat inzien dat het zo niet langer kan.

weer) onderin belanden.

Doorbraakmethode

bereiken. De verhalen van Andrej, Deswin, Nassim,

We zijn dit project gestart vanuit de

Sjaak, Bob, Bart en Amir schetsen waar dingen

‘Doorbraakmethode’. Deze methode helpt om

lukken, waar ze nog vastlopen, en welke les we uit

te bepalen wat nodig is vanuit het perspectief

deze verhalen halen.

van de burger en maatwerk makkelijker te maken. Hiermee wordt het mogelijk om nieuwe

Beeldt u eens in…

alternatieve wegen te vinden, afglijden te stoppen

Lees deze zeven verhalen en leef mee met zeven

en zelfs stappen omhoog te zetten. Dit is een

moeilijke zoektochten. Beeldt u zich eens in dat

mooie, maar grote ambitie. De professionals

u deze persoon bent, of dat u deze professional

werken tenslotte met een doelgroep die zich

bent. Wat zou u doen? Wat kunnen we met

moeilijk laat helpen.

elkaar doen om meer bruggen te bouwen? Om rust en bestaanszekerheid voor deze

casusregisseurs aangesteld. Als bruggenbouwers

Andrej, Deswin, Nassim, Sjaak, Bob, Bart

doelgroep te realiseren? En om het zwoegwerk

De doorbraak in zo’n situatie wordt meestal

moesten zij systeem- en leefwereld met elkaar

en Amir

voor professionals te verminderen?

gezocht in meer druk zetten en mensen verder

verbinden. Oftewel: vertrouwen winnen van zowel de

De verhalen in deze bundel laten het proces zien

laten afglijden. Aan de ene kant is er de hoop

cliënt als van de betrokken hulpverleners. Daarnaast

dat het Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden

dat mensen minder zorgmijdend worden als de

hebben alle netwerkpartners ‘breekijzers’ aangesteld.

samen met betrokken netwerkpartners voor

‘lijdensdruk’ verhoogt. Aan de andere kant bouwt

De breekijzers hebben als taak om binnen de eigen

zeven mensen heeft doorlopen. Ze laten ook het

de professional vast een dossier op om in het

organisatie te doen wat nodig is om mensen snel en

werk van professionals zien, dat bestaat uit veel

gedwongen kader in te grijpen.

adequaat te helpen, vaak met maatwerk.

zoeken, passen, meten en proberen om iets te

We gaan graag met u in gesprek! Anneke Aanstoot

Harry Kruiter

Manager Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden

Instituut voor Publieke Waarden (IPW)

5

Andrej 6

De les van… Andrej De aanhouder wint: de casusregisseur blijft net zolang aan het jasje van de netwerkpartners trekken tot er een plek is voor Andrej Dat Andrej steelt en bedelt, accepteren buurtbewoners niet langer. Hun frustratie uiten ze met fysiek geweld. Het geweld loopt zo uit de hand, dat Andrej niet meer veilig is.

Agressief? Integendeel, Andrej is een ingetogen

vermogen. Hij accepteert zijn manier van leven en

alleenstaande vijftiger die niet veel kwaad in de zin

heeft geen wens tot verandering. Het ggz-team

heeft. Andrej is verslaafd aan meerdere middelen

kent Andrej wel, maar het contact is sporadisch.

en heeft niet-aangeboren hersenletsel. Goed voor zichzelf zorgen lukt niet altijd. Zijn huis, dat hij huurt van de woningbouw, oogt bijvoorbeeld rommelig en vies. Maar daar heeft niemand last van, toch? Hij biedt andere drugsgebruikers regelmatig onderdak. Zelf is Andrej vaak op straat te vinden, waar hij door de stad zwerft om extra geld naast zijn uitkering bij elkaar te bedelen en te stelen voor zijn middelengebruik. Maar niet in de

‘Andrej is zelf geen bedreiging voor zijn omgeving. Maar zijn buren vormen wel een bedreiging voor hem’

straat. Andrej snapt dan ook niet waarom de buurt niet blij met hem is. Regelmatig ontstaan er ruzies waarbij Andrej het zwaar te verduren krijgt met een

Rust in de cel

pak slaag.

Dat verandert door de toenemende stroom van ruzies, mishandelingen en geweld in de wijk.

• Andrej is een vijftiger • Heeft hersenletsel na een schop tegen zijn hoofd • Is verslaafd aan meerdere middelen • Woont alleen in een huurwoning van de woningcorporatie, bedelt en steelt om aan geld te komen • Uitdaging: Andrej is geen bedreiging voor zijn buren, maar de buren wel voor hem. Hij moet uit de situatie én uit de wijk

Geen inzicht

De situatie wordt zelfs zo dreigend dat het ggz-

Twintig jaar geleden zag het leven van Andrej er

team samen met de politie een melding doet

heel anders uit. Na de universiteit kreeg hij een

bij het Zorg- en Veiligheidshuis. Andrej is geen

goede baan in de zorg. Hij woonde samen met een

bedreiging voor zijn buren, maar de buren wel voor

vrouw en kind. Maar een schop tegen zijn hoofd

Andrej. De hulpverleners vrezen dat als er niets

op het voetbalveld en bijkomend hersenletsel

gebeurt, Andrej binnenkort ergens dood wordt

maken een eind aan dit geluk. Hij kon zich niet

aangetroffen. De politie heeft namelijk weinig

meer concentreren en was continu bang.

handelingsmogelijkheden, omdat er geen officiële

Hij ging gebruiken en raakte verslaafd. De hang

aangiften liggen tegen of van Andrej. Het enige

naar verdovende middelen bepaalt nu zijn leven.

dat ze kunnen doen, is Andrej oppakken als hij een

Zijn zoon, inmiddels een puber, spreekt hij

gebiedsverbod overtreedt en hem een paar dagen

nauwelijks nog. Hulp vragen doet Andrej niet:

‘rust’ in de cel bieden, waar hij veilig is voor de

hij heeft geen inzicht in de consequenties van

klappen en trappen van de boze buren. Maar dat is

zijn handelen door zijn verminderde cognitieve

natuurlijk geen echte oplossing. 7

Verklarende begrippen

Een natte plek

De aanhouder wint

De casusregisseur en de collega’s van het Zorg- en

Bij allerlei partijen vraagt de casusregisseur

Veiligheidshuis zien direct wat er moet gebeuren:

om hulp voor een passende woonplek. Want

De afkorting Wlz staat voor Wet langdurige zorg. Met deze indicatie heeft Andrej recht op een

Andrej moet uit de situatie en uit de wijk. Hij heeft

terugkeren naar de wijk is geen optie. De

woonplek met zeer intensieve behandeling, verzorging en begeleiding. Deze indicatie moet

nieuwe woonruimte nodig. Behandeling is niet

casusregisseur geeft niet op en overal wordt

worden aangevraagd via het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ).

aan de orde. Andrej heeft vooral behoefte aan

het dossier op tafel gelegd. De urgentie, kosten

een veilige plek waar hij als chronisch verslaafde

en baten zijn duidelijk; nu nog de plek. Na lang

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) regelt hulp en ondersteuning voor burgers,

kan blijven gebruiken. In jargon heet dit een

doorvragen en aanhoudend in gesprek gaan,

zodat zij zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen wonen en deel kunnen blijven nemen aan de

‘natte’ woonvoorziening. Maar die plekken zijn dun

werpt die strategie uiteindelijk vruchten af:

maatschappij. Een Wmo-indicatie is aan te vragen bij de gemeente.

gezaaid en de wachtlijsten lang. En Andrej kan in

Andrej kan vrijwel direct terecht bij een net nieuw

deze situatie niet vijf jaar wachten.

geopende plek bij de ggz voor mensen met een lichte verstandelijke beperking. Hier mag hij blijven

Lastige puzzel

gebruiken en kan hij voor onbepaalde tijd wonen.

Daarom gaat het team van netwerkpartners om de tafel: hoe is een doorbraak te maken voor Andrej? Dat blijkt geen eenvoudige opgave. De politie en woningbouwcorporatie kunnen Andrej niet dwingen zijn huis te verlaten. Buurtbewoners hebben tenslotte geen officiële meldingen gedaan van overlast. Er is dus geen dossier met klachten. Tegelijkertijd is er niet snel zicht op een andere woonplek: bij alle instellingen die geschikt zijn, bestaan lange wachtlijsten. De situatie lijkt onwrikbaar vast te lopen, terwijl de gezondheid van Andrej steeds verder verslechtert.

Van de regen in de drup

‘Blijven doorvragen en aanhoudend in gesprek gaan door de casusregisseur, werpt uiteindelijk vruchten af: Andrej heeft een passende plek’

Dan ontstaat er brand in de woning van Andrej.

De begeleiding van Andrej was lastig omdat de

soms ook leek, hoe vervelend partners het soms

situatie zo lang klem leek te zitten. Hoe kreeg de

ook vonden. Een procesregisseur van het Zorg-

casusregie hier beweging in?

en Veiligheidshuis kan partners aan tafel blijven vragen, maar er moet ook iemand in de casus

Andrej is een alleenstaande vijftiger. Hij is al jaren

zelf zijn, de casusregisseur, die als het nodig is

verslaafd aan alcohol, coke en waar hij verder maar

dagelijks met de casus aan de slag is én blijft tot

aan kan komen. Regelmatig bedelt en steelt hij

er rust is gekomen.

om aan geld te komen naast de uitkering. Zelf is

De casusregisseur hoopt dat deze vervelende situatie toch ook een positieve wending kan

8

Geleerde les

brengen: nu er urgentie ontstaat, kan dat de zaak

Veilig gevoel

in beweging brengen en wellicht zelfs versnellen.

Tijdens de eerste periode heeft hij nog geen

Helaas pakt het anders uit. Andrej belandt in

Wlz-indicatie, maar kan hij ondanks zijn Wmo-

de daklozenopvang. Hier ontstaat een ander

indicatie (zie kader ‘Verklarende begrippen’) toch

probleem. Andrej mag hier niet lang blijven. Hij

deze geschikte plek krijgen. Op de achtergrond

staat officieel ingeschreven op een adres en mag

maakt het team de Wlz-indicatie in orde met

daarom geen aanspraak maken op een verblijf in

de zorgverzekeraar. Inmiddels heeft Andrej het

de daklozenopvang. De casusregisseur zorgt dat

hier goed naar zijn zin. Hij is herenigd met zijn

Andrej toch mag verblijven in de opvang.

zoon. En belangrijker nog: Andrej is veilig.

hij niet agressief, maar hij haalt wel de woede van

Zwoegwerk

buurtbewoners op zijn hals door zijn gedrag. De

Het moeilijkste van dit zwoegwerk is, dat de

situatie is zo ernstig dat wordt gevreesd voor het

casusregisseur steeds maar weer zorgpartijen

leven van Andrej. Door zijn lichte verstandelijke

moeten vragen om een plekje of samenwerking,

beperking heeft Andrej zelf geen inzicht in de

tegen beter weten in. Ook richting de cliënt is

consequenties van zijn gedrag. Het Zorg- en

de casusregisseur bij ieder contact weer aan

Veiligheidshuis vindt dat Andrej uit de onveilige

het zoeken naar mogelijkheden om hem of haar

situatie gehaald moet worden.

naar een behandelsetting te krijgen, of toch maar weer eens vragen of er niets iets aan het

Jasje trekken

gebruik moet gebeuren. Dat is 99 van de 100 keer

De casusregisseur blijft aandacht vragen voor de

zonder resultaat. Maar die ene keer dat er wel een

problematiek van Andrej. Door net zolang aan het

plek vrijkomt of beschikbaar is, kan dit voor een

jasje van de netwerkpartners te trekken totdat er

doorbraak zorgen. Daarom loont zwoegwerk door

een oplossing gevonden is. Hoe onmogelijk het

casusregisseurs.

9

De les van… Deswin • Deswin is begin 20 • Heeft een lichte

Een zorgplek vasthouden tijdens een korte detentie: een regelvrij budget geeft ruimte voor echte doorbraken

verstandelijke beperking, borderline en hechtingsproblematiek • Is verslaafd aan drugs en alcohol • Kampt met extreme

Na een goed gesprek staat Deswin open voor een vrijwillige behandeling bij een kliniek voor mensen met een verstandelijke beperking. Voor zijn verslaving en psychiatrische problematiek. Maar dan lijkt een openstaande straf van twee weken de hele toekomst van Deswin op losse schroeven te zetten.

woedeaanvallen. Dit zorgt voor een onveilige thuissituatie • De uitdaging: zijn plek in een geschikte zorginstelling behouden na een onverwachte detentie

Een leven zonder drugsgebruik. Zonder agressie.

Beschermd wonen

En een fijne plek om te wonen. Dat ziet Deswin

Eerder heeft Deswin een tijdje in een beschermde

wel helemaal zitten. De twee begeleiders van de

woonomgeving gewoond. Dat ging niet goed.

verslavingszorg en begeleiding van mensen met een

Hij vertrok en liet lange tijd niets van zich horen.

lichte verstandelijke beperking in de regio hebben

Maar weer thuis wonen is geen optie. Daarom is

samen met Deswin een plan gemaakt. Dankzij

hij aangemeld voor de multidisciplinaire aanpak

veel inspanning en samenwerking is het gelukt

(MDA++, zie kader ‘Verklarende begrippen’) en is

om een behandeling te regelen voor Deswin in een

het Zorg- en Veiligheidshuis betrokken bij het

gespecialiseerde kliniek. Hij kan binnenkort terecht,

gezin. Via de MDA++ is Deswin op de wachtlijst

na zijn detox. Deswin kan haast niet wachten. Maar

geplaatst voor een behandelplek met uitzicht op

dan komt er een bericht dat alles op zijn kop zet.

een beschermd wonen-plek.

Deswin moet nog een celstraf uitzitten van twee

Deswin

weken. En detentie betekent dat hij de plek in de

Nieuwe start

kliniek kwijt is en Deswin weer onderaan de wachtlijst

Die ggz-behandeling vond plaats op vrijwillige

komt. Is alle moeite dan voor niets geweest?

basis. Maar het traject verliep stroef. Deswin gebruikte steeds meer drugs, kwam afspraken

Snel boos

niet na, pleegde strafbare feiten en was niet meer

Thuis is de situatie niet veilig. Deswin heeft al zijn

bereikbaar. De psychiater zette de behandeling

hele leven moeite om zijn emoties te reguleren.

na een aantal maanden daarom stop. Vanuit

Hij wordt snel boos. Vooral als hij zich niet op

het MDA++-overleg zoeken twee hulpverleners

zijn gemak voelt en niet weet hoe hij met de

Deswin op. En er is een klik. Zo ontstaat na enkele

situatie moet omgaan. Dan gebruikt hij veel

bezoeken het plan voor behandeling van zijn

drugs en alcohol en wordt hij nog kwader. Dan

verslaving en psychiatrische problematiek. Deswin

is hij geweldadig tegen zijn ouders en tegen zijn

is vol goede moed. Hij is klaar voor de detox en een

broertje. De ouders van Deswin zijn zelf verslaafd

écht nieuwe start.

geweest. Ze kunnen moeilijk de grenzen stellen die Deswin nodig heeft.

10

11

Enorme tegenslag

Out of the box

Maar dan komt het bericht over de nog

Maar dan geeft de instelling aan dat zij de plek

openstaande celstraf. Dat voelt als een mokerslag.

niet kunnen vasthouden, vanwege het mislopen

Want weg zijn alle goede voornemens: Deswin

van financiering. De procesregisseur overlegt met

De afkorting MDA++ staat voor

zal na de straf tóch weer bij zijn ouders moeten

haar manager: is het niet mogelijk om het bed van

multidisciplinaire aanpak: een

intrekken. Met alle onrust van dien. Bovendien

Deswin te betalen zolang hij in detentie zit? Dankzij

systeemgerichte, multidisciplinaire,

zorgen zijn ouders nu ook voor het kind van een

deze ‘out of the box’-oplossing kan het bed van

intersectorale en specialistische

oudere broer van Deswin.

Deswin worden vastgehouden. Het vraagt wel even

aanpak van ernstig en

puzzelen, want ook de kliniek krijgt niet dagelijks

langdurig huiselijk geweld en

dit soort verzoeken. Maar na enig rekenwerk

kindermishandeling. Het gaat om een

komt er een factuur van 10.000 euro. Het Zorg- en

samenwerking van netwerkspecialisten

Veiligheidshuis vraagt de gemeente om hulp. Met

die gericht is op het duurzaam

het doorbraakbudget wordt deze belemmering

doorbreken van de geweldspiraal

in het traject opgelost. Tegelijkertijd zetten de

en het borgen van herstel met

begeleiders van verslavingszorg in op maximale

en voor direct betrokkenen.

‘Als de behandeling niet doorgaat, zijn Deswin en het team weer terug bij af’

Verklarende begrippen

interventies om Deswin gemotiveerd te houden. Want de grote vraag is: wil Deswin na de detentie nog wel vrijwillig naar de instelling?

Als Deswin thuis komt te wonen, moet het kind vanuit veiligheidsoverwegingen ergens anders

Stap extra

worden geplaatst. Daarom zet het team alle

Dat iedereen een stap extra zet, werkt. De

zeilen bij om te kijken of er iets te draaien is in

begeleiders houden ook tijdens de detentie veel

de uitspraak.

contact met Deswin. Zijn ouders voelen zich ook gesteund. Ze vinden het fijn dat iedereen zo

Geen opties

zijn best doet voor hun zoon. Ze zeggen tegen

De twee begeleiders van verslavingszorg en

Deswin dat hij deze kans met beide handen moet

de casus- en procesregisseur van het Zorg- en

aangrijpen. En Deswin zelf? Die laat zich na de

Veiligheidshuis gaan eerst om de tafel met de

gevangenisstraf naar de kliniek brengen. Hij voelt

advocaat en reclasseringsmedewerker van

voor het eerst dat hij echt wil veranderen. Hij

Deswin. Vervolgens informeren ze bij de officier

wil van zijn verslaving af, meer controle over zijn

van justitie. Die geeft aan dat de uitspraak

emotie en minder vaak woedeaanvallen hebben.

onherroepelijk is en de datum niet is te wijzigen.

Die negen maanden heeft hij daar graag voor over.

Voor gratie aanvragen is het te kort dag.

De begeleiding van Deswin kent een

in het team bereid om een stap extra te zetten om

Bovendien blijft de straf dan staan, maar moet

onverwachte tegenslag met grote gevolgen,

de beschikbare plek te vast te houden.

net als hij gemotiveerd is voor verandering.

Cruciaal daarbij was het regelvrije budget.

Welke les is hieruit te trekken?

De belangrijkste criteria voor het optimaal inzetten

deze later alsnog uitgezeten worden. Direct na de behandeling kan dat ook voor onrust zorgen. Geen ideaal scenario, vinden de hulpverleners. Nee, dan is de beste weg toch eerst de straf uitzitten, goed contact houden met Deswin en dan zo snel mogelijk starten in de kliniek.

12

Geleerde les

‘Dankzij het doorbraakbudget kan het bed van Deswin in de verslavingskliniek worden vastgehouden’

van dit doorbraakbudget? Ten eerste de stelregel Korte lijnen en snel schakelen. De casusregisseur

‘doe wat nodig is’, zonder extra voorwaarden.

heeft direct de touwtjes in handen genomen toen

En ten tweede stimuleren dat er echt zo gewerkt

bekend werd dat een onverwachte gebeurtenis de

mag worden. Deze werkwijze gaf de casus- en de

plannen omgooide. Ook was het een goede zet om

procesregisseur armslag om snel en doortastend

de begeleiders in wie Deswin vertrouwen had, een

zaken voor elkaar te krijgen die in het reguliere

belangrijke rol te laten spelen. Verder was iedereen

proces niet mogelijk zijn.

13

Nassim

De les van… Nassim Een gezamenlijk doel geeft richting aan de samenwerking: weg bij zijn ouders is beter voor Nassim De situatie van Nassim zit muurvast. Hij heeft begeleiding nodig in een instelling, maar dat willen hij en zijn ouders door eerdere ervaringen niet. Terwijl hij thuis en in de buurt voor veel overlast zorgt. Maar weer net niet erg genoeg voor een rechtelijke machtiging.

• Nassim is 20 jaar • Heeft een laag IQ en een lage emotionele intelligentie • Is gediagnostiseerd met een ontwikkelingsstoornis en meerdere gedragsstoornissen • Zorgt voor spanning en geweld in en om zijn ouderlijk huis • De uitdaging: een geschikte woonplek, weg van zijn ouders

14

Bam! Met een keiharde klap tegen de muur eindigt

en zonder toezicht. Soms hielpen ze Nassim, soms

de vluchtpoging van Nassim. Zijn hoofd tolt. Toen

zijn ouders en soms zijn broertje. Maar tot nu toe

zijn mentor voorzichtig begon over een begeleid

allemaal met weinig resultaat. De hulpverleners

wonen-plek die vrijkomt en waar Nassim tot rust

hebben maar weinig grip op hem en zijn ouders.

kan komen, sloeg de angst hem om het hart. Hij is

Nassim is intussen aangemeld bij het Zorg- en

er meteen op zijn scooter vandoor gegaan. Terwijl

Veiligheidshuis. Hij maakt thuis veel ruzie en heeft

wat meer rust de twintiger goed zou doen. Hij heeft

een huisverbod gekregen. Toch komt hij naar huis

een laag IQ, een lage emotionele intelligentie en is

en veroorzaakt daar en in de omgeving veel spanning.

gediagnosticeerd met een ontwikkelingsstoornis

Maar de vergrijpen zijn niet zwaar genoeg voor een

en meerdere gedragsstoornissen. Nassim vindt

rechtelijke machtiging.

het dan ook lastig om met zijn eigen emoties en gedachten om te gaan. Deze combinatie

Geen geschikte hulp

leidt regelmatig tot woede-uitbarstingen en

Nassim zou het beste af zijn op een begeleid

vechtpartijen. En nu ligt hij dus in het ziekenhuis.

wonen-plek volgens de betrokken professionals in

‘Doordat iedereen vasthoudt aan zijn eigen idee, blijft de situatie lange tijd onbeweeglijk’

het Zorg- en Veiligheidshuis. Maar dat zien hij en zijn ouders niet zitten. In zijn jeugd heeft Nassim trauma’s opgelopen van het verblijf in instellingen. Hij laat zich daarom niet meer vrijwillig helpen. Zijn ouders willen wel hulp voor hun zoon, maar dan liever ambulante begeleiding. Ze hebben weinig vertrouwen in instellingen. Hulpverleners krijgen regelmatig van de ouders te horen dat ze het gezin met rust moeten laten.

Ruzie en onrust

Onbeweeglijke situatie

De afgelopen twintig jaar heeft Nassim al meer

Ambulante hulp vinden de hulpverleners daarom

dan honderd hulpverleners gezien. Ze kwamen bij

geen goed idee: zij vinden dat de ouders juist

hem thuis, of zagen hem in één van de instellingen

de oorzaak zijn van het onvoldoende effect van

waar hij woonde. Ze hielpen hem onder toezicht,

de begeleiding. Zo heeft de vader van Nassim

15

zich meerdere malen agressief opgesteld naar hulpverleners. En hebben de ouders in het verleden gefraudeerd met het persoonsgebonden budget (pgb). Ieder blijft vasthouden aan zijn eigen idee en de situatie blijft lange tijd onbeweeglijk. Totdat de mentor van Nassim zo nu en dan weer contact met hem weet te maken en Nassim toch meer wil dan verveling en vechten. Maar als de mentor zijn idee ontvouwt, raakt Nassim in paniek.

Keerpunt Toch blijkt de botsing tegen de muur letterlijk een keerpunt. In het ziekenhuis kan een psychiater

‘Het voorop blijven stellen van het perspectief van Nassim maakt het mogelijk om moeilijke beslissingen te nemen’

Buitengewoon moeilijk

Net op tijd

Dat wil niemand. Daarom komen de mentor,

Dankzij de vereende krachten lukt het de

wijkagent en procesregisseur versneld in actie. Ze

partners net op tijd om hun plan van de grond te

hebben samen één oplossing voor ogen. De mentor

krijgen. Nassim kan naar een passende plek voor

belt zoveel mogelijk instellingen voor een passende

behandeling als de rechtelijke machtiging op tijd

en beschikbare plek. Dat kost enorm veel tijd. Veel

binnenkomt. Deze plek ligt ver weg van zijn ouders

meer uren dan er eigenlijk beschikbaar zijn voor

en de hoop is dat dit Nassim wat meer rust biedt.

de begeleiding van Nassim. Maar nood breekt wet.

De ouders van Nassim willen hun zoon liever

Ook de wijkagent en procesregisseur schuiven al

weer thuis hebben. Maar alle hulpverleners en

het andere werk tijdelijk zoveel mogelijk aan de

netwerkpartners staan nu met de neus dezelfde

kant om snel de rechterlijke machtiging voor elkaar

kant op: dat is in deze situatie niet in het belang

te krijgen. Gezamenlijk stellen de netwerkpartners

van Nassim. Ook de rechter is dat uiteindelijk met

een brief op aan de rechter om Nassims ouders

hen eens. Nassim krijgt een rechtelijke machtiging

eindelijk een diagnose stellen en een crisisopname

geen rol meer te laten spelen in zijn leven. Een

voor een kortdurende behandeling. En raad eens?

verplichten. En er komen nieuwe hulpverleners. Voor

buitengewoon moeilijk en pijnlijk verzoek, maar ze

Het gaat goed met Nassim. Hij heeft de rechter

de zoveelste keer? Ja, maar nu is er iets wezenlijk

geloven oprecht dat dit het beste voor Nassim is.

zelfs gevraagd om de machtiging te verlengen,

veranderd. Nassim is van zichzelf geschrokken en het

want hij merkt dat hij rust heeft en de behandeling

nieuwe team gaat fanatiek aan de slag om alle opties

hem goed doet.

serieus te verkennen en door te pakken.

In de klem Zo gaat één van de begeleiders in gesprek met Nassim en zijn ouders over een plan met ambulante begeleiding. Want ook met een rechtelijke machtiging is de kans groot dat Nassim eerst naar huis komt, omdat er niet meteen een geschikte plek is. De ouders van Nassim vinden dit een goed idee: hun zoon hoeft niet meteen weer naar een instelling. Maar dat plan stuit op weerstand bij de mentor en het team van het Zorg- en Veiligheidshuis: dan zijn ze weer terug bij af. Thuis en in de buurt is tenslotte niets veranderd. Nassim moet eigenlijk tegen zichzelf in bescherming genomen worden. En ambulante begeleiding heeft

Nassim de afgelopen jaren het gezin nog nooit in een

rustiger vaarwater gebracht. Zit de situatie nu weer in de oude klem?

16

Geleerde les Dát Nassim hulp nodig heeft, is duidelijk. Maar over

Hetzelfde doel

de manier waarop is veel onenigheid. Toch lukt het

Pas als de partners intensief en actief

de situatie op te lossen. Welke lessen zijn er uit deze

samenwerken met hetzelfde doel voor ogen,

casus te trekken?

komt er schot in de zaak. De intensieve samenwerking helpt ook om beter om te gaan

Nassim heeft complexe gedragsproblemen, maar

met de nukken en weerstand van de cliënt en

wil niet naar een instelling. Daar heeft hij in het

de directe omgeving. In dit soort ingewikkelde

verleden traumatische ervaringen opgedaan.

zaken kost dat niet één stap extra, maar wel

Ook zijn ouders zien dat niet zitten. Tegelijkertijd

twee of drie: een lange adem hebben, extra uren

werpt ambulante hulpverlening weinig vruchten

maken en in maatwerk denken. Maar het voorop

af en leert Nassim niet: hij blijft vervallen in woede-

blijven stellen van het perspectief van Nassim

uitbarstingen en agressie. Het gezin heeft bovendien

en samen vol blijven houden, leidt ook tot

weinig vertrouwen in hulpverleners. Dat bemoeilijkt

werkelijke doorbraken.

het contact. Lang zit de zaak daarom ‘op slot’.

17

• Sjaak is een veertiger • Is alleenstaand en dakloos • Voelt zich onbegrepen, is boos en wanhopig • Kan zeer agressief en dreigend zijn naar zijn omgeving en

De les van… Sjaak Sjaak weigert langs het stadhuis van zijn nieuwe gemeente te gaan voor een uitkering. Dan zijn creativiteit, doorzettingsvermogen en oprechte betrokkenheid nodig

autoriteiten • Uitdaging: de nieuwe gemeente wil geen uitkering verstrekken als Sjaak niet persoonlijk langs

Na een jaar in detentie raakt Sjaak zijn huis, huurrecht en uitkering kwijt. Met name dat laatste zorgt ervoor dat een nieuwe start maken bijna onmogelijk wordt.

komt. Sjaak weigert

Sjaak 18

Schimmel op de muren, ongedierte, gaten in de

Perspectief

wanden en een lekkende kraan. Het maakt huurder

De netwerkpartners willen voorkomen dat Sjaak

Sjaak boos. Heel boos. Maar de verhuurder vindt

na detentie op straat belandt en de situatie verder

dat hij niet moet zeuren. De huur is toch laag? Ook

escaleert door delicten en wellicht opnieuw

bij de gemeente, politie of het wijkteam vindt Sjaak

detentie. Daarom zetten ze in op een stevige

geen gehoor. Dus lost de veertiger het zelf op.

basis: een dak boven het hoofd, dagbesteding en

Hij bedreigt de verhuurder – wat hem betreft net

vanuit die veiligheid de benodigde behandeling

zolang tot het huis is opgeknapt. Terwijl zijn hoofd al

en zorg. De zorgverleners van de ggz-instelling

overloopt, neemt de gemeente contact met hem op:

waar Sjaak sinds het incident onder behandeling

Sjaak moet actiever participeren om zijn uitkering

staat, schatten in dat hij beter op zichzelf kan

te behouden. Dat ‘gedoe’ maakt hem nóg bozer. Als

wonen dan in een daklozenopvang. Daar is het te

de gemeente wat aandringt, is Sjaak het ineens

onrustig en dat triggert de woedeaanvallen van

helemaal beu. Woedend loopt hij binnen bij de

Sjaak. In detentie gaat het goed en omdat er een

gemeente en bedreigt het baliepersoneel. Daarna

‘omklapwoning’ vrijkomt (zie kader ‘Verklarende

slaat hij net zolang met zijn hoofd tegen de muur tot

begrippen’), komt Sjaak vervroegd vrij.

hij bebloed en bewusteloos op de grond valt.

Onrust en onzekerheid Alles kwijt

Maar Sjaak komt van de regen in de drup. De woning

Mensen als Sjaak komen vaak in de problemen.

is onverwachts niet beschikbaar en hij belandt

Deels zijn ze daar zelf schuldig aan, maar er gaat ook

alsnog in de daklozenopvang. Het gebrek aan

veel mis buiten hun schuld. Zo kan Sjaak een terecht

regelmaat en veiligheid leidt zoals voorspeld tot

punt hebben over de staat van het onderhoud,

agressief gedrag. Gelukkig weet de casusregisseur

maar lijkt niemand zijn klachten serieus te nemen.

samen met de gemeente een plek te regelen in een

Totdat de situatie ontspoort. In dit geval wordt Sjaak

hotel dat als daklozenopvang fungeert. Daar gaat

opgepakt, veroordeeld wegens bedreiging en uit zijn

het na een paar maanden mis: beveiligers zetten

huis gezet. Na het incident bij de gemeente wordt

Sjaak uit het hotel, omdat hij zich niet aan de regels

Sjaak aangemeld bij het Zorg- en Veiligheidshuis

houdt. Achteraf vertelt de hotelmanager aan de

Haaglanden. De casusregisseur van het Zorg- en

casusregisseur dat hij juist een positieve indruk

Veiligheidshuis constateert al snel dat Sjaak gelijk

heeft van Sjaak. Ook vertelt hij dat Sjaak eigenlijk

heeft gehad over het achterstallig onderhoud.

onterecht uit het hotel is gezet, zoveel was er niet

Maar ondertussen is Sjaak zijn huis, huurrechten

aan de hand die nacht. Zoals meestal krijgt Sjaak de

en inkomen kwijt.

schuld en betaalt Sjaak de prijs. 19

Uitkering aanvragen

1.800 euro

Tweedehands uitzet

oplossingen en veel maatwerk. Maar de kans is

Er volgen negen maanden vol onzekerheid. De

Ondertussen slaapt Sjaak in het nieuwe huis op

Dat pakt goed uit. Met het maatwerkbudget van

groot dat Sjaak opnieuw in de problemen komt.

gemeente betaalt vanuit het maatwerkbudget

de grond, want geld voor de woninginrichting is er

de oude gemeente wordt de betalingsachterstand

Het is goed mogelijk dat Sjaak dan moeilijk

overnachtingen in een ander hotel. Toch drijft deze

niet. De casusregisseur kan hiervoor bijzondere

afgelost. En Sjaak koopt de meubels en uitzet die

bereikbaar is en gefrustreerd. Het verschil maakt

tijdelijke oplossing Sjaak af en toe tot woedebuien,

bijstand aanvragen, maar dat is een lening. Terwijl

hij zo nodig heeft. Het meeste is tweedehands.

dat deze stabiele basis – met een huis en inkomen

want: waarom is er geen woning voor hem? Maar

Sjaak verder geen schulden heeft. Dat is niet de

Dat is nog wel een moeilijk moment: door een

– in elk geval helpt deze toekomstige problemen

dan dient zich toch een nieuwe woning aan, in een

goede start die de professionals voor ogen hebben.

eerdere uithuisplaatsing is Sjaak al zijn huisraad

beheersbaar te houden.

buurgemeente. Eind goed, al goed? Helaas, het

Ook voelt het wat wrang: de gemeente heeft de

kwijtgeraakt. Dat hij nu de spullen van een ander

zit opnieuw tegen: voor het aanvragen van een

afgelopen negen maanden het hotelverblijf betaald

koopt, die misschien hetzelfde is overkomen, haalt

uitkering moet Sjaak langs bij de nieuwe gemeente.

voor Sjaak, met als prijskaartje 10.000 euro. Is een

oude wonden open bij Sjaak. Deze reactie is niet

Verklarende begrippen

Waarom zetten ze de uitkering niet gewoon over,

bedrag van 1.800 euro het dan waard om Sjaak

uniek en komt vaker voor op het trauma van een

Een omklapwoning is een huis van de woning-

vraagt Sjaak zich af. Hij heeft geen zin om wéér zijn

alsnog in een stressvolle situatie te brengen, met

huisuitzetting. Gelukkig is het mogelijk ook wat

bouwcorporatie waarbij het huurcontract

hele verhaal te doen. Of om papieren te moeten

alle gevolgen van dien?

nieuwe spullen aan te schaffen.

op naam van een zorgaanbieder staat.

verzamelen die hij niet meer heeft. En die bovendien

De bewoner ontvangt begeleiding van de

wél bij de oude gemeente liggen die het recht op

Schulden

En hij leefde nog lang…

uitkering al heeft vastgesteld. Onzinnig, toch?

De druk op de casusregisseur loopt hoog op.

En gelukkig? Nou, het leven is geen sprookje.

bewoner wordt het contract ‘omgeklapt’ naar

De gemeente houdt vast aan de procedure en

Zeker: Sjaak zit in een nieuwe woning, komt tot

een normale huurovereenkomst tussen de

afspraken. Ondertussen zit Sjaak op de kale

rust en vindt zelfs werk. Dankzij de betrokkenheid

bewoner en de verhuurder.

planken en ’s avonds in het donker vanwege

van gedreven professionals, onorthodoxe

‘Ook al heeft Sjaak gelijk, hij is wel zijn huurhuis, huurrechten en inkomen kwijt’

zorgaanbieder. Bij goede vooruitgang van de

gebrek aan verlichting. Tot overmaat van ramp blijkt er tóch een schuld te zijn: de post van Sjaak is kwijtgeraakt bij het daklozenloket van zijn oude gemeente. Zo is een betalingsachterstand ontstaan. De zoveelste herhaling van het vaste patroon. Sjaak krijgt de schuld, maar wat anderen

Geleerde les

fout hebben gedaan telt niet. En nu wil de nieuwe gemeente hem ook nog met een schuld opzadelen.

Aan de bak

20

De begeleiding van Sjaak bevatte veel obstakels

In de praktijk is die snelheid vaak lastig te

en dus ook veel leermomenten. Welke lessen zijn

bewerkstelligen: instanties werken met hun eigen

te trekken?

procedures. Dit betekent dat de netwerkpartners

De casusregisseur moet vanaf dat moment vol

Dilemma

aan de bak. De nieuwe gemeente houdt voet bij

Zover laat de casusregisseur van het Zorg- en

stuk: Sjaak hoort persoonlijk langs te komen om

Veiligheidshuis het niet komen. Met de netwerk-

Onder de woede van Sjaak zit een man die zich

gezamenlijk nodig om tot succes te komen?

het recht op een uitkering te kunnen vaststellen.

partners wordt besloten om maatwerkbudget in te

wanhopig en onbegrepen voelt en verlangt naar een

En wat kan iedere partner doen om aan ‘out of

De casusregisseur stelt een paar keer voor om

zetten. Ondertussen doemt het volgende dilemma

veilige basis: een woning en een inkomen. Het Zorg-

the box’-oplossingen bij te dragen? Creativiteit,

met Sjaak mee te gaan naar het gemeentekantoor,

alweer op: moeten ze het geld op de rekening van

en Veiligheidshuis zet daarom in op een zelfstandige

doorzettingsvermogen en oprechte betrokkenheid

met telkens hetzelfde resultaat: weerstand. Dit

Sjaak zetten, zodat hij zelf meubels en inventaris

woning en een inkomen om verdere escalatie (op

zijn de belangrijkste ingrediënten voor succes.

schiet niet op. Daarom gaat de casusregisseur

voor zijn huis kan kopen? Hoe groot is het risico

straat belanden en agressie) te voorkomen na detentie.

ook bij de gemeente op zoek naar mogelijkheden.

dat het geld dan niet wordt besteed aan een

Na een maand lijkt een oplossing in zicht: de

PlayStation, waar Sjaak al zo lang reikhalzend naar

Zekerheid

Voor mensen als Sjaak is het belangrijk dat

gemeente staat een telefonische intake toe en de

uitkijkt? Maar uiteindelijk vinden de casusregisseur

Een belangrijke les is dat je om risico’s te

gemeenten maatwerk kunnen leveren. Sjaak kan

casusregisseur zoekt alle benodigde gegevens bij

en de netwerkpartners dat vertrouwen geven én

vermijden, soms juist risico’s moet durven nemen.

niet als een gemiddelde burger alle loketten langs

elkaar. Zo wordt de uitkering uiteindelijk geregeld.

krijgen van twee kanten moet komen.

Mensen met psychische kwetsbaarheid zijn gebaat

voor een uitkering, bijzondere bijstand of een

bij maatwerk, snelheid en duidelijkheid. Dat vraagt

paspoort. Wat wel werkt is dat er bij de gemeente

van de netwerkpartners om zekerheid te regelen

één aanspreekpunt is dat hem desnoods thuis

op de gebieden wonen, inkomen en schulden.

opzoekt en deze zaken voor hem regelt.

om de tafel moeten met de vraag: wat is er

Eén loket

21

De les van… Bob

Bo

Bob heeft geen idee wanneer zijn hoger beroep dient: het naar voren halen van zijn hoger beroep geeft rust Bob wacht al een klein jaar in het Penitentiair Psychiatrisch Centrum op een hoger beroepszaak. Maar hij mag nu plotsklaps de zaak in vrijheid afwachten. Dat geeft grote zorgen. Bob is onvoorspelbaar en gevaarlijk doordat zijn gedrag sterk wordt beïnvloed door zijn psychiatrische aandoening. Een zwaar vermogens- of geweldsdelict gaat hij niet uit de weg.

• Bob is in de vijftig • Door zijn psychiatrische aandoening is hij onvoorspelbaar en in staat tot vermogens- en geweldsdelicten • Is volledig afhankelijk van medicatie, die hij regelmatig vergeet in te nemen • Heeft geen woning • Uitdaging: duidelijkheid krijgen over wanneer het hoger beroep van Bob dient. Dat geeft de netwerkpartners een datum om naartoe te werken.

22

Binnen de muren van de gevangenis heeft Bob het

Stabiele situatie

eigenlijk wel goed. In detentie heeft hij een dak

Daarom zien de twee hulpverleners liever dat

boven zijn hoofd, regelmatig eten en activiteiten.

het hoger beroep dient als Bob nog vastzit. In

Ook letten de medewerkers erop dat hij zijn

detentie is hij rustiger, redelijker en maakt hij

medicatie inneemt. Zelf vergeet hij die weleens

minder problemen. Maar ook omdat er een reële

en dan wordt het wazig in zijn hoofd. Tijdens

kans is dat Bob in het hoger beroep TBS met

detentie wil Bob ook wel met de hulpverleners aan

dwangverpleging krijgt opgelegd. Dan wordt

zijn toekomst werken. In de gevangenis hoeft Bob

het mogelijk om een plan van aanpak voor de

namelijk niet te knokken voor veiligheid en voedsel.

langere termijn op te stellen. En dat zou weleens

Buiten wel: hij is dakloos. Diefstal, bedreiging of

een periode van langere tijd rust voor Bob (en de

een vechtpartij gaat de vijftiger dan niet uit de

maatschappij) kunnen betekenen. Zou het mogelijk

weg. Alle gemaakte toekomstplannen zijn dan ver

zijn om vanuit het overleg met de netwerkpartners

weg. En die medicatie, tja, hoe kun je daar nou op

van het Zorg- en Veiligheidshuis de situatie te

letten als je soms de dag al niet eens weet?

kunnen doorbreken?

Uitzichtloze cirkel

Veel onzekerheden

De ambulant begeleider-behandelaar en de

Dat blijkt niet eenvoudig. Het is niet duidelijk

casusregisseur zien het uitzichtloze proces van

wanneer het hoger beroep dient. Zelfs niet bij

de afgelopen jaren zich weer herhalen als Bob

benadering: bijvoorbeeld over één, drie of zes

het hoger beroep in vrijheid mag afwachten.

maanden. Ook is niet duidelijk wat de uitspraak

Dat ziet er zo uit: ze maken afspraken voor als

wordt. TBS met dwangverpleging zou het beste

hij vrijkomt. Ze pikken Bob op en brengen hem

voor Bob en de samenleving zijn, maar de rechter

naar de daklozenopvang, want er is geen andere

kan ook iets anders besluiten. Wat zijn dan de

plek. Terwijl Bob daar absoluut niet wil zitten. Hij

alternatieven? Misschien verplichte zorg via

verdwijnt dan ook meestal binnen een paar dagen

het civiele recht? Of Bob overtuigen dat hij zich

uit beeld en vergeet alle gemaakte afspraken.

vrijwillig laat behandelen? Of zijn er nog opties om

Totdat het onvermijdelijke bericht komt dat Bob

hem eventueel op straat te helpen, op een andere

weer vastzit.

manier dan tot nu toe? 23

Vijf scenario’s Geen vastliggende data voor de zittingsdatum

passende zorg en begeleiding nodig hebben. Het is

en geen idee van wat Bob zal accepteren, geen

belangrijk om vooraf met die mogelijkheid rekening

Verklarende begrippen

idee over de juiste passende plek en eventuele

te houden en dit, indien mogelijk, ook goed met Bob

Mensen die hun leven lang intensieve geestelijke gezondheidszorg nodig hebben, kunnen toegang

wachtlijsten voor vrijkomende plekken: de kunst

door te spreken. Op ‘goede’ dagen is Bob in staat om

krijgen tot de Wet langdurige zorg (Wlz-ggz) als zij voldoen aan de Wlz-toegangscriteria.

is nu om al deze onzekerheden toch te gieten

de verschillende scenario’s te begrijpen.

in verschillende scenario’s met een actieplan.

5. Tijdens het hoger beroep komt er een andere

Het Informatiesysteem Forensische Zorg (IFZO) ondersteunt het proces van forensische zorg.

Gezamenlijke expertise, kennis en inschattingen

uitspraak dan TBS met dwangverpleging.

Dit begint met het uitvoeren van een indicatiestelling en loopt tot en met de plaatsing bij een

zijn nodig om zo goed mogelijk alle scenario’s van

In dat geval zal de reclassering tijdens de

gecontracteerde zorginstelling die beschikt over passend zorgaanbod.

een plan te voorzien. Maar ook om te kijken of er

tenuitvoerlegging (zie kader ‘Verklarende

richting een doorbraak in één van de scenario’s

begrippen’) opnieuw TBS vragen. En als dit niet

Een ISD-maatregel staat voor maatregel Inrichting Stelselmatige Daders. Met deze maatregel

gewerkt kan worden. Aan het eind van het overleg

mogelijk is, gedwongen opname aanvragen

kunnen stelselmatige daders in een inrichting geplaatst worden die specifiek voor hen bestemd

met de netwerkpartners zijn er vijf scenario’s:

via een rechterlijke machtiging in het kader

is. Het gaat hierbij om daders die door het plegen van reeksen delicten veel criminaliteit en

van de Wet zorg en dwang (Wzd).

onveiligheid veroorzaken. Een ISD-maatregel duurt maximaal twee jaar.

1. Het hoger beroep wordt naar voren gehaald en vindt op heel korte termijn plaats. Voordat Bob

Op onderzoek uit

vrijkomt. Bob krijgt tijdens deze zitting TBS met

Het is nu zaak zoveel mogelijk onzekerheid weg

dwangverpleging opgelegd dat direct uitgevoerd

te nemen. Met name het niet kennen van de

moet worden. Dit zou het meest ideale scenario

zittingsdatum zorgt dat het lastig is om minimaal

zijn, maar de kans hierop is klein.

drie van de vijf scenario’s verder uit te werken

2. Het hoger beroep wordt vervroegd met een

Tijdens de tenuitvoerlegging zet de rechter een voorwaardelijke straf om in een onvoorwaardelijke straf.

en interventies op te plannen. Daarom wil de

duidelijke datum en termijn om naar toe te werken.

vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie (OM)

De inzet is dan dat Bob tot de zitting zoveel

in het casusoverleg onderzoeken of ze de zitting

mogelijk uit de problemen blijft. De begeleider

naar voren kan halen. Dat doet het OM normaal niet

en de reclassering zorgen ervoor veel contact te

zo snel, want iedere casus en zitting is belangrijk.

houden. En als Bob toch in de problemen komt - en

Maar Bob heeft al zo’n lange geschiedenis van zorg,

opnieuw in detentie komt, is dat te overzien.

delicten en detentie (waaronder tweemaal een

Geleerde les

3. Het hoger beroep wordt niet vervroegd. Dan raakt

ISD-maatregel, zie kader ‘Verklarende begrippen’)

Onzekerheid was het grootste struikelblok in

Duidelijkheid

Bob langere tijd dakloos. Hulpverleners moeten

dat hij extra aandacht verdient. Bovendien geeft

de begeleiding van Bob. Welke lessen zijn er uit

Het kan helpen als de partners in het Zorg- en

dan op zoek naar opvangmogelijkheden die het

dit het team de kans om te kijken of er doorbraken

deze casus te trekken?

Veiligheidshuis afspreken om op individuele basis te

veiligheidsrisico zoveel mogelijk beperken. Voor

te maken zijn. Het OM wil dit wel proberen.

de meeste plekken is een Wlz-ggz indicatie nodig

kijken of een hoger beroep naar voren gehaald kan Bob wacht nog op de uitspraak van een lopende

worden. Zodat bijvoorbeeld iemand die al in detentie

(zie kader ‘Verklarende begrippen’), mogelijk

Nieuw perspectief

strafzaak. Dit wordt vaker gezien door het Zorg- en

verblijft, aansluitend een straf kan uitzitten.

uitgebreid met een rechterlijke machtiging.

Met succes: het lukt de medewerker van het OM de

Veiligheidshuis. Maar een openstaande strafzaak

Het geeft duidelijkheid en daardoor ontstaat rust.

Vervolgens zoeken de hulpverleners naar de best

zittingsdatum naar voren te halen. Hierdoor ontstaat

hangt als een zwaard van Damocles boven iemands

Maar het geeft het team ook slagkracht: voor elke

mogelijke plek voor Bob in het land. Soms lukt

automatisch zicht op de datum waarop de zitting is.

hoofd. Het zorgt niet voor rust. Terwijl rust de

interventie is vaak veel tijd en regelwerk nodig.

het via het Informatiesysteem Forensische Zorg

Dit geeft zowel Bob als de professionals weer

basis is om doorbraken te maken. Zeker in zaken

Dat vraagt inzet en doorzettingsvermogen. Als er

(IFZO, zie kader ‘Verklarende begrippen’) om snel

perspectief. Ze weten waar ze naar toe kunnen

waarin hoger beroep is aangetekend, zijn de

termijnen bekend zijn, helpt dit de partners in het

een passende plek te vinden. Maar als Bob hier

werken. En het geeft precies genoeg ruimte

doorlooptijden enorm lang. Enerzijds door het

netwerk om er samen de schouders onder te zetten

op vrijwillige basis heen gaat, kan hij ook zo

om stappen te zetten met Bob tot aan de

gevolg van personeelstekorten bij de rechtspraak,

om het gemeenschappelijke doel te bereiken.

weer vertrekken.

zittingsdatum van het hoger beroep. De inzet

maar ook omdat er bij strafrecht zaakgericht wordt

Ook kunnen de hulpverleners gericht met de cliënt

krijgt een hoopvolle afloop: de rechter besluit TBS

gewerkt en niet persoonsgericht.

werken aan nazorg na detentie, zoals het zoeken

4. Na het hoger beroep gaat de advocaat van Bob in cassatie. Bob zal dan na de zitting nog langer

met voorwaarden op te leggen.

naar een passende plek voor wonen, begeleiding of behandeling.

24

25

De les van… Bart Bart wordt noodgedwongen begeleid vanuit een hotel: voor niet-modelburgers is ook passende woonruimte nodig

• Bart is 35 jaar oud • Heeft een laag IQ en psychische

Over twee weken loopt de rechterlijke machtiging van Bart af. Dan zet de instelling de zorg stop. Maar waar kan de dakloze dertiger dan heen? Afwachten op het volgende incident is geen optie.

problematiek • Drinkt graag en veel • Is alleenstaand en dakloos • Uitdaging: een geschikte plek vinden. Bart is niet makkelijk te plaatsen: hij wil geen hulp, in afwachting tot een definitieve plek zelfstandig wonen en kunnen blijven drinken

Bart 26

Eindelijk vrij! Zo ziet Bart het zelf. Want dan

Cirkel doorbreken

hoeft hij nooit meer iets met die mensen van de

Ook de netwerkpartners weten het even

instelling te maken te hebben. Het afgelopen jaar

niet meer. Waar kan Bart heen? Hij kan niet

was verschrikkelijk. Hij moest van alles en mocht

zelfstandig wonen. Hem dan maar afzetten bij de

niks. Het was nog erger dan de vorige keren dat

daklozenopvang en wachten tot hij dezelfde fouten

hij met een rechterlijke machtiging verplicht werd

maakt als altijd? Dan kan het team opnieuw een

opgenomen in een kliniek. Bart snapt niet wat

rechterlijke machtiging aanvragen. Bijvoorbeeld

ze hier nog mee denken te bereiken. De laatste

als hij ondanks het gebiedsverbod zijn familie

maanden was hij gewoon zijn kamer niet meer

opzoekt, overlast veroorzaakt of in een vechtpartij

uitgekomen en deed nergens meer aan mee. Nee,

belandt. Maar dat voelt als een vicieuze cirkel en

nog een paar weken. Maar wat dan? Een flatje heeft

bovendien lost het niets op: dat heeft het de vorige

hij niet meer, en zijn familie en vrienden willen niets

keren ook niet gedaan. Nee, de netwerkpartners

meer met hem te maken hebben. Hij heeft niets of

willen dit keer een andere weg inslaan.

niemand meer, alleen een beetje spaargeld.

Geen kwaaie Boos en radeloos

De vraag is echter hoe. Niemand aan de

Bart heeft een laag IQ, psychische problematiek,

overlegtafel – ook de woningbouwcorporatie,

een detentieverleden en een hele lange lijst van

ggz en maatschappelijk werk sluiten aan – heeft

niet-geslaagde zorgtrajecten. En Bart drinkt graag.

ruimte voor Bart. Al is hij geen kwaaie, vindt de

Zeker tijdens voetbalwedstrijden van zijn favoriete

casusregisseur: hij typeert Bart als een kind

club. Dan drinkt hij zo stevig dat hij de dagen erna

van vier in het grote en sterke lichaam van een

echt moet bijkomen. Maar als hij drinkt, hoeft hij

dertiger. Toch is Bart niet makkelijk te plaatsen:

tenminste even niets te voelen. Hij heeft recht op

hij wil geen hulp, in afwachting tot een definitieve

een woonplek met zeer intensieve behandeling,

plek zelfstandig wonen en kunnen blijven drinken.

verzorging en begeleiding. Toch wil het maar

Een woning vinden lukt niet vanwege de overlast.

niet lukken om passende zorg en ondersteuning

Naar familieleden gaat niet meer en ook de

te vinden. Zelfs niet met zijn indicatie voor de

daklozenopvang is in het verleden geen goed idee

Wet langdurige zorg (Wlz, zie kader ‘Verklarende

gebleken. Om rust te creëren mag Bart tijdelijk zijn

begrippen’). Na ieder afgebroken traject is Bart

intrek nemen in een hotel.

bozer, radelozer en gefrustreerder dat hij geen normaal leven kan leiden. 27

Begeleider buiten de regio zoeken

gedrag wordt wispelturig. De ene dag wil hij graag

Bart mogelijk terecht kan. Maar weer verloopt het

De casusregisseur krijgt steeds beter contact met

hulp, de andere dag wil hij daar niets van weten. Zijn

proces hetzelfde. Eén plek wijst Bart zelf af, bij de

Bart, en ziet dat er met meer begeleiding misschien

kamer wordt viezer, er ontstaat overlast en hij scheldt

andere plek wordt hij na het kennismakingsgesprek

best wel wat mogelijk is. Maar wie moet dat bieden?

de hotelmanager een paar keer uit. Uiteindelijk moet

afgewezen. Na twaalf maanden is er nog steeds

Hij heeft er zelf geen tijd voor en is ook geen expert

Bart het hotel verlaten. Dit incident brengt de partners

geen plek. Is er dan helemaal geen lichtpuntje?

op dit vlak. De netwerkpartners geven ook niet

van het Zorg- en Veiligheidshuis aan het twijfelen.

Toch wel; de begeleiding van Bart verloopt al die tijd

thuis. De zorgverantwoordelijke instelling wil de

Moeten ze de zorg dan maar afsluiten? Aan de andere

zonder al te veel problemen en overlast. Ook lukt het

zorg afsluiten omdat Bart zelf niks wil. De andere

kant: het alternatief voor gemankeerde zorg is géén

de netwerkpartners om de twijfel en frustraties over

partners zeggen niet te weten hoe ze hem in een

zorg. En dan gaat het waarschijnlijk nog veel slechter

het proces niet de overhand te laten krijgen. Maar met

hotel goede zorg kunnen bieden. Medewerkers van

met Bart. Er moet toch wel ergens een passende plek

een groeiend besef dat er meer plekken nodig zijn voor

het ambulante zorgteam gaan nog wel langs, maar

voor Bart gevonden kunnen worden? Daarom besluiten

mensen die overal tussen wal en schip vallen. Pas dan

Bart geeft aan nooit, maar dan ook nooit meer iets

de partners om door te zetten: het verzoek om een

zijn er voor hen echte doorbraken te bereiken.

met de organisatie waar ze voor werken te maken

plek zetten ze landelijk uit en er wordt een nieuw hotel

willen hebben. Daarom gaan alle netwerkpartners

geregeld. Er moet toch een plek te vinden zijn waar

in zijn netwerk rondvragen. Uiteindelijk wordt een

Bart nog meer stappen kan maken?

expert uit een andere provincie gevonden. Hij wil tijd vrijmaken om één dag in de week naar Den Haag te

Vurige hoop

rijden om een band met Bart op te bouwen.

De gezamenlijke inspanning lijkt vruchten af te werpen als er opeens twee plekken zijn waar Bart

Speld in een hooiberg

op kennismakingsgesprek mag komen. Maar naar

Aanvankelijk wil Bart ‘niets’, maar na een paar

de eerste wil hij voor geen goud: de regels zijn

weken staat hij toch wel open voor een plek

daar zo streng, dat hij al weet dat dit voor hem

in een woonvoorziening. De begeleider en de

niet werkt. Dan blijft er nog één over. Het gesprek

casusregisseur boeken langzaamaan resultaat.

verloopt goed. Bart hoopt vurig dat hij het hotel

Alleen is die plek zo snel niet gevonden. Bart weet

straks kan verlaten. Maar helaas geeft de instelling

heel goed wat hij wil en nog beter wat hij niet wil.

aan toch geen plek te hebben: de combinatie van

Hij heeft veel ervaring met plekken die voor hem

problemen past niet goed binnen de voorziening.

niet gewerkt hebben. Deze keer wil hij dat het echt goed past. De begeleider biedt aan dat Bart

Frustratie

meer betrokken wordt bij de zoektocht. Want de

De moed zakt iedereen in de schoenen. Hoe kan

hulpverlening is vrijwillig en de casusregisseur

dat nou? En waarom wil Bart de andere plek niet

wil Bart het gevoel geven van meer regie over

eens proberen? Bart zelf is ook gefrustreerd: in

zijn eigen leven. Daarom gaat Bart samen met

woede trekt hij de televisie van de muur in het

zijn begeleider kijken naar beschikbare locaties.

hotel. Zijn begeleider geeft aan dat dit eigenlijk

Tegelijkertijd sluiten veel instellingen Bart op

heel normaal gedrag is voor een ‘gefrustreerd kind’.

voorhand al uit vanwege zijn licht verstandelijke

Dit soort jongens in een instelling breken immers

beperking, alcoholverslaving en zijn verleden

iedere maand wel wat af in hun kamer. Waarom

met agressie. Waar kan hij langs om überhaupt

doen we er dan wel moeilijk over bij Bart?

even te kijken? Het is zoeken naar een speld in een hooiberg.

Vijftig locaties Op zoek dan maar weer. In totaal informeren

28

Druppel

de casusregisseur en begeleider bij zo’n vijftig

Met de tijd verslechtert de situatie. Bart durft de straat

locaties. Steeds weer zonder succes. Eén keer

niet op, drinkt twee tot drie dagen per week en zijn

komen er opnieuw twee plekken voorbij waar

Verklarende begrippen De afkorting Wlz staat voor Wet langdurige zorg. Met deze indicatie heeft Bart recht op een woonplek met zeer intensieve behandeling, verzorging en begeleiding. Deze indicatie moet worden aangevraagd via het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ).

Geleerde les De begeleiding van Bart ging gepaard met veel

Op de nieuwe plek, maar ook ambulant. Want de

twijfel en frustratie. Welke lessen zijn er uit deze

Barts van deze wereld zitten niet altijd op een

casus te trekken?

passende plek. Ook niet als er voldoende zouden zijn. Soms zwerven ze rond, soms slapen ze bij

Bart is geen modelburger. Dat gaat hij nooit worden.

vrienden, soms zitten ze in een hotel. In Barts geval

En moeten we ook niet van hem verwachten. Net als bij

lukte het een begeleider uit een andere provincie

vele andere cliënten van het Zorg- en Veiligheidshuis.

samen met de casusregisseur om langzaam een

Voor deze mensen zijn plekken nodig waar zij zichzelf

band op te bouwen. Maar door de afstand bleef dit

kunnen zijn, rust kunnen vinden en met de juiste zorg

verre van optimaal. Eigenlijk zou er een team van

en begeleiding langere tijd kunnen blijven. Zonder de

twee/drie begeleiders nodig zijn uit de regio, om

illusie dat zij enorm gaan veranderen.

echt stappen met Bart te kunnen zetten.

Plek onder de zon

De les van Bart is om snel te investeren in het creëren

Plekken voor deze mensen bestaan zeker, maar

van dit soort woonvormen in Haaglanden. Een tekort

niet (voldoende) in deze regio. Denk aan een

aan passende voorzieningen leidt tot frustratie:

stacaravan aan de rand van een gemeente of aan

bij de persoon zelf, maar ook in het netwerk gaan

een klein groepje containerwoningen op een rustige,

uitvoerend professionals elkaar verwijten maken.

prikkelarme plek. Zoals Skaeve Huze, waar notoire

Dat heeft een negatieve invloed op de samenwerking.

overlastgevers tot rust komen dankzij verplichte

Dit signaal laten doorklinken naar de partijen die

intensieve begeleiding en zorg met 24-uurs toezicht.

erover gaan, is een sleutel tot succes: vanuit de benodigde voorzieningen kunnen de netwerkpartners

Passende begeleiding

namelijk stappen zetten in de begeleiding op het

Maar met alleen plekken zijn we er niet. Deze

gebied van inkomen, relaties, justitie en veiligheid.

doelgroep heeft ook passende begeleiding nodig. 29

De les van… Amir Opschalen heeft zin bij het forceren van een doorbraak: Amir moet van de straat, het veiligheidsrisico is te groot • Amir is 36 jaar • Heeft forse gedrags- en verslavingsproblematiek • Komt rustig over, maar wordt

Onverwacht krijgt Amir (36) verlof vanuit zijn verblijf in detentie. Met een verleden vol incidenten en agressie is het veiligheidsrisico hoog. Zeker omdat er zo snel geen tijdelijke huisvestingsplek is te regelen.

agressief als hij zijn zin niet krijgt • Accepteert geen zorg en werkt niet aan onderzoeken mee • Uitdaging: heeft een opvangplek nodig als hij onverwacht verlof krijgt in afwachting van zijn hoger beroep in een TBS-uitspraak

Amir 30

Nog drie dagen. 72 uur. Dan komt Amir vrij. Hij

doodslag. In de afgelopen twaalf jaar zit hij in

heeft aangegeven dat hij tijdens zijn verlof bij

totaal ruim tien jaar in detentie, verdeeld over vijf

zijn tante en haar gezin met kleine kinderen zal

verschillende detentieperiodes.

verblijven. De zon schijnt en Amir heeft zin om naar buiten te gaan. Vorige keer heeft hij zijn tante

Overlast en agressie

wel een stevige tik gegeven toe ze zeurde. Maar

Dit patroon herhaalt zich keer op keer. Ook nu

dat zal ze nu vast niet meer in haar hoofd halen.

weer. Na een verblijf in detentie is hij via de

Voor de casusregisseur komt het bericht over het

gemeente in een woontraject geplaatst. Al snel

verlof totaal onverwacht. De kans is reëel dat Amir

houdt Amir zich hier niet aan de afspraken en

nog eens geweld zal gebruiken tegen zijn tante.

veroorzaakt hij zoveel overlast dat hij na drie

Ook is de kans aanwezig dat hij na het verlof niet

maanden uit het woontraject wordt gezet.

meer terugkeert naar de penitentiaire inrichting

‘Groepsongeschikt’ komt als aanvulling in zijn

of niet op komt dagen voor het hoger beroep dat

dossier te staan. Hij raakt dakloos en vervalt in

nog loopt. Omdat Amir geen duidelijke diagnose

oud gedrag. Zijn agressie vlamt op; er volgen

heeft, is een passende alternatieve tijdelijke

scheldpartijen en hij gebruikt fysiek geweld. Hij

huisvestingsplek niet zomaar voorhanden.

bedreigt nazorgambtenaren van de gemeente en pleegt meerdere delicten, waaronder een

Waas voor ogen

straatroof. Ook bedreigt en mishandelt Amir in

Sinds afgelopen winter zit Amir in detentie,

deze periode zijn tante. De familie ziet Amir hard

in afwachting van zijn hoger beroep in een

afglijden, maakt zich grote zorgen en is bang voor

TBS-uitspraak. Het gevangenisleven kent hij

verdere escalatie.

inmiddels goed: na meerdere jaren jeugddetentie voor verschillende strafbare feiten lukt het de

Niet meewerken

zorgmijdende Amir maar niet een leven op te

Zelf vindt Amir dat hem niets mankeert. Daarom

bouwen zonder de fout in te gaan. Hij gebruikt

accepteert hij geen zorg en wijst hij neurologische

graag amfetamine, speed en alcohol. Hij komt in

en neuropsychologische onderzoeken van

eerste instantie rustig over, maar krijgt een waas

de hand. Zo werkt hij ook niet mee aan een

voor zijn ogen als hij zijn zin niet krijgt. De delicten

rapportage van het Nederlands Instituut voor

waarvoor Amir veroordeeld is, lopen uiteen van

Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP)

mishandeling en bedreiging tot een poging tot

met advies voor een plaatsing in een Psychiatrisch

31

Geleerde les

Penitentiair Centrum. Een poging om Amir over

oplossing, het gevoel met de rug tegen de muur

te halen om mee te werken aan een klinisch

te staan vanwege de plotse mededeling én

traject strandt. Het is daardoor niet duidelijk of

het grote veiligheidsrisico, loopt het gesprek