RIS317123 Bijlage Werkagenda Energietransitie 2023

Geothermie binnen Binckhorst. We brengen de afzetgebieden van geothermie, ofwel aardwarmte,

14

Komende tijd wordt er op ingezet om een zo representatief mogelijke afspiegeling van de wijkbewoners de kans te geven om ook een rol te nemen bij het opstellen van het uitvoeringsplan. Al aanwezige initiatieven in de wijk, zoals Lichtpuntjes, kunnen een belangrijke rol spelen bij het bereiken van deze doelgroep. Na de zomer van 2023 krijgen alle andere stakeholders uit de wijk (zoals woningcorporaties, bedrijven, zorginstellingen en scholen) de kans om te laten weten welke inhoud ze willen brengen in het uitvoeringsplan en welke rol ze willen nemen bij het opstellen van het uitvoeringsplan. ► Planning: Q3-Q4 2023 participatietraject, Q4 2023 oplevering uitvoeringsplan aan college en gemeenteraad. ► Indicatoren: het aantal corporatiewoningen transitiegereed voor een toekomstig warmtenet.

< I N HOU D

Energietransitie

4.4 Den Haag Zuidwest - Morgenstond en Moerwijk Op dit moment is er geen warmtebron in de nabijheid van de wijken Morgenstond en Moerwijk. Daardoor is een grootschalige aanpak om woningen aan te sluiten op een duurzame warmtebron nog niet mogelijk. We verwachten voor 2030 wel te kunnen bepalen wat kansrijke warmtebronnen zijn. Daarom staat het aankomende jaar in het teken van voorbereiding. Dit betekent dat we een aanpak opstellen voor Morgenstond en Moerwijk waarbij we kijken naar de meest geschikte warmtebron, het vastgoed, de eigendomssituatie van vastgoed en de planning. Nadat we het uitvoeringsplan voor Bouwlust hebben opgesteld, zullen de conceptuitvoeringsplannen voor de wijken Vrederust, Morgenstond en Moerwijk volgen.

4.3 Den Haag Zuidwest - Volloop HAL (Bouwlust, Vrederust en Morgenstond-West) In de transitievisie warmte is Den Haag Zuidwest aangemerkt als wijk waarvoor een collectief warmtesysteem de meest voor de hand liggende warmteoplossing is. In dit deel van Zuidwest is een warmtenet met een duurzame geothermiebron aanwezig. De gemeente is begonnen vraag en aanbod op het gebied van warmte bij elkaar te brengen van onder andere het corporatievastgoed. De volgende stap is het selecteren van de warmteleverancier, zodat ook de andere vastgoedeigenaren kunnen worden aangesloten. We omschrijven de uitwerking van de plannen voor de wijk met daarin de aanpak voor de verschillende doelgroepen in het uitvoeringsplan. In Den Haag Zuidwest zijn vier grote groepen te onderscheiden; huurders van een corporatiewoning, VvE’s, woningeigenaren en maatschappelijk vastgoed. Elke groep heeft een eigen aanpak.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

► Participatie: bijeenkomsten met bewonersgroepen en een-op-een-gesprekken. ► Planning: 2023-2026 inzetten op verduurzaming en woningen aansluiten op warmtenet. ► Indicatoren: minimaal 850 bestaande woningen aardgasvrij voor eind 2026.

► Participatie: bijeenkomsten met bewonersgroepen en een-op-een-gesprekken. ► Planning: oplevering in 2024. ► Indicatoren: we houden bij hoeveel bewoners we hebben bereikt en hoeveel er betrokken zijn bij het project.

Het college levert in 2023 het uitvoeringsplan op voor het gebied Zuidwest. Den Haag Zuidwest bestaat uit vier wijken. Voor het uitvoeringsplan is gekozen om te starten met een plan voor de wijk Bouwlust. Een participatieplan is integraal onderdeel van het uitvoeringsplan.

4.5 Schilderswijk De Schilderswijk wordt in de transitievisie warmte als groene wijk weergegeven. Dit betekent dat één van de eerste stappen voor een toekomstig duurzaam en betaalbaar warmtesysteem een warmtenet is waarop het bestaande vastgoed en de bewoners op deze ontwikkeling voorbereid worden.

► Participatie: bij het opstellen van het uitvoeringsplan wordt gestart met de participatie in de wijk, door bijeenkomsten met bewonersgroepen en een-op-een-gesprekken. ► Planning: Q4 2023 oplevering uitvoeringsplan aan college en gemeenteraad. ► Indicatoren: we houden bij hoeveel bewoners we hebben bereikt en hoeveel er betrokken zijn bij het project.

Om bewoners mee te nemen in de plannen is het van belang aan te sluiten bij hun leefwereld. Daarom wordt er een analyse van de buurt(en) gemaakt met de belangrijkste economische, sociale en demografische kenmerken. Bovendien brengen we de sleutelfiguren in kaart, en zoeken we samenwerking met de aanwezige maatschappelijke,

15

culturele en levensbeschouwelijke organisaties in de wijk. Hiervoor is ook een opdracht verstrekt aan Stichting Duurzaam Den Haag. Duurzaam Den Haag zal in twee deelgebieden van de Schilderswijk ­zogenaamde buurtteams vormen en ondersteunen. Deze buurtteams bestaan uit enthousiaste en betrokken bewoners die met concrete en laag­ drempelige activiteiten de buurt willen verduurzamen. Het zijn mensen die de wijk van binnenuit heel goed kennen en daarom ook goed kunnen adviseren hoe aan te sluiten bij de leefwereld van de bewoners. Het netwerk dat zo in de wijk wordt opgebouwd en de stappen die worden gezet naar bewustwording en de overstap naar schone energieen warmtebronnen zijn nodig om de wijk en de bewoners voor te bereiden op de komst van het warmtenet. Meer dan 80% van de woningen in de Schilderswijk is eigendom van woningcorporaties. Om zoveel mogelijk gebouwen in de wijk te kunnen aansluiten, worden afspraken gemaakt met de woning­ corporaties. De overige wijkbewoners met een koopof (particuliere) huurwoning worden betrokken bij de voorbereiding door o.a. de plannen zichtbaar te maken bij bestaande bewonersnetwerken binnen de wijk. Bij bijeenkomsten georganiseerd door bijvoorbeeld wijkcentrum de Paraplu, komt de gemeente in contact met de wijkbewoners en wordt gesproken over de wensen en zorgen die zij hebben.

Deze wensen en zorgen worden meegenomen bij het vormen van de plannen in de wijk en worden teruggekoppeld aan de bewoners. ► Participatie: alleen met de medewerking van de verschillende stakeholders kunnen we de warmtetransitie doen slagen. Participatie in de Schilderswijk vindt plaats om de belangen in beeld brengen: zorgen, kansen en mogelijkheden bij de warmtetransitie indien mogelijk verhelderen, wegnemen, oplossen dan wel benutten. En om stakeholders waar mogelijk, zelf

< I N HOU D

Energietransitie

verantwoordelijk­heid geven binnen de warmtetransitie in hun wijk; ► Planning: 2024 - 2030 inzetten op verduur­ zaming, activeren van bewoners en woningen aansluiten op warmtenet. ► Indicatoren: minimaal 8.000 bestaande woningen aardgasvrij voor eind 2030.

4.6 Central Innovation District (CID) Nieuwbouw. We concentreren ons in het Central Innovation District (CID) op de locaties waar wordt gebouwd. In dit gebied is volgens de transitievisie warmte de meest voor de hand liggende warmteoplossing een mix van warmtenetten en warmtepompen. Voor deze ontwikkellocaties voeren we regie op de beschikbare bodemenergie in de ondergrond met behulp van een bodemenergieplan. We stellen een warmteplan op waarin we de milieuprestatie-eisen van het collectief laag temperatuurnet beschrijven. Voor de realisatie en exploitatie van dit warmtesysteem bereiden we een concessieaanbesteding voor. Bestaande bouw. Voor de naoorlogse utiliteitsgebouwen (dus exclusief historische binnenstad en Rivierenbuurt) brengen we de exacte opgave voor het gebied in beeld door gesprekken te voeren met de gebouweigenaren over de transitiepaden van de gebouwen. Op basis van de uitkomsten van de gesprekken stellen we een uitvoeringsperspectief op voor het gebied. ► Participatie: we betrekken voor de ontwikkellocaties van nieuwbouw actief het Rijksvastgoedbedrijf als groot grond- en gebouweigenaar bij het opstellen van het bodemenergieplan en bij de voorbereiding van de warmteconcessie. We voeren in dit stadium gesprekken met gebouweigenaren. Later volgen ook gesprekken met bewoners en VvE’s. Daarnaast maken de plannen van de afdeling

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

► Participatie: SOK-partijen zijn partners in lopende onderzoeken. Voorafgaand aan de schouw van de woningen voor het onderzoek naar binneninstallaties zoeken we afstemming met bewoners. Staedion is ook betrokken. HWY organiseert in samenwerking met de gemeente bewonersavonden. ► Planning: In Q4 2023 wordt het onderzoek naar de gaswoningen afgerond. Het onderzoek naar binneninstallaties zal naar verwachting begin 2024 worden opgestart.

Energietransitie deel uit van het participatieproces voor het gebiedsprogramma CID. ► Planning: - Mogelijke oplevering warmteplan en ­bodemenergieplan Q1 2024. - Uitvoeringsperspectief warmtenet Q1 - Q2 2024. - Programma voor ERDH is voor vijf jaar verlengd. We onderzoeken momenteel welke kansen dit biedt voor woningen in het CID-gebied. ► Indicatoren: een belangrijke indicator is het moment waarop een warmteleverancier in het gebied actief is voor het ontwerp, realiseren en exploiteren van een laagtemperatuur warmtesysteem voor de nieuwbouw. Het project is geslaagd wanneer alle nieuwbouw binnen het warmteplan een warmteoplossing op basis van lage temperaturen krijgt.

4.8 Vruchtenbuurt Warm in de Wijk Dit project is een initiatief van de bewoners waarbij de gemeente een ondersteunende, faciliterende en adviserende rol heeft. Met de ELENA-subsidie financiert de wijk de kosten voor inhuur en de voorbereiding en ondersteunt daarmee de trekker van het project, de Coöperatie Duurzame Vruchtenbuurt (CDV). Het doel van dit project is om een warmtenet met lokale duurzame bron te realiseren en zo veel mogelijk woningen binnen het focusgebied van de Vruchtenbuurt aan te sluiten.

4.7 Ypenburg In Ypenburg werken we aan verduurzaming van het stadsverwarmingsnet van Eneco en doen we onderzoek naar aardgasvrije opties voor gaswoningen. Hiertoe werken we volgens de samenwerkingsovereenkomst (SOK) tussen stichting Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY), Eneco, gemeente Pijnacker-Nootdorp en gemeente Den Haag. Eneco zal een keuze voor een duurzame bron voor de basislast van het warmtenet maken. Daarnaast is in 2023 een onderzoek gestart naar binneninstallaties van de warmtenetwoningen en naar een alternatieve oplossing voor de gaswoningen in Ypenburg. Ook bekijkt het onderzoek in hoeverre het warmtenet kan bijdragen aan een oplossing. Tot slot wordt gekeken naar de rol die Ypenburg kan spelen in de regionale warmtevoorziening. Daarvoor voeren Pijnacker-Nootdorp en de gemeente Den Haag een haalbaarheidsonderzoek uit.

- Onderzoek en advies van EnergieSamen over governance structuren voor een publieke warmtebedrijf/warmtegemeenschap is opgeleverd en levert wens van CDV op om nieuwe organisatiestructuur te hanteren. Dit wordt verder uitgewerkt in Q1 2024. - Gesprekken broneigenaren, nieuwe partners en/of investeerders aantrekken project Q4 2023/ Q2 2024. - Herijken businesscase en projectplan Q2 2024. - Zoeken en aanvragen aanvullende subsidies warmteprojecten Q1 - Q4 2024. ► Indicatoren: we monitoren en herijken het draagvlak onder bewoners. De uitkomsten van het brononderzoek tonen de technische en financiële haalbaarheid van het project.

► Participatie: binnen het project zijn organisaties ingehuurd om invulling te geven aan de participatie en communicatie. Daarnaast heeft het CDV-communicatiekanalen om de bewoners te bereiken. De gemeente ondersteunt met kennis uit de organisatie en met geld voor bewonersbijeenkomsten. Op deze bijeenkomsten participeert de gemeente met de bewoners en neemt een actieve rol in als CDV dat wenst. ► Planning project 'Warm in de Wijk’/ CDV: - een groot deel van de planning is gebaseerd op de einddatum van de ELENAsubsidie; oktober 2024. - Bronnenstudie is afgerond, keuze voor nieuwe bron is Q4 2023 gemaakt door de CDV.

16

< I N HOU D

Energietransitie 5 DOELGROEPGERICHTE PROJECTEN EN INSTRUMENTEN

5.1 Doelgroepgerichte dienstverlening en projecten

We richten verschillende projecten en instrumenten op specifieke doelgroepen in de stad, zoals ondernemers en branches. De maatregelen ondersteunen hen bij het besparen van energie of het overstappen op een duurzame energiebron. We onderscheiden doelgroepgerichte dienstverlenende projecten (5.1) waaronder ook de initiatieven vallen die zijn gericht op bewoners die (dreigen te) leven in energiearmoede en de doelgroepgerichte financiële regelingen (5.2).

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

Doelgroepgerichte dienstverlening, met name op het gebied van energiearmoede • Isolatiebrigades: een particuliere huurder of eigenaar met een laag inkomen (een Ooievaarspashouder of ontvanger van Energietoeslag) krijgt een voucher van € 2.000. De huurder krijgt het geld niet direct, maar kan met de voucher een aannemer inzetten om de woning te isoleren. • Collectieve inkoopacties: er komen drie collectieve inkoopacties per jaar voor verschillende doelgroepen. Gedacht moet worden aan acties voor isolatie, zonnepanelen, vervangen van open verbrandingstoestellen, enz. In samenwerking met bewonersinitiatief Duurzaam Duinoord loopt nu een inkoopactie voor vier verschillende soorten isolatiemaatregelen (dak, gevel, vloer, glas). In samenwerking met Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY) loopt nu een inkoopactie voor mechanische ventilatieboxen in huis. In Mariahoeve loopt een inkoopactie voor isolatieglas en kozijnen voor VvE's waar dit niet binnen het gezamenlijke bezit behoort. Een inkoopactie voor inductie koken komt er aan en in samenwerking met Vereniging Eigen Huis onderzoeken we de mogelijkheden voor een inkoopactie voor hybride Warmtepompen. • Energie bespaarworkshop: jaarlijks geven we ongeveer 60 workshops energie besparen. We richten ons op kwetsbare inwoners. Voor deze winter richten we ons vooral op gasbesparing.

• Koken op schone energie/ inductie: met dit project richten we ons op inwoners die alleen op gas kunnen koken omdat hun huis wordt verwarmd via een collectieve ketel of warmtenet. • Bespaarteam: dit team richt zich op het tocht- en kierdicht maken van sociale huurwoningen die gerenoveerd of gesloopt gaan worden. Ook plaatst

17

het team raamfolie om enkel glas te isoleren. • Aanpak energie besparen collectieve ketel: met deze aanpak zetten we in op energiebesparen voor collectieve ketels door onder andere coaching. • Extra aanbod voor grote VvE’s met energiemaatwerkadvies: VvE’s die in het verleden een maatwerktraject van de gemeente hebben ontvangen, benaderen we met een aanbod en extra begeleiding om ze te helpen vervolgstappen te zetten. • 25% challenge: actie waarbij beloningen te verdienen zijn als bewoners veel energie weten te besparen. Burgerberaden. Op 14 juli heeft de gemeenteraad de motie ‘Laat onze bewoners zelf beslissen: organiseer een burgerberaad over de energietransitie in twee Haagse wijken’ (RIS309649) aangenomen. In het Statenkwartier en Laakkwartier & Spoorwijk zijn de burgerberaden georganiseerd. Een burgerberaad is een groep gelote burgers die door middel van beraadslagen aanbevelingen doet over politiek beladen of complexe onderwerpen. In dit geval was dat klimaatverandering en energietransitie. Den Haag is één van de eerste gemeenten die een burgerberaad heeft geïnitieerd. Haags Samenspel is hierbij betrokken en gemeentebreed leren we hier veel van. De deelnemers hebben het als bijzonder waardevol ervaren. In december en januari heeft de raad de adviesrapporten van beide burgerberaden (RIS314047 en RIS314384) ontvangen.

Een uitgebreide reactie van het college op de ontvangen adviezen volgt. In lijn met het coalitieakkoord, kijken we na evaluatie van de burgerberaden in Laak en Statenkwartier, of en hoe een burgerberaad als participatiemethode ook in andere wijken en op andere onderwerpen kan worden toegepast.

< I N HOU D

Energietransitie

EnergieRijk Den Haag (ERDH). We werken als gemeente, provincie en Rijk in het samenwerkingsverband EnergieRijk Den Haag samen aan de verduurzaming van de belangrijkste overheidsgebouwen in het centrumgebied en internationale zone van Den Haag. Onder andere het haalbaarheidsonderzoek van het WKO-net Binnenstad heeft geleid tot nieuwe inzichten voor de verduurzaming van grote energie­vragers. We zien dat grote energievragers beter te verduurzamen zijn in gebouwcluster van vergelijk­bare gebouwen. Duurzame installatie- en energieconcepten kunnen slimmer ingezet en gerealiseerd worden als deze gebouw overstijgend zijn in plaats van met de gebruikelijke ‘gebouw voor gebouw-aanpak’. Hierbij kan de grote duurzame energievraag in een gebouwcluster als aanjager en versneller werken voor de overstap van een buurt of wijk. Dat vereist samenwerking en afstemming tussen verschillende partijen/eigenaren in een gebied. We werken met ERDH samen aan het in beeld brengen van gebouwcluster en een ontwikkelstra­ tegie om de verduurzaming en de overstap naar een alternatieve duurzame bron van grote energievragers te benutten in het omliggende gebied. Aanpak MKB. Er wordt gewerkt aan een plan om de onder­steuning aan het mkb te intensiveren. In Den Haag zitten er in het bijzonder veel kleine mkb’ers met 2-49 werknemers, en samen zijn zij de ruggengraad van de Haagse economie.

Veel van deze onder­nemers missen de kennis, kunde en capaciteit om zelf aan de slag te gaan met het verduurzamen van hun bedrijfspand, bijhorende bedrijfsprocessen en wagenpark. Omdat veel Europese en Nederlandse beleidskaders strengere eisen (gaan) stellen zullen ze wel moeten. Als zij laat anticiperen op verduurzaming van hun bedrijf is het risico dat een groot deel van de Haagse ondernemers niet meekomen in de transities. Als gemeente is het daarom van groot belang om proactief te handelen en ondersteuning te bieden aan deze ondernemers.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

Verduurzaming bedrijventerreinen. Het verduurzamings­potentieel op bedrijventerreinen is groot. Verduurzaming van een bedrijventerrein biedt economische kansen, sterke mogelijkheden voor energieoplossingen en vraagt om een collectieve aanpak. De Haagse bedrijventerreinen met het grootste gasverbruik zijn: ZKD, Forepark en Binckhorst. Terreinen met het grootste elektriciteitsverbruik zijn: Westvlietweg (met NS onderhoudsbedrijf Leidschendam), Forepark, Binckhorst en ZKD. Gezien de omvang van de hoeveelheid bedrijven op bedrijventerreinen en de concentratie van die bedrijven is een aanpak hiervoor belangrijk. Voor ZKD en Forepark wordt in het nieuwe programma Duurzame Economie een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar wat er nodig is om in de toekomst van het gas af te kunnen. De verduurzamingsstrategie voor Bedrijventerreinen zal onderdeel worden van zowel het Uitvoeringsprogramma Bedrijfsruimte en het programma Duurzame Economie.

het percentage geadviseerde energie- en CO2-besparingen en de hoogte van de investeringen die de scan oplevert. Dit wordt gemonitord door de opdrachtnemer en we rapporteren op diverse manieren hierover richting de gemeenteraad. Maatwerkondersteuning voor ondernemers. Ondernemers kunnen bij de gemeente (onder andere via het Ondernemersportaal) terecht met vragen over energie besparen, specifieke maatregelen, zoals de aanschaf van zonnepanelen en over wettelijke verplichtingen waaronder de Energiebesparingsplicht. Maar ook over de financiering en subsidies en over ontwikkelingen in de stad, bijvoorbeeld in de wijken die aangewezen zijn om als eerste van het gas te gaan. Het contact verloopt via de website (duurzamestad.denhaag.nl), via hun brancheorganisatie of ondernemersvereniging of via ondernemersbijeenkomsten waar de gemeente regelmatig aanschuift.

Energiescans voor winkeliers en horeca. De gemeente biedt winkeliers en horeca een gratis energiescan aan. Een onafhankelijk adviseur komt langs om te adviseren welke energiebesparende maatregelen genomen kunnen worden. Het gaat om maatregelen die binnen vijf jaar terug te verdienen zijn. Ook voor culturele instellingen die niet in een pand van de gemeente actief zijn zal de optie van een energiescan worden aangeboden.

► Participatie: we stimuleren ondernemers om aan de slag te gaan met energiebesparing. Informatie over wettelijke verplichtingen en ondersteunende maatregelen delen we via gerichte communicatie. ► Planning: de ondersteuning is doorlopend en blijft deze collegeperiode uitgevoerd worden. ► Indicatoren: geen concrete indicatoren. We houden de contacten met en vragen van de ondernemers bij om te monitoren wat er leeft over de energietransitie onder Haagse ondernemers.

► Participatie: winkeliers en horecaondernemers worden gestimuleerd om een energiescan uit te voeren en de energiebesparingsadviezen door te voeren. ► Planning: dit instrument loopt met tussenpozen sinds 2014. Mogelijk is het budget al voor het einde van deze collegeperiode op. Dan besluiten we of we de scans zullen blijven aanbieden en door welke opdrachtnemer. ► Indicatoren: het aantal energiescans, de bereikte doelgroep, de behaalde activatiegraad,

Duurzaamheidskringen zakelijke markt ­(zorginstellingen, hotels, strandondernemers, cultuur, evenementen en festivals). Ondernemers uit dezelfde branches worden drie tot vier keer per jaar bij elkaar gebracht om gezamenlijk plannen te maken om de branche te verduurzamen.

18

► Participatie: een actieve inbreng van de ondernemers vormt de kern van het project. ► Planning: doorlopend. Er is een zogenaamde kring voor cultuur in oprichting. ► Indicatoren: medewerkers van de gemeentelijke Dienst Publiekszaken (DPZ) monitoren het aantal deelnemers per kring. We streven naar circa 20 deelnemers per kring. Gemiddeld nemen achttien mensen deel aan de duurzaamheidskringen. Aan de duurzaamheidskring strandondernemers doen circa 35 ondernemers mee. Duurzaamheidskringen maatschappelijke instellingen (buurthuizen en gebedshuizen). In de duurzaamheidskring buurthuizen en in de duurzaamheidskring voor gebedshuizen komen de instellingen drie tot vier keer per jaar bij elkaar. Hier worden gezamenlijk plannen gemaakt om de branche te verduurzamen. ► Participatie: een actieve inbreng door de deelnemers vormt de kern van het project. ► Planning: de kring buurthuizen is al tweejaar actief. Dit jaar staan er nog twee bijeenkomsten gepland. De kring gebedshuizen heeft een eerste bijeenkomst in maart. Daarna moeten we bezien welke ondersteuning de gebedshuizen willen. Daar kunnen we de planning op afstemmen. ► Indicatoren: het DPZ monitort het aantal deelnemers per kring. We streven naar circa 20 deelnemers per kring.

5.2 Doelgroepgerichte financiële regelingen en kortingen Rentevrije lening voor levensbeschouwelijke en maatschappelijke organisaties. In het coalitie­ akkoord is opgenomen dat de coalitie waarde hecht aan het verduurzamen van het maatschappelijk vastgoed samen met maatschappelijke organisaties in de stad. Voor deze organisaties komt een

< I N HOU D

Energietransitie

rentevrije lening beschikbaar om zo bestaande verduurzamingsregelingen ook toegankelijk te maken voor levensbeschouwelijke en maatschappelijke organisaties. MKB-financieringsregeling Proeftuin Noordzee 2.0 Met de Proeftuin Noordzee 2.0. Stimuleringsregeling stellen we per jaar minimaal vier mkb‘ers en tien stagiairs in de gelegenheid om nieuwe producten en diensten te testen op open zee. Het gaat om innovaties die relevant zijn voor de natuurinclusieve ontwikkeling van energieparken op zee. • Participatie: ondernemers voor wie dit project relevant is, krijgen informatie over deze regeling. Door stagiairs in te zetten betrekken we het onderwijs. • Planning: de eerste ronde is zo goed als afgerond. De tweede ronde volgt mogelijk tegen eind van 2023. • Indicatoren: we streven naar minimaal vier deelnemende mkb’ers en tien stagairs. Het Startup in Residence. Programma (SiR) is een innovatief inkooptraject, waarbij meerdere vraagstukken (challenges) in de markt worden gezet. Als ondernemers passende innovatieve oplossingen aanbieden, werken ze vijf maanden lang aan een pilotproject. SiR Energietransitie is verlengd tot 2025 om de succesvolle pilotprojecten uit eerdere edities verder uit te werken en aan te besteden. ► Participatie: de vraagstukken zetten we via een openbare aanbesteding in de markt.

De onderneming kan afhankelijk van het product of de dienst gebruik maken van participatie. ► Planning: In Q3 2023 is ronde acht gestart. Drie challenges doorlopen het programma tot het einde van Q1 2024.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

6 GEMEENTELIJK VASTGOED

► Indicatoren: de oplevering van vier vraagstukken over de energietransitie, de publicatie van minimaal twee vraagstukken via SiR-Intergov, het aantal uitgevoerde projecten en pilots en de tevredenheid over de uitvoering door de externe partij YES!Delft.

Het eigen vastgoed wordt stap voor stap duurzamer. De afgelopen jaren is veel gebeurd en veel geleerd. In flink tempo zijn veel quick wins en no regretmaatregelen uitgevoerd, maar ook projecten met veel grotere impact. We blijven ons inzetten voor het verduurzamen van het maatschappelijk vastgoed samen met maatschappelijke organisaties in de stad. We intensiveren de aanpak. In het coalitie­akkoord is hiervoor extra geld vrijgemaakt.

Inkoopkorting Duurzame terrasverwarmers. De gemeente biedt een inkoopkorting van 50 procent tot een maximum van € 2.500 per ondernemer voor ondernemers die warmtekussens aanschaffen bij Sit & Heat. ► Participatie: we stimuleren horecaondernemers om aan de slag te gaan met energiebesparing en benaderen hen via gerichte communicatie. ► Planning: we bieden de korting iedere winter aan tot de subsidiepot op is. De korting blijft tijdens deze collegeperiodebestaan. ► Indicatoren: de opdrachtnemer houdt het aantal verstrekte warmtekussens en de uitputting van het budget bij. We rapporteren op diverse manieren hierover richting gemeenteraad.

Geplande verduurzaming van gemeentelijk ­vastgoed tot en met 2024. In het jaar 2023 dienen in totaal 16 projecten te worden opgeleverd, in het jaar 2024 nog eens 18. Daarnaast worden er 22 nieuwe projecten onderzocht op mogelijkheden voor realisatie met Dumava-subsidie. Enkele hoogtepunten: • Het gerenoveerde kantoorgebouw Fruitweg 17 wordt dankzij een wind- en zonne-energie­ installatie energieneutraal. • Het Theater aan het Spui en Filmhuis krijgen hun eigen warmte koude opslag (WKO) en gaan van de stadsverwarming af. • Zwembad de Blinkerd wordt aangesloten op een warmte-uit-rioolwater-installatie. • In 2019-2023 worden in totaal ruim 8.000 zonnepanelen op gebouwen van de gemeente geplaatst. • De verlichting in het stadhuis vervangen we voor een duurzamere variant.

Subsidieregeling isolatie Bedrijfspanden Den Haag 2023. Een regeling ter ondersteuning van het Haagse mkb om hun pand te verduurzamen door isolatie van dak, de gevel, de begane grondvloer, de kruipruimte en het glas. ► Participatie: we stimuleren mkb’ers om aan de slag te gaan met energiebesparing en benaderen hen met gerichte communicatie. ► Planning: de regeling loopt van 27 januari 2023 tot en met 30 juni 2024 of tot de subsidiepot op is. ► Indicatoren: we monitoren het aantal aanvragen of toekenningen, onder andere met de gemeentelijke monitor energiecrisis.

Portefeuilleroutekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed. De uitdaging bestaat uit twee opgaves, namelijk verduurzaming van de panden zelf en het aansluiten van panden op een schone energiebron. Diverse panden zijn verduurzaamd maar vaak is er nog een extra slag nodig om aan de doelstellingen van het klimaatakkoord te voldoen. Veel panden moeten nog aangepakt worden. Naast de lopende projecten maken we hiervoor een definitief plan. Dit plan gaat ter besluitvorming naar de gemeenteraad. ► Participatie: nee. ► Planning: we willen de portefeuilleroutekaart rond Q3 van 2024 opleveren met daaraan gekoppeld het uitvoerings- en budgetvoorstel voor de eerste vier jaar. ► Indicatoren: het opleveren van een routekaart voor de verduurzaming van de vastgoedportefeuille.

We gaan met de stofkam door ons vastgoed om nog meer geschikte daken voor buurtenergiecoöperaties te vinden en beschikbaar te stellen. We stellen zelf minimaal 10 daken beschikbaar. Daarnaast kijken we welke daken we als gemeente zelf nog versneld kunnen vol leggen met zonnepanelen.

19

< I N HOU D

Energietransitie BIJLAGE 1: DATA EN MONITORING Het college heeft met de werkagenda gekozen voor een vorm waarbij indicatoren en planningen concreter per project zijn opgenomen. Om het monitoren van de voortgang te professionaliseren, wordt naast de werkagenda’s momenteel gewerkt aan een monitoringsysteem door middel van een klimaatdashboard. Dit klimaatdashboard gaat helpen om de effectiviteit van maatregelen in kaart te brengen en om de voortgang van de CO2-reductie door de stad te delen met uw raad en onze bewoners. Het klimaatdashboard geeft inzicht in hoe gemeentelijk beleid en projecten de CO2-uitstoot beïnvloeden. Dit dashboard beperkt zich niet alleen tot de CO2-impact van energietransitie projecten, maar ook de thema's van de drie andere werkagenda's komen hierin terug. Hiermee bundelt het dashboard alle data voor alle thema’s op één centrale plek. Andere Europese steden werken hier al mee. Momenteel wordt gewerkt aan de inkoop en implementatie van dit klimaatdashboard. Het zal tijd kosten om het dashboard op een goede manier in te richten, zodat deze correct en bruikbaar is. Als op termijn blijkt dat het dashboard naar tevredenheid functioneert, worden het dashboard tevens gedeeld met de gemeenteraad. Dit is naar verwachting over ongeveer een jaar. Op dit moment monitoren we de energietransitie aan de hand van een set openbare databronnen.

Deze databronnen gebruikten we eerder ook bij het rapporteren in de voortgangsbrief Duurzaamheid. Deze databronnen worden hieronder toegelicht. Tot de implementatie van het klimaatdashboard blijven we werken met de openbare bronnen die we nu gebruiken om de voortgang richting onze CO2-ambities te monitoren. Dit zijn:

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

CO2-uitstoot in kton

• CO2-uitstoot in kton - Bron: model RHDHV • Aantal aansluitingen op het warmtenet - Bron: Eneco • Aantal bestaande woningen transitieklaar - Bron: RVO + lijst definitie per wijk • Ontwikkeling aandeel energielabels van woningen in Den Haag - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels woningcorporaties - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels particuliere verhuurders - Bron: RVO • Ontwikkeling energielabels koopwoningen - Bron: RVO • Aantal verstrekte subsidies - Bron: Gemeente Den Haag

De CO2 uitstoot is de afgelopen jaren gedaald in lijn met de gemeentelijke doelstelling. 2021 was hier een uitzondering op, doordat de coronacrisis zorgde voor een enorme toename aan thuiswerken (en thuis zijn). De verwachting is dat, in lijn met de forse daling van het aardgasverbruik in 2022 door de energiecrisis als gevolg van de Russische inval van Oekraïne, de CO2-uitstoot flink zal dalen. Deze cijfers komen later dit jaar beschikbaar. Warmtenetaansluitingen

De laatste stand van zaken van deze indicatoren worden hieronder separaat toegelicht. Op dit moment kunnen bewoners de voortgang van de energietransitie in Den Haag volgen via het online Datalab Energietransitie. In deze digitale werkplaats van stadskaarten brengen we relevante kaarten en data over de energietransitie bij elkaar. Bewoners vinden hier bijvoorbeeld informatie over zonnepanelen, relevante subsidies of energielabels in hun eigen buurt of wijk. De afgelopen jaren is het aantal warmtenetaansluitingen langzaam toegenomen. Het college onderzoekt momenteel de haalbaarheid om met aanbestedingen van meerdere concessies marktpartijen uit te dagen om tegen maatschappelijk aantrekkelijke voorwaarden warmtenetten aan te leggen en te exploiteren. (zie Commissiebrief ‘Versnellen realisatie warmtenetten’ RIS314509). In de toekomst is te verwachten dat het aantal warmtenetaansluitingen zal toenemen. Dit in lijn met de ambities van de gemeente Den Haag zoals omschreven in het Stedelijk Energieplan (SEP) en de Haagse transitievisie warmte (TVW). Dit draagt op termijn tevens bij aan een reductie van het aardgasverbruik en daarmee ook aan de reductie van de CO2-uitstoot in Den Haag.

20

< I N HOU D

Energietransitie

Energielabels

Transitieklaar Het aantal en het aandeel energielabels C of hoger neemt gestaag toe. Verwacht wordt dat er de komende jaren een versnelling ingezet zal worden. Zo zet het college met de ambitieuze EFG-labelaanpak expliciet in op slecht geïsoleerde woningen (RIS314778). Het college wil de isolatie van EFG-woningen versnellen naar 10.000 woningen per jaar. Daarnaast is met woningcorporaties landelijk afgesproken dat zij hun bezit uiterlijk 2028 zodanig hebben verduurzaamd dat ze beschikken over minimaal energielabel D. De energielabels EFG worden hiermee uitgefaseerd. Het aantal en het aandeel transitieklare woningen neemt geleidelijk toe. Transitieklaar houdt in dat de woning beschikt over het ‘juiste’ energielabel, passend bij de voorgestelde warmteoplossing in de Transitievisie warmte. Zo zijn sommige woningen al bij energielabel C transitieklaar (wanneer een warmtenet verwacht wordt), maar zijn woningen in warmtepompbuurten vaak pas transitieklaar vanaf energielabel A. Per 1 januari 2021 is methode hoe het label bepaald wordt veranderd. Daarmee zijn de kosten voor een (nieuw) energielabel flink toegenomen. Omdat energielabels tevens 10 jaar geldig zijn, zullen de energielabels de ontwikkeling in de stad steeds meer met een forse vertraging laten zien.

Veel bewoners zullen immers na het nemen van verduurzamingsmaatregelen niet een nieuw energielabel aanvragen als zij al over een vastgesteld energielabel beschikken. Dit gebeurt in de praktijk pas vaak bij verhuizing of wanneer de geldigheid van het energielabel verloopt.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

21

< I N HOU D

Energietransitie

Aardgasverbruik

Elektriciteitsverbruik

Door de energietransitie zal het aardgasverbruik de komende jaren waarschijnlijk afnemen. Schommelingen in het aardgasverbruik van de afgelopen jaren zijn gedeeltelijk te verklaren vanwege zachte of juist strenge winters en/of energiebesparing als gevolg van de prijsstijgingen van energie.

Verwacht wordt dat het elektriciteitsverbruik de komende decennia sterk zal toenemen als gevolg van de steeds verdergaande elektrificatie. Denk aan elektrische auto's, inductie koken of elektrische warmtepompen. Tegelijkertijd neemt de hoeveelheid en het aandeel lokaal opgewekte duurzame stroom, ten opzichte van het totaalverbruik snel toe.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

22

< I N HOU D

Energietransitie

Zonne-energie

Unieke bezoekers Duurzame Stad Den Haag

Het aantal zonnepanelen, en daarmee de lokaal opgewekte duurzame stroom, groeit hard in Den Haag. Discrepantie tussen de gegevens van Stedin (groene lijn) een het CBS (oranje lijn), is te verklaren doordat het CBS ook zonne-energie van bedrijfsdaken, kantoren en andere grote aansluitingen meeneemt in de berekeningen. Zodoende komt het CBS op hogere totalen uit.

Het aantal bezoekers van groeit hard, met name toen vorig jaar de gasprijs omhoog schoot, in combinatie met de vele acties, projecten en geboden informatie en advies van de gemeente Den Haag. De belangstelling onder bewoners om hun woning, bedrijf, instelling of sportclub verder te verduurzamen nam sterk toe.

WER KAG EN DA EN ERG I E T RA N S I T I E 20 2 3 -2 0 2 6

23

< I N HOU D