RIS317011 Bijlage Vastgoedmonitor 2022

Vastgoedmonitor 2022 Centrale Vastgoedorganisatie Den Haag

Voorzieningencluster Donker Curtiusstraat

Samenvatting In de Vastgoedmonitor 2022 worden de ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille over 2022 beschreven. Dit houdt in een terugblik en stand per eind 2022. Nieuwe ontwikkelingen vanaf 2023 en eventuele extra financiële middelen vanaf 2023 komen terug in de monitor over het jaar 2023 e.v. Op 31 december 2022 bestond de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag uit 1.254 objecten, bestaande uit 757 panden en 497 percelen grond. Van de panden zijn 672 in eigendom van de gemeente en 85 panden zijn gehuurd door de gemeente of in bruikleen gegeven aan de gemeente. Van de gronden zijn 493 percelen in eigendom van de gemeente en vier percelen zijn door de gemeente gehuurd. Ten opzichte van 31 december 2021 is het aantal panden dat in eigendom van de gemeente Den Haag is en wordt gehuurd, met één afgenomen. Tegenover een daling van het aantal panden in eigendom door onder andere verkoop, staat een toename van het aantal aangehuurde panden doordat met name panden zijn gehuurd ten behoeve van de tijdelijk opvang van Oekraïense vluchtelingen. In 2022 zijn vier panden verkocht. Dat het aantal panden in eigendom muteerde is ook veroorzaakt door enkele administratieve aanpassingen. Het aantal percelen grond in eigendom of gehuurd door de gemeente Den Haag is in 2022 met 23 afgenomen. In 2022 zijn vier percelen grond verkocht.

Daarnaast is met name het aantal percelen dat de gemeente in beheer had in Vroondaal gedaald. Veel percelen die de gemeente administratief nog in beheer had, waren reeds geleverd aan de GEM (Grond Exploitatie Maatschappij) Vroondaal of waren reeds omgezet in openbare ruimte. Dit is in 2022 administratief verwerkt. Hierdoor is het aantal percelen grond in Vroondaal met 51 afgenomen. Daar tegenover staat een toename van het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken met 34. De bruto vloeroppervlakte (bvo) van alle panden in eigendom en gehuurd per 31 december 2022 bedraagt 1.006.386 m² bruto vloeroppervlakte. Dat is een afname ten opzichte van ultimo 2021 met 7,09 procent, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.083.242 m² bedroeg. Over 2022 heeft de gemeente Den Haag acht panden of percelen verkocht en daarop een boekwinst gerealiseerd van € 3,83 miljoen. In 2020 is ten behoeve van het versterken van de Algemene Reserve van de gemeente Den Haag, voor de periode 2021 tot en met 2024 een extra verkooptaakstelling opgenomen van € 28,4 miljoen, waarbij aanvankelijk in 2022, 2023 en 2024 nog een boekwinst van € 18,1 miljoen gerealiseerd diende te worden op de verkoop van gemeentelijke panden en gronden. Deze verkooptaakstelling is vooralsnog uitgesteld.

Momenteel wordt het strategisch vastgoedbeleid herijkt waarbij rekening wordt gehouden met het strategisch inzetten van vastgoed voor bijvoorbeeld relevante maatschappelijke functies en actief grondbeleid. Op 31 december 2022 was 54.420 m² bruto vloeroppervlakte (bvo) in panden van de gemeente niet verhuurd. Dat komt neer op een leegstandspercentage van 5,4 procent. Het leegstandspercentage is daarmee afgenomen ten opzichte van ultimo 2021 toen het leegstandspercentage 6,63 procent bedroeg. In absolute zin is de leegstand met 17.442 m² bvo afgenomen. De afname van de leegstand is vooral veroorzaakt doordat een aantal grote panden niet langer leeg staat of is gesloopt. In de loop van 2022 is het Zuiderstrandtheater verkocht en afgebroken, is gestart met de herontwikkeling van de voormalige noodzetel aan de Wijnhaven, zijn twee schoolwissellocaties die (tijdelijk) leeg stonden weer in gebruik genomen en staat een voormalig schoolpand aan de Twickelstraat niet meer leeg.

Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Vanuit de Eneco-middelen is € 20 miljoen beschikbaar gesteld voor verduurzaming en deze middelen zijn volledig toegekend aan diverse projecten, die nu in voorbereiding zijn of in uitvoering. Daarnaast is vanuit het “duurzame meerjaren onderhoudsprogramma” in 2022 € 1 miljoen uitgegeven. Tenslotte heeft de gemeente voor alle lopende projecten die in aanmerking komen, aanvragen gedaan voor de nieuwe rijkssubsidie “Dumava”. Vanuit deze rijkssubsidie is € 2 miljoen toegekend.1

1

De in de begroting 2024-2026 extra beschikbare middelen van in totaal € 3 miljoen zijn hierin nog niet meegenomen.

Fruitweg 17

Inhoudsopgave Samenvatting........................................................................................................................................... 2 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 7

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille ......................................................................................................... 9 2.1. Inleiding ........................................................................................................................................ 9 2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille ............................................................................................. 9 2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma ............................................................................ 10 2.4. Feitelijk gebruik .......................................................................................................................... 11 2.5. Verkopen .................................................................................................................................... 13 2.6. Aankopen.................................................................................................................................... 13 2.7 Verhuur........................................................................................................................................ 13 2.8 Leegstand Panden ....................................................................................................................... 14 2.9.

Niet verhuurde percelen grond .................................................................................................. 15 2.10. Weilanden ................................................................................................................................ 15 2.11. Onderhoud ............................................................................................................................... 15 2.13. Verduurzaming ......................................................................................................................... 16 2.14 Aanbestedingen......................................................................................................................... 17 3. Ontwikkelingen per Programma ....................................................................................................... 19 3.1. Inleiding ...................................................................................................................................... 19 3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) ....................................................... 19 3.3. Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) ...................................................................................... 19 3.4. Onderwijs (programma 6) ..........................................................................................................

20 3.5. Werk en inkomen (programma 7) .............................................................................................. 25 3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8)........................................................... 25 3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) ............................................................................... 26 3.8. Sport (Programma 10) ................................................................................................................ 26 3.9. Economie (Programma 11) ......................................................................................................... 27 3.10. Mobiliteit (Programma 12) ....................................................................................................... 27 3.11. Stadsontwikkeling en Wonen (Programma 13) ....................................................................... 27 3.12. Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening (Programma 14) .................................................... 29 3.13. Financiën (Programma 15) ....................................................................................................... 30 3.14. Overhead (Programma 16) ....................................................................................................... 30

Interieur Saturnusstraat 95 – “De Titaan”

Vastgoedmonitor 2022

6

1. Inleiding In de Vastgoedmonitor 2022 worden de ontwikkelingen binnen de gemeentelijke vastgoedportefeuille over de periode 1 januari 2022 tot en met 31 december 2022 beschreven. Om de verschillende beleidsdoelstellingen van de gemeente Den Haag te faciliteren bezit de gemeente een omvangrijke vastgoedportefeuille. Niet alleen is de gemeente in het bezit van kantoren die gebruikt worden voor de gemeentelijke bedrijfsvoering zoals het Stadhuis aan het Spui en het stadsdeelkantoor aan de Leyweg, ook bestaat de gemeentelijke vastgoedportefeuille onder andere uit kinderdagverblijven, sporthallen en buurtcentra. Daarnaast heeft de gemeente panden en gronden in bezit die zijn aangekocht ten behoeve van de stedelijke ontwikkeling. Hiervoor bezit de gemeente bijvoorbeeld een groot aantal percelen in Madestein (Vroondaal) en panden en percelen in de Binckhorst. Tenslotte is de gemeente nog eigenaar van diverse objecten vaak met een historische waarde, zoals kerktorens, molens, diverse panden in Clingendael en andere monumenten. De Vastgoedmonitor gaat niet over al het onroerend goed dat in eigendom of onder beheer van de gemeente Den Haag is.

In deze monitor wordt niet ingegaan op ontwikkelingen bij gemeentelijk onroerend goed betreffende: • Onroerend goed dat een directe relatie heeft met de openbare ruimte (wegen, parken e.d.); • Regulier in erfpacht uitgegeven gronden; • Panden waarop de gemeente een zogenaamd economisch claimrecht heeft (met name schoolgebouwen); Het economisch claimrecht heeft vrijwel uitsluitend betrekking op onderwijsgebouwen. Hiervoor geldt de wettelijke regel dat de schoolbesturen juridisch eigenaar zijn van de les- en gymnastiekgebouwen. Wanneer een schoolbestuur aangeeft dat een schoolgebouw niet langer gebruikt wordt, valt het juridisch eigendom, op grond van de onderwijswetgeving om niet terug naar de gemeente. In hoofdstuk 2 zal ingegaan worden op de belangrijkste interne en externe portefeuille-brede ontwikkelingen. Dit betreft zowel de kwantitatieve ontwikkelingen binnen de portefeuille als ook interne ontwikkelingen die gericht zijn op een verbetering van het beheer van het vastgoed en (externe) juridische ontwikkelingen die van invloed zijn op het beheer van het gemeentelijk vastgoed. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de ontwikkelingen binnen de verschillende vastgoedprogramma’s. Er wordt gerapporteerd over de omvang, samenstelling, bezetting, ontwikkelingen en lopende of afgeronde projecten per programma.

Vastgoedmonitor 2022

7

Henri Faasdreef 46 tot en met 188

Vastgoedmonitor 2022

8

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille 2.1. Inleiding De vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag bestaat op 31 december 2022 uit 1.254 hoofdobjecten en zelfstandige objecten. Een hoofdobject is een pand of een perceel grond die is onderverdeeld in meerdere verhuurbare eenheden. Een zelfstandig object (pand of perceel) bestaat uit één verhuurbare eenheid. Onder de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag vallen niet alleen objecten die in eigendom zijn. Ook panden en gronden die door de gemeente Den Haag gehuurd worden, zijn hierin meegenomen.

2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille De gemeentelijk vastgoedportefeuille per ultimo 2022 is onderverdeeld in 497 percelen grond en 757 panden. Van de panden zijn 672 in volle eigendom van de gemeente Den Haag en 85 panden worden gehuurd of zijn aan de gemeente in bruikleen gegeven om de beleidsdoelstellingen te behalen. Ook bij de gronden wordt onderscheid gemaakt in 493 percelen grond in volle eigendom en gronden die worden gehuurd of in bruikleen zijn gegeven aan de gemeente Den Haag (4 percelen). Het aantal panden in eigendom en gehuurd door de gemeente bestaat uit 1.745 verhuurbare eenheden en de gronden bestaan uit 706 verhuurbare eenheden. Het aantal vierkante meter bruto vloeroppervlakte van het gemeentelijk vastgoed op 31 december 2022 bedraagt 1.006.386m². Dat is een afname ten opzichte van ultimo 2021 met 7,09%, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.083.242 m² bedroeg.

Samenstelling gemeentelijke vastgoedportefeuille 85

4

493

Panden in eigendom

672

Gronden in eigendom

Aangehuurde panden

Aangehuurde grond

Figuur 1: Samenstelling vastgoedportefeuille Eigendom De gemeente Den Haag voert een actief beleid om objecten die geen gemeentelijk beleidsdoel meer ondersteunen af te stoten. Het aantal panden in eigendom is in 2022 gedaald van 688 panden naar 672 Dat is een daling van 16 panden. In 2022 hebben er acht verkooptransacties plaatsgevonden. Daarbij gaat het om vier panden en vier percelen grond. Op de verkoop van panden en gronden was Vastgoedmonitor 2022

9

voor 2022 een positief verkoopresultaat begroot van €4,50 mln. Het gerealiseerde verkoopresultaat is uitgekomen op €3,83 mln. Ten opzichte van de begroting is daarmee in 2022 een nadelig resultaat op de verkoop gerealiseerd van €0,67 mln. Het aantal percelen grond in eigendom is gedaald van 515 naar 493. Zoals hiervoor aangegeven zijn vier percelen grond verkocht. De daling van het aantal percelen grond wordt voornamelijk veroorzaakt doordat in 2022 een inventarisatie heeft plaatsgevonden van alle percelen grond in Madestein. Naar aanleiding daarvan zijn 51 (vaak kleinere percelen grond) uit de administratie gehaald. Deze percelen grond waren in de afgelopen jaren al ingebracht in de Grondexploitatie Maatschappij Vroondaal, maar moesten administratief nog verwerkt worden. Daarnaast is de gemeente in 2022 doorgegaan met de omzetting van standplaatsvergunningen in grondhuurovereenkomsten voor kiosken. Hierdoor is het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken met 34 toegenomen. Huur De gemeente heeft per 31 december 2022 in totaal 85 panden gehuurd van externe partijen. Per saldo is het aantal aangehuurde panden daarmee met 15 gestegen. In 2022 zijn 20 nieuwe huurovereenkomsten gesloten, met name voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen.

Daarnaast zijn er nieuwe panden aangehuurd voor de opvang van statushouders, voor de winter opvang van daklozen en voor het project “Hou van je huis”. Daarnaast zijn van vijf panden de huurovereenkomsten niet verlengd. Het betreft een pand aan de Paviljoensgracht dat per 31 december 2021 in eigendom is overgegaan naar de gemeente, een pand in Madestein voor de tijdelijke huisvesting van een kinderdagverblijf, het Servicepunt Arbeid aan de Johanna Westerdijkplein, een pand waar een aantal jaren statushouders in gehuisvest zijn aan de Pompstationsweg en een pand ten behoeve van de “Winterkouderegeling” aan Randveen. Per ultimo 2022 huurt de gemeente Den Haag vier gronden en heeft het één perceel in bruikleen. Hierin is niets veranderd ten opzichte van ultimo 2021.

2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma Het gemeentelijk vastgoedbeleid is ondersteunend aan door de gemeente vastgestelde beleidskaders en doelstellingen. Het ontwikkelen, aankopen, huren en in bezit hebben van vastgoed is voor de gemeente Den Haag geen doel op zich. Het inzetten van Vastgoed is een middel/methode om beleid te realiseren. In figuur 2 op de volgende pagina is het aantal panden en gronden in eigendom en door de gemeente gehuurde panden en gronden per beleidsprogramma weergegeven.

Vastgoedmonitor 2022

10

Progammalabel 03- Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie 05- Cultuur en Bibliotheek 06- Onderwijs 07- Werk en Inkomen 08- Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 09- Buitenruimte 10- Sport 11- Economie 12- Mobiliteit 13- Stadsontwikkeling en Wonen 14- Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening 15- Financiën Overhead Totaal Figuur 2: Objecten per beleidsprogramma

Panden 9 77 107 20 83 66 39 5 110 127 32 24 58 757

Gronden 4 2 6 1 14 198 74 0 8 185 2 3 0 497

Totaal 13 79 113 21 97 264 113 5 118 312 34 27 58 1.254

In hoofdstuk 3 zal nader ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen in 2022 per portefeuille.

2.4. Feitelijk gebruik De meest voorkomende functies (feitelijk gebruik) van het gemeentelijk vastgoed in eigendom en gehuurd, is in Figuur 3 op een rij gezet. Het meest voorkomende gebruik in aantallen panden binnen het gemeentelijke vastgoed is parkeren. Het gaat hierbij met name om stallingsgarages. Dit zijn garages die over het algemeen gelegen zijn onder sociale woningbouwcomplexen van de woningcorporaties en deel uitmaken van VvE’s bestaande uit sociale huurwoningen en een parkeergarage. De parkeerplaatsen worden over het algemeen verhuurd aan de bewoners van de bovengelegen woningen. Daarnaast is de gemeente eigenaar van een aantal woningen/complexen. Een groot deel van deze woningen betreft de huisvesting van statushouders en sinds 2022 de opvang van Oekraïense vluchtelingen en een complex aan de Henri Faasdreef ten behoeve van doorstroming uit de maatschappelijke opvang. Tenslotte zijn in het verleden woningen gekocht in het kader van gebiedsontwikkelingen. Los van de opvang van Oekraïense vluchtelingen en complexen die in zijn geheel verhuurd worden aan instanties als de Kessler stichting of Anton Constandse (30 panden), verhuurt de gemeente 167 woningen verspreidt over 49 panden/complexen.

Vastgoedmonitor 2022

11

Feitelijk gebruik Parkeren Woning Kantoor Kinderdagverblijf/ buitenschoolse opvang/ peuterspeelzaal Wijk/buurtcentrum/ clubhuis Sporthal/ gymzaal/ sportschool/ zwembad Onderwijspand Atelier/ cultuurverzamelpand/ expositieruimte Bedrijfsruimte/ werkplaats/ showroom/Detailhandel Loods/ keet/ romney/ opslag Theater/ concertzaal/ schouwburg/ muziekcentrum Begeleid wonen/ vervangend tehuis Kiosk Fietsenstalling Bibliotheek Berging Kinderboerderij Overig Totaal Figuur 3: Feitelijk gebruik gemeentelijke panden

Aantal 100 79 83 75 55 39 36 34 46 22 24 26 21 18 15 15 10 59 757

Bij gronden is het meest voorkomende gebruik bouwterrein. Dit betreft bijna uitsluitend ontwikkelingslocaties die op termijn gebruikt/verkocht gaan worden ten behoeve van herontwikkeling. Het aantal Bouwterreinen is in 2022 fors gedaald, doordat in 2022 een groot aantal bouwterreinen in Vroondaal uit de administratie gehaald zijn, aangezien die geleverd zijn aan de GEM Vroondaal of overgegaan zijn naar openbare ruimte. Daartegenover staat een forse stijging van het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken. Het aantal gronden ten behoeve van kiosken is gestegen van 95 naar 126 door de omzetting van standplaatsvergunningen naar grondverhuringen. Deze omzettingen vinden plaats in het kader van de Verordening Straathandel Den Haag (RIS 295091). In deze verordening is opgenomen dat alle bestaande eigenaren van kiosken in de openbare ruimte moeten kiezen of zij een kiosk (met een omgevingsvergunning voor de activiteit bouwen) met bijbehorende grondhuurovereenkomst willen exploiteren of een écht ambulant verkooppunt met een standplaatsvergunning willen exploiteren. Onder “Overig” vallen ook nog zes objecten/percelen grond waaronder in totaal 113 woonwagenstandplaatsen vallen. Het gaat hierbij om de grote gemeentelijke woonwagenlocaties aan de Henricuskade, Tom Mandersstraat en Jan Hanlostraat en een aantal zelfstandige standplaatsen.

Vastgoedmonitor 2022

12

Feitelijk gebruik Bouwterrein kiosk Sportveld/ sportcomplex/ tennispark Parkeren Tuin/ erf Benzinestation Volkstuin telefooncentrale/ dataverdeelstation weiland/ cultuurgrond Overig Totaal Figuur 4: Feitelijk gebruik gemeentelijke gronden

Aantal 110 126 65 23 26 25 21 15 12 74 497

2.5. Verkopen In 2022 hebben 8 verkooptransacties plaatsgevonden. Het gaat hierbij zowel om de verkoop van panden als van percelen grond. De totale boekwinst op deze verkopen bedroeg € 3,83 miljoen. Voor de periode 2021 tot en met 2024 gold een verkooptaakstelling van € 28,4 miljoen waarbij aanvankelijk in 2022, 2023 en 2024 nog een boekwinst van € 18,1 miljoen gerealiseerd diende te worden op de verkoop van gemeentelijke panden en gronden. Deze verkooptaakstelling is niet meer opgenomen in de begroting 2023 en verder en daarmee komen te vervallen. Verkochte panden en gronden 2022 Adres

Programma

Functie

De Gheijnstraat 115 - Teijlerstraat 126

10- Sport

Tennispark

Jan van Nassaustraat 69 (snippergroen)

09 - Buitenruimte

Perceel

Beeklaan 145-149 en Cartesiusstraat 91

09 - Buitenruimte

Perceel

Perceel Grond Seinpoststraat 7

09 - Buitenruimte

Perceel

Copernicusstraat 270

13 Stadsontwikkeling en Wonen

Woning

Heliotrooplaan 9

06-onderwijs

Kinderdagverblijf

Koningin Emmakade 119

06-onderwijs

Kinderdagverblijf

Duinstraat 9 09 - Buitenruimte Figuur 5: Overzicht verkochte panden en gronden 2022

Voormalig rioolgemaal

2.6. Aankopen In 2022 heeft de gemeente drie woonwagens gekocht. Dit is een maatwerkoplossing voor een drietal schrijnende urgente woonsituaties. Het uitgangspunt voor het te actualiseren beleid blijft dat de gemeente in principe geen huurwoonwagens aankoopt/verhuurt/beheert, tenzij daar zoals in onderhavig geval gemotiveerd vanaf geweken moet worden (RIS309913).

2.7 Verhuur In 2022 heeft de gemeente Den Haag voor 174 verhuurbare eenheden, huurovereenkomsten afgesloten. Het gaat hierbij om verhuringen van panden en gronden. Dat is een forse toename ten opzichte van 2021 toen er 97 huurcontracten zijn afgesloten. Dit wordt uitsluitend veroorzaakt doordat in 2022 een complex van 70 tijdelijke woningen is opgeleverd aan de Henri Faasdreef voor mensen die uit de Maatschappelijke opvang doorstromen. Deze woningen zijn in de loop van 2022 allemaal verhuurd. Vastgoedmonitor 2022

13

De meeste verhuringen hebben plaatsgevonden in de portefeuille van OCW (89 verhuringen), waarvan een groot aandeel de verhuringen van woningen aan de Henri Faasdreef betreft. Daarnaast wordt ook elk jaar een groot aantal ateliers verhuurd die onder de OCW-portefeuille vallen. Het grootste gedeelte van de verhuringen in de DSO-portefeuille komt uit de verhuur van units in de bedrijfsverzamelgebouwen zoals bijvoorbeeld de Caballerofabriek (10 verhuringen), Apollo 14 (9 verhuringen) en de HSD Campus (14 verhuringen). Tenslotte zijn er in 2022 drie woningen verhuurd aan statushouders.

2.8 Leegstand Panden Op 31 december 2022 was van de gemeentelijke vastgoedportefeuille 54.420m² bruto vloeroppervlakte (BVO) niet verhuurd. Dat hoeft overigens niet te betekenen dat het pand daadwerkelijk leeg staat. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief van een pand commerciële verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van het pand via een antikraakorganisatie. Het object wordt dan nog wel als leegstand geregistreerd, maar er is wel een zinvolle tijdelijke invulling voor het object. Veel panden zijn in bruikleen gegeven aan een leegstandsbeheerder of rechtstreeks aan een gebruiker. De totale gemeentelijke vastgoedportefeuille besloeg 1006.386 m² BVO per 31 december 2022. Daarmee kwam het leegstandspercentage uit op 5,4 %. Het leegstandspercentage is daarmee in m² iets afgenomen ten opzichte van ultimo 2021 toen het leegstandspercentage 6,63 % bedroeg. Ook in absolute zin is de leegstand afgenomen. Op 31 december 2021 was 71.842m² niet verhuurd, waarmee de leegstand met bijna 17.422 m² BVO is afgenomen. Er kan sprake zijn van leegstand ten gevolge van frictie (kortstondige leegstand tussen twee verhuringen), of er kan sprake zijn van leegstand in verband met gemeentelijke beleidswijzigingen, renovatie, herontwikkeling, functiewijziging of verkoop.

Figuur 6: Leegstand in de gemeentelijke vastgoedportefeuille

Dat de leegstand is afgenomen ten opzichte van ultimo 2021 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat een aantal grote panden niet langer leeg staat of is gesloopt. In de loop van 2022 is het Zuiderstrandtheater afgebroken, die daarvoor leeg stond, is gestart met de herontwikkeling van de Vastgoedmonitor 2022

14

voormalige noodzetel aan de Wijnhaven tot archief en oefenruimtes, zijn twee schoolwissellocaties die (tijdelijk) leeg stonden weer in gebruik genomen en staat een voormalig schoolpand aan de Twickelstraat niet meer leeg. Daartegenover staan met name kleinere units die in de loop van 2022 leeg zijn komen te staan.

2.9. Niet verhuurde percelen grond Op 31 december 2022 stonden 56 percelen grond die in beheer zijn van de gemeente Den Haag administratief op leegstand. Het grootste gedeelte betreft gronden die niet verhuurd worden in verband met ontwikkelingen. Deze percelen worden bouwrijp gemaakt of hiermee wordt op korte termijn begonnen. Daarnaast zijn een aantal percelen in de praktijk in gebruik als openbare ruimte. Dit zijn vaak percelen grond die zijn overgebleven na afronding van een ontwikkeling. Deze percelen dienen nog formeel omgelabeld te worden tot openbare ruimte. In het gebied Vroondaal heeft in 2022 een opschoningsactie plaats gevonden. Ook in andere stadsdelen zijn echter nog percelen grond in beheer bij de gemeente die in de praktijk behoren tot de openbare ruimte. Daarnaast is een aantal percelen in het verleden tijdelijk verhuurd bijvoorbeeld ten behoeve van opslag van bouwmateriaal. In sommige gevallen kan het terrein opnieuw verhuurd worden. Wanneer dat niet mogelijk of wenselijk is, moeten ook deze terreinen omgelabeld worden tot openbare ruimte.

2.10. Weilanden Naast de meest binnenstedelijk gelegen percelen grond die administratief op leeg staan, heeft de gemeente een aantal weilanden in eigendom met een totale oppervlakte van 46 hectare, onderverdeeld in 12 verschillende hoofdobjecten. Sommige weilanden bestaan uit meerdere kadastrale nummers. Al enkele jaren blijft het aantal weilanden dat de gemeente in eigendom heeft gelijk. Acht weilanden zijn gelegen tussen de Westvlietweg en de A4 in het stadsdeel Leidschenveen, één weiland ligt aan de rand van Leidschenveen op de grens met de gemeente LeidschendamVoorburg. Deze weilanden vallen allemaal onder programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen. Voor de weilanden in de Vlietzone geldt dat hier op termijn ontwikkelingen zijn voorzien. Daarom is in 2011 een zogenaamde beheersverordening Vlietzone vastgesteld. In plaats van een bestemmingsplan is een beheersverordening vastgesteld waarin het beheer van de Vlietzone in overeenstemming met het bestaande feitelijke of planologisch toelaatbare gebruik wordt geregeld. Voor de gemeentelijke percelen grond in de Vlietzone betekent dit dat ze een agrarische functie of de functie “groen” hebben gekregen. Zolang er nog geen sprake is van een duidelijk kader (structuurvisie, masterplan of stedenbouwkundig ontwerp) is het niet wenselijk om nieuwe ontwikkelingen toe te staan.

Daarnaast is de gemeente nog eigenaar van de weilanden in Clingendael en in de Duivenvoordse en Veenzijdsepolder in de gemeente Wassenaar. Tenslotte zijn de weilanden in de strook tussen de Bezuidenhoutseweg en de Benoordenhoutseweg ook eigendom van de gemeente Den Haag. Deze weilanden vallen onder programma Ontwikkeling Buitenruimte. Al deze weilanden hebben de bestemming “Natuur” of “Groen”, waarbij alleen agrarisch medegebruik is toegestaan. Voor deze percelen zijn dan ook geen toekomstige ontwikkelingen voorzien.

2.11. Onderhoud Conform het Burgerlijk Wetboek wordt onderscheid gemaakt tussen het eigenaarsonderhoud en het huurdersonderhoud. De gemeente is op basis hiervan uitsluitend verantwoordelijk voor het laten uitvoeren en bekostigen van het eigenaarsonderhoud. Daar waar de gemeente zelf gebruiker is (ambtelijke en bestuurlijke huisvesting), geldt uiteraard dat de gemeente het gebruikersonderhoud verzorgt.

Vastgoedmonitor 2022

15

De gemeentelijke vastgoedportefeuille wordt onderhouden conform de methodiek van conditie gestuurd onderhoud (NEN 2767). In deze systematiek wordt gekeken naar de staat van de afzonderlijke bouwelementen. Afhankelijk van de conditie wordt er een kwaliteitsscore aangegeven van 1 (uitstekend) tot 6 (zeer slecht). In de door de gemeenteraad vastgestelde “Nota vastgoed” (RIS 269126) is beschreven dat het streven is om voor panden die structureel onderdeel uitmaken van de vastgoedportefeuille de conditiescore minimaal op niveau 3 (redelijk) te krijgen en/of te houden en per bouwelement in te grijpen wanneer conditie 4 (matig) wordt geconstateerd. Voor alle objecten die in gemeentelijk beheer zijn met een verwachte beheertermijn van minimaal vijf jaar zijn meerjaren onderhoudsplanningen opgesteld. Voor 2022 werd in het meerjaren onderhoudsplan uitgegaan van € 16,3 miljoen aan onderhoudsuitgaven. Dat was een stijging ten opzichte van 2021 toen daadwerkelijk € 15,0 miljoen aan onderhoud is uitgegeven. Daadwerkelijk is in 2022 € 16,2 miljoen uitgegeven, wat dus een kleine afwijking betekent ten opzichte van de begroting.

Uitgaven per programma aan onderhoud Planning 2022 Realisatie 2022 Verschil 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie € 58.000 € 149.000 € -91.000 05 - Cultuur en Bibliotheek € 5.190.000 € 5.524.000 € -334.000 06 - Onderwijs € 2.456.000 € 2.103.000 € 353.000 07 - Werk en Inkomen € 867.000 € 267.000 € 600.000 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid € 1.271.000 € 2.934.000 € -1.663.000 09 - Buitenruimte € 561.000 € 733.000 € -172.000 10 - Sport € 1.110.000 € 531.000 € 579.000 11 - Economie € 564.000 € 76.000 € 488.000 12 - Mobiliteit € 1.143.000 € 791.000 € 352.000 13 - Stadsontwikkeling en Wonen € 1.855.000 € 1.419.000 € 436.000 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening € 520.000 € 791.000 € -271.000 15 - Financien € 667.000 € 851.000 € -184.000 Overhead € 33.000 € 48.000 € -15.000 Totaal € 16.295.000 € 16.217.000 € 78.000 Figuur 7: Uitgaven per programma aan onderhoud

2.13. Verduurzaming Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. De gemeentelijke panden worden energieneutraal gemaakt of klaar gemaakt voor de aansluiting op een schone energiebron. Voor aanvang van eventuele werkzaamheden wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van een pand, waarbij rekening gehouden wordt met komend onderhoud en bijzondere kansen. Bij de afwegingen worden de huurders of gebruikers nadrukkelijk betrokken. Voor de verduurzaming heeft het college voor de periode 2019 en 2020 een budget beschikbaar gesteld van € 6 miljoen onrendabel krediet, aangevuld met een rendabel krediet van € 7 miljoen (RIS 299200 en RIS 303930). Het onrendabel krediet is volledig uitgeput. Het restant van de rendabele middelen wordt nu ingezet voor zonne-energie projecten gemeentelijke panden die verhuurd zijn aan externe partijen. Vanuit de Eneco-middelen is € 20 miljoen beschikbaar gesteld voor verduurzaming en deze middelen zijn volledig toegekend aan diverse projecten, die thans in voorbereiding zijn of in uitvoering. Vastgoedmonitor 2022

16

Daarnaast is vanuit het “duurzame meerjaren onderhoudsprogamma” in 2022 € 1 miljoen uitgegeven. Deze uitgaven zijn geheel ten laste gegaan van de onderhoudsvoorziening. Tenslotte heeft de gemeente voor alle lopende projecten die in aanmerking komen aanvragen gedaan voor de nieuwe rijkssubsidie “Dumava”. Vanuit deze rijkssubsidie is € 2 miljoen toegekend waarmee onder andere het bio-based bouwconcept voor de culturele broedplaats “De DCR” aan de De Constant Rebecqueplein 20 a/b is mogelijk gemaakt.2 Vanaf 1 januari 2023 moet een kantoorgebouw minimaal over energielabel C beschikken om gebruikt te mogen worden als kantoor. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit 2012. Op deze energielabel C verplichting gelden een aantal uitzonderingen, zoals bijvoorbeeld monumenten of kantoorpanden die ten hoogste 2 jaar worden gebruikt. Alle gemeentelijke kantoorpanden die niet onder de uitzonderingen vallen voldoen aan de energielabel C verplichting per 1 januari 2023. Op korte termijn zijn de mogelijkheden om ook monumentale kantoorpanden te laten voldoen aan de energielabel C verplichting beperkt, maar voor de langere termijn is het doel om deze monumentale kantoorpanden op schone energie te laten draaien en de maatregelen te nemen die dat mogelijk maken. Zie ook de beantwoording van schriftelijke raadsvragen “Energielabels kantoorgebouwen” in november 2022 (RIS 313384).

Belangrijke mijlpalen in 2022 bij de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed zijn bijvoorbeeld de circulaire renovatie van de kozijnen van het Museon waarbij de kozijnen zijn voorzien van HR++glas, de aanschaf van 70 Tiny Houses aan de Henry Faasdreef die gasloos zijn en voorzien zijn van zonnepanelen en warmtepompen en (gedeeltelijk) voorzien van de daken van de De La Reyweg 530 en Stortenbekerstraat 201 van groene daken. In het stadhuis aan het Spui is een proefopstelling voor de nieuwe, energiezuinige verlichting opgeleverd. Tenslotte zijn er vorig 2.459 zonnepanelen geplaatst op 12 verschillende panden.

2.14 Aanbestedingen Leegstandsbeheer De aanbesteding van het leegstandsbeheer is mede door de Coronapandemie doorgeschoven naar 2023, wat ertoe moet leiden dat in de tweede helft van 2023 een aantal partijen geselecteerd zullen worden om het leegstandsbeheer voor gemeentelijke panden op zich te nemen.

2

De in de begroting 2024-2026 extra beschikbare middelen van in totaal € 3 miljoen zijn hierin nog niet meegenomen. Vastgoedmonitor 2022

17

Ontmoetingscentrum 1e Eeldepad

Vastgoedmonitor 2022

18

3. Ontwikkelingen per Programma 3.1. Inleiding De gemeente houdt zich actief bezig met het optimaal inzetten van het gemeentelijk vastgoed en het afstemmen van het beheer en de samenstelling van de vastgoedportefeuille op de behoefte van de diensten en de huurders of gebruikers. Het gemeentelijk vastgoed kent geen eigen vastgoedbegroting maar valt onder dertien verschillende begrotingsprogramma’s. In de volgende paragrafen zal voor elke begrotingsprogramma ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen en projecten.

3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) Er vallen 9 panden en 4 gronden onder het programma (zowel eigendom als huur). Dat zijn acht panden minder dan eind 2021. In 2022 is een groot aantal panden omgelabeld van Programma 3 naar Programma 9 Buitenruimte. Alle veegposten die in programma 3 zaten zijn omgelabeld naar programma 9. Daarnaast is de aanhuur van een winkelpand aan de Escamplaan 305 ten behoeve van het project “Hou van je Huis” beëindigd. Daarvoor in de plaats is een nieuwe ruimte aangehuurd aan de Leyweg. De andere twee pop-up stores zijn aan de Goudsbloemlaan en aan de Denneweg. In deze pop-up stores kunnen bewoners advies krijgen over duurzame oplossingen in hun woning. Het afvaloverslagstation en het Afvalverwerkingsstation op de Binckhorst zijn gehandhaafd onder programma 3. Ook het Buitencentrum Wilhelminaoord in Drenthe, waar natuurwerkweken voor de hoogste groepen van de Haagse basisscholen worden georganiseerd, valt onder programma 3. Voor de stalling van de gemeentelijke “beachcleaners” is eind 2021 een perceel grond van circa 6.000 m² met bedrijfsruimtes aangekocht van het Hoogheemraadschap van Delfland. Ook de reddingsbrigade zal het terrein gaan gebruiken voor opslag van materiaal en als cursuslocatie.

Het pand is enkele jaren niet gebruikt door het Hoogheemraadschap en daarom is er in 2022 een omgevingsvergunning aangevraagd waarmee het gebruik van het perceel en de opstallen verruimd is. In de loop van 2023 zullen de opstallen verbouwd worden. Verder vallen ook twee grondverhuringen ten behoeve van Zonneparken aan de Loolaan, tussen de spoorlijnen naar Leiden en Zoetermeer, onder dit programma.

3.3. Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) Onder het programma Cultuur vallen musea, theaters en ateliers en de bibliotheken. Onder het programma vallen ook een aantal monumentale gebouwen, zoals de Koninklijke Schouwburg, het Haags Historisch museum, Theaters Diligentia en Pepijn en Escher in het Paleis. Daarnaast nog een groot aantal gebouwen waar ateliers in gevestigd zijn. Het programma Cultuur en Bibliotheken heeft een omvang van 79 objecten. Dat is een afname van één object. Tijdens de nieuwbouw van Amare aan het Spui, is ter tijdelijke vervanging van de Dr. Anton Philipszaal en het Lucent Danstheater het Zuiderstrandtheater gerealiseerd aan de Houtrustweg in Scheveningen. Na de oplevering van Amare in 2021 is het Zuiderstrandtheater gesloten en uiteindelijk door de gemeente verkocht aan de gemeente Oss. Daar zal het theater opnieuw opgebouwd worden. Naast 77 panden omvat Programma 5 twee gronden. Eén object betreft een perceel grond ten behoeve van parkeren en een ander object betreft een grondverhuring aan de Zuidlarenstraat. In totaal gaat het om 292 verhuurbare eenheden. Alle bibliotheken die geen deel uitmaken van een stadsdeelkantoor zijn opgenomen onder programma vijf. De bibliotheken die gehuisvest zijn in stadsdeelkantoren vallen onder “overhead”. Vastgoedmonitor 2022

19

In 2021 zijn binnen de portefeuille cultuur 5 nieuwe huurovereenkomsten voor verhuurbare eenheden afgesloten in de Ferdinand Bolstraat, het Hoge Zand en de Kazernestraat. Beatrijsstraat 8 - 12 De ontwikkeling van betaalbare kleinschalig bedrijfsruimte voor de maakindustrie wordt niet voldoende opgepakt door de markt. Door deze marktsituatie en de ambitie van de gemeente Den Haag om een inclusieve stad (voor zowel ondernemers als inwoners) te zijn en de economie te verbreden pakt de gemeente deze taak op zich. Met het Actieprogramma Kleinschalige bedrijfsruimte (RIS297199) wordt ingezet op de toevoeging van dit type bedrijfsruimtes in de wijken. In dat kader wordt de Beatrijsstraat 8 – 12 getransformeerd van verouderde onderwijslocatie naar een bedrijfsverzamelgebouw voor ondernemers en ondernemende kunstenaars en een economische broedplaats. Het bedrijfsverzamelgebouw zal gericht zijn op de maakindustrie zoals bijvoorbeeld meubelmakers, reparatiebedrijven en loodgieters. De economische broedplaats is de plek waar ambachtelijke ondernemers en kunstenaars samenkomen die de stap willen zetten richting het ondernemerschap. Na de herontwikkeling zal het bedrijfsverzamelgebouw en broedplaats beschikken over circa 4.850 m² bruto vloeroppervlakte.

Willem Dreespark 312 De voormalige technische school is verbouwd tot culturele broedplaats voor een samenwerkende groep culturele ondernemers en kunstenaars. Tevens is het gebouw verduurzaamd. De werkzaamheden zijn begin 2022 afgerond. Uitbreiding en renovatie Haags Historisch Museum Het Rijksmonument aan de Korte Vijverberg waarin het Haags Historisch Museum gevestigd is heeft de wens om uit te breiden en om het pand beter geschikt te maken voor de toekomst. Om deze plannen concreet te maken is een Europese aanbesteding voor een ontwerpteam gehouden, die gewonnen is door architectuurstudio DP6. Het ontwerpteam heeft in 2022 het Definitief Ontwerp uitgewerkt inclusief bouwkostenraming.

3.4. Onderwijs (programma 6) Onder de portefeuille Onderwijs vallen kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en onderwijsgebouwen. Het aantal onderwijsgebouwen in eigendom van de gemeente is echter klein. Uitgangspunt van de onderwijswetgeving is namelijk dat de gemeente verantwoordelijk is voor de bekostiging van nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen, maar dat het eigendom en daarmee het beheer/onderhoud van schoolgebouwen bij de schoolbesturen ligt. Dit eigendom wordt als zodanig vastgelegd in het kadaster via een notariële akte. Op het moment dat het schoolbestuur besluit dat het onderwijs in het schoolgebouw wordt beëindigd, wordt het betreffende schoolgebouw weer ‘om niet’ terug overgedragen aan de gemeente (economisch claimrecht). De gemeente neemt het pand in dat geval in beheer en draagt zorg voor een (tijdelijke) invulling in afwachting van herbestemming, sloop of verkoop. Daarnaast heeft de gemeente Den Haag een aantal onderwijsgebouwen in eigendom die gebruikt worden als zogenaamde “wissellocaties”. Deze wissellocaties worden ingezet voor de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van de oplevering van nieuwbouw of waarvan het schoolgebouw ingrijpend wordt gerenoveerd. De onderwijsportefeuille bestaat op 31 december 2022 uit 113 objecten die in eigendom zijn van de gemeente Den Haag of worden gehuurd door de gemeente.

Van deze 113 objecten gaat het bij 107 objecten om panden en bij zes objecten om gronden. In totaal omvat de onderwijsportefeuille één object meer dan in 2021. Er hebben een aantal administratieve wijzigingen plaatsgevonden. Zo zijn Vastgoedmonitor 2022

20

objecten overgegaan naar schoolbesturen en vice versa. Wijzigingen van belang waren de verkoop van drie solitaire kinderdagverblijven aan de Da Costastraat, Emmakade en de Heliotrooplaan. In verband met nieuwbouw van kinderdagverblijven zijn een aantal nieuwe panden opgevoerd aan de Architect Berlagelaan en aan de Bertrand Russelllaan. Ook zijn de onderwijsinstellingen voor primair en voortgezet onderwijs van “Stichting voor Jong Talent” in Amare in 2022 opgenomen als zelfstandige verhuringen in de vastgoedportefeuille. Nagenoeg alle 113 objecten zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Eén pand wordt gehuurd ten behoeve van tijdelijke huisvesting voor een Kinderdagverblijf in Madestein en één pand wordt gehuurd ten behoeve van een schoolwissellocatie aan de Laurens Realstraat. In 70 van de 107 panden in beheer van de gemeente, zijn kinderdagverblijven, peuterspeelzalen of buitenschoolse opvanglocaties gevestigd. Dat aantal is per saldo dus gedaald met één object ten opzichte van ultimo 2021. In 2022 is één huurovereenkomsten gesloten voor een pand uit programma 6. Het betrof hierbij een verhuringen aan een Kinderopvangorganisatie. Ten behoeve van de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van nieuwbouw of waarvan de huisvesting ingrijpend gerenoveerd dient te worden, heeft de gemeente Den Haag zogenaamde “schoolwissellocaties” in beheer.

Afhankelijk van de vraag naar schoolgebouwen vinden er geregeld mutaties plaats in de portefeuille schoolwissellocaties. De volgende locaties zijn per 31 december 2022 schoolwissellocaties:

Adres Alberdastraat 25 Den Helderstraat 248 Diamanthorst 10 Gaffelstraat 85 Haardstede 1 Haardstede 5 Haviklaan 1 Laurens Reaelstraat 10 Marie Andriessenerf 15 Resedastraat 50 Stokroosstraat 185 Zuidlarenstraat 6 en 10 Weimarstraat 300 Willem Beukelszoonplein 7 Figuur 8: Schoolwissellocaties In het Programma Onderwijshuisvesting wordt vastgesteld welke scholen in aanmerking komen voor uitbreidingen dan wel vervangende nieuwbouw. Alleen bij uitzondering voert de gemeente in opdracht van de schoolbesturen het bouwheerschap uit ten behoeve van nieuwbouw. De gemeente heeft wel een actieve rol bij de nieuwbouw van kinderdagverblijven. Als bouwheer is de gemeente Den Haag betrokken bij de volgende projecten, die hierna nader toegelicht worden.

Vastgoedmonitor 2022

21

Project KDV + CBS Waalse Louise de Colignyschool KDV + IKC Vroondaal Integraal Kind Centrum Diamant KDV + Annie M.G. Schmidtschool Voorzieningencluster Donker Curtiusstraat Kindcentrum Wondersteboven KC Koos Meindert KC J.F. Kennedyschool Kindcentrum De Toermalijn met CJG Kindcentrum Bezuidenhout KC De Wonnebald KDV + Montessorischool Houtwijk KDV + Liduinaschool School, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang Binckhorst

Adres Verwachte oplevering Amethisthorst 2022 Bertrand Russelllaan 2022 Diamanthorst 2023 Jacob de Graefflaan 2023 Donker Curtiusstraat 2023 Amalia van Solmsstraat 2024 A. Kortekaasplantsoen 2024 Gradaland 5 2024 Beeklaan 2025 Rooseboomstraat 2025 Mozartlaan Berlagelaan 20 Amalia van Solmsstraat

Figuur 9: Lopende projecten uit het programma Onderwijs Nieuwbouw CBS Waalse Louise de Coligny en KDV voor DAK In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) heeft de gemeente nieuwbouw gerealiseerd voor CBS Waalse Louise de Coligny met kinderopvang voor DAK aan de Amethisthorst 421 in Mariahoeve. De school met kinderdagverblijf heeft een totaal bruto vloeroppervlakte van 2.800 m², waarvan ongeveer 375 m² bestemd is voor de kinderopvanglocatie van DAK. Nieuwbouw IKC Vroondaal, school en KDV voor Triodus In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) heeft de gemeente het Kindcentrum Vroondaal gerealiseerd. In 2021 is gestart met de nieuwbouw en de oplevering van de nieuwbouw heeft plaats gevonden in november 2022. In deze eerste fase is een gebouw gerealiseerd met een oppervlakte van ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan 350 m² voor een kinderopvanglocatie van Gro-up (voormalig Triodus). Het kindcentrum voldoet aan de eisen van BENG en is gasloos. Op het dak zijn 300 PV panelen aangebracht die circa 50 procent van het gebouw gebonden energie verbruik leveren. Integraal Kind Centrum Diamant In samenwerking met Lucas Onderwijs heeft de gemeente de nieuwe huisvesting voor IKC Diamant aan de Diamanthorst gerealiseerd.

Het Kind Centrum Diamant omvat basisschool De Vuurvlinder, Voortgezet onderwijsschool het Diamant College, een peuterleerplek voor JongLeren en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. Hiermee is het een kindcentrum voor nul tot achttienjarigen. Het gebouw is eind juni 2023 opgeleverd. Het programma van de nieuwbouw bestaat uit 1.580 m² school, 230 m² multi-functionele accommodatie, een gymzaal van 539 m², 115 m² peuterspeelzaal en een kinderdagverblijf van 290 m. De nieuwbouw is gasloos en voldoet aan de eisen van BENG. Kindcentrum Wondersteboven In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de realisatie van een nieuw schoolgebouw met gymzaal in combinatie met ruimte voor kinderopvang aan de Amalia van Solmsstraat 5, voor huisvesting van de P.C. basisschool Dr. M.M. den Hertogschool en kinderopvangorganisatie 2Samen. Beide gebruikers werken ter plaatse samen in kindcentrum “Wondersteboven”. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum wordt 2.460 m². Het aandeel van de kinderopvang daarin is 230 m². De bouw is gestart in juli 2023 en de verwachting is dat de werkzaamheden klaar zijn na de zomervakantie van 2024.

Vastgoedmonitor 2022

22

Kindcentrum De Toermalijn met CJG De gemeente gaat samen met Lucas Onderwijs het karakteristieke schoolgebouw van de voormalige Heilig Hartschool aan de Beeklaan verbouwen en uitbreiden voor de huisvesting van basisschool de Toermalijn, een Centrum voor Jeugd en Gezin en kinderopvang voor 2Samen. Belangrijk uitgangspunt bij de start van het project was de gemeentelijke wens om de historische gevel aan de Beeklaan te behouden. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 4.554 m². Hiervan is een oppervlakte van 2.110 m² voor de door de gemeente te realiseren voorzieningen (CJG en kinderdagverblijf). In het ontwerp is ervan uitgegaan dat de te realiseren voorziening een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. De omgevingsvergunning is verleend in 2021. Vanwege de complexiteit van de bouwopgave zijn twee Europese aanbestedingen gehouden om een gedegen aannemer te vinden, helaas zonder het gewenste resultaat. Aangezien er bij de laatste aanbesteding geen inschrijvingen zijn ontvangen mocht er vervolgens een onderhandelingsprocedure zonder aankondiging gevolgd worden. Hieruit is een overeenkomst met een aannemer gekomen die eind augustus 2022 is ondertekend. In januari 2023 is van start gegaan met de voorbereidende werkzaamheden op locatie. Na verwijdering van het asbest uit het pand is in maart 2023 een begin gemaakt met de sloopwerkzaamheden.

Oplevering van de nieuwbouw en het gerenoveerde deel van het oude schoolgebouw zal naar verwachting in het eerste kwartaal van 2025 plaatsvinden. Nieuwbouw voorzieningencluster Donker Curtiusstraat Aan de Donker Curtiusstraat realiseert de gemeente samen met het schoolbestuur van Lucas Onderwijs een voorzieningencluster met daarin nieuwbouw voor de te fuseren basisscholen De Oase en de Pastoor Van Ars, de Hofstad Mavo/Havo (Lucas Onderwijs) en een kinderopvanglocatie voor DAK Kinderopvang. Op 10 november 2021 is de eerste paal geslagen voor de nieuwbouw. Na een voorspoedig bouwproces is het gebouw conform verwachting op 11 april 2023 opgeleverd. In totaal heeft het complex een bruto vloeroppervlakte van 11.020 m² waarvan 600 m² voor het kinderdagverblijf. Dit gebouw is het eerste energie-neutrale schoolgebouw (ENG) van Den Haag. Kindcentrum Bezuidenhout De gemeente Den Haag en de Stichting Lucas Onderwijs hebben in 2020 besloten over te gaan tot de realisatie van Kindcentrum Bezuidenhout op de locatie gelegen aan de Rooseboomstraat 10. Door de Nutsschool Bezuidenhout en kinderopvang DAK Kindercentra binnen één gebouw te realiseren willen de organisaties een verbinding creëren tussen school, thuis en (leef)omgeving om leerlingen zich te laten ontwikkelen tot zelfbewuste, verantwoordelijke en kansrijke burgers. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum is 3.435 m².

Het aandeel van de kinderopvang is 505 m². Uit de bouwkostenramingen die zijn gemaakt bleek dat deze hoger lagen dan het beschikbare budget. Het ontwerpteam is momenteel bezig met de optimalisatie van het plan. De beoogde opleverdatum van het Kindcentrum Bezuidenhout is zomer 2025. Nieuwbouw Annie M.G. Schmidtschool en KDV voor 2Samen In samenwerking met De Haagse Scholen heeft de gemeente meegewerkt aan de planontwikkeling en realisatie van de nieuwbouw van de Annie M.G. Schmidtschool met buitenschoolse opvang voor 2Samen. De nieuwbouw is gerealiseerd aan de Jacob de Graefflaan. In totaal is een pand met een bruto vloeroppervlakte van 3.116 m² gerealiseerd, waarvan ongeveer 387 m² voor de buitenschoolse opvang van 2Samen. De opening van de nieuwe school met buitenschoolse opvang heeft plaatsgevonden op 23 augustus 2023. Ook deze nieuwbouw voldoet aan de BENG eisen en is gasloos.

Vastgoedmonitor 2022

23

Renovatie en nieuwbouw Liduina basisschool en kinderopvang In samenwerking met Stichting Lucas werkt de gemeente mee aan de planontwikkeling voor de realisatie van nieuwbouw en gedeeltelijke renovatie voor de Liduina basisschool en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. De Liduinaschool is een prachtig schoolgebouw van bijna 100 jaar oud. In 2021 is een ontwerp gemaakt voor de nieuwbouw en renovatie waarbij de bestaande gevels en daken behouden blijven en worden geïsoleerd waardoor het gebouw gaat voldoen aan de BENG eisen. Aan de zuidzijde wordt het bestaande gebouw voorzien van een uitbouw. Uit de bouwkostenraming bleek dat de bouwkosten het budget overschreden. In 2022 is daarom voor dit project opdracht gegeven om het ontwerp aan te passen. In totaal wordt ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan ongeveer 500 m² voor de kinderopvanglocatie van 2Samen. KDV + Montessorischool Houtwijk De gemeente is in 2021 samen met de Stichting Montessori Onderwijs Zuid-Holland en kinderopvangorganisatie Gro-Up (voorheen Triodus) gestart met planvorming voor de sloop van de huidige Montessorischool Houtwijk aan de Berlagelaan 20 en op dezelfde locatie vervangende nieuwbouw te realiseren voor de Montessorischool met daarbij een kinderopvanglocatie (350 m²).

Door sterk oplopende bouwkosten is het nieuwbouwproject in november 2021 voorlopig stilgelegd en wordt eerst gezocht naar een oplossing voor de stijgende bouwkosten. Kindcentrum Koos Meindert Samen met Lucas Onderwijs werkt de gemeente aan nieuwbouw voor de Koos Meindertschool en Kinderopvangorganisatie 2Samen in de wijk Houtrust. De nieuwbouw wordt gerealiseerd op de huidige locatie aan het A. Kortekaasplantsoen. Het programma van de nieuwbouw bestaat uit 2.475 m² school, 230 m² multi-functionele accommodatie, een gymzaal van 455 m² en een kinderdagverblijf van 504 m². De verwachting is dat eind 2024 de nieuwbouw opgeleverd wordt. Kindcentrum J.F. Kennedyschool Op de locatie Gradaland 5 wordt door Lucas Onderwijs en de gemeente Den Haag vervangende nieuwbouw ontwikkeld voor de John F. Kennedyschool. In de nieuwbouw komt een Montessori kindcentrum bestaande uit de J.F. Kennedyschool en kinderopvang voor DAK. In 2021 is gestart met het opstellen van het voorlopig ontwerp. De kinderopvanglocatie zal een oppervlakte krijgen van circa 620 m² en de oplevering van het kindcentrum staat gepland voor 2024. Nieuwbouw KC De Wonnebald, school en KDV voor Olleshuis Het bouwheerschap voor de realisatie van vervangende nieuwbouw voor Vrije School de Wonnebald en kinderdagverblijf Olleshuis aan de Mozartlaan 189 is in 2019 door het schoolbestuur overgedragen aan de gemeente Den Haag.

De gemeente realiseert ten behoeve van het totale kindcentrum De Wonnebald een nieuwbouwcomplex met een oppervlakte van circa 2.300 m² bruto vloeroppervlakte, waarvan ongeveer 390 m² voor het kinderdagverblijf “Olleshuis In het ontwerp van de nieuw te bouwen school is ervan uitgegaan dat het een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. In 2023 heeft de gemeente de vergunning afgegeven voor de nieuwe school. De volgende stap is om een Europese aanbesteding op te starten. Daaruit moet blijken of het beschikbare budget voldoet. De verwachting is dat in de zomer van 2024 begonnen kan worden met de sloop van het oude schoolpand. Nieuwbouw school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang Binckhorst In verband met de realisatie van een groot aantal nieuwbouwwoningen op de Binckhorst werkt de gemeente samen met Lucas Onderwijs aan de realisatie van een school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang in de Binckhorst. De initiële locatie aan de Junostraat, waarbij het kindcentrum gecombineerd zou worden met twee woontorens blijkt na uitwerking van het Vastgoedmonitor 2022

24

omgevingsplan in gebiedspaspoorten niet haalbaar. In overleg met het schoolbestuur wordt nu naar een nieuwe locatie gezocht.

3.5. Werk en inkomen (programma 7) Onder het programma Werk en inkomen vallen hoofdzakelijk de kantoren en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt”. De belangrijkste panden zijn het kantoorpand en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt” aan de Kerketuinenweg en bedrijfsruimte aan de Zilverstraat. Daarnaast valt het inburgeringspunt aan de ’s-Gravenzandelaan en de Speelzijde 8 onder dit programma. Het programma bestaat per 31 december 2022 uit 21 objecten, waarvan 20 panden en één perceel grond. Dat is één minder dan ultimo 2021. De aanhuur van een pand aan het Johanna Westerdijkplein ten behoeve van een Service Punt Arbeid is in 2022 beëindigd. Van de 20 panden zijn 17 panden in eigendom van de gemeente en worden drie panden door de gemeente worden gehuurd.

3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8) Onder het begrotingsprogramma Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid vallen 83 panden en 14 percelen grond. De invulling van de panden is zeer divers. Onder het programma vallen bijvoorbeeld centra voor verslavingszorg, dagbesteding en begeleid wonen, en een aantal wijk- en buurtcentra en sinds 2022 ook een groot aantal opvanglocaties voor Oekraïense vluchtelingen. Het aantal panden dat onder het programma Zorg en Welzijn valt is in 2022 met 12 panden toegenomen. De stijging van het aantal panden in Programma 8 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat de gemeente een groot aantal opvanglocaties voor Oekraïense vluchtelingen heeft geopend in 2022. Per ultimo 2022 ging het om 17 locaties die over het algemeen door de gemeente zijn aangehuurd ten behoeve van de tijdelijke opvang van Oekraïense vluchtelingen. Onder de panden die zijn aangehuurd zijn een gedeelte van het ANWB pand aan de Wassenaarseweg, een gedeelte van het oude ministerie van SZW aan de Anna van Hannoverstraat, een pand van Shell aan de Carel van Bylandtlaan en het Guldenhuis aan de Steenhouwersgaarde. Daarnaast is ook het voormalige Conservatorium aan de Juliana van Stolberglaan dat in 2022 nog eigendom was van de gemeente Den Haag tijdelijk beschikbaar gesteld ten behoeve van opvang Oekraïense vluchtelingen.

Dit laatste object zal in 2023 in opdracht van de gemeente gesloopt worden ten behoeve van herontwikkeling van het gebied. Verder heeft de gemeente in 2022 een complex met 70 kleine woningen aan de Henri Faasdreef opgeleverd ten behoeve van verhuur aan mensen die van uit de maatschappelijke opvang weer op eigen benen komen te staan. Het is de bedoeling dat bewoners vanuit deze woningen doorstromen naar reguliere (corporatie) woningen. Er zijn verder een groot aantal wijk, buurt en jongerencentra overgegaan naar Programma 14 Stadsdelen, integratie en dienstverlening. Onder programma 14 vielen al de meeste wijk en buurtcentra en in 2022 zijn daar nog zeven aan toegevoegd vanuit programma 8. Daarnaast zijn nog een aantal administratieve wijzigingen doorgevoerd. De Zorg en Welzijnsportefeuille is een vastgoedportefeuille met weinig verhuurmutaties. In 2022 zijn er drie huurovereenkomsten afgesloten. Tevens is de kantoorruimte aan de Brouwersgracht 2A leeggekomen na een interne verhuizing door Stichting Yasmin naar de begane grond. De leegstand in het programma is zeer beperkt. Aanpassing Kleine Keizer 3 tot Centrum Jeugd en Gezin Loosduinen Het voormalig stadsdeelkantoor aan de Kleine Keizer 3, met een omvang van ca. 1.300 m² is in 2022 verbouwd tot een Centrum Jeugd en Gezin voor Loosduinen. Op basis van een ontwerp van Bureau Vastgoedmonitor 2022

25

Kroner is aannemer Strukton Worksphere in februari 2022 van start gegaan met de realisatie van het CJG. De oplevering was in december 2022 en de feestelijke opening vond plaats op 23 februari 2023. Het gebouw is beter geïsoleerd, voorzien van een warmtepomp en zonnepanelen en is van het gas af. Hierdoor is de BENG-doelstelling gerealiseerd en heeft het pand een A++ energielabel gekregen.

3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) Onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen vooral grondverhuringen. Daarbij gaat het dan onder andere om grondverhuringen ten behoeve van kiosken, benzinestations en volkstuinverenigingen. Bij de panden die onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen gaat het om bijvoorbeeld stadsboerderijen, groenposten van de Dienst Stadsbeheer en kiosken aan met name de Strandweg (boulevard) in Scheveningen. Het programma Ontwikkeling Buitenruimte bestond op 31 december 2022 uit in totaal 264 objecten, onderverdeeld in 66 panden en 198 percelen grond. Dat is in toename van 37 objecten ten opzichte van ultimo 2021. De toename van het aantal gronden wordt veroorzaakt doordat er in 2022 een groot aantal standplaatsvergunningen is omgezet naar grondverhuringen. Deze omzettingen vinden plaats in het kader van de Verordening Straathandel Den Haag (RIS 295091) (zie paragraaf 2.4). Ook het aantal panden in portefeuille is toegenomen. Dit wordt veroorzaakt doordat de afvalbrengstations en een aantal veegposten over zijn gegaan van Programma 3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie naar Programma 9. Alle panden en gronden in het programma Buitenruimte zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Er zijn 33 huurovereenkomsten afgesloten in 2022. Dit waren allemaal huurovereenkomsten voor grond ten behoeve van kiosken.

Naast de huurovereenkomst wordt voor kiosken ook een huurafhankelijk recht van opstal afgesloten. Hiermee wordt geregeld dat de huurder van de grond, eigenaar blijft van de opstallen (kiosk), zolang de huurovereenkomst loopt. Hiermee wordt voorkomen dat de gemeente, als eigenaar van de grond, door natrekking eigenaar zou worden van de opstallen. Daarnaast is een huurovereenkomst gesloten voor een perceel grond behorende bij een tankstation. De gronden voor volkstuinverenigingen (18) worden verhuurd aan de Haagse Bond voor Volkstuinverenigingen die de gronden op haar beurt onderverhuurd aan haar leden.

3.8. Sport (Programma 10) Onder dit begrotingsprogramma vallen alle sportaccommodaties in Den Haag, zoals de sporthallen en de zwembaden en de sportvelden. Het programma bestaat uit 114 objecten, waarvan 39 panden en 74 gronden/sportterreinen. Er zijn geen grote wijzigingen geweest in de objecten in beheer die vallen onder Programma 10. Eén perceel grond is administratief gewijzigd van een zelfstandig object naar een “verhuurbare eenheid”. Herstel dak ADO stadion Naast planmatig groot onderhoud kan het voorkomen dat er sprake is van een calamiteit van dusdanige omvang dat er maatregelen genomen moeten worden om de continuïteit van het functioneren van het pand te kunnen waarborgen. Dit heeft zich voorgedaan bij het stadion dat gebruikt wordt door ADO Den Haag. Tijdens een heftige storm in februari 2022 zijn een aantal dakplaten en zonnepanelen van het dak van het ADO stadion gewaaid. Doordat de levering van de benodigde materialen langer duurde dan gebruikelijk kon pas in augustus 2022 gestart worden met de herstelwerkzaamheden die in november 2022 zijn afgerond. Daarnaast heeft onderzoek plaats gevonden naar de oorzaak van het losraken van de dakplaten en de veiligheid van de dakplaten. Daaruit is naar voren gekomen dat het dak op onderdelen niet voldoet aan de bouwkundige vereisten.