RIS316720 Bijlage Rapport niet-stemmers Den Haag

Het laatste citaat laat bovendien zien, dat ook de responsiviteit van bestuurders en ambtenaren nog te verbeteren valt. In onze gesprekken in Den Haag wordt vaak verwezen naar het serieus nemen van bewoners en hun zorgen, opvattingen en ideeën. Serieus nemen impliceert niet alleen luisteren, maar vooral ook verantwoording nemen én afleggen over keuzes die de politiek maakt en hoe de inbreng van bewoners hierin is meegewogen. ‘Echt

De Haagse Hogeschool & EMMA

luisteren’, noemde een respondent dat. Dit is met name van belang als niet tegemoet wordt gekomen aan wat bewoners belangrijk vinden. In de wijken waarin onderzoek is gedaan ervaren bewoners een grote afstand tot de gemeente, deze is voor hen niet of moeilijk bereikbaar. Omgekeerd voelen bewoners zich door de gemeente ook – vaak – ongezien.

Met rechtvaardigheid wordt verwezen naar een overheid die eerlijk en transparant handelt. Het gaat erom dat bewoners ervaren dat de gemeente er is voor iedereen, dat iedereen meetelt. Die (gevoelde) onrechtvaardigheid ‘zorgt dat er weinig vertrouwen is, weinig commitment en geen dialoog.’ En dan is het logisch, zo stelt een respondent dat inwoners minder snel geneigd zijn te gaan stemmen: ‘Als je de overheid niet vertrouwt, ga je zeker niet stemmen.’ Bewoners van verschillende wijken geven aan het gevoel te hebben dat ‘mensen zoals ik’ (bijvoorbeeld mensen met een laag inkomen, of mensen met een beperking) er niet toe doen. En dat de aandacht van de gemeente naar andere wijken gaat in plaats van naar die van hen.

5.2 Handelingsperspectieven We maken onderscheid tussen 1) opkomst bevorderen (korte termijn), 2) contact herstellen (middellange termijn) en 3) politieke betrokkenheid vergroten (lange termijn).

1. Opkomst bevorderen Het herinvoeren van de opkomstplicht bij verkiezingen of het combineren van lokale en landelijke verkiezingen op één dag draagt bij aan een hogere opkomst. Hier kan de gemeente echter niet zelf over beslissen, dergelijke keuzes worden landelijk gemaakt. Hoewel dergelijke maatregelen bijdragen

26 juni 2023

P 72

aan een hogere opkomst, wil dit niet zeggen dat de politieke betrokkenheid ook toeneemt. De kans bestaat dat bewoners ongeïnformeerd hun stem uit brengen.

De mogelijkheden die gemeenten zelf hebben om de opkomst bij verkiezingen te bevorderen zijn onder te verdelen in twee typen maatregelen: maatregelen gericht op het wegnemen van praktische belemmeringen om te stemmen en het inzetten van opkomst bevorderende informatiecampagnes.

Over praktische belemmeringen is het tijdens onze gesprekken vaak gegaan. Bijvoorbeeld: ’25 procent van de Haagse bevolking is laaggeletterd. Dan moet je op een heel andere manier communiceren. Als je migranten wil benaderen, dan moet je bijvoorbeeld met sleutelfiguren in gesprek gaan, die vertrouwen hebben onder de doelgroep.’ Uiteraard, het wegnemen van belemmeringen om te gaan stemmen kan bijdragen aan een hogere opkomt. Zo kan de gemeente ervoor kiezen om meer stembureaus in te richten waardoor burgers minder moeite hoeven te doen om hun stem uit te brengen. Het vergroten van de vindbaarheid en toegankelijkheid van stembureaus helpt ook. Want dat het puur in voorlichtende zin beter kan, is ook door respondenten benoemd. Niet alleen over de verkiezingen, maar in bredere zin: ‘Ik vind de website van de gemeente heel onduidelijk. Ik deed er een half uur over om de informatie te vinden die ik zocht. Laat staan hoe dat is voor iemand die minder hoog opgeleid is…’ Tot slot helpt ook enige vorm van een reminder op de dag van de verkiezingen.

Maar in dezelfde adem constateren respondenten dat dergelijke praktische belemmeringen wegnemen niet genoeg is. Het is zaak om ‘echt in gesprek [te] gaan om mensen geïnteresseerd te laten raken.’ Dat is ‘cruciaal’, aldus een

De Haagse Hogeschool & EMMA

respondent: ‘een campagneflyer naar het Pools vertalen is niet genoeg.’ Maatregelen gericht op het wegnemen van belemmeringen dragen bij aan een (iets) hogere opkomst, maar dan uitsluitend onder groepen bewoners die toch al tot stemmen geneigd zijn. Een dergelijke maatregel leidt echter niet tot een hogere opkomst onder groepen bewoners die structureel minder vaak stemmen: jongeren, bewoners met een migratieachtergrond (behorende tot de eerste generatie) en praktisch opgeleide bewoners (Vollaard et al., 2022; Vermeulen, Kaulingfreks & Redan, 2023).

Respondenten in ons onderzoek geven aan dat het hen ontbreekt aan informatie om te kunnen stemmen. Hierbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen de behoefte aan informatie over de stemprocedure en over de gemeentepolitiek en standpunten van politieke partijen. Het informeren van bewoners over de lokale politiek is een doorlopend proces. Het gaat hier niet om een korte, ongerichte opkomst bevorderende campagne voorafgaande aan de verkiezingen. Nu is er vooral aandacht tijdens campagneperiodes: ‘Als een persoon gekozen is, zie je ‘m niet meer. Probeer momenten vrij te maken dat je naar de mensen toe kan gaan. Kom gewoon naar ’t winkelcentrum. Dat de mensen je weer zien! En praatje doet goed. Het hoeft niet iedere dag, maar bijvoorbeeld om de drie maanden. Zorg ervoor dat je niet alleen zichtbaar bent wanneer je bewoners nodig hebt, ook wanneer je ze niet nodig hebt.’

We benoemen hieronder diverse inspanningen gericht op het verhogen van kennis door het geven van informatie over het stemproces, de gemeentepolitiek en politieke partijen. Bij deze inspanningen moet worden opgemerkt dat de effectiviteit ervan wordt belemmerd omdat bewoners aangeven weinig interesse te hebben in de lokale politiek (zie ook: Vollaard et

26 juni 2023

P 73

al., 2022). Deze activiteiten kunnen op korte termijn, voor de volgende verkiezingen, in gang worden gezet vanuit de ambtelijke organisatie.

Voor sommige groepen bewoners, laaggeletterde en anderstalige bewoners, is niet duidelijk wie er mag stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen en hoe het stemmen in zijn werk gaat: ‘Er zijn zoveel partijen. Het vergt veel inspanning om je erin te verdiepen. Het is een hele klus om uit te zoeken op wie je moet stemmen. Terwijl iedereen z’n dagelijkse uitdagingen heeft. En de reward is nihil. Je ziet er eigenlijk weinig effect van.’ Door voorlichtingsmateriaal te ontwikkelen dat minder talige, meer visuele, informatie bevat over het stemproces kan hieraan tegemoet worden gekomen.

Respondenten geven aan niet te weten waarvoor de gemeente verantwoordelijk is. Door decentralisatie van bevoegdheden zijn de taken en verantwoordelijkheden van gemeenten de afgelopen jaren toegenomen. Informatie waaruit naar voren komt wat de rol van gemeentelijke besluitvorming voor het dagelijks leven van bewoners is, zou hieraan tegemoet kunnen komen. Ook lokale media of bewonersinitiatieven zouden hier een rol in kunnen spelen. Zo is een aantal respondenten positief over een politieke talkshow, die in de wijk is georganiseerd. Vooral door het informele contact na afloop: ‘De gesprekken na de talkshow… mensen blijven hangen, tot wel een uur of twee na de show. Sommige raadsleden of gasten blijven ook dan. Dan is het niet meer eng, [dan is het] informeel, gelijkwaardig.’

Respondenten geven aan dat de verschillen tussen de politieke partijen niet altijd duidelijk zijn, wat het maken van een keuze voor een partij om je stem op uit te brengen bemoeilijkt. Meer en gelaagde informatie over de uitgangspunten en standpunten van partijen kan hierbij helpen. Hoewel

De Haagse Hogeschool & EMMA

stemhulpen een effectief middel zijn (Gemenis & Rosema, 2014; Van Zuydam et al., 2018), bieden deze weinig diepgaande informatie over de uitgangspunten en standpunten van partijen.

2. Investeren in contact Om de lokale democratie te versterken, wat betreft betrokkenheid bij en vertrouwen in de gemeentepolitiek, is het nodig te investeren in beter en meer contact met bewoners. Respondenten geven aan dat wat hen betreft de politiek aan zet is. Een van onze respondenten verwoordt dat (zeer) scherp: De meeste politici zijn volgens haar ‘ijdele mensen’. Ze concludeert: ‘Het heeft geen zin meer om te stemmen.’

Handelingsperspectieven die bijdragen aan meer en beter contact tussen de gemeente(raad) en bewoners vraagt om een andere houding en gedrag van politici en ambtenaren. Dat is enerzijds een kwestie van doen, een korte termijn actie. Om resultaat te behalen vraagt investeren in contact anderzijds om blijvende veranderingen in de manier van werken als gemeente. Een blijvende verandering binnen de gemeente vraagt meer tijd en is een kwestie van een lange adem.

Menselijke maat: bereikbaar en toegankelijkheid Bewoners weten de gemeente maar moeilijk te bereiken, dit geldt voor zowel politici als ambtenaren. Bereikbaarheid en toegankelijkheid van de gemeente(politiek) vormen de basis voor contact. Zorg ervoor dat informatie (online en offline) vindbaar en begrijpelijk is voor bewoners. Zo zegt een respondent:

26 juni 2023

P 74

‘Zoek andere kanalen om bewoners die twijfelen of anders niet bereikt worden, aan te spreken. Doe dat op straatniveau, in de buurt, op scholen, via de inwoners zelf.’

Gehoord worden: benaderbaar en responsief Bewoners voelen zich niet gezien en gehoord door de gemeente, politici en ambtenaren. Het Spui is ver weg en de stadsdeelkantoren gesloten. Wees als gemeente zichtbaar in de wijk en benaderbaar voor bewoners. Dit betekent niet alleen in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen de wijken in trekken, maar door de jaren heen, en ga open het gesprek aan met bewoners (zie ook Van der Meer & Ham, 2022). Zorg ervoor dat burgerparticipatie, dat wat er in de stad gebeurt, en gemeentelijke besluitvorming op elkaar aansluiten. Koppel terug wat er is gebeurd met wat er is opgehaald in een wijk. Maak zichtbaar waar de gemeente aan werkt in de wijk. Reageer tijdig en transparant op meldingen en signalen van bewoners. En leg verantwoording af over keuzes die worden gemaakt, in het bijzonder waar het gaat om zaken waar niet aan tegemoet gekomen kan worden.

‘Verbondenheid krijg je alleen door aanwezig te zijn en met verschillende mensen te praten. Als mensen je echt kennen, bouw je credits en vertrouwen op.’

Maak beloftes waar: doe wat je zegt Zowel niet-stemmers als stemmers zeggen dat er in de lokale politiek van alles wordt beloofd, maar weinig wordt waargemaakt. Politici hebben de neiging meer te beloven dan ze waar kunnen maken, waarmee de teleurstelling van bewoners in de hand wordt gewerkt (Flinders, 2009). Zoals een respondent het verwoordt, die niet gaat stemmen: ‘Nou, ze doen toch

De Haagse Hogeschool & EMMA

niets.’ Als niet-stemmer heb je het gelijk aan je zijde, weet een ander: ‘Ik zie het nut er niet van in. Er zijn genoeg mensen die wel stemmen, en het werkt nog steeds niet.’ Tot aan: ‘Zolang politici hun woorden niet nakomen kan niemand mij verplichten om te stemmen. Voorlopig zie ik alleen maar vriendjespolitiek.’ Ook langslepende lokale kwesties (bijvoorbeeld de rechtszaak tegen Richard de Mos) ondergraven het vertrouwen van bewoners in de gemeentepolitiek, net als landelijke politieke affaires (bijvoorbeeld de toeslagenaffaire). Bewoners willen openheid, concrete doelen en zichtbare resultaten.

‘Je moet als gemeente oplossingsgericht werken, maar vaak zeggen ze alleen maar dat iets niet kan, zonder uit te leggen waarom.’

3. Politieke betrokkenheid vergroten De lage opkomst onder specifieke groepen bewoners brengt het risico met zich mee dat hun belangen in de gemeenteraad minder goed worden vertegenwoordigd. Jongeren, bewoners met een praktische opleiding en bewoners met een migratieachtergrond maken minder vaak de gang naar de stembus. Het verhogen van de politieke betrokkenheid van deze groepen bewoners vraagt om langdurige en structurele inspanningen. Immers, zo stelt een respondent vast: ‘Het zijn allemaal academici of hbo’ers. Ik merk dat het voor hen heel moeilijk is om met mensen te communiceren die lager opgeleid zijn […] Het gros van de raadsleden heeft een heel andere achtergrond [dan de bevolking]. Een derde van de bevolking in Den Haag heeft een niet-westerse migratieachtergrond. Die categorieën zijn ondervertegenwoordigd in de raad. Dat past niet meer bij de huidige tijd. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor de partijen.’

26 juni 2023

P 75

Het vergroten van de politieke betrokkenheid vraagt om een lange termijn visie op het versterken van de lokale democratie. Ook de resultaten hiervan laten op zich wachten. Door het opzetten en uitvoeren van experimenten of projecten en het monitoren van de resultaten hiervan, kan er tussentijds worden geleerd en bijgestuurd. Zodoende kunnen werkzame principes worden benoemd en de voortgang worden gevolgd.

Democratische kennis en vaardigheden jongeren Het aanleren en versterken van de democratische vaardigheden van kinderen en jongeren is een kansrijke aanpak om politieke betrokkenheid te vergroten (Dassonneville et al., 2012; Eichhorn, 2018; Keating & Janmaat, 2016; Ohme et al., 2020; Pasek et al., 2008). Het is tegelijkertijd een aanpak die pas op de lange termijn resultaten zal laten zien. Bij het versterken van democratische vaardigheden gaat het om kennis over de rol van de gemeente en de (lokale) politiek, maar nog meer om het aanleren van gespreksvaardigheden. ‘Ik heb goede toelichting nodig. Geen flyers van kandidaten waarin ze zichzelf of hun partij promoten, maar meer: wat doet de lokale politiek, het lokale bestuur? Waar gaat de regering over en wat gebeurt er lokaal?’, aldus een respondent

Door te investeren in democratische vaardigheden in wijken met een structureel lage opkomst kan het van generatie op generatie doorgeven van de traditie van het niet-stemmen worden doorbroken. Een veelbelovend initiatief is het project ‘Own Your Stembureau’, dat is ontwikkeld in aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023. Hierin runden jongeren zelf een stembureau en deden in voorbereiding daarop politieke kennis op over het stemproces.12

12

Sleutelfiguren en netwerken Persoonlijk contact via iemand uit het eigen sociale netwerk van mensen is een terugkerend element in succesvolle aanpakken om (politieke) betrokkenheid te vergroten (Bond et al., 2012; Gerber & Green, 2017; Van Ostaaijen et al., 2016). Door het versterken en ondersteunen van lokale netwerken en sleutelfiguren kan de betrokkenheid van specifieke groepen bewoners vergroot worden. Dit hoorden we ook vaak terug in de gesprekken met en over jongeren, expats en arbeidsmigranten, zoals beschreven in de drie intermezzo's. Sleutelfiguren die actief zijn in een wijk hebben veel contacten en genieten vaak het vertrouwen van andere bewoners. Zulke ‘nietgekozen vertegenwoordigers’ (Van de Bovenkamp & Vollaard, 2017) zijn cruciaal voor het bij elkaar brengen van de behoeften en ervaringen van bewoners en de gemeente (Van Bochove, Klarenbeek & Moors, 2022). Sleutelfiguren fungeren als oren en ogen van hun achterban en kunnen relevante informatie bijvoorbeeld over verkiezingen verspreiden.

‘Als de inwoners van de Vogelwijk willen meehelpen om de expatriates of arbeidsmigranten in hun wijk te bereiken, faciliteer dat dan.’

In veel Haagse wijken zijn bewonersinitiatieven actief die zich richten op een specifieke buurt of groep bewoners. Via sleutelfiguren uit deze gemeenschappen kunnen politici en ambtenaren in contact komen met deze bewoners.

‘Een grote groep arbeidsmigranten keert niet meer naar huis, heeft hier een gezin. De vraag is dan ook: hoe investeer je op zo’n manier in deze

Onderzoek van De Haagse Hogeschool naar dit project verschijnt in de zomer van 2023.

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 76

groep, dat ze straks redelijk in onze gemeente kunnen meedoen, de taal spreken, op de hoogte zijn van onze gewoonten/onze gebruiken, wet- en regelgeving en dus ook het stemmen?’

Tot slot Naast deze mogelijkheden om beter te luisteren en écht in gesprek te gaan (responsiviteit) en daadwerkelijke resultaten te boeken, is (gevoelde) rechtvaardigheid pregnant naar voren gekomen tijdens onze gesprekken in de Haagse wijken. ‘De politiek’ weet niet waar de echte pijn zit, zo is ons vaak verteld.

Een paar noties: ‘De agenda van politieke partijen staat ver weg van hun problemen hier, zij [arbeidsmigranten] voelen zich niet aangesproken, en ze voelen zich in dit opzicht als tweederangsburgers behandeld.’ Ook de (in ogen van betrokkenen) toenemende armoede is een vaak voorkomend gespreksonderwerp: ‘Ik kwam laatst in een huis, daar was echt helemaal niks. Geen cv, niks. Daar hadden ze drie truien en broeken over elkaar aan.’ En: ’Er is hier echt sprake van schrijnende gevallen. Je weet soms niet wat je aantreft. Het is hier echte armoede.’

En dan is de constatering snel gemaakt: ‘Iedereen heeft z’n dagelijkse uitdagingen. En de reward is nihil. Je ziet er eigenlijk weinig effect van.’ Waarom zou je stemmen? Het zijn ‘mooipraters... maar ze luisteren niet!’

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 77

6. Bijlagen 1. Gebruikte literatuur 2. Verantwoording onderzoeksopzet en -methode 3. Gebruikte vragenlijsten 4. Gebruikte afbeeldingen

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 78

6.1 Literatuurlijst AlleCijfers.nl (2022). Statistieken wijk Laakkwartier en Spoorwijk. Geraadpleegd op 24 april 2023, van https://allecijfers.nl/wijk/wijk-38-laakkwartier-en-spoorwijk-den-haag/

Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Malden MA: Polity Press.

Bergh, J., Christensen, D. A., & Matland, R. E. (2020). Inviting immigrants in: Field experiments in voter mobilization among immigrants in Norway. Electoral studies, 66, https://doi.org/10.1016/j.electstud.2020.102160

Bergh, J., Christensen, D. A. & Matland, R.E. (2021). When is a Reminder Enough? Text Message Voter Mobilization in a European Context. Political Behavior, 43, 1091–1111. https://doi.org/10.1007/s11109-019-09578-1

Bhatti, Y., Dahlgaard, J. O., Hansen, J. H., & Hansen, K. M. (2017) How voter mobilization from short text messages travels within households and families: evidence from two nationwide field experiments. Electoral Studies, 50: 39–49. https://doi.org/10.1016/j.electstud.2017.09.003 Bleijenberg, C., Renes, R. J., Aarts, N., & Moons, J. (2020). Het spel en de knikkers: ervaren rechtvaardigheid in vier lokale participatieprocessen. Bestuurswetenschappen, 74(2), pp. 51-67.

Blok, L. de, J. den Ridder & M. Boogers (2022). ‘Bijzondere omstandigheden in 2022?’ (p. 52-68). In: Vollaard, H., L. de Blok, J. den Ridder & G. Jansen, De lokale nietstemmer. Een analyse van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Den Haag: Ministerie van BZK.

De Haagse Hogeschool & EMMA

Bochove, M. van, I. Abaaziz, J. Dermaux, R. Engbersen, F. Lustenhouwer, K. Rusinovic, S. Verweij en M. Wassenaar (2022a). Gemeentelijke aanpak prioritaire gebieden en wijkagenda’s Lessen uit de praktijk en aanbevelingen voor kwalitatieve monitoring. Den Haag: De Haagse Hogeschool, Platform31 & Movisie. https://www.dehaagsehogeschool.nl/sites/hhs/files/documents/Gemeentelijke%20aa npak%20prioritaire%20gebieden%20en%20wijkagenda%E2%80%99s%20V3.pdf

Bochove, M. van, Rusinovic, K., & Engbersen, G. (2010). Over de rode loper: Kennismigranten in Rotterdam en Den Haag. Den Haag: Nicis Institute.

Bochove, M. van, Klarenbeek, L., & Moors, H. (2022). Verhalen achter de lage opkomst. Over de motieven van niet-stemmers bij de verkiezingen in vijf gemeenten. Den Haag: EMMA.

Bochove, M. van & Moors, H. (2022). ‘Kwalitatief onderzoek naar motieven van nietstemmers’ (p. 69-77). In: Vollaard, H., L. de Blok, J. den Ridder & G. Jansen, De lokale niet-stemmer. Een analyse van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Den Haag: Ministerie van BZK.

Bond, R., Fariss, C., Jones, J., Kramer, A. D. I., Marlow, C., Settle, J. E., & Fowler, J. H. (2012). A 61-million-person experiment in social influence and political mobilization. Nature, 489, 295–298. https://doi.org/10.1038/nature11421 Brenninkmeijer, A. (2012). Mensenrechten: integratie en demarcatie (p. 17-24). In: A. van Kalmthout, T. Kooijmans & H. Moors (red.), Mensbeeld, Beeldvorming en Mensenrechten. Nijmegen: Wolf Legal Publishers.

Cancela, J., & Geys, B. (2016). Explaining voter turnout: A meta-analysis of national and subnational elections. Electoral Studies, 42, 264-275. https://doi.org/10.1016/j.electstud.2016.03.005

26 juni 2023

P 79

Centraal Bureau voor de Statistiek (2022). Jongeren en ouderen per gemeente. Geraadpleegd op 24 april 2023, van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardbevolking/regionaal/jongeren-en-ouderen

Den Haag FM (2022). Minder dan de helft van de Hagenaars heeft gestemd en dat doet wel wat met het politieke draagvlak, 13 april. https://www.denhaagfm.nl/dhfm/4557635/minder-dan-de-helft-van-de-hagenaarsheeft-gestemd-en-dat-doet-wel-wat-met-het-politieke-draagvlak

Cuppen, E. (2018). The value of social conflicts: critiquing invited participation in energy projects. Energy Research & Social Science, 38, 28-32. https://doi.org/10.1016/j.erss.2018.01.016

Dijk, T. van & Moors, H. (2018). Onderstromen. Over publieke meningsvorming en veerkracht in acht Haagse wijken. Den Haag: Fact-based Consultancy en EMMA.

Dale, A., & Strauss, A. (2009). Don’t forget to vote: Text message reminders as a mobilization tool. American Journal of Political Science, 53(4), 787-804. https://doi.org/10.1111/j.1540-5907.2009.00401.x

Eagles, M., & Davidson, R. (2001). Civic Education, Political Socialization, and Political Mobilization: Can ‘Kids Voting, USA’ Diminish Inequalities in Voter Participation? Journal of Geography, 100(6), 233–242. https://doi.org/10.1080/00221340108978450

Dassonneville, R., Quintelier, E., Hooghe, M. & Claes, E. (2012). The Relation Between Civic Education and Political Attitudes and Behavior: A Two-Year Panel Study among Belgian Late Adolescents. Applied Developmental Science, 16(3), 140–150. https://doi.org/10.1080/10888691.2012.695265

Eichhorn, J. (2018). Mobilisation Through Early Activation and School Engagement – The Story from Scotland. Journal of Youth Studies, 21(8), 1095-1110. https://doi.org/10.1080/13676261.2018.1450968

Dekker, P. (2019). From Pillarized Active Membership to Populist Active Citizenship: The Dutch Do Democracy. Voluntas, 30:74–85. https://doi.org/10.1007/s11266-01800058

Den Haag Centraal (2021). Emoties over forse sloop in Bouwlust en Vrederust, 10 mei. https://www.denhaagcentraal.net/nieuws/emoties-over-forse-sloop-in-bouwlust-envrederust/

Den Haag FM (2023). Samenscholingsverbod in Bouwlust en Vrederust: 'Ernstig gevaar voor nieuwe gewelddadigheden', 2 januari. https://www.denhaagfm.nl/dhfm/4669827/samenscholingsverbod-in-bouwlust-envrederust-ernstig-gevaar-voor-nieuwe-gewelddadigheden

De Haagse Hogeschool & EMMA

Ekman, J., & Amna, E. (2012). Political Participation and Civic Egagement: Towards a New Typology. Human Affairs, 22: 283–300. https://doi.org/10.2478/s13374-012-00241

Engbersen, G., Van Bochove, M., De Boom, J., Bussemaker, J., El Farisi, B., Krouwel, A., Van Lindert, J., Rusinovic, K., Snel, E., Van Heck, L., Van der Veen, H., & Van Wensveen, P. (2021). De laag-vertrouwen samenleving: de maatschappelijke impact van COVID-19 in Amsterdam, Den Haag, Rotterdam & Nederland, vijfde meting. Erasmus School of Social and Behavioural Sciences & Kenniswerkplaats.

Fieldhouse, E., Cutts, D., Widdop, P., & John, P. (2013). Do Impersonal Mobilisation Methods Work? Evidence from a Nationwide Get-out-the-Vote Experiment in

26 juni 2023

P 80

England. Electoral Studies, 32(1): 113–23. https://doi.org/10.1016/j.electstud.2012.09.003

Flinders, M. (2009). Constitutional anomie: Patterns of democracy and ‘the governance of Britain’. Government and Opposition, 44(4), 385-411.

Foos, F., & John, P. (2018). Parties are No Civic Charities: Voter Contact and the Changing Partisan Composition of the Electorate. Political Science Research and Methods, 6(2), 283-298. https://doi.org/10.1017/psrm.2016.48

https://doi.org/10.1016/j.electstud.2014.06.010 Gendźwiłł, A., Kjær, U., & Steyvers, K. (2022). From perennial bridesmaids to fully fledged spouses: advancing the comparative study of local elections and voting, in A. Gendźwiłł, U. Kjær en K. Steyvers (Reds.), The Routledge handbook of local elections and voting in Europe. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003009672

Gerber, A. S., & Green, D. P. (2017). Chapter 9 - Field Experiments on Voter Mobilization: An Overview of a Burgeoning Literature. In A. V. Banerjee & E. Duflo (Reds.), Handbook of Economic Field Experiments (pp. 395-438). North-Holland. https://doi.org/10.1016/bs.hefe.2016.09.002

Frank, R. & Coma, F. (2021). Correlates of voter turnout. Political Behavior, https://doi.org/10.1007/s11109-021-09720-y. Green, D. P., & Gerber, A. S. (2015). Get Out the Vote: How to Increase Voter Turnout (3rd ed.). Brookings Institution Press. Gemeente Den Haag (z.d. a). Wijkprofielen. Geraadpleegd op 18 april 2023, van https://denhaag.incijfers.nl/dashboard/wijkprofielen/

Gemeente Den Haag. (z.d. b). Leefbaarheidscirkel. Geraadpleegd op 18 april 2023, van https://denhaag.incijfers.nl/content/leefbaarheidscirkel

Gemeente Den Haag (2022a). Demografie. Geraadpleegd op 26 april van https://denhaag.incijfers.nl/jive/report?id=bevolking4

Gemeente Den Haag. (2022b). Uitslagen wijken. Geraadpleegd op 24 april 2023, van https://uitslagen.denhaag.nl/gemeenteraadsverkiezing_2022/wijken

Green, D. P., McGrath, M. C., & Aronow, P. M. (2013). Field Experiments and the Study of Voter Turnout. Journal of Elections, 23(1), 27-48. https://doi.org/10.1080/17457289.2012.728223

Green, D. P., & Vavreck, L. (2008). Analysis of Cluster-Randomized Experiments: A Comparison of Alternative Estimation Approaches. Political Analysis, 16, 138-152. https://doi.org/10.1093/pan/mpm025

Haags Gemeentearchief. (2022, 9 mei). Ronald van der Spiegel over het rustige Bouwlust, de bendes en de problematiek in de buurt. https://haagsgemeentearchief.nl/ontdek-de-stad/blogoverzicht/ronald-van-derspiegel-over-het-rustige-bouwlust-de-bendes-en-de-problematiek-in-de-buurt

Gemenis, K., & Rosema, M. (2014). Voting advice applications and electoral turnout. Electoral Studies, 36, 281-289.

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 81

Harff, D. & Schmuck, D. (2023). Influencers as Empowering Agents? Following Political Influencers, Internal Political Efficacy and Participation among Youth. Political Communication, 40(2), 147-172. https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2166631

Holbein, J. B. (2017). Childhood skill development and adult political participation. American Political Science Review, 111, 572–583. https://doi.org/10.2139/ssrn.2632714

Holbein, J. B., Bradshaw, C. P., Munis, B. K., Rabinowitz, J., & Ialongo, N. S. (2022). Promoting Voter Turnout: an Unanticipated Impact of Early-Childhood Preventive Interventions. Prevention Science, 23, 192–203. https://doi.org/10.1007/s11121-02101275-y InterNations. (z.d.). A Comprehensive Guide about Living in The Hague. Geraadpleegd op 17 april 2023, van https://www.internations.org/the-hague-expats/guide/livingshort

InterNations. (2022). Expat City Ranking 2022. InterNations GmbH. https://cms.incdn.net/cdn/file/cms-media/public/2022-11/Expat-Insider_City-Ranking-Report2022_0.pdf

Jansen, G. & Denters, B. (Reds.). Democratie dichterbij: Lokaal Kiezersonderzoek 2018. Stichting Kiezersonderzoek Nederland (SKON).

Kaulingfreks, F. (2015). Uncivil engagement and unruly politics. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137480965

Keating, A., & Janmaat, J. G. (2016). Education Through Citizenship at School: Do School Activities Have a Lasting Impact on Youth Political Engagement? Parliamentary Affairs, 69, 409–429. https://doi.org/10.1093/pa/gsv017

Kemmers, R. (2022). "Us know who is to blame": Understanding popular political discontents in the Netherlands. Dissertatie. Erasmus Universiteit Rotterdam.

Koch, J. & Vringer, K. (2023). Hoe circulair zijn Nederlandse consumenten? Een overzicht van gedrag, bereidheid en potentiële milieuwinst. Planbureau voor de Leefomgeving.

Koerntjes, D. (2022). Het verschil in opkomst tussen Tweede Kamerverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen. Centraal Bureau voor Statistiek. https://www.cbs.nl/nlnl/longread/statistische-trends/2022/het-verschil-in-opkomst-tussen-tweedekamerverkiezingen-en-gemeenteraadsverkiezingen

Koster, W. de (2022). Over de betekenis van betekenis. Rotterdam: Erasmus Universiteit.

Krouwel, A., Van Lindert, J., Etienne, T., Kutiyski, Y., & Pupovac, D. (2018). Typen nietstemmers: Onderzoek naar verschillende typen niet-stemmers en hun beweegredenen om sommige verkiezingen wel en andere niet te gaan stemmen. Kieskompas.

Krueger, B. S. (2010). Opt in or tune out: Email mobilization and political participation. International Journal of E-Politics (IJEP), 1(4), 55–76. https://doi.org/10.4018/jep.2010100104 Kuhn, H. & Van der Vlist, D. (2022, 22 maart). “Mensen stemmen op mensen”. Stuk Rood Vlees. https://stukroodvlees.nl/mensen-stemmen-op-mensen/

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 82

Malhotra, N., Michelson, M. R., Rogers, T., & Valenzuela, A. A. (2011). Text Messages as Mobilization Tools: The Conditional Effect of Habitual Voting and Election Salience. American Politics Research, 39(4), 664–681. https://doi.org/10.1177/1532673X11398438

Matland, R. E., & Murray, G. R. (2012). An Experimental Test of Mobilization Effects in a Latino Community. Political Research Quarterly, 65(1), 192–205. https://doi.org/10.1177/1065912910388192 Medenica, V., & Fowler, M. (2020). The intersectional effects of diverse elections on validated turnout in the 2018 midterm elections. Political Research Quarterly, 73(4), 988-1003. https://doi.org/10.1177/1065912920945781

Meer, J. van der & Ham, M. (2022). Niet boos maar machteloos. Twintig jaar onderzoek naar de boze burger. Amsterdam: Van Gennep.

Milikowski, F. (2021). Een klein land met verre uithoeken. Atlas Contact.

Miltenburg, E., Geurkink, B., Tunderman, S., Beekers, D., & Den Ridder, J. (2022). Burgerperspectieven – bericht 2, 2022. Sociaal en Cultureel Planbureau.

Moors, H. (2023). Protest in Coronatijd. Kijken naar maatschappelijke onrust en rellen. Cahiers Politiestudies, 67, 215-248.

Mügge, L., C. Montoya, A. Emejulu & S. Weldon (2018). Intersectionality and the politics of knowledge production. European Journal of Politics and Gender, 1(1-2), 1736. https://doi.org/10.1332/251510818X15272520831166

De Haagse Hogeschool & EMMA

Nickerson, D. W. (2007). Does email boost turnout. Quarterly Journal of Political Science, 2, 369–379. https://doi.org/10.1561/100.00007032

Ohme, J., Marquart, F., & Kristensen, L. M. (2020). School lessons, social media and political events in a get-out-the-vote campaign: successful drivers of political engagement among youth? Journal of Youth Studies, 23(7), 886-908. https://doi.org/10.1080/13676261.2019.1645311

Omroep West (2022b). Kiezers in oude Haagse volksbuurten laten het afweten, Groep de Mos in meeste wijken de grootste, 21 maart. https://www.omroepwest.nl/nieuws/4545514/kiezers-in-oude-haagse-volksbuurtenlaten-het-afweten-groep-de-mos-in-meeste-wijken-de-grootste

Omroep West (2022a). Veel Haagse kiezers blijven thuis: werkgroep onderzoekt oorzaak lage opkomst, 19 april. https://www.omroepwest.nl/nieuws/4560845/veel-haagsekiezers-blijven-thuis-werkgroep-onderzoekt-oorzaak-lage-opkomst

Ooijevaar, J. & Verkooijen, L. (2015). Expat, wanneer ben je het? Een afbakening van in het buitenland geboren werknemers op basis van loon. Centraal Bureau voor Statistiek.

Ostaaijen, J. van (2022). Het antwoord op een lage opkomst: Naar een grotere betrokkenheid van politici en kiezers. In H. Vollaard, L. De Blok, J. Den Ridder, & G. Jansen (Reds.), De lokale niet-stemmer: Een analyse van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 (pp. 82-87). Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Ostaaijen, J. van, Epskamp, M., & Dols, M. (2016). Verbetering op komst: Een verkenning naar een effectieve gemeentelijke inzet van communicatiemiddelen voor de opkomst bij lokale verkiezingen. Tilburg University.

26 juni 2023

P 83

Panagopoulos, C. (2011). Thank You for Voting: Gratitude Expression and Voter Mobilization. Journal of Politics, 73(3), 707-717. https://doi.org/10.1017/s0022381611000405

Rijksoverheid (2022). Stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen. https://www.rijksoverheid.nl/wetten-en-regelingen/productbeschrijvingen/stemmengemeenteraadsverkiezingen

Panagopoulos, C., & Green, D. P. (2011). Spanish-Language Radio Advertisements and Latino Voter Turnout in the 2006 Congressional Elections: Field Experimental Evidence. Political Research Quarterly, 64(3), 588–599. https://doi.org/10.1177/106591291036749

Sanders, M.E., Langers, F., Henkens, R.J.H.G., Donders, J.L.M., Van Dam, R.I., Mattijssen, T.J.M & Buijs, A.E. (2018). Maatschappelijke initiatieven voor natuur en biodiversiteit: een schets van de reikwijdte en ecologische potenties van maatschappelijke initiatieven voor natuur in feiten en cijfers. Wageningen: Wageningen University and Research.

Parvin, P. (2018). Democracy Without Participation: A New Politics for a Disengaged Era. Res Publica, 24, 31–52. https://doi.org/10.1007/s11158-017-9382-1

Pasek, J., Feldman, L., Romer, D., & Jamieson, K. H. (2008). Schools as Incubators of Democratic Participation: Building Long-Term Political Efficacy with Civic Education. Applied Developmental Science, 12(1), 26–37. https://doi.org/10.1080/10888690801910526

Peeters, T., Smits van Waesberghe, E., Mesic, A., & Van Wonderen, R. (2020). Van persoonlijke krenking tot vertrouwensbreuk: Verhalen van burgers met gebrek aan vertrouwen in instituties. Verwey-Jonker Instituut.

Putters, K. (2022). De menselijke staat: burgerperspectief als voorwaarde voor een toekomstbestendig sociaal contract. Sociaal en Cultureel Planbureau.

Ridder, J. den, E. Miltenburg, S. Kunst, L. van ’t Hul en A. van den Broek (2022). Burgerperspectieven 1/2022. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2022/09/01/burgerperspectieven-bericht-12022

De Haagse Hogeschool & EMMA

Schmeets, H. (2017). Statistische trends: politieke betrokkenheid in Nederland. Centraal Bureau voor de Statistiek.

Schmuck, D., Hirsch, M., Stevic, A., & Matthes, J. (2022). Politics – Simply Explained? How Influencers Affect Youth’s Perceived Simplification of Politics, Political Cynicism, and Political Interest. The International Journal of Press/Politics, 27(3), 738–762. https://doi.org/10.1177/19401612221088987

Sipma, T., Lubbers, M., Van der Meer, T., Spierings, N., & Jacobs, K. (2021). Versplinterde vertegenwoordiging: nationaal Kiezersonderzoek 2021. Stichting Kiezersonderzoek Nederland.

Smets, K., & Van Ham, C. (2013). The embarrassment of riches? A meta-analysis of individual-level research on voter turnout. Electoral Studies, 32(2), 344-359. https://doi.org/10.1016/j.electstud.2012.12.006

Staatscommissie parlementair stelsel (2018). Lage drempels, hoge dijken: democratie en rechtsstaat in balans. Boom.

26 juni 2023

P 84

Stiemer, D. (2022). Monitor Internationals 2010-2020: Regiorapportage Den Haag. Decisio. https://decisio.nl/wp-content/uploads/Rapport-Monitor-Internationals-DenHaag-mei-2022.pdf

Warren, M. (2011). Voting with your feet: Exit-based empowerment in democratic theory. American Political Science Review, 105(4), 683-701. http://www.jstor.org/stable/23275347

Stockemer, D. (2016). What effects voter turnout? A review article/meta-analysis of aggregate research, Government and Opposition, 52(4), 1-25.

Winninghof, M. (2018). Afhakers lokale democratie: Een kwalitatief verkennend onderzoek. Ferro Explore.

Vermeulen, F. (2018). The paradox of immigrant political participation in Europe amidst crises of multiculturalism, in: C. Menjívar, M. Ruiz en I. Ness (Reds.), The Oxford Handbook of Migration Crises, https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190856908.013.26

Wijdeven, T. van de (2012). Doe democratie. Over actief burgerschap in stadswijken. Eburon.

Vermeulen, F., Kaulingfreks, F., & Redan, S. (2023). Lage lokale betrokkenheid en grote ongelijkheid: Onderzoek naar opkomst bij Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen. Gemeente Amsterdam.

Vermeulen, F., Harteveld, E., Van Heelsum, A., & Van der Veen, A. (2020). The potential of immigrant parties: insights from the Dutch case, Acta Politica, 55(3), 432453. https://doi.org/10.1057/s41269-018-0123-z

Wonen in Den Haag. (z.d.). Mariahoeve & Marlot: Ruim opgezette, groene woonwijk en villawijk. Geraadpleegd op 24 april 2023, van https://wonenindenhaag.nl/wijken/mariahoeve-marlot/

Zuydam, S. van, Jacobs, D., Van Ostaaijen, J., & De Brouwer, L. (2018). Gaat u ook stemmen: Het effect van communicatie op de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Tilburg University.

Vollaard, H., De Blok, L., Den Ridder, J., & Jansen, G. (2022). De lokale niet-stemmer: Een analyse van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Voogd, J. de, & Cuperus, R. (2021). Atlas van Afgehaakt Nederland: over buitenstaanders en gevestigden. PON/ TELOS.

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 85

6.2 Verantwoording onderzoeksopzet en -methode De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Den Haag was over het geheel genomen laag, maar er zijn aanzienlijke verschillen tussen wijken. In het kwalitatieve onderzoek zijn we op zoek gegaan naar variatie om op die manier de diversiteit van Den Haag in kaart te brengen. In stadsdeel Laak – in de wijk Laakkwartier en Spoorwijk – is door EMMA en De Haagse Hogeschool eerder kwalitatief onderzoek gedaan naar de motieven van niet-stemmers. Voor het aanvullende kwalitatieve onderzoek hebben we, analoog aan het onderzoek in Laakkwartier en Spoorwijk, in vier wijken in Den Haag onderzoek gedaan.

Selectie vijf wijken

-

o

Sociaaleconomische status

o

Wel/geen migratieachtergrond

o

Huur-/koopwoning

Spreiding over de stad

Op basis van deze criteria hebben we in overleg met de opdrachtgever vier wijken geselecteerd, naast de al onderzochte wijk Laakkwartier en Spoorwijk.

Eerder verricht veldwerk voor onderzoek naar (wijken in) vijf gemeenten (zie Van Bochove, Klarenbeek & Moors, 2022; Van Bochove & Moors, 2022): -

Laakkwartier en Spoorwijk: wijk met relatief lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 (23%), gemiddeld inkomen relatief laag, hoog aandeel kiesgerechtigden met migratieachtergrond, onder wie relatief veel arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa.

Veldwerk verricht voor onderzoek naar opkomst in Den Haag:

Bij de selectie van wijken hebben we gelet hebben op: -

Het aandeel niet-stemmers en stemmers in wijken: opkomst relatief hoog, gemiddeld of relatief laag.

-

Kenmerken van de bevolking naar achtergrondvariabelen, waarvan we uit kwantitatief onderzoek weten dat er een verband is met participatie tijdens verkiezingen: o

Leeftijd

De Haagse Hogeschool & EMMA

-

Bouwlust en Vrederust: wijk met relatief lage opkomst (29%), gemiddeld inkomen relatief laag, hoog aandeel kiesgerechtigden met migratieachtergrond, onder wie relatief veel arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa;

-

Mariahoeve en Marlot: wijk met opkomst rondom het stedelijk gemiddelde (37%), het gemiddelde inkomen en het aandeel kiesgerechtigden met een migratieachtergrond liggen ook rond (iets

26 juni 2023

P 86

onder) het stedelijk gemiddelde, waarbij er wel grote verschillen zijn tussen beide sub-wijken; -

-

Geuzen- en Statenkwartier (opkomst 52%): wijk met bovengemiddelde opkomst, gemiddeld inkomen hoger dan stedelijk gemiddelde, aandeel kiesgerechtigden met een migratieachtergrond ligt lager dan gemiddeld, wel relatief hoog aandeel expats;

Vogelwijk: wijk met relatief hoge opkomst (77%), gemiddeld inkomen relatief hoog, laag aandeel kiesgerechtigden met migratieachtergrond.

In deze vier wijken hebben we verschillende elkaar aanvullende dataverzamelingsmethoden gecombineerd: (1) document- en literatuurstudie, (2) straatgesprekken, (3) diepte-interviews en (4) een groepsgesprek (met bewoners en sleutelfiguren, en raadsleden). Daarnaast benutten we de straatgesprekken en groepsgesprekken die eerder in Laakkwartier en Spoorwijk zijn gehouden.

krijgen van wat er in de wijken speelt, en tijdens en na het veldwerk om onze bevindingen hiermee te vergelijken.

De literatuurstudie betreft een review van beschikbaar (nationaal en internationaal) onderzoeksmateriaal, toegesneden op de Haagse situatie. We hebben zowel gekeken naar de verkiezingen als fenomeen op zich (organisatorische aspecten), als voor de verkiezingsopkomst als symptoom van bredere maatschappelijke ontwikkelingen (onvrede, desinteresse, wantrouwen, etc.). Vervolgens hebben we, op basis van literatuur over het bevorderen van verkiezingsopkomsten en de relatie tussen politici en burgers, handelingsperspectieven gedestilleerd die relevant zijn voor de Haagse situatie. Dit hebben we gedaan via de wetenschappelijke database Web of Science, waarbij we zochten met termen als ‘voter mobilization’, ‘mobilization campaigns’, ‘increase voter turnout’, ‘interventions’, een combinatie van dergelijke termen. We selecteerden op zo recent mogelijke literatuur, tenminste vanaf 2010, tenzij het een zeer relevant werk betreft van vóór 2010. Vervolgens hebben we via de gevonden relevante literatuur andere relevante artikelen gevonden (sneeuwbalmethode).

2) Straatgesprekken met bewoners 1) Document- en literatuurstudie Ten behoeve van de selectie van de wijken hebben we online informatie gezocht over de opkomst bij de verkiezingen in verschillende wijken, kenmerken van de wijken (zoals verschillende dimensies van leefbaarheid) en achtergrondkenmerken van de bevolking. We hebben hiervoor voornamelijk gebruik gemaakt van gemeentelijke websites (zoals Uitslagen Den Haag en Den Haag in Cijfers), aangevuld met enkele andere bronnen (zoals AlleCijfers.nl). Deze informatie hebben we vooraf gebruikt om een beeld te

De Haagse Hogeschool & EMMA

Net als in eerder onderzoek in (wijken in) vijf gemeenten (Van Bochove, Klarenbeek & Moors, 2022), hebben we straatgesprekken gevoerd op verschillende locaties. In het eerdere onderzoek was gebleken dat dit een laagdrempelige manier is om met een gevarieerde groep bewoners in contact te komen, onder wie een substantieel aandeel niet-stemmers. De straatgesprekken vonden plaats in februari 2023. Kenmerken van de straatgesprekken zijn:1

26 juni 2023

P 87

-

Samenstelling veldwerkteam: Het veldwerkteam voor de straatgesprekken bestond per wijk uit twee onderzoekers. Het onderzoeksteam was divers naar sekse en leeftijd.

-

Verschillende locaties en tijdstippen: Per wijk zijn we – mede op basis van de deskresearch en gesprekken met sleutelfiguren – op zoek gegaan naar geschikte locaties om mensen te benaderen voor een gesprek. Locaties waren bijvoorbeeld in en rondom supermarkten, in winkelstraten en centra, in en rondom buurt- en wijkcentra, bij basisscholen, op pleinen en in parken. De plekken waar we gingen staan of zitten waren afhankelijk van het tijdstip, bijvoorbeeld ’s ochtends bij een supermarkt en ’s middags bij een school (als ouders hun kind kwamen ophalen).

-

-

Selectiecriteria: De onderzoekers stelden meestal als openingsvraag ‘Bent u hier bekend?’ of ‘Komt u uit de buurt?’. Wanneer mensen aangaven niet in de betreffende wijk te wonen, zijn we meestal niet verder het gesprek aangegaan. In sommige gevallen wel (zie tabel 6.1), bijvoorbeeld omdat pas gaandeweg het gesprek bleek dat de respondent toch in een andere wijk woonde, en de opvattingen van de respondent over de wijk relevant waren, bijvoorbeeld omdat de respondent een actieve bezoeker van de wijk was en/of er zelf lang gewoond had. Hoewel het hoge aandeel nietstemmers in Den Haag de aanleiding vormde voor het onderzoek, zijn we ook in gesprek gegaan met mensen die wél hebben gestemd. Op die manier kregen we inzicht in de verschillen en overeenkomsten in de motieven en opvattingen van wel- en niet-stemmers.

Variatie in achtergrondkenmerken respondenten: Hoewel we mensen grotendeels at random hebben aangesproken, hebben we wel gelet op

De Haagse Hogeschool & EMMA

variatie naar sekse, leeftijd en etnische achtergrond. We waren in het onderzoek geïnteresseerd in het horen van verschillende stemmen, daarvoor was een divers samengestelde respondentengroep belangrijk.

-

Individuele gesprekken: De gesprekken vonden meestal één-op-één plaats. In enkele gevallen liepen de onderzoekers een stukje samen op en spraken zij gezamenlijk iemand. Ook gebeurde het meerdere keren dat het straatgesprek een kort groepsgesprek werd, waarbij omstanders zich in het gesprek mengden. Het aantal deelnemers ligt daardoor hoger dan het aantal gevoerde gesprekken.

-

Duur gesprekken: De meeste gesprekken duurden 3 tot 5 minuten. Sommige respondenten hadden meer tijd en wilden graag hun verhaal delen, in zulke gevallen duurden gesprekken tot 20 minuten, in en enkel geval zelfs tot 60 minuten.

De straatgesprekken hadden een informele toon en de loop van het gesprek werd grotendeels door de respondent bepaald. Tegelijkertijd hielden de onderzoekers de belangrijkste vragen in hun achterhoofd en zorgden ervoor dat zij daar zo compleet mogelijk antwoord op kregen. De topiclijst is te vinden in bijlage 6.3.

Tijdens de straatgesprekken noteerden de onderzoekers steekwoorden/fragmenten van de antwoorden van de deelnemers; te veel schrijven zou afbreuk doen aan het informele karakter van de gesprekken. Tijdens de veldwerkdagen planden de onderzoekers tijd in om tussendoor –

26 juni 2023

P 88

meestal na zo’n 5 gesprekken – hun aantekeningen uit te werken, zodat de gesprekken nog vers in het geheugen zaten.

Aantal Aantal Aantal straatgesprekken respondentenrespondenten woonachtig elders uit Den in de wijk Haag Bouwlust en Vrederust

15

17

-

Laakkwartier en Spoorwijk2

22

22

-

Mariahoeve en Marlot

17

13

7

Geuzen- en Statenkwartier

12

8

7

Vogelwijk

21

20

1

Totaal

87

80

15

Tabel 6.1: Aantal straatgesprekken en deelnemers per wijk

De Haagse Hogeschool & EMMA

In aanvulling op bovenstaande straatgesprekken, hebben ook vijf straatgesprekken plaatsgevonden met arbeidsmigranten die in Den Haag wonen. Deze gesprekken vonden plaats in de wijk Rustenburg en Oostbroek (net als Bouwlust en Vrederust gelegen in stadsdeel Escamp), voor een Poolse supermarkt. Hier liepen we een avond mee met de medewerkers van het mobiele informatiepunt voor arbeidsmigranten in Den Haag, LOKAAL Informatiepunt. De medewerkers hebben we gesproken als lokale sleutelfiguren (zie onder), en konden voor ons tolken tijdens de gesprekken met voorbijgangers. In deze gesprekken waren we vooral geïnteresseerd in een specifieke doelgroep (arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa in Den Haag), en minder in een specifieke wijk.

3) Diepte-interviews met lokale sleutelfiguren In alle wijken hebben we gesprekken gevoerd met mensen die de wijk goed kennen en die meer konden vertellen over de context van de wijk: wat is kenmerkend voor de wijk wat betreft bewoners en fysieke omgeving, welke thema’s spelen of speelden er onder bewoners, hoe is de lage(re) opkomst te verklaren? We spraken o.a. met medewerkers van buurt- en wijkcentra, jongerenwerkers, bewoners die zich inzetten voor een buurt- of wijkorganisatie, en medewerkers van de gemeente die actief zijn in de wijk (wijkmanagers en community builders). In sommige gesprekken gingen we in op specifieke groepen kiesgerechtigden, zoals jongeren (in Mariahoeve en Marlot), expats (in Vogelwijk) en arbeidsmigranten (in Laakkwartier en Spoorwijk).

We duiden de deelnemers aan de diepte-interviews aan met de overkoepelende term ‘lokale sleutelfiguren’. Zie tabel 6.2 voor een overzicht van de sleutelfiguren per wijk.

26 juni 2023

P 89

De gesprekken waren semigestructureerd: aan de hand van een topiclijst (zie bijlage 6.3), maar met ruimte voor de respondent om zelf onderwerpen aan te dragen. De gesprekken duurden meestal ongeveer een uur. De diepteinterviews vonden plaats na de straatgesprekken, waardoor het mogelijk was om de eerste bevindingen aan de respondenten voor te leggen (zijn de bevindingen herkenbaar, mis je iets?).

Aantal Rol in de wijk diepteinterviews Bouwlust en Vrederust

4

Jongerenwerker, opbouwwerker, medewerker gemeente, medewerker bibliotheek

Laakkwartier en Spoorwijk

-

Zie toelichting groepsgesprekken hieronder

Mariahoeve en Marlot

6

Medewerker cultureel centrum, medewerker buurthuis, 2 jongerenwerkers, medewerker wijkstichting, actieve bewoner, medewerker gemeente

Geuzen- en Statenkwartier

4

Vertegenwoordiger expats, actieve bewoner, medewerker buurthuis, medewerker wijkcentrum

De Haagse Hogeschool & EMMA

Vogelwijk

4

Totaal

18

Wijkagent, 2 leden wijkvereniging, medewerker gemeente

Tabel 6.2: Deelnemers diepte-interviews

In aanvulling op bovenstaande diepte-interviews in de wijken, hebben ook informele gesprekken plaatsgevonden met drie medewerkers van LOKAAL Informatiepunt, het mobiele informatiepunt voor arbeidsmigranten in Den Haag, over wat arbeidsmigranten bezighoudt en wat redenen zijn voor de lage opkomst onder deze doelgroep. Deze medewerkers stonden aan een statafel met informatiefolders in verschillende talen (o.a. Pools, Bulgaars, Turks), en hadden zelf een Poolse of Bulgaarse achtergrond.

4) Groepsgesprekken In totaal hebben drie groepsgesprekken plaatsgevonden, waarin we de bevindingen vanuit het veldwerk hebben voorgelegd aan bewoners en lokale sleutelfiguren. In Laakkwartier en Spoorwijk hebben we – in het kader van het eerdere onderzoek – geen individuele diepte-interviews gehouden, maar in plaats daarvan twee groepsgesprekken.

In het onderzoek in de andere vier wijken wilden we twee groepsgesprekken organiseren (steeds met twee wijken samen), om de bevindingen te valideren en verder in te gaan op de aanbevelingen richting de gemeente. Uiteindelijk heeft één zo'n gesprek plaatsgevonden, met bewoners uit de wijk Mariahoeve en Marlot en de wijk Geuzen- en Statenkwartier. Bij dat gesprek waren ook twee gemeenteraadsleden aanwezig als ‘geïnteresseerde toehoorders’, die na

26 juni 2023

P 90

afloop reflecteerden op wat hen was opgevallen en wat zij uit het gesprek meenemen. Het was een waardevol gesprek, wat betreft aanscherping en aanvulling van de bevindingen. Het aantal deelnemers vanuit de twee wijken was echter lager dan waar we naar streefden. Een groepsgesprek op een avond in een wijkgebouw bleek niet laagdrempelig genoeg. Terwijl het tijdens de straatgesprekken wel lukte om een gevarieerde groep bewoners te laten deelnemen, waren de deelnemers aan het groepsgesprek vooral actieve bewoners.

In de organisatie van het tweede groepsgesprek, een combinatie van de wijk Bouwlust en Vrederust en de Vogelwijk, bleek het opnieuw niet haalbaar om op korte termijn voldoende deelnemers aan tafel te krijgen. We hebben daarom besloten dit gesprek te annuleren.

Analyse De verslagen van de straatgesprekken en diepte-interviews met sleutelfiguren zijn eerst op wijkniveau geanalyseerd, op de thema's: karakterisering wijk, wat houdt wijkbewoners bezig, motieven stemmers/niet-stemmers, meedoen in de wijk (breder dan stemmen), zichtbaarheid van de gemeente, verwachtingen en aanbevelingen. Na dit inzoomen hebben we vervolgens uitgezoomd om verschillen en overeenkomsten tussen de wijken te kunnen zien. We hebben de bevindingen zowel schriftelijk als mondeling uitgewisseld binnen het onderzoeksteam. Op basis van deze vergelijking hebben we ervoor gekozen de eigenheid van de wijken te laten zien (hoofdstuk 3) en daarnaast de overkoepelende bevindingen te omschrijven (hoofdstuk 4). De conclusies en aanbevelingen in de vorm van handelingsperspectieven (hoofdstuk 5) zijn ook wijkoverstijgend.

Aantal Deelnemers deelnemers Laakkwartier en Spoorwijk

7

Gesprek 1: 3 bewoners betrokken bij bewonersinitiatief Gesprek 2: medewerker buurtcentrum, 2 medewerkers gemeente Den Haag, vertegenwoordiger arbeidsmigranten

Mariahoeve en Marlot & Geuzen- en Statenkwartier

3

1 bewoner Mariahoeve, 2 bewoners Statenkwartier

Tabel 6.3: Deelnemers groepsgesprekken

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 91

6.3 Gebruikte vragenlijsten

•

En andere mensen (buren/kennissen/vrienden/familie) in de wijk/buurt waarin u woont, hebben die gestemd?

1) Topiclijst straatgesprekken Stemmen algemeen / toekomst: •

Intro:

Meer in het algemeen, hoe vaak stemt u bij de verkiezingen voor Tweede Kamer en voor gemeenteraad (of: landelijk, lokaal en voor provincie)?

•

Bent u hier bekend? / Woont u in deze buurt?

•

(Bijna) nooit

•

Ik ben [naam] en voor de gemeente Den Haag doen we onderzoek naar de opkomst bij de verkiezingen

•

Soms wel / soms niet

•

Ik zou u graag een paar vragen willen stellen over stemmen bij de verkiezingen, het duurt een paar minuten

•

(Bijna) altijd

•

Wat zou voor u een reden zijn om bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen WEL te gaan stemmen?

•

Wat zou voor u een reden zijn om bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen NIET te gaan stemmen?

Stemmen gemeenteraadsverkiezingen maart: •

•

Het percentage van mensen dat gestemd had bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen van maart lag vrij laag in Den Haag. Wat vindt u daarvan?

Heeft u zelf gestemd bij de gemeenteraadsverkiezingen, afgelopen maart?

Vertegenwoordiging door gemeenteraadsleden: •

Wat zijn nu de belangrijkste problemen die in uw wijk spelen?

•

Ja / Nee

•

Als er problemen zijn in de wijk, wie komt daar dan voor op?

•

Waarom wel /niet?

•

•

Indien wel, welke partij?

Voelt u dat gemeenteraadsleden (het stadhuis) voor uw problemen opkomen? Waarom wel/niet? En/of: bent u tevreden over de manier waarop gemeenteraadsleden voor u opkomen? Waarom (niet)?

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 92

•

Wat verwacht u van een gemeenteraadslid? Wat vindt u belangrijk dat een raadslid doet?

•

Woont u in deze wijk/gemeente?

•

Op welke manieren actief (naast werk)?

•

Wel/niet gestemd? Waarom wel/niet?

Achtergrond: •

Hoelang woont u in deze wijk/buurt?

•

Voelt u zich verbonden met deze wijk/buurt?

•

Waar bent u geboren?

•

Zou ik uw leeftijd mogen noteren?

•

Wat doet u in het dagelijks leven?

•

Welke opleiding heeft u gedaan?

•

Afsluiting: Wilt u op de hoogte blijven van het onderzoek? Indien ja, emailadres:

•

•

2) Topiclijst diepte-interviews

•

Functie/rol, hoe bij wijk betrokken?

•

Wijk: Kunt u wat vertellen over deze wijk (wat betreft samenstelling bevolking, wat speelt er)?

•

Eigen politieke/maatschappelijke participatie:

De Haagse Hogeschool & EMMA

Gemeenteraadsverkiezingen maart 2022: •

Hoe waren de verkiezingen verlopen in deze wijk (organisatorisch)?

•

Hoe denkt u dat lage opkomst bij afgelopen gemeenteraadsverkiezingen te verklaren is?

•

In deze wijk was de opkomst relatief laag/hoog/gemiddeld (aanpassen aan wijk), hoe verklaart u dat?

•

Wie zijn vooral de niet-stemmers in deze wijk, denkt u? Hoe komt dat?

Zo nodig doorvragen: •

Incident of patroon?

•

Landelijke of lokale redenen? (bijv. bredere trend dalend wantrouwen overheid)

•

Speelde corona nog een rol?

•

Zijn niet-stemmers ook op andere vlakken vaak niet actief, of bijv. wel actief verenigingsleven en vrijwilligerswerk (voor zover u hier zicht op heeft)?

26 juni 2023

P 93

•

•

Aanbevelingen: •

Wat vindt u van de lage opkomst? (in deze wijk of in Den Haag als geheel, afhankelijk van hoge/lage opkomst in deze wijk)

•

Moet er volgens u iets aan gedaan worden?

•

Zo ja, wat en door wie?

•

Wat verwacht u van een gemeenteraadslid hierin? Wat is volgens u een goed gemeenteraadslid (naam of omschrijving wat die moet doen/kunnen)?

Reflectie op discussie door raadslid/raadsleden: wat viel op/ wat neem je mee?

3) Vragen groepsgesprekken •

Voorstelrondje (naam, rol in de wijk)

•

Vraag: wat vind je mooi/leuk aan de wijk, en wat minder?

•

Presentatie bevindingen straatgesprekken en diepte-interviews: •

Wat speelt er in de wijk?

•

Motieven om niet te stemmen

•

Motieven om wel te stemmen

•

Aanbevelingen van bewoners en professionals

•

Vraag: herkenbaar ja/nee, missen jullie iets?

•

Verder doorpraten over oplossingen: wat, wie en hoe?

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 94

6.4 Gebruikte afbeeldingen

Den Haag: https://pixabay.com/nl/photos/den-haag-holland-binnenplaats-993433/

De afbeeldingen in dit rapport zijn te vinden op:

Bouwlust en Vrederust: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Den_Haag_Escamp_Bouwlust_en_Vred erust_Vrederustlaan_94-96-98_Gereformeerde_Shalomkerk_30042021.jpg

Geuzen- en Statenkwartier: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Statenkwartier,_Den_Haag,_Netherlan ds_-_panoramio.jpg

Mariahoeve en Marlot: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Den_Haag_Haagse_Hout_Mariahoeve_ en_Marlot_Diamanthorst_10_Basisschool_28042021.jpg

Vogelwijk: https://www.flickr.com/photos/roel1943/27541976846

Laakkwartier en Spoorwijk: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Atheunisstraat_Den_Haag.jpg

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 95

Johanna Westerdijkplein 75 2521 EN Den Haag 070 – 44 58 8 88 r.m.barrett@hhs.nl www.dehaagsehogeschool.nl

Wijnhaven 88 2511 GA Den Haag 070 - 87 00 460 info@emma.nl www.emma.nl Volg ons op Facebook, Twitter en LinkedIn

De Haagse Hogeschool & EMMA

26 juni 2023

P 96