RIS316628 Bijlage 4 Eindrapport Den Haag CID Voorzieningenprogramma

Eindrapport

Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Den Haag

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District

31 augustus 2023

Projectnummer 51013748 12 september 2023

1/49

SWECO Nederland B.V. Business unit Stedelijke Planning

Onderwerp Projectnummer In opdracht van Datum Versie

De Holle Bilt 22 3732 HM De Bilt www.sweco.nl Handelsregister 30129769 Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District 51013748 Den Haag 31 augustus 2023 Eindrapport

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

2/49

Inhoudsopgave 1

2

3

4

De voorzieningenbehoefte in beeld ........................................................................................................ 7 1.1

Methode .............................................................................................................................................. 7

1.2

Uitgangspunten ................................................................................................................................... 8

1.3

Behoefte aan voorzieningen in het CID ............................................................................................ 10

Ruimtelijke inpassing ............................................................................................................................ 25 2.1

Drie deelgebieden ............................................................................................................................. 25

2.2

Voorzieningenprogramma ................................................................................................................. 25

2.3

Gebouwde voorzieningen ................................................................................................................. 28

2.4

Sport, spelen en groen in de openbare ruimte .................................................................................. 32

Benodigde investering ........................................................................................................................... 41 3.1

Gemeentelijke investeringen in vastgoed ......................................................................................... 41

3.2

Gemeentelijke investeringen in openbare ruimte .............................................................................. 43

3.3

Meerkosten van derden .................................................................................................................... 43

Sturingsmiddelen ................................................................................................................................... 45

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

3/49

Inleiding Aanleiding Den Haag groeit tot 2040 met naar verwachting meer dan 70.000 inwoners1. De gemeente kiest ervoor om deze groei vooral binnenstedelijk te laten plaatsvinden, waarvan een belangrijk deel in het Central Innovation District (CID). Het CID is een internationaal knooppunt waar ongeveer 90.000 mensen werken en meer dan 30.000 mensen studeren. In dit gebied worden ca. 20.500 woningen en ca. 400.000 m2 kantoren toegevoegd. De gemeente heeft de ambitie om een aantrekkelijk, inclusief en leefbaar stadsdeel te creëren. Daarom is het van belang om naast woningen en kantoren, ook voldoende maatschappelijke en commerciële voorzieningen te realiseren in het CID.

Doel en vraagstelling In dit onderzoek is de behoefte aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID in beeld gebracht (Tabel 1). De voorzieningen zijn ruimtelijk ingepast en van een investeringsprogramma voorzien. Ook zijn sturingsmiddelen benoemd waarmee de gemeente het voorzieningenprogramma kan realiseren. In dit onderzoek staan vier vragen centraal: 1. 2. 3. 4.

Wat is de (additionele) behoefte (m2) aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID? Hoe kunnen deze voorzieningen ruimtelijk ingepast worden? Wat is de benodigde investering om dit voorzieningenprogramma te realiseren? Welke sturingsmiddelen kan de gemeente inzetten om dit voorzieningenprogramma te realiseren?

Het uitgangspunt voor dit onderzoek is de Structuurvisie CID (RIS307135). Dit onderzoek wordt elk jaar herijkt op basis van de verdere uitwerking van het CID. In dit onderzoek is voor de ruimtelijke inpassing geen rekening gehouden met fasering. Voor het bepalen van de benodigde investering is wel rekening gehouden met fasering. Detailhandel is in dit onderzoek niet opgenomen als commerciële voorziening, omdat dit al onderdeel is van de Kadernota Detailhandel (RIS300626). Primair onderwijs Onderwijs

Sporthal

Voortgezet onderwijs Internationale school

Zwembad Sport

Club- en buurthuis

Openbaar groen

Wijk- en buurtcentrum/servicepunt XL Zorg & welzijn

Centrum jeugd en gezin Eerstelijnszorg

Speelvoorzieningen Sport, spelen en groen in de openbare ruimte

Bibliotheek

Museum

Speelveldjes Sport in openbare ruimte Commerciële dienstverlening

Cultuuranker Cultuur & bibliotheken

Sportvelden

Horeca Commerciële voorzieningen

Fitness

Stedelijke zaal Debatcentrum Atelier / broedplaats Plek voor jongerencultuur Tabel 1: Overzicht van de voorzieningen die deel uitmaakten van dit onderzoek.

1

Bron: CBS

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

4/49

Onderzoeksopzet Het onderzoeksgebied is het CID zoals begrensd in de Structuurvisie CID (RIS307135). De begrenzing van het deelgebied ‘Laakhavens Hollands Spoor’ is aangepast op basis van de Gebieds Nota van Uitgangspunten. Het CID is onderverdeeld in vijf deelgebieden (Figuur 1). Deze deelgebieden hebben elk hun eigen kenmerken: • •

De drie deelgebieden ‘CS’, ‘Laakhavens Hollands Spoor’ en ‘Laan van NOI’ zijn hoogdynamische gebieden. In hoogdynamische gebieden vinden veel (grote) vastgoedontwikkelingen plaats, zowel transformatie als sloop/nieuwbouw. De twee deelgebieden ‘Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk’, en ‘Bezuidenhout-West en Beatrixkwartier’ zijn laagdynamische gebieden. In laagdynamische gebieden spelen minder vastgoed ontwikkelingen, met uitzondering van de randen. In deze gebieden spelen vooral projecten in de openbare ruimte.

Nieuwbouwontwikkelingen in de Binckhorst en andere ontwikkelingen die buiten deze begrenzing vallen, maakten geen deel uit van dit onderzoek.

Figuur 1: Het CID zoals begrensd in de Structuurvisie CID. Bron: Gemeente Den Haag shapefile ‘werkgrenzenCID2021’, bewerking Sweco.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

5/49

Het onderzoek is uitgevoerd in vier stappen die achtereenvolgens antwoord geven op de onderzoeksvragen (Figuur 2). 1. Wat is de (additionele) behoefte (m2) aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID? • Sweco heeft de additionele behoefte aan voorzieningen berekend op basis van het beoogde woon- en werkprogramma. • De Haagse Referentienormen vormen de basis voor het bepalen van de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen. Voor dit onderzoek zijn de centrum-stedelijke referentienormen gefundeerd omhoog of omlaag bijgesteld tot een hoogstedelijke referentienorm. Voor voorzieningen zonder Haagse referentienorm is een ambitie opgenomen. • Voor het bepalen van de behoefte aan commerciële voorzieningen zijn dichthedenanalyses gebruikt. Het uitgangspunt voor dit onderzoek is de huidige dichtheid (m 2 per 1.000 inwoners) van commerciële voorzieningen in de gemeente. Dit getal is volgens gefundeerd omhoog of omlaag bijgesteld om te komen tot een behoefte voor het CID.

2. Hoe kunnen deze voorzieningen ruimtelijk ingepast worden? • De gemeente heeft de voorzieningenbehoefte vertaald naar een voorzieningenprogramma. Het programma is afgerond op gehele eenheden. • De gemeente heeft dit voorzieningenprogramma ruimtelijk ingepast. • Bij de ruimtelijke inpassing heeft de gemeente onderscheid gemaakt tussen: • Voorzieningen met referentienorm en overige wijkoverstijgende culturele voorzieningen. • Gebouwde voorzieningen en sport, spelen en groen in de openbare ruimte. 3. Wat is de benodigde investering om dit voorzieningenprogramma te realiseren? • PAS bv heeft de benodigde investering van het voorzieningenprogramma in beeld gebracht op basis van kengetallen. • Er is onderscheid gemaakt tussen de gemeentelijke investeringen in vastgoed, gemeentelijke investeringen in de openbare ruimte en de meerkosten van derden. 4. Welke sturingsmiddelen kan de gemeente inzetten om dit voorzieningenprogramma te realiseren? • Sweco heeft sturingsmiddelen benoemd waarmee het voorzieningenprogramma gerealiseerd kan worden. • Hierbij is onderscheid gemaakt tussen vijf verschillende sturingsonderdelen. Figuur 2: Onderzoeksopzet.

Leeswijzer Dit rapport is opgebouwd uit vier hoofstukken: • In hoofdstuk 1 is de additionele behoefte aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID in kaart gebracht. • In hoofdstuk 2 zijn de voorzieningen vertaald naar een programma en ruimtelijk ingepast. • In hoofdstuk 3 is de benodigde investering voor het realiseren van de voorzieningen berekend. • In hoofdstuk 4 zijn sturingsmiddelen benoemd die de gemeente kan inzetten om het maatschappelijke voorzieningenprogramma te realiseren.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

6/49

1

De voorzieningenbehoefte in beeld

In dit hoofdstuk is de behoefte aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID in beeld gebracht.

1.1

Methode

De additionele behoefte is voor elk van de voorzieningen en per deelgebied berekend. De additionele behoefte is gebaseerd op de toename van het aantal woningen/inwoners en werknemers in het CID. Daarbij zijn per voorzieningen de volgende vier stappen doorlopen:

1. Haagse referentienormen: voor centrumstedelijk milieu

2. Een eigen referentienorm voor CID: vertaling naar hoogstedelijk milieu

3. Kwalitatieve bijstelling op trends, ontwikkelingen en aanbod

4. Extra vraag vanuit werknemers

Additionele behoefte per deelgebied

1. Haagse referentienormen: centrum-stedelijk milieu als uitgangspunt Den Haag heeft in de Haagse referentienormen Maatschappelijke Voorzieningen 2021 (RIS307513) referentienormen vastgesteld voor drie typen woonmilieus: centrum-stedelijk, gemengd stedelijk en groen-blauw. Elk woonmilieu heeft een eigen referentienorm door het eigen karakter en de huishoudenssamenstelling. De referentienormen zijn uitgedrukt in m² per 1.000 woningen of in m2 per 1.000 inwoners. Voor dit onderzoek is de meest stedelijke referentienorm als uitgangspunt gebruikt: de centrum-stedelijke referentienorm. 2. Een eigen referentienorm voor het CID: vertaling naar een hoogstedelijk milieu Het CID is een hoogstedelijk woonmilieu. Dit milieu kent Den Haag op dit moment nog niet. Het hoogstedelijke woonmilieu is een nog stedelijker milieu dan het centrum-stedelijke woonmilieu. Voor dit onderzoek zijn indien relevant de centrum-stedelijke referentienormen omhoog of omlaag bijgesteld. Om tot een bijstelling te komen, is de huidige demografische samenstelling in het centrum-stedelijke woonmilieu vergeleken met de toekomstige doelgroepenverdeling binnen het CID. Dit resulteert in een hoogstedelijke referentienorm. 3.

Kwalitatieve aanpassing hoogstedelijke referentienorm op trends en ontwikkelingen en aanbod Per voorziening is beoordeeld of een toe- of afname van de hoogstedelijke referentienorm nodig is op basis van trends en ontwikkelingen en de aanbodontwikkeling in en rondom het CID. 4. Extra vraag vanuit werknemers Per voorziening is beoordeeld of werknemers ook een relevante doelgroep zijn en is de behoefte berekend. Dit is met name van invloed op commerciële voorzieningen die ook door werknemers gebruikt zullen worden.

Maatwerk Voor een aantal voorzieningen is maatwerk toegepast: • • • •

•

Voor onderwijsvoorzieningen is rekening gehouden met de al voorziene capaciteit in het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs 2020-2030 (RIS311845) voor de toekomstige woningvoorraad in het CID. Voor culturele voorzieningen zonder Haagse referentienorm is rekening is gehouden met de referentienormen uit het Integraal Huisvestingsplan Cultuur en Bibliotheken 2022-2032 (RIS311896). Voor openbaar groen is in de berekening rekening gehouden met bestaande woningen en bestaand groen. Voor de commerciële voorzieningen is gebruik gemaakt van dichthedenanalyses. Het uitgangspunt voor dit onderzoek is de huidige dichtheid (m2 per 1.000 inwoners) van commerciële voorzieningen in de gemeente. Dit getal is volgens gefundeerd omhoog of omlaag bijgesteld om te komen tot een behoefte voor het CID. Naast de additionele behoefte is ook sprake van vervangingsbehoefte binnen het CID. Een aantal bestaande voorzieningen moet door de herontwikkelingen binnen het CID verplaatst worden. Hierbij is het metrage van de bestaande voorzieningen voor vervangingsbehoefte aangehouden.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

7/49

1.2

Uitgangspunten

Woningbouwprogramma Structuurvisie CID Het uitgangspunt voor dit onderzoek is de Structuurvisie CID (RIS307135). Hierin wordt uitgegaan van een toename van 20.500 woningen. Eerder in gang gezette (autonome) woningontwikkelingen die binnen het CID-gebied vallen, zijn niet meegenomen in dit onderzoek. De woningaantallen en de verdeling over de deelgebieden zijn indicatief. Deze cijfers zijn gebruikt als input om de behoefte aan voorzieningen in het CID en de deelgebieden te ramen. De verdeling over de deelgebieden is in overleg met de afdeling Wonen van de gemeente opgesteld (Tabel 2). CS

Toevoeging woningen

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier +4.000

Laakhavens Hollands Spoor

+1.500

+9.000

Laan van NOI

+3.000

Stationsbuurt, Totaal CID Rivierenbuurt en Schenk +3.000

+20.500

Tabel 2: Toekomstige ontwikkeling woningen binnen CID. Bron: Gemeente Den Haag (2021), bewerking Sweco.

Doelgroepenverdeling Voor het CID is in afstemming met de afdeling Wonen een doelgroepenverdeling opgesteld (Figuur 3). De doelgroepenverdeling is afgestemd op de huidige demografische kenmerken en de ambities in al opgestelde gebiedsagenda’s. De verdeling van doelgroepen is indicatief, omdat het een langetermijnontwikkeling betreft.

Totaal CID

CS

HS en Laakhavens

Bezuidenhout-West en Beatrixkwartier

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Figuur 3: Doelgroepenverdeling in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

8/49

Inwoners Het CID krijgt in totaal ca. 35.000 extra inwoners (Tabel 3). Het aantal nieuwe inwoners in het CID is bepaald op basis van: • • •

het aantal woningen de doelgroepenprofilering de verwachtte huishoudensgrootte.

Omdat het aantal inwoners binnen bijzondere doelgroepen sterk kan variëren is deze buiten de berekening gelaten. Groei aantal inwoners naar doelgroep

CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

Jongeren / studenten

+540

+200

+2.080

+400

+700

+3.920

Jongvolwassenen / starters

+1.080

+400

+2.080

+800

+690

+5.070

Doorstromers / kenniswerkers

+1.620

+610

+1.560

+600

+520

+4.900

Jonge gezinnen

+1.430

+540

+4.410

+1.490

+1.470

+9.330

Gezinnen

+510

+190

+1.960

+760

+650

+4.080

Emptynesters

+950

+360

+1.840

+710

+610

+4.470

Senioren

+380

+140

+1.470

+570

+490

+3.040

Totaal

+6.510

+2.440

+15.400

+5.330

+5.130

+34.810

Tabel 3: Toekomstig aantal inwoners per doelgroep en per deelgebied.

Werknemers Ook werknemers maken gebruik van voorzieningen. Het CID krijgt in totaal 20.000 extra werknemers (Tabel 4). Het aantal werknemers is als volgt berekend: netto toevoeging van kantoorruimte gedeeld door het gemiddeld ruimtegebruik per werknemer. CS

Netto toevoeging kantoorruimte

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier +174.000 m²

+153.000 m²

Gemiddeld ruimtegebruik per werknemer Extra aantal werknemers

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

+30.000 m²

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

+43.000 m²

+0 m²

+400.000 m²

+2.150

+0

+20.000

Ca. 20 m2

+8.700

+7.650

+1.500

Tabel 4: Kantoortoevoeging (m²) en toekomstig aantal werknemers in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

9/49

1.3

Behoefte aan voorzieningen in het CID

De behoefte aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen is voor het gehele CID in kaart gebracht (Tabel 5). De onderbouwing per voorziening is toegelicht in de volgende paragrafen. Type voorziening

Voorziening

Additionele behoefte

Maatvoering (m2 / 1 eenheid)

2

(m )

Onderwijs

Additionele behoefte (eenheden)

Primair onderwijs (basisschool) met kinderopvang en buitenruimte

Structuurvisie CID

14.988

Totaal CID

16.904

Voortgezet onderwijs (middelbare school) met buitenruimte

Structuurvisie CID

4.400

(incl 1.200 m2 buitenruimte)

3,4 3,8

(Structuurvisie + Autonome plannen)

3.312

6.410

0,5

3.854

(incl. 500 m² buitenruimte)

0,6

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

4.400

-

(incl. 1.000 m² buitenruimte)

308

600

0,5

2.255

2.500

0,9

831

1.400

0,6

Ondergrens

6.630

480

13,8

Bovengrens

7.483

Totaal CID (Structuurvisie + Autonome plannen)

Internationale school met buitenruimte Club- en buurthuis Wijk- en buurtcentrum/Servicepunt XL Zorg & welzijn Centrum Jeugd en Gezin (CJG) Eerstelijnszorg (cluster van huisarts, apotheek, tandarts, fysiotherapeut, verloskundige)

Cultuur & bibliotheken

15,6

Bibliotheek

923

850

1,1

Cultuuranker

1.230

1.800

0,7

Museum

4.100

Wijk

<10.000

-

Stad

>10.000

Stedelijke zaal

Grootschalig theater / schouwburg

variabel

-

variabel

-

Podium

variabel

-

Oefenruimte

variabel

-

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

2.000

-

Atelier

948

variabel

-

Broedplaats

1.845

variabel

-

Plek voor jongerencultuur

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

variabel

-

Stichting Aight (vervangende voorziening)

2.000

2.000

1

Musiclab LabS55 (vervangende voorziening)

4.000

4.000

1

Bioscoop / filmhuis

Debatcentrum

Atelier / broedplaats

3.075

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

10/49

Type voorziening

Voorziening

Additionele behoefte

Maatvoering

Additionele behoefte

(m2 / 1 eenheid)

(m2)

Sport

4.734

3.000

1,6

Zwembad

1.810

3.000

0,5

Buitensport / sportvelden

53.420

4.000

13,4

Totale behoefte in CID

288.000

variabel

-

Extra toe te voegen

145.600

24.734

ca. 500

49,5

Openbaar groen

Sport, spelen en groen in de openbare ruimte Speelvoorzieningen

Commerciële voorzieningen

(eenheden)

Sporthal

Speelveldjes (zoals Cruyff en Krajicek Courts)

40% dubbelgebruik

16.620

variabel

-

Sport in openbare ruimte

100% dubbelgebruik

-

-

-

Commerciële dienstverlening

4.612

50

92,2

Horeca

10.360

100

103,6

Fitness

1.473

250

5,9

Sportcity Fitnesscentrum (vervangende voorziening)

3.768

3.768

1

Klimmuur Crossfit (vervangende voorziening)

3.000

3.000

1

Tabel 5: De behoefte aan maatschappelijke en commerciële voorzieningen in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

11/49

Onderwijs De behoefteraming voor primair en voortgezet onderwijs sluit aan op het Integraal Huisvestingsplan (IHP) Onderwijs 2020-2030 (RIS311845). In het IHP Onderwijs is al rekening gehouden met een deel van de toename van het aantal woningen in het CID. Ook is in het IHP Onderwijs al de benodigde capaciteit gereserveerd door huidige onderbezetting of bouwplannen van scholen. Voor dit onderzoek is daarom per deelgebied met het resterende deel van het aantal woningen gerekend waarvoor nog capaciteit gereserveerd moet worden. Voor Laakhavens Hollands Spoor is binnen het IHP Onderwijs rekening gehouden met een deel van de toename van het aantal woningen. In Laakhavens Hollands Spoor zijn de komende jaren vooral woningen voor jongeren/studenten voorzien. Voor Laakhavens Hollands Spoor is daarom gecorrigeerd met een lager aandeel (jonge) gezinnen. Om aan te sluiten op het IHP Onderwijs is de additionele behoefte voor primair en voortgezet onderwijs berekend op basis van de woningbouwplannen die in de Structuurvisie CID voorkomen én voor de totale woningbouwontwikkeling in het CID (inclusief de autonome woningbouwplannen). Voor CS en Laakhavens Hollands Spoor, waar autonome woningbouwplannen voorkomen, betekent dit dat twee behoefteramingen zijn opgesteld (met én zonder autonome plannen).

Primair onderwijs (basisschool met kinderopvang en buitenruimte) In de toekomstige situatie wonen naar verwachting verhoudingsgewijs minder gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd in het CID (20%) dan in een centrum-stedelijk woonmilieu (25%). Daarom valt de hoogstedelijke referentienorm voor primair onderwijs ook lager uit. CS

Bezuidenhout- Laakhavens West en Hollands BeatrixSpoor kwartier

Centrum-stedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Totaal CID Rivierenbuurt en Schenk

2.100

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar beneden bijgesteld op basis van het aandeel (jonge) gezinnen in de deelgebieden ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

651

651

1.218

1.092

966

Structuurvisie

1.440

553

7.519

1.497

3.000

Structuurvisie + Autonome plannen

2.951

553

8.224

1.497

3.000

937

360

9.158

1.635

2.898

14.988

1.921

360

10.090

1.635

2.898

16.904

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing gepland aanbod resterend aantal woningen waarvoor geen capaciteit is toegewezen in IHP Onderwijs

Additionele behoefte: Structuurvisie (m2)

Additionele behoefte: totaal (m2)

Tabel 6: Behoefteberekening primair onderwijs.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

12/49

Voortgezet onderwijs (middelbare school) Om tot een hoogstedelijke referentienorm voor het voortgezet onderwijs te komen, is de centrum-stedelijke referentienorm bijgesteld naar het verwachte aandeel gezinnen in het CID. Het verwachte aandeel gezinnen ligt in het CID (5%) lager dan in centrum-stedelijke gebieden (21%). Daardoor ligt de hoogstedelijke referentienorm voor het CID ook lager. CS

Bezuidenhout- Laakhavens West en Hollands BeatrixSpoor kwartier

Centrum-stedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Totaal CID Rivierenbuurt en Schenk

1.250

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Hoogstedelijke referentienorm

Naar beneden bijgesteld op basis van het aandeel gezinnen in de deelgebieden ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu. 175

175

363

363

300

Structuurvisie

1.440

553

4.187

1.497

3.000

Structuurvisie + Autonome plannen

2.951

553

4.952

1.497

3.000

252

97

1.520

543

900

3.312

516

97

1.798

543

900

3.854

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing gepland aanbod resterend aantal woningen waarvoor geen capaciteit is toegewezen in IHP Onderwijs

Additionele behoefte: Structuurvisie (m2)

Additionele behoefte: totaal (m2)

Tabel 7: Behoefteberekening secundair onderwijs.

Internationale school Voor een internationale school is geen referentienorm. De komende jaren wordt onderzocht of een internationale school zich mogelijk in het CID kan vestigen. Het gaat om een tweetalige regionale basisschool. Deze heeft ongeveer dezelfde maatvoering als primair onderwijs: 4.400 m².

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

13/49

Zorg & welzijn Club- en buurthuis Club- en buurthuizen moeten voor alle doelgroepen beschikbaar zijn. Den Haag telt voor alle woonmilieus eenzelfde referentienorm: 15 m² per 1.000 woningen. De referentienorm is laag, waardoor aanpassing een minimaal effect heeft. In het CID komen veel kleine huishoudens wonen, waardoor de behoefte aan ontmoeting groter kan zijn. In dit onderzoek is de centrum-stedelijke norm daarom ook voor het CID gehanteerd. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Centrumstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

15

(m2 / 1.000 woningen)

Hoogstedelijke referentienorm

15

(m2 / 1.000 woningen)

Additionele behoefte: totaal

60

23

135

45

45

308

(m2)

Tabel 8: Behoefteberekening club- en buurthuis.

Wijk- en buurtcentrum / servicepunt XL Wijk- en buurtcentra / servicepunten XL moeten voor alle doelgroepen beschikbaar zijn. Verder moeten deze voorzieningen volgens het beleid van de gemeente gelijk verspreid zijn over de stad. Den Haag telt voor alle woonmilieus eenzelfde referentienorm: 110 m² per 1.000 woningen. Daarnaast komen in het CID veel kleine huishoudens wonen, waardoor de behoefte aan ontmoeting groter kan zijn. In dit onderzoek is de centrumstedelijke norm daarom ook voor het CID gehanteerd. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens

Centrumstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

110

(m2 / 1.000 woningen)

Hoogstedelijke referentienorm

110

(m2 / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

440

165

990

330

330

2.255

(m2)

Tabel 9: Behoefteberekening wijk- en buurtcentrum/servicepunt XL

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

14/49

Centrum Jeugd en Gezin (CJG) CJG’s zijn gericht op jeugd en gezinnen. De centrum-stedelijke referentienorm is daarom aangepast op het aandeel van de doelgroepen ‘jonge gezinnen’ en ‘gezinnen’ per deelgebied. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Centrumstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

50

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar beneden bijgesteld op basis van het aandeel (jonge) gezinnen in de deelgebieden ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

30

30

44

46

44

120

45

396

138

132

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

831

(m2)

Tabel 10: Behoefteberekening CJG.

Eerstelijnszorg(cluster) Een eerstelijnszorgcluster bestaat uit een huisarts, apotheek, tandarts, fysiotherapeut en verloskundige. In de Haagse referentienormen is de referentienorm voor een cluster gelijk voor alle woonmilieus. Voor de hoogstedelijke referentienorm is een bandbreedte gebruikt: • •

De bovenkant van de bandbreedte is de centrum-stedelijke referentienorm. De onderkant van de bandbreedte is aangepast op de kleinere huishoudensgrootte in het toekomstige CID. Dit is berekend op basis van het procentuele verschil tussen de gemiddelde huishoudensgrootte van centrum-stedelijke milieu en de voorziene huishoudensgrootte in de CID-deelgebieden. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

365

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep Hoogstedelijke referentienorm

Bandbreedte aangehouden waarbij bovengrens de centrum-stedelijke referentienorm (365 m²) en de ondergrens een aanpassing op de referentienorm op basis van de verwachte huishoudensgrootte. 307-365

307-365

325-365

347-365

325-365

1.228 1.460

461 548

2.925 3.285

1.041 1.095

975 1.095

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

6.630 7.483

(m²)

Tabel 11: Behoefteberekening eerstelijnszorg(cluster).

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

15/49

Cultuur & bibliotheken Met de afdoening van motie ‘Neem kunst en cultuur serieus in de Haagse referentienormen’ (RIS309198) heeft het college aangegeven ook wijkoverstijgende culturele voorzieningen (waar nog geen referentienorm voor is) op te nemen in voorzieningenprogramma’s voor grote gebiedsontwikkelingen. Dit zijn: • • • • •

Museum Stedelijke zaal Debatcentrum Atelier / broedplaats Plek voor jongerencultuur

Bibliotheek Bibliotheken zijn stadsdeelverzorgende voorzieningen. Ook moet een bibliotheek voor alle doelgroepen toegankelijk zijn. Voor bibliotheken geldt daarom voor elk woonmilieu dezelfde referentienorm: de hoogstedelijke referentienorm is dan ook gelijk aan de centrum-stedelijke referentienorm. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

45

(m2 / 1.000 woningen)

Hoogstedelijke referentienorm

45

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

180

68

405

135

135

923

(m²)

Tabel 12: Behoefteberekening bibliotheek.

Cultuuranker Cultuurankers vormen stadsdeelverzorgende voorzieningen en moeten voor alle doelgroepen toegankelijk zijn. De referentienorm voor cultuurankers is daarom voor alle woonmilieus gelijk. De hoogstedelijke referentienorm is daarom ook gelijk aan de centrum-stedelijke referentienorm. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

60

(m2 / 1.000 woningen)

Hoogstedelijke referentienorm

60

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

240

90

540

180

180

1.230

(m²)

Tabel 13: Behoefteberekening cultuuranker.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

16/49

Museum Voor musea is geen referentienorm opgenomen in de Haagse referentienormen. In het Integraal Huisvestingsplan Cultuur en Bibliotheken (RIS311896) is wel een referentienorm voor musea opgenomen: 200 m² per 1.000 woningen. De additionele behoefte in het CID is daarmee 4.100 m2. De behoefte aan een museum is overigens sterk afhankelijk van een concreet initiatief en locatiefactoren. Voor een groot museum met verschillende belevingselementen is minimaal 10.000 m² nodig. Voor een lokaal / wijkgeoriënteerd of wijkoverstijgend museum kan volstaan worden met minder dan 10.000 m².

Stedelijke zaal Voor stedelijke zalen is geen referentienorm opgenomen in de Haagse referentienormen. In het IHP Cultuur en Bibliotheken is wel een referentienorm voor stedelijke zalen opgenomen: 150 m² per 1.000 woningen. De additionele behoefte in het CID is daarmee 3.075 m2. Een stedelijke zaal kan verschillende verschijningsvormen hebben, waaronder een grootschalig theater/schouwburg, een bioscoop/filmhuis, een poppodium en oefenruimten. • •

De behoefte aan een theater/schouwburg is afhankelijk van het bestaande aanbod en het ambitieniveau van een stad/gebied. Op dit moment is al ruim aanbod rondom het CID (Scheveningen, Koninklijke Schouwburg, Amare). Een aanvullend theater ligt daarom niet voor de hand. In Den Haag en Leidschendam-Voorburg zijn al grote bioscopen aanwezig. Voor het CID ligt een kleine bioscoop/filmzaal met ca. 495 stoelen meer voor de hand.

Debatcentrum De gemeente heeft de ambitie om de economische structuur van het CID te versterken met een debatcentrum. Voor debatcentra is geen referentienorm opgenomen in de Haagse referentienormen. De behoefte aan een debatcentrum is sterk afhankelijk van een concreet initiatief en locatiefactoren. Als maatvoering kan gedacht worden aan ca. 2.000 m² naar voorbeeld van Pakhuis De Zwijger in Amsterdam.

Atelier / broedplaats Voor ateliers / broedplaatsen is geen referentienorm opgenomen in de Haagse referentienormen. In het IHP Cultuur en Bibliotheken is wel een referentienorm opgenomen voor ateliers (48 m² per 1.000 woningen) en broedplaatsen (90 m² per 1.000 woningen). De additionele behoefte in het CID is daarmee 984 m2 ateliers en 1.845 m2 broedplaatsen, in totaal 2.829 m2.

Plek voor jongerencultuur De gemeente heeft de ambitie om binnen het CID een plek voor jongerencultuur in te richten. Voor plekken voor jongerencultuur is geen referentienorm opgenomen in de Haagse referentienormen. Ook is in het IHP Cultuur en Bibliotheken geen referentienorm opgenomen. De behoefte is sterk afhankelijk van een concreet initiatief en locatiefactoren.

Vervangingsbehoefte •

•

Stichting Aight (Haags Hiphopcentrum) is momenteel gevestigd in het CID aan de Van der Kunstraat 12 in Laakhavens. Deze voorziening moet door herontwikkeling verplaatst worden binnen het CID om het bestaande voorzieningenniveau op peil te houden. De vervangingsbehoefte voor Stichting Aight is 2.000 m². Musiclab LabS55 is momenteel gevestigd in het CID aan de Lulofsstraat 55 in Laakhavens. Deze voorziening moet door herontwikkeling verplaatst worden binnen het CID om het bestaande voorzieningenniveau op peil te houden. De vervangingsbehoefte voor Musiclab LabS55 is 4.000 m².

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

17/49

Sport Sporthal Sporthallen zijn een voorziening waarvan elke doelgroep gebruik maakt. Voor sporthallen heeft Den Haag dan ook voor alle woonmilieus dezelfde referentienorm uitgedrukt in m² per 1.000 inwoners. Deze referentienorm is daarom ook voor het hoogstedelijke woonmilieu in het CID gehanteerd. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

136

(m2 / 1.000 inwoners)

Hoogstedelijke referentienorm

136

(m² / 1.000 inwoners)

Additionele behoefte

885

332

2.094

725

698

4.734

(m²)

Tabel 14: Behoefteberekening sporthal.

Zwembad Zwembaden zijn een stadsdeelverzorgende voorziening waarvan elke doelgroep gebruik maakt. Voor zwembaden heeft Den Haag dan ook voor alle woonmilieus dezelfde referentienorm uitgedrukt in m² per 1.000 inwoners. Deze referentienorm is ook voor het hoogstedelijke woonmilieu in het CID gehanteerd. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

52

(m2 / 1.000 inwoners)

Hoogstedelijke referentienorm

52

(m² / 1.000 inwoners)

Additionele behoefte

339

127

801

277

267

1.810

(m²)

Tabel 15: Behoefteberekening zwembad.

Buitensport / sportvelden Sportvelden worden vaker gebruikt door jongeren (< 20 jaar). Gemiddeld nemen jongeren 3 keer zo veel deel aan buitensport dan volwassenen (20+). Daarnaast wordt de piekbelasting bepaald door het aantal jongeren dat op het piekmoment op zaterdag wedstrijden speelt. De centrum-stedelijke referentienorm is daarom bijgesteld voor het aandeel gezinnen per deelgebied. Doordat het aandeel gezinnen voor het CID lager ligt dan in centrum-stedelijke gebieden is de hoogstedelijke referentienorm lager. Bij de berekening vindt een weging plaats waarbij gezinnen 3 keer meetellen.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

18/49

CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

4.000

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar beneden bijgesteld op basis van het verwachte aandeel gezinnen ten opzichte van het centrumstedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

2.600

2.600

2.600

2.640

2.600

10.400

3.900

23.400

7.920

7.800

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

53.420

(m²)

Tabel 16: Behoefteberekening buitensport/sportvelden.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

19/49

Sport, spelen en groen in de openbare ruimte Openbaar groen Voor openbaar groen is de centrum-stedelijke referentienorm gehanteerd. In de bijlage bij de Structuurvisie CID (aanvulling PlanMER Ruimteclaims; RIS307135) is ook gerekend met deze referentienorm en is rekening gehouden met bestaande woningen en bestaand groen. Daarnaast biedt het coalitieakkoord ruimte om rekening te houden met bestaand groen. Qua groennorm is aangesloten bij de definitie van de gemeente Amsterdam, op basis van de Nota Referentienormen Maatschappelijke Voorzieningen. Dit betekent dat (verharde) sporttoestellen, vijvers en paden onder de groennorm mogen worden meegeteld. Boomkronen tellen niet mee, voor zover op maaiveld geen groen is. Het gaat om oppervlaktegroen. Het (openbaar) gebruiksgroen kan vele functies omvatten van groen: klimaat, natuur, recreatie en kijkgroen. Aanvullend staat in de Structuurvisie dat in het CID hoogwaardige groene buitenruimten met een hoge gebruiks- en ecologische waarde moeten komen. Op basis van de Nota Referentienormen Maatschappelijke Voorzieningen, is al het bestaande groen op het maaiveld meegerekend. Onder ‘bestaand groen’ zijn ook spoortaluds, het groen in de sporendriehoek en bij de Van Alphenstraat meegenomen (Tabel 17). Dit zijn robuuste groenstructuren, maar ze zijn niet openbaar toegankelijk.

Ze hebben betekenis voor klimaat, voorkoming van hittestress, ecologie/biodiversiteit of fungeren als kijkgroen. Privétuinen worden niet meegerekend. Op dit moment is in het CID ca. 202.000 m2 groen aanwezig. Een deel hiervan zal verdwijnen als gevolg van de geplande ontwikkelingen; 142.400 m2 groen blijft behouden (Tabel 17). Het extra toe te voegen groen komt daarmee uit op ca. 145.600 m2 (Tabel 17). Type groen

Subtotaal

Totaal

Openbaar toegankelijk groen

148.900 m2

Overig groen, niet openbaar toegankelijk

53.200 m2

Sporendriehoek

4.500 m2

Spoortaluds

37.700 m2

Van Alphenstraat

8.000 m2

Collectief groen op privéterrein

3.000 m2

Totaal bestaand groen

202.100 m2

Groen dat verdwijnt door ontwikkelingen

-43.867 m2

Bruto bestaand groen dat behouden blijft

158.233 m2

10% snijverlies

-15.823 m2

Netto bestaand groen dat behouden blijft

142.400 m2

Tabel 17: Berekening bestaand en behouden groen in CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

20/49

Totaal CID Centrumstedelijke referentienorm

8.000

(m2 / 1.000 woningen)

Hoogstedelijke referentienorm

8.000

(m2 / 1.000 woningen)

Aantal woningen (totaal)2

36.000

Totale behoefte

288.000

(m2)

Behoud

142.400

(m2)

Extra toe te voegen groen

145.600

(m2)

Tabel 18: Behoefteberekening openbaar groen.

Speelvoorzieningen Het verwachte aandeel (jonge) gezinnen in het CID ligt lager dan in centrum-stedelijke milieus. De hoogstedelijke referentienorm is daarom ook lager. De aanpassing naar de hoogstedelijke referentienorm is gebaseerd op het procentuele verschil tussen het aandeel (jonge) gezinnen in centrum-stedelijke gebieden en het verwachte aandeel in de deelgebieden in het CID. Speelvoorzieningen voor jonge kinderen hebben minder ruimte nodig dan voor oudere kinderen. Omdat naar verwachting 3 keer meer jonge gezinnen (0-5 jaar) dan gezinnen in het CID komen te wonen is in de berekening een weging aangehouden. Zo is het aandeel jonge gezinnen per deelgebied voor driekwart meegewogen en het aandeel gezinnen voor één kwart in de berekening van de behoefte. Voor speelvoorzieningen is uitgegaan van een dubbel ruimtegebruik van 40%. De ruimteclaim voor speelvoorzieningen is daarmee 60% van de berekende behoefte. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Centrumstedelijke referentienorm

Laakhavens Hollands Spoor

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

2.815

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar beneden bijgesteld op basis van het verwachte aandeel (jonge) gezinnen ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

873

873

1.295

1.464

1.295

3.492

1.310

11.655

4.392

3.885

24.734

2.095

786

6.993

2.635

2.331

14.840

(m² / 1.000 woningen)

Additionele behoefte (m²)

Correctie dubbelgebruik: 40% (ruimteclaim 60%)

Tabel 19: Behoefteberekening speelvoorzieningen.

2

Structuurvisie: + 20.500, autonome ontwikkelingen: + 2.276, bestaande voorraad: 13.362 = totaal ca. 36.000 woningen

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

21/49

Speelveldjes Speelveldjes (zoals Cruyff en Krajicek Courts) worden vooral gebruikt door (jonge) kinderen. Daarom is de centrum-stedelijke referentienorm bijgesteld naar het aandeel (jonge) gezinnen in het CID. Doordat het verwachte aandeel (jonge) gezinnen voor het CID lager is dan voor centrum-stedelijke gebieden, is ook de hoogstedelijke referentienorm lager. De aanpassing naar de hoogstedelijke referentienorm is gebaseerd op het procentuele verschil tussen het aandeel (jonge) gezinnen in centrum-stedelijke gebieden en het verwachte aandeel in de deelgebieden in het CID. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Centrumstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

1.000

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar beneden bijgesteld op basis van het verwachte aandeel (jonge) gezinnen ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

600

600

880

920

880

2.400

900

7.920

2.760

2.640

2

(m / 1.000 woningen)

Additionele behoefte

16.620

(m2)

Tabel 20: Behoefteberekening speelveldjes.

Sport in de openbare ruimte Sportvoorzieningen in de openbare ruimte worden vooral gebruikt door volwassenen. Omdat binnen het CID meer volwassenen komen te wonen dan in het centrum-stedelijk gebied, is de hoogstedelijke referentienorm omhoog bijgesteld op basis van het aandeel 20+ doelgroepen zonder kinderen. De referentienorm is bijgesteld aan de hand van het procentuele verschil tussen het aandeel 20+ doelgroepen in centrumstedelijke gebieden en het verwachte aandeel 20+ doelgroepen in het CID. Voor sport in de openbare ruimte is uitgegaan van een dubbel ruimtegebruik van 100%. De ruimteclaim is daarmee 0%. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Centrumstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

1.000

(m2 / 1.000 woningen)

Aanpassing doelgroep

Naar boven bijgesteld op basis van het verwachte aandeel volwassenen (niet zijnde jonge gezinnen en gezinnen) ten opzichte van het centrum-stedelijk milieu.

Hoogstedelijke referentienorm

1.080

1.080

1.040

1.030

1.040

4.320

1.620

9.360

3.090

3.120

21.510

0

0

0

0

0

0

2

(m / 1.000 woningen)

Additionele behoefte 2

(m )

Correctie dubbelgebruik: 100%

Tabel 21: Behoefteberekening sport in de openbare ruimte.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

22/49

Commerciële voorzieningen Commerciële dienstverlening Voor commerciële dienstverlening bestaat geen Haagse referentienorm. Voor commerciële diensten is gerekend met een dichthedenanalyse. Het uitgangspunt is de dichtheid commerciële diensten in Den Haag van 136 m² per 1.000 inwoners3. Commerciële diensten die geen fysieke producten maken of leveren, staan onder druk door digitalisering. Alleen ambachten als fietsenmaker/kapper/schoonheidssalon doen het relatief goed. Daarom is uitgegaan van een kleine afname van 5% voor diensten. Dat resulteert in een referentienorm van 129 m² per 1.000 inwoners. Toekomstige werknemers van het CID zullen van de commerciële diensten in het CID gebruik gaan maken. Door digitalisering en eigen kantoorfaciliteiten is het gebruik door werknemers van commerciële dienstverlening laag. Bovenop de referentienorm voor commerciële dienstverlening is daarom uitgegaan van maximaal +5% (van 129 m² per 1.000 inwoners) voor werknemers, wat neerkomt op 6 m² per 1.000 werknemers. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Hoogstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk

Totaal CID

136

(m2 / 1.000 inwoners)

Aanpassing trends en ontwikkelingen

-5% op de hoogstedelijke referentienorm aangepaste referentienorm: 129 m² per 1.000 inwoners

Aanpassing werknemers

+5% naast de hoogstedelijke referentienorm: 6 m² per 1.000 werknemers

Additionele behoefte

Inwoners 840 Inwoners Werknemers 52 Werknemers

315 Inwoners 1.987 Inwoners 46 Werknemers 9 Werknemers

688 Inwoners 13

622

4.612

(m2)

Tabel 22: Behoefteberekening commerciële dienstverlening.

Horeca Voor horeca bestaat geen Haagse referentienorm. Voor horeca is gerekend met een dichthedenanalyse. Het uitgangspunt is de dichtheid horeca in Den Haag: 261 m² per 1.000 inwoners3. Het horeca-aanbod in het centrum van Den Haag is niet meegenomen, omdat dit aanbod grotendeels is gericht op bezoekers en passanten. De verwachting is dat horeca een groeisector blijft in de komende 20 jaar. Daarom is gerekend met +5% waardoor de referentienorm op 274 m² per 1.000 inwoners uitkomt. Toekomstige werknemers van het CID zullen ook van horeca in het CID gebruik gaan maken. Een gemiddelde werknemers besteedt per jaar € 225 aan eten buiten de deur4. Gemiddeld besteedde een inwoner van Nederland € 1.211 aan horeca per jaar in 2019.5 Daarom is uitgegaan van een werknemersvraag van maximaal +15% van 274 m² wvo / 1.000 inwoners: 41 m² per 1.000 werknemers.

3

Locatus (2021) ING (2016) 5 FSIN (2020) 4

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

23/49

CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Hoogstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Totaal Rivierenbuurt en CID Schenk

261

(m2 / 1.000 inwoners)

Aanpassing trends en ontwikkelingen

+5% op de hoogstedelijke referentienorm aangepaste referentienorm: 274 m² per 1.000 inwoners

Aanpassing werknemers

+15% naast de hoogstedelijke referentienorm: 41 m² per 1.000 werknemers

Additionele behoefte

Inwoners 1.784 Inwoners Werknemers 357 Werknemers

669 Inwoners 4.220 Inwoners 314 Werknemers 62 Werknemers

1.460 Inwoners 88

1.406

10.360

Tabel 23: Behoefteberekening horeca.

Fitness Voor fitness bestaat (nog) geen Haagse referentienorm. Voor fitness is met een dichthedenanalyse gerekend. Het uitgangspunt is de dichtheid fitnessvoorzieningen in Den Haag: 40 m² per 1.000 inwoners. Toekomstige werknemers van het CID zullen ook van de fitnessvoorzieningen in het CID gebruik maken. Vanuit ervaringscijfers is uitgegaan van een gebruik van ca. 10% van fitnessvoorzieningen door werknemers; dat komt neer op een referentienorm van 4 m² per 1.000 werknemers. CS

BezuidenhoutWest en Beatrixkwartier

Laakhavens Hollands Spoor

Hoogstedelijke referentienorm

Laan van NOI

Stationsbuurt, Totaal Rivierenbuurt en CID Schenk

40

(m2 / 1.000 inwoners)

Aanpassing werknemers Additionele behoefte

+10% naast de hoogstedelijke referentienorm: 4 m² per 1.000 werknemers Inwoners 260 Inwoners Werknemers 35 Werknemers

98 Inwoners 31 Werknemers

616 Inwoners 6 Werknemers

213 Inwoners 9

205

1.473

Tabel 24: Behoefteberekening fitness.

Vervangingsbehoefte •

•

Sportcity Fitnesscentrum is momenteel gevestigd in het CID aan de Verheeskade 105 in Laakhavens. Deze voorziening moet door herontwikkeling verplaatst worden binnen het CID om het bestaande voorzieningenniveau op peil te houden. De vervangingsbehoefte voor Sportcity Fitnesscentrum is 3.768 m². Klimmuur Crossfit is momenteel gevestigd in het CID aan de Waldorpstraat 15 in Laakhavens. Deze voorziening moet door herontwikkeling verplaatst worden binnen het CID om het bestaande voorzieningenniveau op peil te houden. De vervangingsbehoefte voor Klimmuur Crossfit is ca. 3.000 m².

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

24/49

2

Ruimtelijke inpassing

De gemeente heeft de voorzieningenbehoefte uit Hoofdstuk 1 vertaald naar een programma en ruimtelijk ingepast. Dit hoofdstuk gaat in op de ruimtelijke inpassing in twee categorieën: (1) Gebouwde voorzieningen en (2) Sport, spelen en groen in de openbare ruimte. Commerciële voorzieningen zijn niet apart ruimtelijk ingepast, hiervoor is voldoende ruimte in de plinten van nieuwbouwontwikkelingen.

2.1

Drie deelgebieden

Voor de ruimtelijke inpassing zijn drie deelgebieden gehanteerd: 1. CS, Bezuidenhout-West, Beatrixkwartier en Laan van NOI. Dit vormt een samenhangend gebied waar voorzieningen kunnen worden uitgeruild / verschoven. Voor deze deelgebieden zijn nog geen ontwikkelvisies vastgesteld, maar het uitgangspunt is dat ca. 8.500 woningen worden toegevoegd. Momenteel is het aantal woningen in de huidige plannen lager. 2. Laakhavens Hollands Spoor. Voor dit deelgebied is de Ontwikkelvisie Laakhavens Hollands Spoor (RIS311821) vastgesteld. Hier komen volgens de ontwikkelvisie ca. 9.000 woningen bij. Ontwikkelende partijen hebben ambities om meer woningen te bouwen. 3. Stationsbuurt, Rivierenbuurt en Schenk. Voor dit deelgebied is nog geen ontwikkelvisie vastgesteld, maar het uitgangspunt is dat de toevoeging van ca. 3.000 woningen. Momenteel is het aantal woningen in huidige plannen lager.

2.2

Voorzieningenprogramma

De behoefte is door de gemeente vertaald naar een voorzieningenprogramma (Tabel 25). Hierbij is rekening gehouden met de volgende aspecten: • • •

De voorzieningenbehoefte is vertaald naar eenheden (bijvoorbeeld: 1 basisschool). Daardoor is voor een aantal voorzieningen het metrage groter dan de behoefte uit Hoofdstuk 1. Deze voorzieningen bedienen dan ook het omliggende gebied. Een aantal voorzieningen functioneert per definitie op een hoger schaalniveau dan het CID. Deze voorzieningen kunnen mogelijk in het CID landen, maar ook daarbuiten. Het gaat om voortgezet onderwijs, CJG’s, cultuurankers, sporthallen en zwembaden. Sommige bestaande voorzieningen worden uitgebreid op basis van de additionele behoefte.

Het voorzieningenprogramma wijkt om bovenstaande redenen soms af van de in Hoofdstuk 1 berekende behoefte.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

25/49

Type voorziening

Onderwijs

Voorziening

Additionele behoefte

Programma m2

(m2)

Primair onderwijs (basisschool) met kinderopvang en buitenruimte

Structuurvisie CID

14.988

Totaal CID

16.904

21.400

5,5 Programma groter dan behoefte door uitbreiding Jan van Nassauschool in CS en verplaatsing Meester Schabergschool naar CID.

6.410

1 Programma groter dan behoefte door gezamenlijke voorziening voortgezet onderwijs CID en Binckhorst. Voor CID telt deze voor 60% mee.

4.400

1 Geen referentienorm; ambitie van CID.

3.005

3 Programma groter dan behoefte door autonome ontwikkelingen en dynamiek onderwijscluster. Buurthuis Laakhavens telt voor 85% voor CID.

(Structuurvisie + Autonome plannen)

Voortgezet onderwijs (middelbare school) met buitenruimte

Structuurvisie CID

3.312

Totaal CID

3.854

(Structuurvisie + Autonome plannen)

Internationale school met buitenruimte

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

Club- en buurthuis

Zorg & welzijn

308

Wijk- en buurtcentrum/Servicepunt XL

2.255

Centrum Jeugd en Gezin (CJG)

831

830

2 Klein verschil door afronding.

Ondergrens

6.630

6.388

3 Klein verschil door ruimtelijke inpassing.

Bovengrens

7.483

Eerstelijnszorg (cluster van huisarts, apotheek, tandarts, fysiotherapeut, verloskundige)

Cultuur & bibliotheken

Afwijking

aantal

Bibliotheek

923

743

3 Programma kleiner dan behoefte door capaciteit en benutting centrale bibliotheek.

Cultuuranker

1.230

2.280

3 Programma groter dan behoefte, cultuuranker Haagse Hout telt voor 30% mee voor CID.

Museum

4.100

4.100

Stedelijke zaal

Grootschalig theater / schouwburg Bioscoop / filmhuis

-

1

-

-

Oefenruimte

2.000

1

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

2.000

1

Atelier

948

6.266

Broedplaats

1.845

Atelier / broedplaats

Plek voor jongerencultuur

- Klein verschil door ruimtelijke inpassing.

611

3.075

Podium

Debatcentrum

n.t.b.

Geen referentienorm dus geen behoefte berekend. Betreft ambitie voor CID.

6.500

Programma groter dan behoefte. Ateliers en broedplaatsen zijn ook voor andere gebieden, aandeel CID 50%. 1

Stichting Aight (vervangende voorziening)

2.000

1

Musiclab LabS55 (vervangende voorziening)

4.000

1

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

26/49

Type voorziening

Voorziening

Additionele behoefte

Programma m2

Afwijking

aantal

(m2)

Sporthal

4.734

11.800

3 Programma groter dan behoefte. Sporthallen zijn ook voor andere gebieden, slechts 54% voor CID.

Zwembad

1.810

4.000

1 Programma groter dan behoefte. Zwembad is ook voor andere gebieden, 45% voor CID.

Buitensport / sportvelden

53.420

47.900

n.t.b Programma kleiner dan behoefte, door intensivering op basis van Beslisboom Buitensport. Programma wordt voor een groot deel buiten CID gerealiseerd.

Sport

Openbaar groen

Sport, spelen en groen in de openbare ruimte

Commerciële voorzieningen

Totale behoefte in CID

288.000 Totaal

Extra toe te voegen

145.600 Nieuw

Speelvoorzieningen

351.000 Programma groter dan behoefte, gemeente houdt rekening met het feit dat waarschijnlijk niet alles uitgevoerd kan worden. 209.000

24.734

24.734

n.t.b.

Speelveldjes (zoals Cruyff en Krajicek Courts)

40% dubbelgebruik

16.620

16.620

n.t.b.

Sport in openbare ruimte

100% dubbelgebruik

-

-

-

Commerciële dienstverlening

4.612

n.t.b.

n.t.b.

Horeca

10.360

n.t.b.

n.t.b.

Fitness

1.473

n.t.b.

n.t.b.

Sportcity Fitnesscentrum (vervangende voorziening)

3.768

3.768

1

Klimmuur Crossfit (vervangende voorziening)

3.000

3.000

1

Tabel 25: Voorzieningenprogramma.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

27/49

2.3

Gebouwde voorzieningen

Bij het inpassen van de gebouwde voorzieningen is onderscheid gemaakt tussen voorzieningen met referentienorm (Figuur 4) en overige wijkoverstijgende culturele voorzieningen (Figuur 5). Voor de gebouwde voorzieningen is een exacte locatie of een zoekgebied aangewezen (Tabel 26). De exacte locatie is zeker voor de ontwikkelingen voor lange termijn nog niet altijd duidelijk, maar deze voorzieningen zijn goed inpasbaar binnen het aangegeven zoekgebied. Vooral eerstelijnszorgvoorzieningen kunnen op vele locaties worden gerealiseerd. In gebieden met veel gebouwde ontwikkelingen (Laakhavens Hollands Spoor, CS) is in principe voldoende ruimte in de plint om de gewenste gebouwde voorzieningen in te passen. Deze zijn nog niet specifiek ingepast.

Sporthallen Voor sporthallen zijn meer locaties dan behoefte. Dit komt omdat eerst ingezet wordt op een gezamenlijke sporthal in de Binckhorst voor zowel de behoefte vanuit de Binckhorst als vanuit het CID. Later in de tijd andersom met een sporthal in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

28/49

Nr.

Plaats

Locatie

Voorziening

1

Jan van Nassauschool

exact

basisschool

2

Utrechtsebaan

zoekgebied

basisschool

3

Laakhavens bij Park

exact

basisschool

4

Laakhavens West

zoekgebied

basisschool

5

Binkchorst

exact

middelbare school

6

Stadsdeelkant. Haagse Hout

exact

buurthuis / servicepunt XL

Utrechtsebaan

zoekgebied

buurthuis / servicepunt XL

7

Riv-Sta-Schenk

zoekgebied

buurthuis / servicepunt XL

8

Laakhavens bij Park

exact

buurthuis / servicepunt XL

9

CJG Laak

exact

centrum, jeugd en gezin

10

CJG Haagse Hout

exact

centrum, jeugd en gezin

11

Riv-Sta-Schenk

zoekgebied

eerstelijns zorg

12

CS-BQ-NOI

zoekgebied

eerstelijns zorg

13

Laakhaven

zoekgebied

eerstelijns zorg

14

Centrale Bibliotheek

exact

bibliotheek

15

Riv-Sta-Schenk

zoekgebied

bibliotheek

16

Entree kavel Laakhavens

exact

bibliotheek

17

Centraal Mariahoeve

zoekgebied

bibliotheek

Bibliotheek Haagse Hout

exact

bibliotheek

18

Entree kavel Laakhavens

exact

cultuuranker-satelliet

19

Haagse Hout

zoekgebied

cultuuranker

20

Bezuidenhoutseweg

zoekgebied

cultuuranker-satelliet

21

Rode Kruislocatie

exact

sporthal

22

Binckhorst

exact

sporthal

23

Overbosch

exact

sporthal

24

Binckhorst

exact

zwembad

25

Sporendriehoek

zoekgebied

plek voor jongerencultuur

26

Bezuidenhoutseweg

zoekgebied

debatcentrum

27

Heleen v. Doeverenplantsoen

exact

filmhuis

28

Noodministerie

exact

oefenruimten

29

Koningsstraat

zoekgebied

ateliers / broedplaatsen

Theresiastraat

zoekgebied

ateliers / broedplaatsen

Stationsweg

zoekgebied

ateliers / broedplaatsen

30

Amerikaanse Ambassade

exact

museum

31

Huis Hugeton

exact

museum

32

Verheeskade

exact

oefenruimten

33

Entree kavel Laakhavens

exact

oefenruimten

Tabel 26: Gebouwde voorzieningen in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

29/49

Figuur 4: Ruimtelijke inpassing van maatschappelijke voorzieningen met referentienorm in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

30/49

Figuur 5: Ruimtelijke inpassing van overige wijkoverstijgende culturele voorzieningen in het CID.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

31/49

2.4

Sport, spelen en groen in de openbare ruimte

Ruimtelijke inpassing Het nieuwe openbare groen is ruimtelijk ingepast in het CID (Figuur 6). Nieuw groen is een combinatie van drie toepassingen (Figuur 7): • • •

groen in wegprofielen groen als onderdeel van projecten grote (en kostbare) groeningrepen zoals park Laakhavens en het park op de overkapping van de Utrechtsebaan.

Uitgangspunten Bij het inpassen van het ruimtelijk groen is rekening gehouden met de volgende uitgangspunten: • • •

Het groen in het CID wordt zo ingepast, dat het een logisch onderdeel uitmaakt van de groenstructuren van Den Haag (Figuur 8). Na aanleg van de nieuwe groengebieden komt voor een groot deel van de inwoners een park binnen 250 meter bereikbaar; en voor alle inwoners binnen 750 meter. Groen dient bereikbaar te zijn via langzaamverkeersroutes zoals een voet- of wandelpad. Water, wegen en sporen hebben een barrièrewerking.

In totaal ruimte voor ca. 351.000 m2 groen In totaal is er met de optelsom van deze mogelijke ingrepen ruimte voor ca. 351.000 m2 groen in het CID. De behoefte is 288.000 m2. Er is op basis van deze ingrepen een overcapaciteit van ca. 63.000 m2. Dat betekent dat van sommige ingrepen kan worden afgezien, zonder dat hiermee niet voldaan wordt aan de groennorm. In de aankomende jaren worden ontwikkelvisies, openbare ruimte plannen en projecten steeds verder uitgewerkt. Dan wordt steeds duidelijker hoeveel groen daadwerkelijk kan worden gerealiseerd en hoe dit zich verhoudt tot de groei van het aantal woningen in het CID. Door te monitoren kan hier op bijgestuurd worden.

Inzet op bomen Inzet is om niet alleen oppervlaktegroen te realiseren, maar ook bomen. Specifiek bomen die ouder kunnen worden en ook bomen buiten de locaties met maaiveld-/oppervlaktegroen. De gemeente houdt twee doelstellingen aan (Wegwijzer Den Haag Klimaatadaptief 2021, RIS308744): • •

5% extra kroonoppervlak 50% schaduw op straat.

Om deze prestatie duurzaam te kunnen garanderen heeft de gemiddelde boom 15 m3 wortelruimte nodig en een goede drainage. Momenteel staan er 3.800 bomen in het CID. 5% toename leidt tot een oppervlak van 5.700 m2.

Inzet op daktuinen en collectieve binnentuinen De gemeente zet in op daktuinen en collectieve binnentuinen: • •

Voor de daktuinen is voldoende gronddekking in de constructie van belang. Dit is nodig voor volwaardig groen, voldoende waterberging en de aanleg van gras en/of moestuinen. Collectieve binnentuinen dienen doorwaadbaar te zijn en voldoende gronddekking voor moestuinen te hebben. De gemeente heeft de ambitie dat de binnentuinen voor 2/3 groen worden ingericht (zoals ook in Structuurvisie Dreven Gaarden Zichten is toegepast).

Daktuinen en binnentuinen bieden ook een mogelijkheid voor sport en spelen. Op basis van nu bekende gegevens is er potentieel ca. 28.000 m2 daktuinen.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023

32/49

m2

Nr.

Project

1

Stadspark Utrechtsebaan

27.300

2

Spooroverbouwing

18.500

3

Campusboulevard

5.200

4

Juliana van Stolberglaan

5.000

5

Beatrixlaan

7.400

6

Van Alphenstraat

5.900

7

Schenkzone

13.500

8

Schenkviaduct

3.800

9

Weteringkade

5.300

10

Vergroening Campus

13.500

11

Park Laakhavens

24.700

12

Waldorpstraat

12.600

13

Verheeskade

5.200

Overige ingrepen in profielen

31.900

Overige ingrepen in projecten

28.800

Potentieel toe te voegen groen

209.000

Behoud groen

142.400

Totaal groen

351.400

Figuur 6: Totaalkaart groen in het CID, met potentieel nieuw groen en behoud van groen.

Sweco | Business unit Stedelijke Planning Eindrapport | Onderzoek voorzieningenprogramma Central Innovation District Projectnummer 51013748 31 augustus 2023