RIS316553 Verbeter bereik energiecoaches bijlage 1

Daarnaast is er met de toegenomen aandacht voor energiearmoede, door oplopende gasprijzen, ook meer aandacht voor een gezond binnenklimaat gekomen. Mogelijk zorgt dit voor meer bewustzijn bij bewoners over vocht en schimmel in huis. 3. Veel bewoners maken zich zorgen over hun energierekening, wat versterkt wordt door onduidelijkheden over de afrekening en een onzekere toekomst. Ze ondernemen acties om de rekening te kunnen betalen. Over het algemeen maken bewoners zich veel zorgen over de energierekening. Ze hebben niet altijd zicht op de termijnbedragen en jaarafrekeningen wat zorgt voor onzekerheid. Daarnaast geven enkele bewoners aan dat zij onvoldoende inzicht krijgen in de onderbouwingen van hun rekeningen en dat hier soms fouten in worden gemaakt door een energieleverancier of verhuurder. Bewoners die wel inzicht hebben in hun verbruik lijken minder stress te ervaren. Dit geldt ook voor bewoners die het afhandelen van de energierekening hebben belegd bij iemand anders zoals een familielid of bewindvoerder. Veel bewoners zijn gewend om zuinig te leven. Hoe krapper de financiële situatie van een bewoner is, hoe meer keuzes zij moeten maken over de prioritering van hun uitgaven en hoe meer concessies zij moeten doen. Hierbij besparen bewoners vooral op boodschappen, kleding en uitstapjes en geven zij aan steeds meer ‘luxe’ aankopen te laten of uit te stellen.

Bewoners maken, afhankelijk van hun financiële bewegingsruimte, uitzonderingen voor hun gezondheid, kinderen of huisdieren. De algehele tendens tijdens de interviews van vorig jaar lijkt een stilte voor de storm. Bewoners geven aan dat ze horen dat de energieprijzen gaan stijgen en proberen zich hierop voor te bereiden. Dit laat zien dat de betaalbaarheid van de energierekening een prioriteit is, maar op dat moment nog geen probleem is. Het merendeel van de bewoners die dit jaar zijn geïnterviewd geeft aan dat de kosten van de energierekening zijn gestegen door de energiecrisis. Voor sommige huishoudens gaat dit om zeer grote bedragen van honderden euro’s per maand. Dit heeft in wisselende mate geleid tot financiële problemen voor bewoners, met in sommige gevallen vergaande (financiële) gevolgen (zie ook subvraag 4 hieronder). Door de gestegen energieprijzen zijn bewoners in toenemende mate bezig met energie besparen. Bewoners proberen op gas te besparen door minder vaak te stoken, minder

TNO Publiek

43/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

ruimtes te verwarmen of op lagere temperaturen te stoken. Om warm te blijven kleden bewoners zich warm aan en gebruiken zij dekens en straalkachels. Op de elektriciteitsrekening besparen bewoners vooral door lichten en apparaten uit te zetten en beperkt te gebruiken. Ook zijn een aantal bewoners zich ervan bewust welke apparaten veel of weinig energie verbruiken. Deze kennis gebruiken zij om afwegingen te maken in hun gebruik. Bewoners schaffen geen nieuwe apparaten aan om energie slurpende apparatuur te vervangen, maar letten wel op energielabels en verbruik als zij om een andere reden iets nieuw aanschaffen. 4. Veel bewoners hebben gezondheidsklachten en leggen zelf een verband met hun woonsituatie Veel bewoners hebben gezondheidsklachten. Vooral klachten aan de luchtwegen en gewrichts- en spierpijn komen veel voor. De geïnterviewden van vorig jaar benoemen iets minder vaak gezondheidsklachten. Als de bewoners gezondheidsklachten hebben, benoemen ze dat hun klachten verergerd, of in sommige gevallen zelfs veroorzaakt, worden door de staat van de woning (zowel bij de interviews van dit jaar als vorig jaar). Hierbij hebben kou, vocht en schimmel in de woning veel effect op fysieke klachten.

Deze bevindingen komen overeen met kwantitatieve studies die laten zien dat energiearme huishoudens vaak last hebben van (verschillende) gezondheidsklachten (Balfour & Allen, 2014; Hernández, 2016; Jessel et al., 2019; Platt et al., 1989). De slechte staat van de woning en de hoogte van de energierekening zorgen daarnaast bij een groot aantal bewoners voor stress en frustratie. Deze stress komt vaak bovenop andere aversieve situaties in het leven van de bewoners, zoals zorgen over hun fysieke of mentale gezondheid, hun werk en financiële situatie. Ook het sociale leven van sommige bewoners wordt beïnvloed door het gebrek aan wooncomfort. Zo komen familie en vrienden in sommige gevallen minder vaak langs. De mate waarin bewoners dit contact buitenshuis opzoeken verschilt, maar zorgt bij sommige bewoners voor een sociaal isolement. De samenkomst van problemen zorgt voor sommige bewoners voor een vicieuze cirkel waarbij zij door financiële moeilijkheden in een slechtere woning terecht komen, meer tijd in hun huis doorbrengen en minder mogelijkheden hebben om de woning op te knappen. Het doorbrengen van veel tijd in deze woning kan zorgen voor een verergering van de fysieke en mentale gezondheidsklachten die het vervolgens voor bewoners nog lastiger maakt om uit huis te komen en eventueel ook werkzaamheden op te pakken.

Eerdere onderzoeken rapporteren ook over dergelijke vicieuze cirkels (Cronin de Chavez, 2017; Ivanova & Middlemiss, 2022). 5. Steun uit het sociale netwerk is belangrijk en bewoners hebben behoefte aan meer ingrijpendere maatregelen Bewoners noemen verschillende typen steun die ze ontvangen: financiële, materiele en sociale steun. Deze typen steun ontvangen bewoners in verschillende mate en lijkt cruciaal voor het verbeteren van de situatie van bewoners. Ten opzichte van vorig jaar is de steun die bewoners ontvangen toegenomen. Ook de behoefte aan steun is toegenomen, wat mogelijk te maken heeft met de hogere energierekening en verslechterde betaalbaarheid van de rekening. Bewoners noemen dat ze met name behoefte hebben aan ingrijpendere maatregelen, zoals nieuwe deuren, kozijnen en isolatie. Directe subsidies voor maatregelen of verdere tegemoetkoming van de rekening lijken maar beperkt toegankelijk of bekend te zijn bij de doelgroep en bieden daarom geen extra verlichting. Een kleine Nederlandse interviewstudie onder energiearme huishoudens laat ook zien dat bewoners in wisselende mate bekend zijn met financiële

TNO Publiek

44/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

ondersteuningsmaatregelen (geciteerd in Van De Riet et al., 2023). We zien dan ook dat financiële steun vooral uit de relationele sfeer komt. Eerdere kwalitatieve studies in het Verenigd Koninkrijk lieten ook zien dat het sociale netwerk een belangrijke rol speelt in de ervaringen en weerbaarheid van energiearme huishoudens (Middlemiss et al., 2019; Ambrosio-Albalá et al., 2020). Materiele steun hebben bewoners vooral ontvangen in de vorm van kleine maatregelen die zij zelf, of met hulp van familie of coach, hebben geïnstalleerd. Wanneer maatregelen worden thuisgestuurd en bewoners ze zelf moeten installeren, wordt dit niet altijd (meteen) gedaan. Grote maatregelen aan de woning zijn in veel gevallen (nog) niet getroffen, maar zijn wel de maatregelen waar bewoners de meeste behoefte aan hebben. Sociale steun ontvangen bewoners vooral van familie en vrienden. Daarnaast wordt de energiecoach opvallend vaak genoemd. De energiecoach biedt bewoners ondersteuning bij het verduurzamen van hun woning, maar geeft daarnaast ook het zelfvertrouwen om hun woonsituatie te verbeteren binnen hun eigen handelingsperspectief. Meerdere bewoners die nog geen energiecoach over de vloer hebben gehad, geven aan hier wel behoefte aan te hebben.

4.2

Algemene conclusies De bewoners hebben te maken met problemen die onderdeel zijn van vicieuze cirkels Bij energiearme bewoners zijn de problemen met het betalen van de energierekening zelden een op zichzelf staand probleem. De situaties rondom verschillende problematieken lijken elkaar te versterken en zorgen dat bewoners in een vicieuze cirkel belanden die moeilijk te doorbreken is. Hierbij spelen o.a. de financiële situatie, de werksituatie, de gezondheid van bewoners en hun sociale vangnet een rol. Mensen die problemen op één of meerdere van deze vlakken hebben, zijn risicogroepen die ook te maken te krijgen met energiearmoede. Dat vicieuze cirkels van problematische situaties voorkomen bij energiearme huishoudens wordt ook onderbouwd in eerdere onderzoeken (Cronin de Chavez, 2017; Ivanova & Middlemiss, 2022). We hebben in sectie 3.3 en 3.5 twee vicieuze cirkels besproken aan de hand van verbanden die door bewoners zelf benoemd worden. Op basis van een reflectie op de verzamelde verhalen observeren echter nog een vicieuze cirkel (zie Figuur 4.1). Wanneer een bewoner in een woning van slechte kwaliteit woont, kan dit een negatieve invloed hebben op de gezondheid. De gezondheidsklachten zorgen ervoor dat iemand niet of beperkt werkt en veel thuis is. Daardoor wordt de bewoner veel blootgesteld aan de slechte condities van de woning, wat de gezondheidsklachten kan verergeren.

TNO Publiek

45/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

Figuur 4.1: Vicieuze cirkel die gezondheidsklachten bij huishoudens in slechte woningen in stand houdt en/of verergert.

De groep energiearme huishoudens is divers, en valt op meerdere manieren in kaart te brengen en te duiden Energiearme huishoudens verschillen niet alleen in het type problemen die ze ervaren, maar ook in welke mate ze problemen ervaren en voor hoe lang. Er is een groep die al voor de crisis in energiearmoede leefde; deze groep heeft weinig tot geen handelingsperspectief om nog iets te kunnen veranderen aan de situatie waarin ze zitten. Sommige bewoners hebben alles wat binnen hun mogelijkheid ligt al gedaan, waardoor er een verergering van bestaande problematiek zichtbaar is. Daarnaast is er een groep die net boven de drempel van energiearmoede leefde en door de crisis in de problemen is gekomen (dit gaat in ieder geval om zo’n 90.000 huishoudens; Mulder, et al 2023). In deze groep zien we uiterste pogingen tot extra energiebesparingen en keuzes die de levensstandaard verlagen. Een derde groep is de nieuwe risicogroep die zich nog boven de energiearmoede grens staande houdt. Inzicht in de mate waarin men in energiearmoede verkeert kan in kaart worden gebracht met behulp van de zogeheten energy poverty gap (Croon, Hoekstra, Elsinga, Dalla Longa, & Mulder, 2023). Cijfers over de energy poverty gap maakt de diversiteit binnen de energiearme huishoudens al deels inzichtelijk. De huidige kwalitatieve monitor illustreert deze diversiteit op gedetailleerder niveau.

De energiecrisis heeft duidelijke gevolgen gehad voor huishoudens Bewoners geven aan dat de energiecrisis heeft gezorgd voor meer stress over het betalen van de energierekening en voor een verslechterde algemene financiële situatie van huishoudens. Aangezien de groep energiearme huishoudens echter divers is, zijn de gevolgen van de crisis voor huishoudens niet eenduidig. Voor sommige huishoudens is de energiecrisis een versterkende of in stand houdende factor binnen de vicieuze cirkel waar ze in zitten, andere huishoudens hebben te maken gekregen met serieuze financiële problemen. Zie Figuur 3.1 en Figuur 3.2 in sectie 3.3 en 3.5 ter illustratie. Ondanks hun kwetsbare situatie zijn veel bewoners vindingrijk en hebben ze een hoog leervermogen Om de woning goed op temperatuur te houden of het aangenaam te hebben zijn veel bewoners vindingrijk. Veel bewoners hebben een behoefte aan informatie hoe ze (energie)

TNO Publiek

46/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

kunnen besparen en verdiepen zich in manieren om dat te doen. Hierbij maken ze, waar dat kan, ook gebruik van hun eigen sociale netwerk, waarmee ze bijvoorbeeld (energie)besparingstips uitwisselen. Dat veel energiearme huishoudens een informatiebehoefte hebben, komt overeen met de bevinding uit de kleinschalige Nederlandse interviewstudie van Sterk uit Armoede (geciteerd in Van De Riet et al., 2023). Daaruit bleek onder andere dat energiearme bewoners behoefte hebben aan inzicht in hun verbruik om zo hun verbruik bij te sturen. De observatie dat mensen in kwetsbare situaties vindingrijk zijn, wordt bovendien ondersteund door recente literatuur over strategieën van mensen die opgroeien en/of leven in armoede. Verschillende studies laten zien dat de beslissingsprocessen en coping stijlen bij mensen in armoede zijn aangepast om zo goed mogelijk om te gaan met hun levensomstandigheden (Frankenhuis & Nettle, 2019; SheehySkeffington & Rea, 2017; Sheehy-Skeffington, 2020; Nettle, 2009). Dit laat zien dat energiearme huishoudens vindingrijk zijn ondanks hun kwetsbare situatie. Een stressvolle situatie zorgt niet altijd voor een stressvolle reactie Hoewel verschillende bewoners in een stressvolle situatie leven, gaan ze hier verschillend mee om.

Een veel toegepaste techniek lijkt een soort berusting, waarbij bewoners genoegen nemen met een relatief oncomfortabele leefsituatie en onzekerheid over de toekomst. Meerdere bewoners geven aan dat ‘het is wat het is’: stress hebben om een situatie die ze niet kunnen veranderen, maakt hun situatie niet beter. Dit lijkt versterkt te worden wanneer er op korte termijn geen oplossing voor handen is. Bovendien zien verschillende bewoners de hoge (energie)prijzen als extern gegeven en iets waar iedereen last van heeft. Ze kennen daarnaast vaak anderen die in een slechtere situatie zitten dan zij zelf. Een vergelijking met iemand die het slechter heeft, wordt ook wel een ‘neerwaartse sociale vergelijking’ genoemd (Dijkstra, Gibbons, & Buunk, 2010). Het resultaat van dergelijke vergelijking is dat men zich beter voelt over de eigen situatie (Crusius, Corcoran, & Mussweiler, 2022). Op deze manier kan een stressvolle situatie draaglijker worden. Dit geldt echter zeker niet voor iedere bewoner. Wanneer bewoners meer moeite hebben om berusting te vinden in hun situatie, lijkt er een samenhang te zijn met de mate waarin zij te maken hebben met (ernstige) fysieke of mentale gezondheidsklachten of met een beperkt sociaal netwerk dat ondersteuning kan bieden in hun situatie.

Er is nog genoeg potentie voor energie bespaaradvies, wat ook aansluit op de informatiebehoefte en mogelijkheid tot regievoering door huishoudens Doordat sommige bewoners zichzelf verdiept hebben in energiebesparing, hebben bewoners die een energiecoach hebben gehad niet altijd nieuwe dingen geleerd van de coach. Toch waren bewoners tevreden met de coach, met name het sociale contact werd gewaardeerd. Bovendien waren er over het algemeen weinig geïnterviewden die energie bespaaradvies hebben ontvangen. Er lijkt dus nog een potentieel voor meer hulp en besparing. De zelfredzaamheid en informatiebehoefte van bewoners illustreren dat energie bespaaradvies (d.m.v. energie coaching) een goede manier is om die behoefte te vervullen. Door bewoners in die behoefte te voorzien en handelingsperspectief te bieden, geef je ze meer grip en regie op hun situatie. Het ervaren van grip en regie is belangrijk voor het welzijn van mensen (Groth et al., 2019; Ryan & Deci, 2000). Toekomstig onderzoek We zijn van plan deze kwalitatieve monitor jaarlijks te herhalen. In het huidige onderzoek zien we al een aantal verschillen tussen de bewoners die dit jaar en vorig jaar zijn geïnterviewd, zoals betaalbaarheid van de energierekening en de stress daarover. Waarschijnlijk blijft de groep energiearme huishoudens, de problematiek die ze ervaren en hoe ze daarmee omgaan, veranderen.

Na 2023 valt het prijsplafond weg en het is onzeker hoe de energieprijzen zich ontwikkelen. Door jaarlijks in het stookseizoen langs te gaan bij

TNO Publiek

47/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

bewoners, kan een vinger aan de pols gehouden worden hoe het met energiearme huishoudens gaat; ondervinden huishoudens meer, minder of andere financiële, fysieke en mentale problemen? En zorgen daarmee meer of andere vicieuze cirkels voor onheil? Cijfermatige statistieken geven hier inzicht in, bijvoorbeeld door te laten zien hoeveel energiearme huishoudens er in Nederland leven. Verhalen van energiearme huishoudens geven de mogelijkheid om deze statistieken aan te vullen met gedetailleerde inzichten hoe huishoudens de situatie ervaren, hoe ze ermee omgaan en wat hen kan helpen. Al met al lijkt het continueren van de kwalitatieve monitor dus een meerwaarde te hebben om een compleet beeld te krijgen van energiearmoede in Nederland. In vervolgonderzoek willen we meer aandacht besteden aan het vertrouwen van huishoudens in het overheidsbeleid, hun visie op de energietransitie en de (overheids)steun waar zij baat en behoefte aan hebben. Deze onderwerpen zijn aan bod gekomen in het huidige onderzoek, maar gezien we het belang van deze thema’s en het vorderen van de energietransitie en bijbehorend beleid, denken we dat het goed is om hier in vervolgonderzoek meer aandacht aan te besteden.

TNO Publiek

48/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

Referenties Ambrosio-Albalá, P., Middlemiss, L., Owen, A., Hargreaves, T., Emmel, N., Gilbertson, J., … Gillard, R. (2020). From rational to relational: How energy poor households engage with the British retail energy market. Energy Research & Social Science, 70, 101765. Balfour, R., & Allen, J. (2014). Local action on health inequalities: Fuel poverty and cold home-related health problems. Public Health England, London. Bayulgen, O. (2020). Localizing the energy transition: Town-level political and socioeconomic drivers of clean energy in the United States. Energy Research & Sociale Science, 62, 101376. Biresselioglu, M. E., Demir, M. H., & Demirbag Kaplan, M. &. (2020). Individuals, collectives, and energy transition: Analysing the motivators and barriers of European decarbonisation. Energy Research & Social Science, 66, 101493. Boeije, H., ’t Hart, H., & Hox, J. (2016). Onderzoeksmethoden. Boom. Bokhorst, M., Ruckert, N., Klip, M., & Van Manen Kooij, T. (2022). Ongelijke toegang tot de energietransitie. Opgehaald van https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/nieuwsbericht/2022/geen-weg-uitenergiearmoede-door-drempels-tot-energietransitie CE Delft. (2017). Wie profiteert van het klimaatbeleid? Opgehaald van Wie https://ce.nl/wpcontent/uploads/2021/03/CE_Delft_7L42_Wie_profiteert_van_het_klimaatbeleid_def.pdf Creswell, J. W. (2014).

Research Design: Qualitative, Quantitative and Mixed Methods Approaches (4th ed.). Sage. Cronin de Chavez, A. (2017). The triple-hit effect of disability and energy poverty. In N. Simcock, H. Thomson, S. Petrova, & S. Bouzarovski (Eds.), Energy poverty and vulnerability. Routledge. Croon, T.M., Hoekstra, J.S.C.M., Elsinga, M.G., Dalla Longa, F., & Mulder, P. Beyond headcount statistics: Exploring the utility of energy poverty gap indices in policy design. Energy Policy, 177, 113579. Crusius, J., Corcoran, K., & Mussweiler, T. (2022). Social Comparison: A Review of Theory, Research, and Applications. In D. Chadee (Ed.), Theories in Social Psychology (pp. 165187). Wiley. Dijkstra, P., Gibbons, F. X., & Buunk, A. P. (2010). Social comparison theory. In J. E. Maddux & J. P. Tangney (Eds.), Social psychological foundations of clinical psychology (pp. 195– 211). The Guilford Press. Frankenhuis, W., & Nettle, D. (2019). The strengths of people in poverty. Current Directions in Psychological Science, 29, 16-21. Groth, N., Schnyder, N., Kaess, M., Markovic, A., Rietschel, L., Moser, S., Michel, C., SchultzeLutter, F., & Schmidt, S.J. (2019). Coping as a mediator between locus of control, competence beliefs, and mental health: A systematic review and structural equation modelling meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 121, 103442. Hernández, D. (2016).

Understanding ‘energy insecurity' and why it matters to health. Social Science & Medicine, 167, 1-10.

TNO Publiek

49/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

Harrington, B.E., Heyman, B., Merleau-Ponty, N., Stockton, H., Ritchie, N., & Heyman, A. (2005). Keeping warm and staying well: findings from the qualitative arm of the Warm Homes Project. Health & Social Care in the Community, 13, 259-267 Ipsos MORI Scotland. (2020). Research into the lived experience of fuel poverty in Scotland. Opgehaald van https://www.gov.scot/publications/research-lived-experience-fuelpoverty-scotland/pages/2/ ww.gov.scot Ivanova, D., & Middlemiss, L. (2022). Energy use and needs of disabled people in the EU: Towards inclusion in the energy transition. Nature Energy, 6, 1188–1197. Jessel, S., Sawyer, S., & Hernández, D. (2019). Energy, poverty, and health in climate change: A comprehensive review of an emerging literature. Frontiers in Public Health, 7, 357. KNMI (2022, 5 maart). Winter 2021-2022 (december, januari, februari). Opgehaald van https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/maand-enseizoensoverzichten/2022/winter . KNMI (2023, 3 maart). Winter 2022-2023 (december, januari, februari). Opgehaald van https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/maand-enseizoensoverzichten/2023/winter . Marmot Review Team. (2011). The health impacts of cold homes and fuel poverty.

Opgehaald van https://www.instituteofhealthequity.org/resources-reports/the-healthimpacts-of-cold-homes-and-fuel-poverty s of Cold Homes and Fuel Poverty - IHE (instituteofhealthequity.org) McCauley, D., Heffron, R., Stephan, H. & Jenkins, K.E.H. (2013). Advancing energy justice: The triumvirate of tenets and systems thinking. International Energy Law Review, 32, 107– 116. Middlemiss, L., Ambrosio-Albalá, P., Emmel, N., Gillard, R., Gilbertson, J., Hargreaves, … Tod., A. (2019). Energy poverty and social relations: A capabilities approach. Energy Research & Social Science, 55, 227-235. Middlemiss, L., & Gillard, R. (2015). Fuel poverty from the bottom-up: Characterising household energy vulnerability through the lived experience of the fuel poor. Energy Research & Social Science, 6, 146-154. Middlemiss, L. (2022). Who is vulnerable to energy poverty in the Global North, and what is their experience? WIREs Energy and Environment, 11, e455. Mould, R., & Baker, K.J. (2017). Documenting fuel poverty from the householders’ perspective. Energy Research & Social Science, 31, 21-31. Mulder, P., Batenburg, A., & Dalla Longa, F. (2023). Energiearmoede in Nederland 2022. Opgehaald van https://www.tno.nl/nl/newsroom/2023/01/energiearmoede-onderzoek2022/ Mulder, P., Dalla Longa, F., & Straver, K. (2023). De feiten over energiearmoede in Nederland Inzicht op nationaal en lokaal niveau.

Nettle, D. (2009). Beyond nature versus culture: Cultural variation as an evolved characteristic. Journal of the Royal Anthropological Institute, 15, 223–240. Nicol, S., Roys, M., & Garrett, H. (2015). The cost of poor housing to the NHS. Opgehaald van Platt, S. D., Martin, C. J., Hunt, S. M., & Lewis, C. W. (1989). Damp housing, mould growth, and symptomatic health state. British Medical Journal, 298, 1673-1678. Ryan, R.M., & Deci, E.L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55, 68–78.

TNO Publiek

50/57

TNO Publiek TNO 2023 P11628

Scheer, J. (2013). The Ensuring efficient government expenditure on alleviating fuel poverty in Ireland. ECEEE2013 SUMMER STUDY Proceedings, 1353-1363. Opgehaald van https://www.eceee.org/library/conference_proceedings/eceee_Summer_Studies/2013/5 b-cutting-the-energy-use-of-buildings-policy-and-programmes/ensuring-efficientgoverment-expenditure-on-alleviating-fuel-poverty-in-ireland/ penditure on alleviating fuel poverty in Ireland (eceee.org) Sheehy-Skeffington, J. (2022). The effects of low socioeconomic status on decision-making processes. Current Opinion in Psychology, 33, 183-188. Sheehy-Skeffington, J., & Rea, J. (2017). How poverty affects people’s decision-making processes. Opgehaald van https://www.lse.ac.uk/PBS/Research/Research-Articles/Howpoverty-affects-peoples-decision-making-processes Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications, Inc. Straver, K., Mulder, P., Middlemiss, L., Hesselman, M., & Tirado Herrero, S. (2020). Energiearmoede en de energietransitie. Opgehaald van https://repository.tno.nl/islandora/object/uuid:8dbc53d1-ad87-42be-b545e7517fbc7d29 Van Der Wal, A., Van Ooij, C., & Straver, K. (2023). Effecten van fixer/energiecoaches, renovaties en witgoedregelingen.

Opgehaald van https://www.tno.nl/nl/newsroom/2023/07/steunmaatregelenenergiearmoede/maatregelen energiearmoede hebben positieve effecten (tno.nl) Van De Riet, J., Kuzee-Hoogeveen, R., Voerman, E., & Walch, D. (2023). Energie en armoede: Het belang van het borgen van de stem van mensen in armoede. Opgehaald van 20230525-Energie-en-armoe https://klimaatverbond.nl/wpcontent/uploads/2023/05/20230525-Energie-en-armoede-Het-belang-van-het-borgenvan-de-stem-van-mensen-in-armoede.pdfde-Het-belang-van-het-borgen-van-destem-van-mensen-in-armoede.pdf (klimaatverbond.nl) Van Maurik, R., Mulder, P., & Verstraten, P. (2023). Gezondheidskosten en energiearmoede: Een empirische analyse voor Nederland. Opgehaald van https://www.tno.nl/nl/newsroom/2023/01/hogere-zorgkosten-energiearmoede/ Van Schaik, L., Molthof, L., Cuperus, R., Hofhuis, P., Schellekens, J., & Hylkema, D. (2022). Energietransitie voor iedereen? Opgehaald van Clingendael_Alert_Energietransitie_voor_iedereen_https://www.clingendael.org/sites/de fault/files/2022-08/Clingendael_Alert_Energietransitie_voor_iedereen_0.pdf0.pdf

TNO Publiek

51/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage A

Bijlage A

Interview protocol stookseizoen 2022 Vragen over de woning en uw huishouden 1. Hoe bent u in dit huis komen wonen? - Hoelang woont u hier al? - Wat betekent het voor u? - Wilt u hier blijven wonen? Zo niet, waar dan? 2. Wie woont hier met u? - Is er iemand anders die regelmatig op bezoek komt? 3. Kunt u vertellen hoeveel u of uw gezin op een typische dag thuis zijn/de woning gebruiken? - Wanneer bent u in de woning? Geef voorbeelden van bijv. thuiswerken, veel thuis zijn, specifieke energiebehoeften van mensen. Over het energiegebruik in uw huis 4. Hoe gemakkelijk is het om uw woning op een fijne temperatuur te houden? - Is het moeilijk om het warm genoeg te houden? - Is het moeilijk om het op warme dagen koel genoeg te houden? 5. Hoe betaalbaar zijn uw energierekeningen? - Als de rekening eigenlijk onbetaalbaar is; hoe beïnvloedt de hoge rekening uw energiegebruik? - Wat moet u allemaal laten, om wel de energierekening te kunnen betalen? (Welke invloed hebben hoge energierekeningen op uw andere uitgaven?) - Welke andere rekeningen moet u laten liggen om de energierekening te betalen? - Bent u onlangs van energieleverancier veranderd? (indien mogelijk) Heeft dit geholpen om de rekeningen betaalbaarder te maken? 6. Heeft u last van schimmel of vocht in huis? 7. Heeft u alle elektrische apparaten in huis die u nodig heeft? (bijv. wasmachine, koelkast, diepvriezer)

TNO Intern

52/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage A

Wat doet u om het toch behaaglijk te hebben? We weten dat mensen manieren vinden om ‘het te laten werken’; je vindt een weg om er mee te dealen, ondanks de uitdagingen waarmee je wordt geconfronteerd met beperkt energieverbruik of hoge rekeningen. 8. Wat voor dingen doet u om het thuis warm te hebben als het te koud is? 9. Wat doet u om het thuis koel te hebben als het te warm is? Bredere effecten Gezien alles wat we tot nu toe besproken hebben, zou ik het willen hebben over de uitdagingen die u ondervindt door beperkte energiegebruik en hoe die uw leven in ruimere zin beïnvloeden. 14. Wat zijn de gevolgen van [koude/warmte/vocht/elektriciteit] voor uw sociale leven? 15. Waar zou u mee nu het meest mee geholpen zijn? 17. Wie zou u kunnen helpen? Gemeente, het rijk, energieleverancier, wijkteam op de hoek, energiecoach

TNO Intern

53/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage B

Bijlage B

Interview protocol stookseizoen 2023 Vragen over de woning en uw huishouden 1. Hoe bent u in dit huis komen wonen? a. Hoelang woont u hier al? b. Wat betekent het voor u om hier te wonen? c. Wilt u hier blijven wonen? Zo niet, waar dan? 2. Met wie woont u hier? a. Is er iemand die regelmatig op bezoek komt? 3. Kunt u vertellen hoeveel u of uw gezin op een typische dag thuis zijn/de woning gebruiken? a. Wanneer bent u in de woning? Geef voorbeelden van bijv. thuiswerken, veel thuis zijn, specifieke energiebehoeften van mensen. Vragen over wooncomfort in uw huis 4. Hoe gemakkelijk is het om uw woning op een fijne temperatuur te houden? a. Is het moeilijk om het warm genoeg te houden? b. Is het moeilijk om het op warme dagen koel genoeg te houden? c. Wat voor dingen doet u om het thuis warm te hebben als het te koud is? 5. Heeft u last van schimmel en/of vocht in huis? a. Zo ja, wat kunt u daarover vertellen? b. Waar heeft u last van schimmel en/of vocht? c. Weet u waarom het beschimmeld/vochtig is? d. Hoe gaat u om met schimmel en vocht? 6. Ventileert u het huis wel eens? Bijv., door ventilatieroosters boven het raam open te zetten of ramen open te zetten) a. Zo ja hoe en hoe vaak? 7. Heeft u last van geluidsoverlast? a. Zo ja, hoe vaak? b. Waar heeft u dan last van?

TNO Intern

54/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage B

Vragen over het energiegebruik in uw huis 8. Hoe makkelijk kunt u uw energierekening betalen? a. Wat doet u zelf om uw energieverbruik te verlagen? b. Als de rekening eigenlijk onbetaalbaar is; hoe beïnvloedt de hoge rekening uw energiegebruik? c. Wat moet u allemaal laten, om wel de energierekening te kunnen betalen? (Welke invloed hebben hoge energierekeningen op uw andere uitgaven?) d. Welke andere rekeningen moet u laten liggen om de energierekening te betalen? e. Bent u onlangs van energieleverancier veranderd? (indien mogelijk) Heeft dit geholpen om de rekeningen betaalbaarder te maken? 9. Heeft u alle elektrische apparaten in huis die u nodig heeft? (bijv. wasmachine, koelkast, diepvriezer) a. Zo niet, welke apparaten mist u en wat maakt dat uit? b. Wat betreft de apparaten die u in huis heeft; zijn deze apparaten oud? c. Wat betreft de apparaten die u in huis heeft; weet u of deze apparaten veel energie gebruiken? Bredere effecten

Gezien alles wat we tot nu toe besproken hebben, zou ik het willen hebben over de uitdagingen die u ondervindt door het beperkte energiegebruik en hoe die uw leven in ruimere zin beïnvloeden. 10. Heeft u het idee dat de kou/warmte/vocht/schimmel in uw huis effect hebben op uw lichamelijke gezondheid? Bijvoorbeeld, door kou in huis zijn mensen vaker verkouden of

door schimmel hebben mensen vaker last van ademhalingsklachten.

a. Zo ja, wat merkt u?

11. Wat zijn de gevolgen van uw energierekening en uw wooncomfort op uw mentale gezondheid? Daarmee bedoelen we uw gevoel van stress, zorgen maken, boosheid of frustratie. a. Maakt u zich zorgen/ervaart u stress als u denkt aan de energierekening? b. Maakt u zich zorgen/ervaart u stress als u denkt aan de kwaliteit van uw huis (bv. kou/warmte/vocht)? 12. We zouden graag willen weten of de energierekening en/of het wooncomfort invloed heeft op uw sociale leven. a. Zo ja, waarom? b. Nodigt u hierdoor bijvoorbeeld minder mensen uit bij u thuis dan u eigenlijk zou willen? c. Bent u actief in de wijk? Hulp en steun 13. Krijgt u nu al (wat) hulp om uw leefsituatie aangenamer te maken? a. Zo ja, wat voor hulp? 14. Waar zou u nu het meest mee geholpen zijn? a. Hoe zou u dat helpen? (gezondheid, financieel, sociaal)

TNO Intern

55/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage B

b. Wie zou u kunnen helpen? Bijvoorbeeld, gemeente, het rijk, energieleverancier, wijkteam op de hoek, energiecoach (= iemand die u ondersteund in het besparen van kosten door zuinig gebruik van energie). c. Wat doet dit met uw vertrouwen in de overheid of gemeente?

TNO Intern

56/57

TNO Publiek

TNO 2023 P11628

Bijlage C

Bijlage C

Analyse interviews Thema’s

Subcategorieën

Demografische gegevens

− − − − − −

Leefsituatie

Geslacht Leeftijd Jaren woonachtig Werksituatie Woningeigendom Samenstelling huishouden

− −

Betekenis van woning/band van de bewoners met de woning Intensiviteit van woninggebruik (incl. aantal huisgenoten/gezinsleden die gebruik woning bepalen)

Wooncomfort

− − − − − − − − −

Woning op temperatuur krijgen of houden Schimmel en/of vocht Overlast van buren of van buiten Ventileren woning Betaalbaarheid van de energierekening Verhouding energierekening tot inkomen/overige inkomsten Verwarmen van de woning (verwarmingssystemen) Huishoudelijke apparaten Financiële strategieën om de rekening te kunnen betalen/wooncomfort te verhogen Gedragsstrategieën om de rekening te kunnen betalen/ wooncomfort te verhogen Tot nu toe uitgevoerde maatregelen om energieverbruik te verminderen

Energieverbruik en strategieën

− − Uitdagingen en bredere effecten

− − −

Ontvangen hulp en steun

− − − − − − −

Hulp- en steun behoefte

TNO Intern

(Effecten energieverbruik/woning op) fysieke gezondheid (Effecten energieverbruik/woning op) mentale gezondheid (Effecten energieverbruik/woning op) sociaal leven van de bewoner Financiële steun (geld) Sociale steun (sociaal contact, ondersteuning van anderen) Fysieke steun (materialen) Financiële steun (geld) Sociale steun (sociaal contact, ondersteuning van anderen) Fysieke steun (materialen) Wantrouwen/vertrouwen richting instanties

57/57

Energy & Materials Transition Radarweg 60 1043 NT Amsterdam www.tno.nl