RIS316022 Bijlage
Tekst van het document
Ouderenmonitor 2023
juni 2023
Ouderenmonitor 2023 De positie van Haagse senioren in kaart gebracht
Uitgave Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Ondersteuning en Kwaliteit, Processen en Besturing Juni 2023
Redactie Anita van der Velden
Inlichtingen welzijn@denhaag.nl
Dit rapport is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid opgesteld. Toch kan het voorkomen dat bepaalde informatie niet (geheel) juist wordt weergegeven. U kunt geen rechten ontlenen aan de teksten en cijfers uit dit rapport.
Inhoudsopgave SAMENVATTING Demografische kenmerken Gezondheid Huisvesting Publieke ruimte Mobiliteit Participatie Respect en sociale integratie Communicatie en informatie Gemeenschap en gezondheidszorg
-3-3-3-4-4-5-5-6-6-6-
1
INLEIDING 1.1 Onderzoeksaanpak 1.1.1 Gebruikte bronnen 1.1.2 Doelgroep 1.1.3 Trends 1.1.4 Representativiteit en betrouwbaarheid 1.2 Opzet rapportage
-7-7-7-8-8-8-8-
2
DEMOGRAFISCHE KENMERKEN 2.1 Aantal ouderen in Den Haag 2.2 Kenmerken van de Haagse ouderen 2.2.1 Leeftijd 2.2.2 Sekse 2.2.3 Herkomst 2.2.4 Herkomstlanden 2.2.5 Burgerlijke staat 2.2.6 Samenstelling huishoudens 2.3 Waar wonen Haagse senioren? 2.3.1 Spreiding over de stad 2.3.2 Aandeel 65-plussers per stadsdeel 2.4 Kwetsbare ouderen
-9-9- 10 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 16 - 17 - 18 -
3
GEZONDHEID 3.1 GEZONDE LEVENSVERWACHTING 3.2 Lichamelijke gezondheid 3.2.1 Functionele beperking of chronische aandoening 3.2.2 Beperkingen dagelijks leven 3.2.3 Valongevallen bij ouderen 3.3 Psychische gezondheid 3.3.1 (Chronische) stress, angst en depressie 3.3.2 Dementie 3.4 Sociale gezondheid 3.4.1 Geluk 3.4.2 Regie over eigen leven 3.4.3 Ouderenmishandeling 3.5 Leefstijl 3.5.1 Bewegen 3.5.2 Voeding en overgewicht 3.5.3 Roken en alcohol
- 19 - 19 - 19 - 19 - 20 - 20 - 21 - 21 - 22 - 23 - 23 - 24 - 24 - 25 - 26 - 26 - 26 -
4
HUISVESTING 4.1 Zelfstandig versus niet-zelfstandig 4.2 Typering woonsituatie 4.3 Wel of niet verhuizen 4.4 WOONWENSEN OUDERENHUISHOUDENS 4.5 Aanpassingen aan de woning 4.6 Bijzondere woonvormen
- 28 - 28 - 29 - 31 - 31 - 32 - 33 -
5
PUBLIEKE RUIMTE 5.1 Waardering van de leefomgeving 5.1.1 Ontwikkeling van de buurt 5.1.2 Tevredenheid met voorzieningen in de buurt 5.2 Veiligheid
- 34 - 34 - 34 - 35 - 35 -
6
MOBILITEIT 6.1 Mobiliteit onder Haagse senioren 6.2 (Gesubsidieerde) voorzieningen gericht op mobiliteit
- 37 - 37 - 38 -
7
PARTICIPATIE 7.1 Werk 7.2 Verlenen van mantelzorg en vrijwilligerswerk 7.3 Burenhulp 7.4 (Sociale) kwaliteit woonomgeving 7.5 Activiteiten en (gesubsidieerde) voorzieningen 7.6 Financiële middelen 7.6.1 Inkomen 7.6.2 Rondkomen 7.6.3 Inkomensondersteunende voorzieningen
- 40 - 40 - 40 - 41 - 42 - 42 - 45 - 45 - 46 - 47 -
8
RESPECT EN SOCIALE INTEGRATIE 8.1 Sociale cohesie in de buurt 8.2 Respectloos gedrag 8.3 Eenzaamheid en sociale uitsluiting
- 49 - 49 - 49 - 50 -
9
COMMUNICATIE EN INFORMATIE 9.1 iNTERNETGEBRUIK 9.2 (gesubsidieerde) voorzieningen gericht op informatie en advies
- 53 - 53 - 54 -
10 GEMEENSCHAP EN GEZONDHEIDSZORG 10.1 Professionele zorg 10.1.1 Gezondheidszorg 10.1.2 Hulp bij het huishouden 10.2 informele zorg; Oldest Old support ratio 10.2.1 Mantelzorg 10.3 Aanwezigheid voorzieningen in de zorg
- 57 - 57 - 57 - 58 - 58 - 59 - 60 -
BIJLAGE: OVERZICHT VAN DE GEBRUIKTE BRONNEN EN ONDERZOEKEN
- 62 -
Samenvatting De gemeente Den Haag vindt het belangrijk om regelmatig over de meest actuele informatie over Haagse ouderen ofwel senioren te beschikken. Ook diverse instellingen en organisaties in de stad tonen hiervoor belangstelling. Om deze reden wordt periodiek een Ouderenmonitor opgesteld. In de monitor is een veelheid aan reeds beschikbare data over ouderen in Den Haag bij elkaar gebracht, voornamelijk kwantitatieve data. Den Haag is sinds 2014 aangesloten bij het netwerk van Seniorvriendelijke Steden van de Wereldgezondheidsorganisatie. De thema’s die aan de orde komen sluiten grotendeels aan bij de domeinen om de ‘seniorvriendelijkheid’ van een stad te meten en te monitoren.
DEMOGRAFISCHE KENMERKEN In de periode 2014-2023 is het aantal Haagse 65-plussers gestaag toegenomen; van 70.213 in 2014 tot 84.552 in 2023. In de komende jaren zal het aantal 65-plussers blijven toenemen. Deze groei is relatief groter dan de groei van de totale Haagse bevolking, waardoor de vergrijzing zal toenemen. De verhouding tussen de groep 65-74-jarigen en de groep 75-plussers is in de afgelopen 13 jaar nogal gewijzigd. Was deze verhouding in 2011 nog ongeveer gelijk; in 2023 is het aandeel 65-74jarigen binnen de groep ouderen gestegen naar 56,1%. Ten opzichte van 2011 steeg het aantal 6574-jarigen met 45% het meest, het aantal 75-84-jarigen steeg met 32% en het aantal 85 jaar en ouder daalde met 11%. De verwachting voor de komende jaren is dat het aantal 75-plussers sneller zal groeien dan het aantal 65-74-jarigen. Er zijn in Den Haag meer vrouwen dan mannen van 65 jaar en ouder. Van alle 65-plussers in 2023 is 54,4% vrouw en 45,6% man. Zowel het aantal mannen als het aantal vrouwen van 65 jaar en ouder is de afgelopen jaren toegenomen. Het aantal mannen in deze leeftijdscategorie groeit harder dan het aantal vrouwen. Hierdoor neemt het aandeel mannen binnen de groep senioren toe. Naar verwachting zal deze ontwikkeling zich de komende jaren verder voortzetten. Het aantal vrouwen zal echter groter blijven dan het aantal mannen.
In 2023 heeft 35% van de Haagse 65-plussers een migratieachtergrond. Het aantal senioren met een migratieachtergrond steeg de afgelopen sterker dan het aantal ouderen met een Nederlandse achtergrond. De verwachting voor de komende jaren is dat het aandeel 65-plussers met een migratieachtergrond verder zal toenemen van 35% in 2023 tot 41% in 2030. Met de groei van het aantal 65-plussers, groeit ook het aantal huishoudens met aan het hoofd een 65plusser. De meerderheid (bijna 60%) van deze huishoudens zijn eenpersoonshuishoudens. Ook in de komende jaren zal dit de grootste groep blijven. Door de jaren heen zijn weinig grote veranderingen te zien in de spreiding van Haagse senioren over de stad. In Laak en Leidschenveen-Ypenburg woont het minst aantal senioren. Deze stadsdelen zijn ook het minst vergrijsd. In Leidschenveen-Ypenburg is de vergrijzing in de afgelopen jaren wel toegenomen. In stadsdeel Escamp wonen de meeste 65-plussers, gevolgd door stadsdeel Loosduinen. Loosduinen is, samen met Scheveningen en Haagse Hout het meest vergrijsd. In deze stadsdelen zijn de senioren relatief gezien ook het oudst.
GEZONDHEID Van de Haagse senioren van 65 jaar en ouder, die zelfstandig wonen, beoordeelt 56,2% de eigen gezondheid als goed of zeer goed. Gemiddeld voor Den Haag (18 jaar en ouder) is dit percentage 65,2%. De gezonde levensverwachting bij 65 jaar is in Den Haag 10,6 jaar. Dat is korter dan het landelijk gemiddelde van 13,1 jaar. De helft (50,6%) van de 65-plussers in Den Haag geeft aan een langdurige ziekte of aandoening te hebben. Dit aandeel is duidelijk hoger dan gemiddeld onder alle inwoners van 18 jaar en ouder in Den Haag (34,5%). Een derde (32,2%) van de ouderen heeft te maken met een functionele beperking. Gemiddeld in Den Haag (18 jaar en ouder) is dit aandeel 19,3%. Vanwege gezondheidsproblemen -3-
geeft bijna de helft (49,4%) van de 65-plussers aan beperkt of ernstig beperkt te zijn in het dagelijks leven. Qua psychische gezondheid geeft 9,3% van de Haagse 65-plussers aan in de afgelopen vier weken, voorafgaand aan het onderzoek, (heel) veel stress ervaren. Dit is lager dan gemiddeld; onder Haagse volwassenen van 18 jaar en ouder is dit percentage 27,2%. Van de Haagse ouderen heeft 46% een matig tot hoog risico op een angststoornis of depressie, gemiddeld onder Haagse inwoners van 18 jaar en ouderen is dit percentage 59,9%. In 2020 telt Den Haag bijna 4.000 (nog) thuiswonende 65-plussers met dementie; dit is bijna 5% van het aantal Haagse ouderen. Naarmate de leeftijd toeneemt, neemt ook het aandeel (thuiswonende) personen met dementie toe; van 1,8% in de leeftijdscategorie 65-74 jaar en 6,6% in de leeftijd van 7583 jaar tot 13% van het aantal ouderen van 85 jaar en ouder. Voor wat betreft sociale gezondheid zien we dat 65-plussers vaker het gevoel hebben dat zij zelf niet voldoende regie hebben over hun leven dan gemiddeld in Den Haag (18 jaar en ouder); 15,4% ten opzichte van 10,8%. Als het om leefstijl gaat, ‘scoren’ senioren op bepaalde aspecten beter en op andere aspecten minder goed dan gemiddeld onder alle inwoners van Den Haag. Van de Haagse ouderen voldoet 34,7% aan de beweegrichtlijn.
Dit aandeel is lager dan het gemiddelde onder alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder (49,4%). 65-plussers voldoen minder vaak aan de richtlijn voor wat betreft het eten van groente en rauwkost, maar vaker aan de richtlijn voor het eten van fruit dan gemiddeld onder alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder. Ook ontbijten 65-plussers vaker minimaal vijf dagen per week dan gemiddeld. Haagse ouderen voldoen vaker (54,5%) aan de richtlijn alcohol dan gemiddeld onder de groep 18 jaar en ouder (49,5%). Haagse senioren hebben vaker te maken met overgewicht maar roken minder dan gemiddeld.
HUISVESTING In 2022 woonde een klein aandeel (4,7%) van de Haagse senioren zelfstandig, oftewel intramuraal. Driekwart van de zelfstandig wonende Haagse ouderenhuishoudens woont in een appartement en een kwart woont in een eengezinswoning. Senioren wijken wat dit betreft niet veel af van het Haags gemiddelde. Wel wonen ouderenhuishoudens wat vaker (38%) in een woning van een woningcoöperatie dan gemiddeld (30%). Van de Haagse 65-plushuishoudens woont 17% in een woning die speciaal bestemd is voor senioren. Het merendeel van de ouderenhuishoudens (77%) geeft aan beslist niet te willen verhuizen in de komende twee jaar. De verhuisgeneigdheid is onder de ouderenhuishoudens duidelijk lager dan gemiddeld; van alle Haagse huishoudens wil 50% beslist niet verhuizen. De 65-plushuishoudens die eventueel wel zouden willen verhuizen, geven als belangrijkste redenen aan dat zij dit zouden doen voor hun gezondheid of de behoefte aan zorg. Bijna de helft van de verhuisgeneigde ouderenhuishoudens geeft aan te willen verhuizen naar een ouderenwoning met als voorkeur een ouderenwoning in een wooncomplex.
PUBLIEKE RUIMTE Haagse senioren lijken in het algemeen redelijk tevreden met hun woonomgeving en geven deze het rapportcijfer 7,4. Bijna tweederde van de Haagse 65-plussers vindt dat de buurt waarin zij wonen het afgelopen jaar niet vooruit, maar ook niet achteruit is gegaan. Een kwart geeft echter aan dat de buurt achteruit is gegaan. 65-plussers geven minder vaak aan dat de buurt erop vooruit is gegaan dan alle inwoners van Den Haag bij elkaar. Haagse ouderen geven gemiddeld een 7,1 als rapportcijfer voor de veiligheid in hun buurt. Niettemin geeft 18% aan dat zij zich wel eens onveilig voelen in de buurt en 4% voelt zich vaak onveilig. Senioren voelen zich in het algemeen minder onveilig in hun eigen buurt dan de gemiddelde Hagenaar maar geven wel vaker aan hun deur ’s avonds niet open te doen. -4-
MOBILITEIT Gemiddeld verplaatsen Haagse senioren zich per persoon per dag 2 keer. Met een verplaatsing bedoelen we een beweging buitenshuis van een beginpunt naar een eindpunt. Haagse 65-plussers verplaatsen zich minder vaak dan de gemiddelde Hagenaar. Binnen de groep 65-plussers lijkt het erop dat geldt; hoe ouder, hoe minder verplaatsingen men maakt. Haagse senioren verplaatsen zich vooral per auto (als bestuurder), te voet of per fiets. De belangrijkste reden voor Haagse senioren om zich te verplaatsen is het doen van boodschappen en/of om te winkelen en om te wandelen of te toeren. Vergelijking met het jaar 2018 laat zien dat het percentage verplaatsingen met een sociaal doel is gedaald van 30% naar 18% en het percentage verplaatsingen wandelen of toeren als doel is gestegen van 5% naar 20%. De maatregelen in het kader van Covid-19 zouden hierin een rol kunnen hebben gespeeld. Er is in Den Haag een aantal (gesubsidieerde) voorzieningen die ervoor zorgen dat senior langer mobiel blijven. Zo zijn er wijkbussen die senioren kunnen gebruiken om naar bepaalde voorzieningen te gaan en is er een boodschappenbegeleidingsdienst die senioren helpt bij het doen van de dagelijkse boodschappen. Daarnaast kunnen senioren bij de gemeente terecht voor individuele en collectieve voorzieningen voor vervoer vanuit de Wmo, zoals een scootmobiel of vervoer met een Taxibus.
PARTICIPATIE Als we kijken naar de maatschappelijke of burgerparticipatie, zien we dat 16% van Haagse 65 tot 75jarigen werkt. Een derde (34%) van de Haagse 65-plussers zet zich wel eens in voor vrijwilligerswerk en tevens een derde (33%) is mantelzorger. De buurt waarin Haagse ouderen wonen kan invloed hebben op de mate waarin ouderen participeren. Haagse ouderen geven gemiddeld een 7,4 voor de leefbaarheid van hun woonomgeving. Bijna 60% van de Haagse ouderen voelt zich thuis in de eigen buurt en 64% vindt dat mensen in hun buurt op een prettige manier met elkaar omgaan. De helft geeft aan dat zij in een gezellige buurt wonen waar mensen elkaar helpen. Voor de fysieke kwaliteit van de woonomgeving geven 65-plussers een waardering van 6,5. In Den Haag zijn er meerdere voorzieningen die vanuit de gemeente gesubsidieerd worden waar activiteiten worden georganiseerd en waar ouderen elkaar kunnen ontmoeten. Zo zijn er wijkcentra, buurthuizen, locaties van Haags Ontmoeten en ouderensociëteiten. Of senioren kunnen participeren hangt voor een deel ook af of ze over voldoende financiële middelen beschikken. In 2021 hadden 65-plus huishoudens gemiddeld 29.400 euro te besteden, dat is minder dan een gemiddeld huishouden in Den Haag (32.800 euro). Bijna 20% van de Haagse ouderen geeft aan dat hun financiële positie het laatste jaar is verslechterd.
Het aandeel ouderen dat aangeeft erop vooruitgegaan te zijn gegaan is lager dan gemiddeld in Den Haag; 5% ten opzichte van 21%. 10% van de 65-plussers moet door geldgebrek wel eens bezuinigen op zaken als eten en kleding of moet wachten met het betalen van rekeningen. Daarnaast heeft 4% van de 65-plussers schulden. Het aandeel 65-plussers met schulden is lager dan gemiddeld onder alle inwoners van Den Haag.
-5-
RESPECT EN SOCIALE INTEGRATIE Bijna 60% van de Haagse 65-plussers voelt zich thuis in hun eigen buurt en bijna tweederde vindt dat de mensen in hun buurt op een prettige manier met elkaar omgaan. Bijna 40% van de 65-plussers vindt echter (ook) dat mensen in hun buurt elkaar nauwelijks kennen. Zelf heeft een derde van de 65plussers veel contact in de buurt. In het algemeen vinden ouderen dat zij met voldoende respect worden behandeld; 15% van de Haagse 65-plussers geeft aan dat zij wel eens door onbekenden op straat respectloos worden behandeld, 10% in het openbaar vervoer en door personeel in winkels en/of bedrijven en 9% door overheidsinstanties. Door bekenden, zoals de partner, familie en vrienden, worden ouderen het minst vaak respectloos behandeld. Ruim de helft van de 65-plussers (54,2%) voelt zich eenzaam, gemiddeld voor Den Haag is dit aandeel 58,5%. 14,5% van de ouderen voelt zich ernstig tot zeer ernstig eenzaam. Zowel het aandeel volwassenen (18-64 jaar) als het aandeel ouderen dat zich eenzaam voelt is in de afgelopen jaren gestegen. Van de Haagse 65-plussers voelt 6,8% zich matig tot sterk sociaal uitgesloten. Dit aandeel is lager dan het gemiddelde voor alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder (11,9%).
COMMUNICATIE EN INFORMATIE Om als oudere zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen wonen is het van belang dat er goede voorzieningen voor ouderen zijn. Even belangrijk daarbij is dat ouderen weten dat deze voorzieningen er zijn en bij wie zij voor hulp kunnen aankloppen. Haagse senioren hebben meerdere bronnen tot hun beschikking om geïnformeerd te blijven over voorzieningen en activiteiten. Internet, huis-aan-huisbladen en wijkkranten, maar ook familie, vrienden, kennissen en buren kunnen een bron van informatie zijn. Daarnaast zijn er verschillende (gesubsidieerde) voorzieningen in Den Haag die gericht zijn op het geven van informatie en advies. Verspreid over de stad zijn er bibliotheken en kunnen ouderen terecht bij de ouderenconsulenten bij de Servicepunten XL. Op een aantal stadsdeelkantoren is er een Advies- en informatiebalie of een Informatie en Hulppunt ingericht of kan met terecht bij de Sociaal Raadslieden van de gemeente. Veel informatie is via internet te vinden. 82% van de Haagse 65-plussers maakt gebruik van internet, waarbij 75-plussers minder vaak gebruik maken van internet dan 65-74-jarigen. Het internetgebruik onder Haagse ouderen is minder dan gemiddeld onder de gehele Haagse bevolking.
GEMEENSCHAP EN GEZONDHEIDSZORG Goede gezondheidszorg en voorzieningen zijn noodzakelijk om gezond en zelfstandig te kunnen blijven wonen. Veel senioren krijgen ondersteuning als het gaat om hun gezondheid. Zo maken 65plussers vaker dan gemiddeld (van alle inwoners van Den Haag) gebruik van de huisarts en medisch specialisten. Ook hebben zij vaker contact met de thuiszorg. Van alle Haagse 65-plussers maakt 13% gebruik van huishoudelijke ondersteuning via de WMO. Een deel van de hulp aan ouderen kan ook informeel worden gegeven, bijvoorbeeld door de partner, familie, kennissen en/of vrijwilligers. 16% van de Haagse 65-plussers ontvangt mantelzorg. Dit wil zeggen dat zij regelmatig op vrijwillige basis hulp krijgen van iemand in hun omgeving vanwege een ziekte en/of handicap. Onder 65-74-jarigen is het aandeel dat mantelzorg ontvangt kleiner dan onder 75-plussers.
-6-
1
Inleiding
De gemeente Den Haag vindt het belangrijk om regelmatig over de meest actuele informatie over Haagse ouderen ofwel senioren te beschikken. Ook diverse instellingen en organisaties in de stad tonen hiervoor belangstelling. Deze actuele informatie wordt periodiek gebundeld in de Ouderenmonitor. In januari 2010 is de Ouderenmonitor voor het eerst verschenen. Voorliggende monitor is de achtste op rij. In de monitor is een veelheid aan reeds beschikbare data over ouderen in Den Haag bij elkaar gebracht, voornamelijk kwantitatieve data. Thema’s die aan de orde komen, zijn: • demografie, • gezondheid, • huisvesting, • publieke ruimte, • mobiliteit, • participatie, • respect en sociale integratie, • communicatie en informatie, • gemeenschap en gezondheidszorg. Deze thema’s sluiten grotendeels aan bij de domeinen om de ‘seniorvriendelijkheid’ van een stad te meten en te monitoren volgens het netwerk van Seniorvriendelijke Steden van de Wereldgezondheidsorganisatie. Sinds 2014 is Den Haag aangesloten bij dit netwerk.
1.1
ONDERZOEKSAANPAK
In deze Ouderenmonitor wordt er gebruikt gemaakt van reeds bestaande bronnen en onderzoeken binnen de gemeente waarbij de uitkomsten worden toegespitst op de doelgroep 65-plussers. 1.1.1
Gebruikte bronnen
Voor het samenstellen van de monitor is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: • • • • • • • • • • •
Basisregistratie Personen, Bevolkingsprognoses, Armoedemonitor CBS, Gezondheidsgids Haaglanden, Onderzoek Onderweg in Nederland, Inwonersonderzoek Den Haag, Veiligheidsmonitor, Sociale Kaart Den Haag Rapportage ‘Ontwikkelingen op de Haagse woningmarkt 2021, uitkomsten Woon 2021’ Integrale rapportage Onderzoek Den Haag Seniorvriendelijke Stad 2020 gegevens van externe websites en uit interne gemeentelijke registraties
In de bijlage is meer informatie over deze bronnen te vinden.
-7-
1.1.2
Doelgroep
De nadruk in deze monitor ligt op Haagse inwoners van 65 jaar en ouder. In de monitor worden de termen 65-plussers, senioren en ouderen door elkaar gebruikt. Waar mogelijk, wordt er onderscheid gemaakt tussen 65 tot en met 74-jarigen en 75-plussers. 1.1.3
Trends
In de monitor wordt niet alleen gekeken naar de situatie op dit moment, maar ook (waar mogelijk) naar het verleden zodat er wellicht trends te ontdekken zijn. Voor de thema’s en onderwerpen die ook in voorgaande monitors gepresenteerd zijn, wordt de reeks aangevuld met de meest actuele data die beschikbaar is. 1.1.4
Representativiteit en betrouwbaarheid
De gegevens uit een aantal gebruikte bronnen hebben betrekking op een steekproef (zie bijlage). Hoewel de uitkomsten gewogen zijn, zodat er uitspraken kunnen worden gedaan over de gehele populatie, moet er rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid en de nauwkeurigheidsmarges. Kort gezegd betekent dit dat de uitkomsten die worden gepresenteerd in werkelijkheid een aantal procenten kunnen afwijken. Bij de berekening van de marges wordt doorgaans uitgegaan van 95% betrouwbaarheid. Dit betekent dat als het onderzoek 100 maal herhaald wordt er 95 keer een waarde wordt gevonden die binnen de marges ligt. De mate van nauwkeurigheid neemt af naarmate het aantal respondenten kleiner is (zie ook de bijlage). Bij de interpretatie van de uitkomsten moet hiermee rekening gehouden worden.
1.2
OPZET RAPPORTAGE
De opzet van de rapportage is als volgt. In hoofdstuk 2 wordt een beschrijving gegeven van Haagse 65-plussers. Het gaat hierbij om vragen als; hoe groot is de groep 65-plus, hoe kenmerkt deze groep zich en waar wonen zij in Den Haag? Vervolgens komt in hoofdstuk 3 het thema gezondheid aan bod. In de daaropvolgende hoofdstukken komen de verschillende thema’s van ‘Seniorvriendelijk Den Haag’ aan de orde: huisvesting (hoofdstuk 4), publieke ruimte (hoofdstuk 5), mobiliteit (hoofdstuk 6), participatie (hoofdstuk 7), respect en sociale integratie (hoofdstuk 8), communicatie en informatie (hoofdstuk 9) en gemeenschap en gezondheidszorg (hoofdstuk 10).
-8-
2 Demografische kenmerken In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de senioren in Den Haag. Het gaat daarbij om alle Hagenaars van 65 jaar en ouder. De gegevens in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit de bestanden van de Basisregistratie Personen (BRP) en Den Haag in Cijfers. Meer informatie is te vinden in de bijlage en op de website van Den Haag in Cijfers: https://denhaag.incijfers.nl.
2.1
AANTAL OUDEREN IN DEN HAAG
Op 1 januari 2023 telde Den Haag 84.552 inwoners van 65 jaar en ouder (zie tabel 2.1). Het aantal 65-plussers is ten opzichte van 2014 met 14.339 toegenomen, dit is een stijging van 20%. De totale bevolking van Den Haag is deze periode met 10% toegenomen. Het aandeel dat 65-plussers innemen in de totale Haagse bevolking is in de periode 2014-2023 dan ook met 1,2 procentpunt licht gestegen. Maar er is op dit moment geen sprake van verregaande vergrijzing in Den Haag; in 2023 is het aandeel ouderen in Den Haag 15%. Net zoals in andere grote steden ligt de vergrijzing in Den Haag onder het landelijk gemiddelde en het gemiddelde in de kleinere gemeenten in Nederland. De grijze druk, dat wil zeggen de verhouding van het aantal 65-plussers ten opzichte van het aantal 15-64-jarigen, is in de laatste 9 jaar in Den Haag iets toegenomen, van 20,1% in 2014 naar 21,8% in 2023. De komende jaren zal het aantal 65-plussers verder toenemen. Dat geldt ook voor het aandeel dat zij innemen in de totale Haagse populatie. De vergrijzing in Den Haag zal dus toenemen. De verwachting is dat er in 2030 ruim 100.000 Hagenaars van 65 jaar en ouder zijn en dat zij 16,6% van de gehele Haagse bevolking uitmaken. De lange termijnprognose (tabel 2.2c) laat zien dat de groep ouderen van 65 jaar en ouder in 2040 is gestegen tot ruim 122.000; dit is bijna 20% van de totale bevolking in Den Haag in 2040.
Tabel 2.1
Aantal ouderen (65 jaar en ouder) in Den Haag en aandeel van de totale bevolking werkelijke gegevens
prognose
2014
2016
2018
2020
2023
2025
2030
Totale bevolking
509.682
520.697
533.026
546.335
563.122
578.038
610.623
Aantal ouderen 65+
70.213
73.310
76.465
79.890
84.552
88.413
101.084
13,8%
14,1%
14,3%
14,6%
15,0%
15,3%
16,6%
20,1%
20,6%
21,0%
21,4%
21,8%
22,1%
24,0%
Vergrijzing % ouderen 65+ van totale bevolking Grijze druk % ouderen 65+ van 15-64-jarigen
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
De groei dan wel afname van het aandeel ouderen heeft voor een deel te maken met de opbouw van de bevolking. Daarnaast wordt groei of afname van het aantal ouderen bepaald door migratie van en naar Den Haag en door sterfte. Ieder jaar sterven er in Den Haag ruim 4.000 personen waarvan ongeveer 80% in de leeftijdscategorie 65 jaar en ouder. In 2020 en in 2021 ligt het aantal overleden personen rond de 4.500. Alhoewel er geen doodsoorzaak beschikbaar is in de sterftecijfers van 2020 en 2021 kan COVID-19 een rol hebben gespeeld. Zowel in geheel Den Haag als ook bij de 65-plussers is het aantal overledenen toegenomen ten opzichte van 2019. Tot en met 2019 lag het aantal overleden 65-plussers rond de 3.400 personen, in 2020 en 2021 ligt dit aantal rond de 3.800 personen. Het aandeel overleden 65-plussers ten opzichte van de totale bevolking is in 2020 en 2021 niet gestegen in vergelijking met eerdere jaren.
-9-
2.2
KENMERKEN VAN DE HAAGSE OUDEREN
Hoe kunnen Haagse ouderen worden getypeerd? In deze paragraaf wordt ingegaan op een aantal kenmerken; leeftijd, sekse, herkomst, burgerlijke staat, samenstelling huishouden en woonvorm.
2.2.1
Leeftijd
In 2023 is 56,1% van de ouderen tussen de 65-74 jaar. Dit is 8,4% van de totale Haagse bevolking (zie tabel 2.2b). 43,9% van de Haagse ouderen is 75 jaar of ouder. Dit is 6,6% van alle inwoners van Den Haag. De verhouding tussen de groep 65-74-jarigen en de groep 75-plussers is in de afgelopen 13 jaar nogal gewijzigd. Was deze verhouding in 2011 nog ongeveer gelijk; in 2023 is het aandeel 65-74jarigen binnen de groep ouderen gestegen naar 56,1%. Ten opzichte van 2011 steeg het aantal 6574-jarigen met 14.756, dit is een percentage van 45%. Het aantal 75-84-jarigen steeg met 6.888 personen (+32%) en het aantal 85 jaar en ouder daalde met 11%. Als we aan de hand van prognoses naar de toekomst kijken, zien we dat het aantal 75-plussers sterker zal gaan groeien. De totale groep 65-plus zal dan ook de komende 7 jaar licht ‘verouderen’. Tabel 2.2a Verdeling van de groep ouderen naar leeftijd (aantal en percentage) werkelijke gegevens
prognose
2014
2016
2018
2020
2023
2025
2030
65 – 74 jaar
39.105
41.592
44.418
46.596
47.411
48.723
54.824
75 jaar en ouder
31.108
31.718
32.047
33.294
37.141
39.690
46.260
Totaal ouderen 65+
70.213
73.310
76.465
79.890
84.552
88.413
101.084
65 – 74 jaar
55,7%
56,7%
58,1%
58,3%
56,1%
55,1%
54,2%
75 jaar en ouder
44,3%
43,3%
41,9%
41,7%
43,9%
44,9%
45,8%
Totaal ouderen 65+
100%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Aantal
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
Tabel 2.2b Aandeel ouderen van de totale bevolking naar leeftijd werkelijke gegevens
prognose
2014
2016
2018
2020
2023
2025
2030
509.682
520.697
533.026
546.335
563.122
578.038
610.623
65 – 74 jaar
7,7%
8,0%
8,3%
8,5%
8,4%
8,4%
9,0%
75 jaar en ouder
6,1%
6,1%
6,0%
6,1%
6,6%
6,9%
7,6%
Totaal ouderen 65+
13,8%
14,1%
14,3%
14,6%
15,0%
15,3%
16,6%
Aantal Totale bevolking (=100%) Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
- 10 -
Tabel 2.2c
Aantal en aandeel ouderen op basis van lange termijn prognose* Prognose 2023
2025
2030
2035
2040
Aantal Totaal ouderen 65+
84.552
88.413
101.084
112.271
122.589
Totale bevolking (=100%)
563.122
578.038
610.623
618.984
630.300
65 – 74 jaar
8,4%
8,4%
9,0%
9,7%
10,1%
75 jaar en ouder
6,6%
6,9%
7,6%
8,4%
9,4%
Totaal ouderen 65+
15,0%
15,3%
16,6%
18,1%
19,4%
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023 * lange termijn prognose: ARvdS 2000 variant
2.2.2
Sekse
Er zijn in Den Haag meer vrouwen dan mannen van 65 jaar en ouder. Van alle 65-plussers in 2023 is 54,4% vrouw en 45,6% man (zie tabel 2.3a). Vooral in de hogere leeftijdsgroepen is het aandeel vrouwen groter (zie figuur 2.3b). Dit is niet vreemd aangezien de levensverwachting van vrouwen hoger is dan voor mannen, zie het kader ‘Levensverwachting in Nederland’ op de volgende pagina. Ook in voorgaande jaren was het aantal vrouwen groter dan het aantal mannen. Het aandeel dat vrouwen innemen in de gehele groep ouderen is de afgelopen jaren echter wel gedaald. Het aantal mannen stijgt de afgelopen jaren sneller dan het aantal vrouwen. Bij mannen vanaf 65 jaar is een stijging te zien in alle leeftijdscategorieën. Bij vrouwen stijgt het aantal in de leeftijdscategorie 65 tot en met 84 jaar en het aantal vrouwen in de leeftijd van 85 jaar en ouder is in de afgelopen jaren afgenomen. De komende jaren zal het aantal ouderen in de leeftijd van 65 jaar en ouder blijven toenemen. De verwachting is dat in de komende 7 jaar het aantal mannen zal stijgen met 21% en het aantal vrouwen met 18%. Hierdoor zal het aandeel vrouwen in de totale groep 65-plussers verder gaan dalen tot 53,7% in 2030.
Tabel 2.3a Verdeling van de groep ouderen naar sekse (aantal en percentage) werkelijke gegevens
prognose
2014
2016
2018
2020
2023
2025
2030
Mannen
30.147
32.253
34.178
36.071
38.545
40.563
46.767
Vrouwen
40.066
41.057
42.287
43.819
46.007
47.850
54.317
Totaal ouderen 65+
70.213
73.310
76.465
79.890
84.554
88.413
101.084
Mannen
42,9%
44,0%
44,7%
45,2%
45,6%
45,9%
46,3%
Vrouwen
57,1%
56,0%
55,3%
54,8%
54,4%
54,1%
53,7%
Totaal ouderen 65+
100%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Aantal
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
- 11 -
Figuur 2.3b
Verdeling van de groep ouderen naar sekse en leeftijd (aantal) in 2023
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
Levensverwachting in Nederland De levensverwachting bij geboorte van mannen en vrouwen in Nederland was in 2021 voor mannen 79,7 jaar en voor vrouwen 83,0 jaar. Vrouwen leven dus gemiddeld iets meer dan 3 jaar langer dan mannen. De levensverwachting bij geboorte is in de periode 1950-2021 voor mannen toegenomen met 9,3 jaar en voor vrouwen met 10,3 jaar. Als gevolg van de sterfte aan COVID-19 was de levensverwachting in 2020 en 2021 voor zowel mannen als vrouwen lager dan in voorgaande jaren. Hoogopgeleide mannen leven 5,8 jaar langer dan laagopgeleide mannen, hoogopgeleide vrouwen 4,3 jaar langer dan laagopgeleide vrouwen. Dit is een verschil van gemiddeld 4,4 jaar in tussen hoog- en laagopgeleiden. De levensverwachting bij geboorte voor Nederlandse mannen is één van de hoogste in de Europese Unie (EU). De levensverwachting voor Nederlandse mannen is ongeveer twee jaar hoger dan het EU-gemiddelde, die voor Nederlandse vrouwen is ongeveer gelijk aan het EU-gemiddelde. Bron: Nationaal Kompas Volksgezondheid 2022
2.2.3
Herkomst
Van alle ouderen in Den Haag in 2023 heeft 34,8% een migratieachtergrond1. Het gaat om 29.433 personen (zie tabel 2.4a). Migrantenouderen zijn gemiddeld jonger dan ouderen met een Nederlandse achtergrond (zie figuur 2.4b). Er geldt; hoe hoger de leeftijd, hoe kleiner het aandeel migrantenouderen. Van alle ouderen met een migratieachtergrond is 37% in de leeftijd van 75 jaar of ouder. Ter vergelijking; 48% van alle ouderen van Nederlandse achtergrond is 75 jaar of ouder. Ten opzichte van 2014 is het aantal ouderen toegenomen van 70.213 naar 84.552; dit is een stijging van 20%. Het aantal ouderen met een Nederlandse achtergrond steeg met 8% terwijl het aantal ouderen met een migratieachtergrond met 54% toenam. De komende jaren zal het aantal migrantenouderen sterker toenemen dan het aantal ouderen met een Nederlandse achtergrond. Hierdoor zal ook het aandeel migrantenouderen onder de 65-plussers de komende jaren verder gaan toenemen; van 34% in 2022 tot naar verwachting 41% in 2030.
1
Op basis van de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Volgens deze definitie heeft een persoon een migratieachtergrond wanneer één van beide ouders in het buitenland geboren is. Alleen op basis van deze definitie zijn er prognosecijfers beschikbaar. In de tekst en tabellen/figuren spreken we van ouderen met een migratieachtergond of migrantenouderen.
- 12 -
Tabel 2.4a Verdeling van de groep ouderen naar herkomst (aantal en percentage) Prognose o.b.v. cijfers 2022
werkelijke gegevens 2014
2016
2018
2020
2023
2025
2030
Nederlandse achtergrond
51.112
52.334
53.229
54.192
55.119
56.099
59.099
Migratieachtergrond
19.101
20.976
23.236
25.698
29.433
32.547
41.412
Totaal ouderen 65+
70.213
73.310
76.465
79.890
84.552
88.646
100.511
Nederlandse achtergrond
72,8%
71,4%
69,6%
67,8%
65,2%
63,3%
58,8%
Migratieachtergrond
27,2%
28,6%
30,4%
32,2%
34,8%
36,7%
41,2%
Totaal ouderen 65+
100%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Aantal
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023, prognose 2022
Figuur 2.4b Verdeling van de groep ouderen naar herkomst en leeftijd in 2023
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
2.2.4
Herkomstlanden
Binnen de groep migrantenouderen zijn de 7 grootste groepen (in totaal driekwart) van Surinaamse, Indonesische, Duitse, Marokkaanse, Turkse, Antilliaanse en Midden- en Oost Europese herkomst. Verder is de samenstelling van de groep erg divers. In tabel 2.5 is het aantal en aandeel ouderen met een migratieachtergrond naar herkomstland weergegeven over de periode 2014 tot en met 2023. Prognosegegevens over deze groepen zijn in 2023 niet beschikbaar. Binnen de groep migrantenouderen heeft bijna een kwart (24%) een Surinaamse achtergrond. Dit is een aandeel van 8,4% van alle Haagse ouderen. Zowel het aantal als het aandeel ouderen met een Surinaamse achtergrond is de afgelopen jaren gegroeid; vanaf 2014 steeg het aantal ouderen met een Surinaams achtergrond met 80% tot 7.067 personen in 2023. Een vijfde van alle migrantenouderen heeft een Indonesische achtergrond. Dit is bijna 7% van alle Haagse ouderen. In de afgelopen jaren is het aantal ouderen met een Indonesische achtergrond minder hard gegroeid dan het totaal aantal migrantenouderen. Vanaf 2014 steeg het aantal met 23% en het totaal aantal migrantenouderen steeg in die periode met 54%. Ruim 20% van alle ouderen met een migratieachtergrond komt uit de categorie ‘overige westerse landen’.
De vier grootste herkomstlanden binnen deze groep zijn Duitsland (2.597 ouderen), GrootBrittannië (631 ouderen), België (513 ouderen) en Sovjetunie (450). Het aantal ouderen met een Duitse achtergrond is vanaf 2014 met 8% afgenomen. Verder is de categorie ‘overig westerse landen‘ erg divers.
- 13 -
Het aantal ouderen met een Turkse (2.187) of Marokkaanse achtergrond (2.279) is in de periode 2014-2023 met ongeveer 70% gestegen. Hun aandeel binnen de groep migrantenouderen is respectievelijk 7,4% en 7,7%. Het aantal ouderen met een Antilliaanse achtergrond en met een Oost-Europese achtergrond is vanaf 2014 bijna verdubbeld. Hun aandeel binnen de groep migrantenouderen is respectievelijk 3,8% en 3,4%. Het aandeel ouderen uit de categorie overige niet-westerse landen binnen de groep migrantenouderen is in 2023 13,8% en is in de periode 2014-2023 in aantal meer dan verdubbeld; van 1.680 naar 4.049 personen. De categorie ‘overige niet-westerse landen’ bestaat uit landen in ZuidAmerika, Azië en Afrika. Een vijfde van de ouderen in de categorie ‘overige niet-westerse landen’ heeft een herkomst uit China of Hongkong. Verder is de samenstelling in deze categorie erg divers. Tabel 2.5a Verdeling van de groep migrantenouderen naar herkomstgroep (aantal) Aantal
2014
2016
2018
2020
2023
Turks
1.264
1.482
1.614
1.801
2.187
Marokkaans
1.358
1.540
1.736
1.969
2.279
Surinaams
3.901
4.418
5.162
6.034
7.067
Antilliaans
559
659
796
950
1.112
Indonesisch
4.650
4.892
5.198
5.394
5.715
Oost-Europees
520
597
675
820
1.011
Overige niet-westerse landen
1.680
2.070
2.527
3.071
4.049
Overige westerse landen
5.169
5.318
5.528
5.659
6.013
Totaal migrantenouderen 65+
19.101
20.976
23.236
25.698
29.433
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
Tabel 2.5b Verdeling van de groep migrantenouderen naar herkomstgroep (percentage) Percentage
2014
2016
2018
2020
2023
Turks
6,6%
7,1%
6,9%
7,0%
7,4%
Marokkaans
7,1%
7,3%
7,5%
7,7%
7,7%
Surinaams
20,4%
21,1%
22,2%
23,5%
24,0%
Antilliaans
2,9%
3,1%
3,4%
3,7%
3,8%
Indonesisch
24,3%
23,3%
22,4%
21,0%
19,4%
Oost-Europees
2,7%
2,8%
2,9%
3,2%
3,4%
Overige niet-westerse landen
8,8%
9,9%
10,9%
12,0%
13,8%
Overige westerse landen
27,1%
25,4%
23,8%
22,0%
20,4%
Totaal migrantenouderen 65+
100%
100%
100%
100%
100,0%
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
2.2.5
Burgerlijke staat
Bijna de helft van de ouderen (47,5%) is getrouwd dan wel geregistreerd als partner (zie tabel 2.6), bijna een vijfde deel van het aantal ouderen (18,8%) is weduwe/weduwnaar of achtergebleven partner en een vijfde deel (20,3%) is gescheiden. In de afgelopen jaren is het aantal en aandeel gescheiden Haagse ouderen toegenomen. Het aandeel en aantal ‘verweduwd/achtergebleven partner’ neemt af.
- 14 -
Tabel 2.6
Verdeling van de groep ouderen naar burgerlijke staat (aantal en percentage) 2014
2016
2018
2020
2023
gehuwd / geregistreerd partner
33.107
34.961
36.749
38.340
40.144
gescheiden
12.016
13.192
14.430
15.653
17.181
verweduwd / achtergebleven partner
17.687
17.174
16.584
16.284
15.906
anders
7.403
7.983
8.702
9.613
11.321
Totaal ouderen 65+
70.213
73.310
76.465
79.890
84.552
gehuwd / geregistreerd partner
47,2%
47,7%
48,1%
48,0%
47,5%
gescheiden
17,1%
18,0%
18,9%
19,6%
20,3%
verweduwd / achtergebleven partner
25,2%
23,4%
21,7%
20,4%
18,8%
anders
10,5%
10,9%
11,4%
12,0%
13,4%
Totaal ouderen 65+
100%
100%
100%
100%
100%
Aantal
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, BRP 2014-2023
2.2.6
Samenstelling huishoudens
Eén op de vijf huishoudens in Den Haag heeft een 65-plusser aan het hoofd (22%). Dit zijn ruim 60.000 huishoudens (zie tabel 2.7). Bijna 60% daarvan is een éénpersoonshuishouden. De afgelopen jaren is dit aandeel iets teruggelopen, terwijl het absolute aantal éénpersoonshuishoudens is gestegen. Tabel 2.7 Samenstelling huishoudens waarvan het hoofd 65-plus is (aantal en percentage) werkelijke gegevens
prognose
2014
2016
2018
2020
2022
2025
2030
Eenpersoonshuishouden
31.011
32.120
32.922
34.038
35.597
37.978
43.103
Samenwonend zonder kinderen
17.372
18.274
19.106
19.796
20.374
21.287
23.111
Samenwonend met kinderen
1.701
1.975
2.188
2.398
2.578
3.118
4.089
Eenoudergezin
1.397
1.491
1.678
1.859
2.031
2.465
3.216
Totaal aantal huishoudens
51.481
53.860
55.894
58.091
60.580
64.848
73.519
Eenpersoonshuishouden
60,2%
59,6%
58,9%
58,6%
58,8%
58,6%
58,6%
Samenwonend zonder kinderen
33,7%
33,9%
34,2%
34,1%
33,6%
32,8%
31,4%
Samenwonend met kinderen
3,3%
3,7%
3,9%
4,1%
4,3%
4,8%
5,6%
Eenoudergezin
2,7%
2,8%
3,0%
3,2%
3,4%
3,8%
4,4%
Totaal aantal huishoudens
100%
100%
100%
100%
100%
100%
100%
Aantal
Percentage
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2022
De komende jaren zal het aantal huishoudens met een 65-plusser aan het hoofd verder gaan groeien en zullen alle typen huishoudens in aantal gaan toenemen. Absoluut gezien stijgt het aantal éénpersoonshuishoudens het meest. Van 35.597 in 2022 tot ruim 43.000 in 2030; een stijging van ongeveer 7.500 éénpersoonshuishoudens. Het aandeel éénpersoonshuishoudens onder ouderen zal echter ongeveer gelijk blijven, rond de 59%.
- 15 -
2.3
WAAR WONEN HAAGSE SENIOREN?
Er zijn twee manieren om aan te geven waar Haagse ouderen wonen: de spreiding van alle Haagse ouderen over de stad en het aandeel ouderen van de bevolking per stadsdeel. 2.3.1
Spreiding over de stad
Van alle Haagse 65-plussers woont 20% in het stadsdeel Escamp. In Loosduinen woont ook een aanzienlijk aantal ouderen; 17,2%. In Leidschenveen-Ypenburg (5,8%) en Laak (4,5%) woont het minst aantal Haagse ouderen. Het beeld voor 2023 is vergelijkbaar met voorgaande jaren (zie figuur 2.8b). Wel zien we dat het aandeel ouderen in Leidschenveen-Ypenburg en Centrum ieder jaar iets toeneemt. Het aandeel ouderen dat in Escamp en Haagse Hout woont, neemt af. Figuur 2.8a Spreiding van Haagse ouderen over de stad, 2023
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
Figuur 2.8b Spreiding van Haagse ouderen over de stad 2014-2023 Loosduinen Escamp Segbroek Scheveningen Centrum Laak Haagse Hout Leidschenveen/Ypenburg 0% 2023
5% 10% 15% 2020 2018 2016 2014
20%
25%
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
- 16 -
2.3.2
Aandeel 65-plussers per stadsdeel
Wanneer er wordt gekeken naar het aandeel dat senioren innemen in de populatie van het betreffende stadsdeel, dan is Loosduinen het meest vergrijsd (zie tabel 2.9 en figuur 2.10). Bijna 28% van de inwoners van stadsdeel Loosduinen is 65 jaar of ouder. Ook Haagse Hout en Scheveningen hebben een relatief groot aandeel ouderen; van alle inwoners in deze stadsdelen is bijna 20% 65-plus. Loosduinen, Haagse Hout en Scheveningen behoren niet alleen tot de meest vergrijsde stadsdelen; in deze stadsdelen is de ouderenbevolking relatief gezien ook het oudst. Dit laatste geldt ook voor Escamp. In Haagse Hout is 53% van de groep ouderen 75 jaar of ouder. In Loosduinen is dit aandeel 49%, in Scheveningen 47% en in Escamp is dit 44%. Leidschenveen-Ypenburg en Laak zijn van alle stadsdelen het minst vergrijsd; respectievelijk 10,1% en 8,2% van alle inwoners in deze stadsdelen is 65 jaar of ouder. Wel is het aantal en aandeel ouderen in Leidschenveen-Ypenburg aan het toenemen; in de periode 2014-2023 is het aandeel ouderen met 4 procentpunt gestegen. De ouderenbevolking in dit stadsdeel is relatief gezien jonger dan in de andere stadsdelen; 64% van de ouderen is in de leeftijd van 65-74 jaar. Ook in Laak en Centrum is de groep 65-plus relatief jong; respectievelijk 65% en 63% is in de leeftijd van 65-74 jaar.
Tabel 2.9 Aandeel ouderen (65-plus) van het totaal aantal inwoners per stadsdeel, 2014 – 2023 2014
2016
2018
2020
2023
aantal
%
aantal
%
aantal
%
aantal
%
aantal
%
Loosduinen
12.137
26,5%
12.826
27,7%
13.428
27,9%
13.859
27,9%
14.554
27,6%
Escamp
15.815
13,3%
15.775
13,0%
15.931
12,8%
16.223
12,7%
16.723
12,8%
Segbroek
7.943
13,1%
8.407
13,8%
8.855
14,4%
9.241
14,8%
9.636
15,3%
Scheveningen
10.049
18,6%
10.471
18,9%
10.807
19,1%
11.376
19,5%
12.023
19,8%
Centrum
9.405
9,5%
10.220
10,0%
11.094
10,6%
12.027
11,3%
13.237
12,0%
Laak
3.079
7,7%
3.207
7,7%
3.356
7,7%
3.605
7,9%
3.783
8,2%
Haagse Hout
8.849
20,3%
9.064
20,3%
9.202
20,2%
9.397
20,0%
9.691
19,2%
Leidschenveen/Ypenburg
2.936
6,1%
3.340
6,9%
3.792
7,8%
4.162
8,6%
4.905
10,1%
Den Haag totaal
70.213
13,8%
73.310
14,1%
76.465
14,3%
79.890
14,6%
84.552
15,0%
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
Figuur 2.10 Aandeel ouderen (65-plus) van het totaal aantal inwoners per buurt, 2023
Bron: Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling – Den Haag in Cijfers 2023
- 17 -
2.4
KWETSBARE OUDEREN
Kwetsbaarheid van ouderen is een proces van het opstapelen van lichamelijke en/of sociale tekorten in het functioneren, waardoor de kans op ernstige gezondheidsproblemen (functiebeperkingen, opname, overlijden) toeneemt. De kwetsbaarheid is gemeten door middel van de Tilburg Frailty Indicator (TFI); een set vragen die ingaat op lichamelijke, psychische en sociale componenten, gecombineerd met persoonlijke kenmerken, zoals leeftijd en inkomen (Gezondheidsgids Haaglanden, 2022). Bij de lichamelijke componenten gaat het bijvoorbeeld over evenwicht bewaren, gehoor- en gezichtsbeperkingen en vermoeidheid zonder duidelijke reden. De vragen over de psychische componenten hebben betrekking op het kunnen omgaan met problemen, klachten over het geheugen en gevoelens van somberheid en nervositeit. De sociale componenten gaan over of men voldoende steun ontvangt van anderen, mensen om zich heen mist en alleenwonend is. De ingevulde antwoorden vormen een score voor lichamelijke, psychische en sociale kwetsbaarheid en een totale score op kwetsbaarheid (Gezondheidsgids Haaglanden, 2022). Volgens de Gezondheidsgids Haaglanden is 22,5% van de Haagse ouderen kwetsbaar. Figuur 2.10 laat het percentage kwetsbare ouderen zien naar een aantal kenmerken. Figuur 2.10 % Kwetsbare ouderen naar een aantal kenmerken, 2020
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
- 18 -
3 Gezondheid GGD Haaglanden peilt vierjaarlijks de gezondheid van inwoners in de regio Haaglanden en publiceert de resultaten in de Gezondheidsgids Haaglanden. De meest recente enquête van deze vierjaarlijkse monitor (ook wel: de Gezondheidsmeter 2020) werd in het najaar van 2020 gehouden; ten tijde van een stijgend aantal besmettingen, maar nog vóór de strenge lockdown. Daarna is er in het najaar van 2020 nog een extra onderzoek uitgevoerd; de Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen waarin gegevens over de impact van Covid 19 zijn opgenomen. Deze cijfers zijn niet opgenomen in de Ouderenmonitor maar wel in te zien in het Corona dashboard van GGD Haaglanden. Uit de Gezondheidsgids blijkt dat 56,2% van de Haagse ouderen de eigen gezondheid als goed of zeer goed beoordeelt. Gemiddeld voor Den Haag (18 jaar en ouder) is dit percentage 65,2%. Ten opzichte van 2020 is dit percentage met bijna 12 procentpunten gedaald. Het percentage ouderen met een (zeer) goed ervaren gezondheid daalde met 2,6 procentpunten. De waardering van de eigen gezondheid is afhankelijk van een aantal factoren. Zo kan het hebben van een handicap of chronische aandoening of de belemmeringen die ouderen ervaren in het dagelijks leven en de vrije tijd van invloed zijn. Naast deze lichamelijke gezondheid spelen ook aspecten van geestelijke en sociale gezondheid en leefstijl een rol.
In dit hoofdstuk komt een aantal aspecten op het gebied van gezondheid aan de orde. De gegevens zijn voornamelijk afkomstig uit de bovengenoemde onderzoeken. De uitkomsten van deze onderzoeken zijn gebaseerd op een steekproef en geven een benadering van de werkelijke situatie weer. Meer informatie over het onderzoek is te vinden in de bijlage en op de website van de Gezondheidsgids Haaglanden, https://gezondheidsgids.ggdhaaglanden.nl.
3.1
GEZONDE LEVENSVERWACHTING
De levensverwachting is het aantal jaren dat personen naar verwachting vanaf de geboorte zullen leven. Een andere maat is de levensverwachting bij 65 jaar; deze geeft het aantal verwachte levensjaren op 65-jarige leeftijd weer. Een maat voor levensverwachting waarbij de kwaliteit van leven wordt meegenomen is de levensverwachting in goede ervaren gezondheid. Dit is het gemiddeld aantal levensjaren dat mensen mogen verwachten in goede ervaren gezondheid door te brengen vanaf de geboorte of op 65-jarige leeftijd.2 De gezonde levensverwachting bij 65 jaar is in Den Haag 10,6 jaar. Dat is korter dan het landelijk gemiddelde van 13,1 jaar. De gezonde levensverwachting voor vrouwen is langer dan die voor mannen; 11 jaar ten opzichte van 10,1 jaar.
3.2
LICHAMELIJKE GEZONDHEID
In deze paragraaf wordt gekeken naar een aantal factoren die te maken hebben met lichamelijke gezondheid. Hoeveel ouderen hebben te maken met een functionele beperking of een chronische aandoening? En ervaren zij (mede hierdoor) belemmeringen/beperkingen in het dagelijks leven?
3.2.1
Functionele beperking of chronische aandoening
In 2022 geeft de helft (50,6%) van de 65-plussers in Den Haag aan een langdurige ziekte of aandoening te hebben (zie figuur 3.1). Dit aandeel is duidelijk hoger dan gemiddeld onder alle inwoners van 18 jaar en ouder in Den Haag (34,5%). Van alle 65-plussers heeft in 2020 een derde (32,2%) te maken met een functionele beperking. Gemiddeld in Den Haag (18 jaar en ouder) is dit aandeel 19,3%. Ruim een kwart (26,4%) van de ouderen geeft aan een mobiliteitsbeperking te hebben, 11,4% een gezichtsbeperking en bij 8% gaat het om een gehoorbeperking. Het verschil met totaal Den Haag in 2020 is vooral te zien bij beperkingen op het gebied van de mobiliteit.
2
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
- 19 -
Figuur 3.1
Aandeel Haagse ouderen met een chronische aandoening of functionele beperking
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
Tabel 3.2 Aandeel Haagse ouderen met een functionele beperking, 2012-2020 65 jaar en ouder
Totaal Den Haag (18 jaar en ouder)
2012
2016
2020
2020
% functionele beperkingen
36,3%
32,6%
32,2%
19,3%
% gehoorbeperkingen
7,9%
8,6%
8,0%
6,1%
% gezichtsbeperkingen
13,4%
11,7%
11,4%
8,5%
% mobiliteitsbeperkingen
29,1%
26,3%
26,4%
12,5%
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
3.2.2
Beperkingen dagelijks leven
In de Gezondheidsmeter 2020 is gevraagd of Hagenaars (een half jaar of langer) beperkt of ernstig beperkt zijn in het dagelijks leven vanwege gezondheidsproblemen. Van de 65-plussers geeft bijna de helft (49,4%) aan beperkt of ernstig beperkt te zijn in het dagelijks leven. Gemiddeld voor Den Haag (18 jaar en ouder) is dit percentage 27,1%.
3.2.3
Valongevallen bij ouderen
Valongevallen zijn een belangrijk probleem bij ouderen. Het letsel dat zij daarbij oplopen heeft veel impact op hun zelfredzaamheid, het langer thuis kunnen wonen en de kwaliteit van leven. Gerichte valpreventie is daarom belangrijk. Valpreventiecursus ‘Den Haag Blijft Staan’ Eén derde van het aantal 65-plussers in Den Haag heeft een verhoogd valrisico. Daarom onderneemt gemeente Den Haag actie om het aantal valongevallen onder 65-plussers te verminderen. Er zijn meerdere factoren die van invloed zijn op hoe hoog het risico is om te vallen. Bijvoorbeeld afgenomen spierkracht, verminderd zicht, maar ook omgevingsfactoren zoals losliggende snoeren. Deze factoren kunnen worden aangepakt in een valpreventietraining. ‘Den Haag Blijft Staan’ Voor Haagse senioren vanaf 65 jaar worden er valpreventie groepslessen aangeboden in zes stadsdelen in Den Haag. Tijdens de 13-weekse valpreventiecursus wordt er gewerkt aan het verbeteren van balans, mobiliteit en spierkracht, met als doel om het valrisico te verlagen. De groepslessen worden gegeven onder begeleiding van professionele beweegcoaches en fysiotherapeuten. De kosten voor de cursus bedragen 50 euro en met een Ooievaarspas wordt 50% korting verkregen. In 2022 hebben circa 250 senioren aan de valpreventiecursus deelgenomen. In 2023 wordt het aantal valpreventietrainingen verder uitgebreid.
Bron: gemeente Den Haag, OCW Ouderenbeleid en Sociale Kaart Den Haag
- 20 -
In de Gezondheidsmeter 2020 is er ook aandacht voor valongelukken bij ouderen. Bijna 30% van de 65-plussers geeft aan in het jaar voorafgaand aan het onderzoek ten minste één keer te zijn gevallen. Ongeveer 12% is zelfs twee keer of vaker gevallen. 85-plussers geven vaker aan dat zij zijn gevallen (47%) dan ouderen in de leeftijd van 75-84 jaar (32%) en ouderen in de leeftijd van 65-74 jaar (26%). Ook hebben 85-plussers meer risico om te vallen (56%). Een derde van de ouderen is bang om te vallen. Figuur 3.3 Valpercentage Haagse ouderen dat het afgelopen jaar is gevallen, naar leeftijd en valfrequentie, 2020
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
Onderstaande tabel geeft het aantal valongevallen met een ziekenhuisopname weer over de jaren 2013 tot en met 2019. In deze periode is het aantal valongevallen gedaald van 1.317 naar 1.175. Het aandeel ouderen van 85 jaar en ouder is het grootst maar is in de periode 2013-2019 gedaald van 45% naar 39%. Het aandeel ‘jongere’ ouderen steeg van 22% naar 28%. Tabel 3.4 Aantal valongevallen Haagse ouderen met ziekenhuisopname, 2013-2019 2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
Aantal valongevallen
1.317
1.286
1.260
1.255
1.250
1.235
1.175
Aandeel 65-74 jaar
22%
24%
28%
27%
28%
28%
28%
Aandeel 75-84 jaar
33%
34%
31%
32%
33%
32%
33%
Aandeel 85 jaar en ouder
45%
42%
40%
41%
40%
40%
39%
Bron: Waarstaatjegemeente.nl, maart 2023
3.3
PSYCHISCHE GEZONDHEID
In deze paragraaf wordt gekeken naar een tweetal aspecten die te maken hebben met de geestelijke gezondheid. Hebben Haagse ouderen (chronische) stress of hebben zij een verhoogd risico op een angststoornis of een depressie? En hoeveel ouderen met dementie zijn er in Den Haag? 3.3.1
(Chronische) stress, angst en depressie
Het hebben van (chronische) stress en angststoornissen is geen specifiek ouderenprobleem. Het maakt ouderen, in het bijzonder in combinatie met andere invaliderende ziekten en omstandigheden, wel extra kwetsbaar. Het houdt eigen initiatieven tegen en belemmert het aangaan van sociale contacten. Van de Haagse 65-plussers heeft 9,3% in de afgelopen vier weken, voorafgaand aan het onderzoek, (heel) veel stress ervaren (zie figuur 3.5). Dit is lager dan gemiddeld; onder Haagse volwassenen van 18 jaar en ouder is dit percentage 27,2%. Dit percentage is ten opzichte van 2020 gestegen terwijl het percentage ouderen met (chronische) stress een lichte daling laat zien. Van de Haagse ouderen heeft 46% een matig tot hoog risico op een angststoornis of depressie en 6,6% heeft een hoog risico. Het percentage 65-plussers met een matig of hoog risico is lager dan gemiddeld; van alle Haagse inwoners van 18 jaar en ouder heeft 59,9% een matig of hoog risico op een angststoornis en depressie en 14,6% heeft een hoog risico. Ten opzichte van 2020 zijn deze percentages gestegen. De stijging van het percentage ouderen met een angststoornis of depressie steeg echter minder hard dan het percentage onder de groep 18 jaar en ouder. - 21 -
Figuur 3.5 Aandeel Haagse ouderen met (chronische) stress en risico op een angststoornis of depressie, 2020 en 2022
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
3.3.2
Dementie
Dementie is de naam voor een combinatie van symptomen, waarbij de hersenen informatie niet meer goed kunnen verwerken. Dementie is een verzamelnaam voor ruim 50 ziektes. De meest voorkomende vorm van dementie is de ziekte van Alzheimer. Een groeiende groep mensen in Nederland krijgt te maken met dementie. Het gaat hierbij om de mensen met dementie zelf, en hun naasten. Voor al deze mensen heeft dementie een grote impact op hun leven. Door het stijgen van het aantal mensen met dementie neemt ook de druk op de zorg toe3. Vektis geeft op basis van declaratiedata inzicht in het gebruik van de zorg. Daarnaast brengt Vektis de dementiepopulatie en de prognose van het aantal te verwachten mensen met dementie in beeld. In 2020 telt Den Haag bijna 4.000 (nog) thuiswonende 65-plussers met dementie; dit is bijna 5% van het aantal Haagse ouderen. Naarmate de leeftijd toeneemt, neemt ook het aandeel (thuiswonende) personen met dementie toe; van 1,8% in de leeftijdscategorie 65-74 jaar en 6,6% in de leeftijd van 7583 jaar tot 13% van het aantal ouderen van 85 jaar en ouder (zie tabel 3.6). Tabel 3.6 Aantal en percentage Haagse thuiswonende ouderen met dementie, 2020 Aantal
Percentage
65 t/m 74 jaar
871
1,8%
75 t/m 84 jaar
1.635
6,6%
85 jaar en ouder
1.342
13,1%
Totaal ouderen 65+
3.848
4,7%
Bron: Vektis
In figuur 3.6 is de prognose van Vektis van het aantal mensen met dementie van 40 jaar en ouder en de prognose van het aantal te verwachten mensen met dementie weergegeven. Meer informatie over dementie is te vinden via https://www.vektis.nl/intelligence/publicaties/factsheet-dementie.
3
Bron: https://www.zorgvoorbeter.nl/
- 22 -
Volgens Vektis waren er in 2020 in Den Haag 6.829 personen van 40 jaar en ouder met dementie, waarvan 63% thuis woont en 37% in een zorginstelling. Door de vergrijzing van de bevolking neemt het aantal mensen met dementie naar verwachting sterk toe. Zoals in de onderstaande figuur is te zien, zal naar schatting het aantal Haagse 40-plussers met dementie verdubbelen van 8.000 in 2025 tot bijna 16.000 in 2050. Landelijk gezien stijgt het aantal mensen van 40 jaar en ouder met een dementie iets minder snel. In de prognose zijn mensen in verzorgings- en verpleeghuizen ook meegerekend (zie figuur 3.7). Figuur 3.7 Aantal te verwachten 40-plussers met dementie in Den Haag, 2025-2050
Bron: Vektis
3.4
SOCIALE GEZONDHEID
In deze paragraaf wordt gekeken naar een aantal aspecten die te maken hebben met de sociale gezondheid. Zijn Haagse senioren gelukkig? Hebben zij het gevoel regie te hebben over hun eigen leven? En in hoeverre hebben Haagse ouderen te maken met huiselijk geweld? Daarnaast spelen ook eenzaamheid en sociale uitsluiting een rol bij de sociale gezondheid. Deze onderwerpen komen uitgebreid aan bod in hoofdstuk 8.
3.4.1
Geluk
Er bestaat een relatie tussen geluk en gezondheid. Mensen die gezond zijn, voelen zich vaker gelukkig dan mensen met een minder goede gezondheid. Ook leven gelukkige mensen langer dan mensen die minder gelukkig zijn. In het Inwonersonderzoek Den Haag 2021 wordt gevraagd in hoeverre men zich een gelukkig mens voelt. Van de Haagse 65-plussers geeft 88% aan dat zij zich tamelijk of heel gelukkig voelen (zie figuur 3.8). Het gemiddelde onder alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder is iets lager, namelijk 81%. Figuur 3.8
Sociale gezondheid van Haagse ouderen aan de hand van een aantal indicatoren
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden 2020, % eenzaamheid Gezondheidsmonitor 2022, % gelukkig Inwonersonderzoek 2021
- 23 -
3.4.2
Regie over eigen leven
Regie over eigen leven heeft betrekking op de mate waarin iemand het gevoel heeft controle te hebben over veranderingen die plaatsvinden in zijn of haar leven. Mensen die het gevoel hebben regie te hebben over hun eigen leven kunnen beter omgaan met problemen, waaronder gezondheidsproblemen4. Volgens de Gezondheidsgids Haaglanden 2020 heeft 15,4% van de 65-plussers het idee dat zij te weinig regie hebben over hun eigen leven (zie figuur 3.8). Dit aandeel is hoger dan het gemiddelde onder alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder (10,8%).
3.4.3
Ouderenmishandeling
Ouderenmishandeling is het handelen en het nalaten van handelen van al degenen die in een terugkerende persoonlijke of professionele relatie met de oudere (iemand van 65 jaar of ouder) staan, waardoor de oudere persoon lichamelijke en/of psychische en/of materiële schade lijdt en waarbij van de kant van de oudere sprake is van een vorm van gedeeltelijke of volledige afhankelijkheid 4. Ouderenmishandeling onderscheidt zich van ander huiselijk geweld doordat de pleger niet per se uit de huiselijke kring hoeft te komen, maar ook een professionele zorgverlener kan zijn. Het kan gaan om intentionele mishandeling zoals bewuste financiële uitbuiting of seksueel misbruik, maar ook onbedoelde mishandeling zoals bij ontspoorde mantelzorg waarbij de mishandeling een gevolg is van overbelasting of onkunde van de mantelzorger of professional4. In de Gezondheidsmeter 2020 geeft 7,1% van de 65-plussers in Den Haag aan ooit slachtoffer te zijn geweest van één of meerdere vormen van ouderenmishandeling (zie figuur 3.8). In figuur 3.9 is een aantal kenmerken weergegeven van ouderen die hebben aangegeven slachtoffer te zijn geweest van ouderenmishandeling. 3% van de ouderen geeft aan een paar keer per jaar te zijn mishandeld en 2,9% geeft aan dat dit eenmalig is gebeurd. Het gaat in de meerderheid van de gevallen om psychische mishandeling (5,4%).
Ouderen in de leeftijd van 65-74 jaar geven vaker aan slachtoffer te zijn geweest (7,7%) dan senioren in de leeftijdscategorie van 75 jaar en ouder. Van de ouderen die moeite hebben met rondkomen geeft 13,4% aan te zijn mishandeld, van ouderen die geen moeite hebben met rondkomen is dit percentage 5,9%. Figuur 3.9 Ouderenmishandeling naar een aantal kenmerken, 2020
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden 2020
4
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
- 24 -
Meldingen Veilig Thuis Veilig Thuis is het advies- en meldpunt voor iedereen die te maken heeft met huiselijk geweld of kindermishandeling. Veilig Thuis richt zich op de directe veiligheid bij verschillende soorten huiselijk geweld waaronder ouderenmishandeling. In tabel 3.10 is het aantal meldingen van ouderenmishandeling in Den Haag weergegeven over de jaren 2017 tot en met 2021. De tabel laat een toename zien in het aantal meldingen tot en met 2020 waarna in 2021 het aantal meldingen weer is gedaald. In figuur 3.11 zijn de meldingen weergegeven naar soort. Emotionele mishandeling is het meest aangegeven, gevolgd door fysieke mishandeling.
Tabel 3.10 Aantal meldingen Ouderenmishandeling Veilig Thuis 2017-2021 Aantal meldingen Ouderenmishandeling Den Haag
2017
2018
2019
2020
2021
80
115
152
190
150
Bron: 2017 en 2018 Veilig Thuis Haaglanden (RIS305564), 2019-2022 CBS Statline
Figuur 3.11 Aantal meldingen Ouderenmishandeling Veilig Thuis naar soort 2019-2021
Bron: CBS Statline
3.5
LEEFSTIJL
In deze paragraaf wordt gekeken naar een aantal aspecten die te maken hebben met leefstijl en die de gezondheid kunnen beïnvloeden. In hoeverre bewegen Haagse ouderen? Eten zij gezond? Hoeveel roken en drinken zij? Figuur 3.12 Leefstijl van Haagse ouderen aan de hand van een aantal indicatoren, 2022
Bron: Gezondheidsgids Haaglanden
- 25 -
3.5.1
Bewegen
Voldoende beweging verlaagt het risico op o.a. chronische ziekten (als diabetes en hart- en vaatziekten), depressieve symptomen en bij ouderen botbreuken. De beweegrichtlijnen geven aan hoeveel beweging nodig is voor een goede gezondheid. Voor volwassenen wordt 2,5 uur matig intensieve beweging per week aangeraden en twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten. Voor ouderen worden daarnaast nog balansoefeningen aangeraden 5. In 2022 voldoet 34,7% van de Haagse ouderen aan deze norm (zie figuur 3.12). Dit aandeel is lager dan het gemiddelde onder alle inwoners van Den Haag van 18 jaar en ouder (49,4%)5.